Guilherme Mendes da Silva

De humeurenvan meneer Utac

Uit het Portugees vertaald
door Arie Pos

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Guilherme Mendes da Silva

© Nederlandse vertaling Arie Pos

Alle rechten voorbehouden

Met dank aan Hans van Wetering

Omslagontwerp Bureau Beck

Kaart Marcel Groenen/Macareves

NUR 300

ISBN 978 90 468 1108 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 468 1107 8

www.nieuwamsterdam.nl/mendesdasilva

Inhoud

Voorwoord

Belangrijkste personages

1 De aankomst van meneer Utac

2 Nha Preta1

3 Troco

4 Djoka

5 De deal van Troco en meneer Utac

6 Koppelpraktijken

7 Mateus Pádebaka

8 Francisca

9 Vliegen

10 Bia en Augusto

11 De nachtmerrie van meneer Utac

12 Een brief van Francisca

13 De batuque ter ere van meneer Utac

14 De poëzie van nha Guida Mendi

15 Een bezoek aan Ana in de vroege morgen

16 De taxi

17 Bij de bank

18 Het pak van meneer Utac

19 Bij de kleermaker

20 Restaurant Benfica

21 Artur

22 Vader en zoon

23 Is die jongen je broer?

24 Meneer Utac disserteert over democratie

25 Meneer Utac schrijft een brief aan de ouders van Djoka’s vriendin

26 Een gesprek over schoenen

27 Het bal begint

28 Het meisje van de bank

29 De dood van nhu Maninho

30 De preek van pastoor Nogueira

31 Meneer Utac ziet de overleden nhu Maninho

32 Op zoek naar nhu Maninho

33 De opstanding van nhu Maninho

34 Meneer Utac praat met Taninho over psychiaters die in je geest kijken

35 Meneer Utac en Djoka bezoeken het plein

36 Een zwangere man

37 Zwemmen

38 Het telegram

39 Trudy

40 De theorie van Artur

41 Meneer Utac en Taninho schrijven een telegram

42 De grammaticales

43 Meneer Utac geeft Bitézio uitleg over de alisado

44 Op het telegraafkantoor

45 Het feestmaal bij Ana

46 Een bijna noodlottige zwemles

47 Meneer Utac houdt een verhandeling over muilezels

48 Meneer Utac declameert een gedicht van nhu Antone

49 Meneer Utac gaat op zoek naar handel

50 Ziek

51 Meneer Utac koopt een huis

52 Artur gaat Francisca halen

53 Octopus

54 Meneer Utac vertelt Ana en Djoka over Trudy

55 Op zoek naar een handelspand

56 Mindelo

57 Meneer Utac wordt onwel

58 De aankomst van Trudy

59 De Kattenbaai

60 Het maagknaagdiertje

61 Feest op de sociëteit

62 Meneer Utac koopt een kaartje voor de terugreis naar Praia

63 De reis naar Santiago

64 Averij op de Nosso Senhor das Areias

65 Een bezoek aan de strafkolonie

66 Kinkim Ribeiro en Amilcar Cabral

67 De tweede preek van pastoor Nogueira

68 De Apen van Nora

69 De aankomst in Praia

70 Simplício voorspelt meneer Utacs toekomst

71 Een ruzie tussen meneer Utac en Trudy

72 Een geïmproviseerde batuque

73 De kunst van het telegraferen

74 Menopauze

75 Trudy is zwanger

76 Trudy ontmoet Ana en Djoka

77 De erfenis

78 Naar de notaris

79 Slecht nieuws

80 Meneer Utac is ten einde raad

81 Het lied van de kuikentjes

82 Francês van Dedecha

83 Kwade voorgevoelens

84 De Alfredo da Silva

85 Een opstandingswonder

86 Verloren hoop

87 De Wieldrecht

88 Goed nieuws bereikt Praia

89 Van Porto Grande naar de Waalhaven

Woordenlijst

Personalia

Kleine topografie van Praia

Kaartjes

1. Zie Woordenlijst achter in het boek voor de betekenis van de cursief gezette Creoolse en Portugese termen.

Voorwoord

Dit verhaal is humoristisch bedoeld en wil de mensen vermaken. Het is fictie met een paar druppels werkelijkheid om het geheel op smaak te brengen. Er worden veel dingen in verteld die in weinig dagen gebeurden en die als voorbeeld kunnen dienen van ons leven, dat vol verhalen zit die we niet vertellen. De gesprekken, vragen en antwoorden weerspiegelen cultuur, opvoeding, karakter en leefwijze van de personages.

Misschien denken sommige lezers dat het niet nodig is fictie met werkelijkheid te vermengen, en eigenlijk is dat ook niet noodzakelijk, maar de schrijver vindt het leuk dat hier te doen en er zijn vast en zeker veel anderen die er plezier aan zullen beleven.

Het verhaal speelt zich af in Kaapverdië in de vroege jaren zestig en gaat over ongeletterde mensen, wat de lezer zal begrijpen als hij zich laat meeslepen door de verwarrende verwikkelingen.

Guilherme Mendes da Silva

Belangrijkste personages

Ana: vroegere vriendin van meneer Utac en moeder van zijn zoon Djoka, die nooit door zijn vader werd erkend omdat die toen hij ging varen niet zeker wist of het wel zijn zoon was.

Artur: voluit Artur Rato Coelho (muis konijn). De trotse bezitter van een oude Ford en de enige taxichauffeur in Achada; de vaste chauffeur van meneer Utac tijdens zijn verblijf op Santiago.

Augusto Pele: voluit Augusto Pimenta Pimentão Curvado (peper kromme paprika). Dankt zijn bijnaam Pele (huid) aan zijn lucratieve handel als huidenverkoper. Trotse ‘eigenaar’ van Bia van Pini, gevreesd om zijn jaloerse en gewelddadige temperament als hij een slok opheeft.

Bia van Benfica: eigenares van Restaurant Benfica waar de beste biefstukken van Praia en misschien wel van de hele archipel worden geserveerd.

Bia van Pini: dochter van Pini en een nicht van meneer Utac, die tijdens zijn bezoek aan Santiago bij haar logeert. Concubine van de gevreesde Augusto Pele en dankzij haar soepele heupen ‘koningin van de batuque’.

Bitézio: potige kerel die beweert een heks te zijn en het voortdurend aan de stok heeft met meneer Utac. Veel dorpelingen zijn bang voor hem en verdenken hem van duistere praktijken.

Dina: het vriendinnetje van Djoka en dochter van Pinga (wijn/sterkedrank; als bijnaam: druppie/drankorgel) en Tanga (lendendoekje/bikinislipje; in populaire idiomatische uitdrukkingen ook ‘gelul’ en ‘platzak’).

Djoka: Joaquim, de zoon van Ana en Utac. Lijkt sprekend op zijn vader. Was zes maanden toen zijn vader ging varen en ziet hem bij diens bezoek aan Santiago voor het eerst.

Donana: kleermaakster en nicht, vriendin en buurvrouw van Bia van Pini.

Filipa: analfabete maar goed van de tongriem gesneden jeugdvriendin en vroeger buurmeisje van meneer Utac.

Francisca: de grote jeugdliefde van meneer Utac. Wilde nooit iets van hem weten. Ze bleef ongetrouwd.

Mateus Pádebaka: Pádebaka (runderbil; idiomatisch: dommekracht) is zijn bijnaam. Reusachtige kerel maar zo mak als een lammetje. Kampioen scheten laten van Achada.

Meneer Utac: voluit Utac Varizes das Dores de Cabeça (spataderen van de hoofdpijn), de humeurige hoofdpersoon van het verhaal die na vijftien jaar afwezigheid en inmiddels als meneer Utac zijn Kaapverdische geboorte-eiland Santiago bezoekt.

Nha Guida Mendi: dichteres en ‘koningin van de finaçon’, de geïmproviseerde zang bij de batuque.

Nha Preta: wijsneuzige leeftijdsgenote van meneer Utac.

Nhu Maninho: voluit Manuel Ninho de Corvo (kraaiennest), de beste kleermaker van Praia en misschien wel van de hele archipel.

Pini: de moeder van Bia van Pini en een tante van meneer Utac.

Taninho: eigenlijk Manuel da Silva Gonçalves, maar doorgaans Tane of Taninho genoemd. Honorair hoofdagent van politie van Achada sinds hij vanwege platvoeten zijn werk als zetter bij de Nationale Drukkerij moest opgeven. Als grote kenner van de Portugese taal leert hij kinderen lezen en schrijven en als lokale intellectueel brengt hij zijn analfabete medeburgers allerhande kennis bij. De beste vriend van meneer Utac en tevens zijn wijze raadgever.

Troco: jongetje dat meneer Utac de hoed terugbezorgt die bij zijn aankomst op Santiago in zee viel en later zijn zwemleraar wordt. Dankt zijn bijnaam Troco (misverstaander, wisselgeld) aan het feit dat hij altijd alles door elkaar haalt en overal een weerwoord op heeft.

Trudy: blonde Hollandse schone uit Rotterdam, geliefde van meneer Utac die hem op Santiago komt bezoeken.

1

De aankomst van meneer Utac

Meneer Utac wilde dadelijk na aankomst van het schip Ana Mafalda in de haven van Praia van boord. Het was een lentemorgen met weinig wolken en een milde temperatuur. De zee was niet onstuimig maar evenmin bijzonder kalm. Meneer Utac wenste naar wal te worden gevaren in de sloep van meneer Fidjinho Bexiga, een ernstige, godvrezende man die de goede reputatie genoot geen snaaier te zijn. Maar ineens kwam hij Puxim tegen, ook een overzetter van naam; een jonge, behendige zeeman aan wie veel mensen hun lijf en goed toevertrouwden.

Zodra meneer Utac Puxim zag, zei hij nog voor hij hem begroette: ‘Goed dat ik je tegenkom! Waar is meneer Bexiga? Ik ben al meer dan tien minuten naar hem op zoek.’

Puxim antwoordde: ‘Hé, Utac, je gaat me toch niet vertellen dat je na al die jaren in het buitenland geen steek bent veranderd! Je groet me niet eens, alsof we elkaar vanmorgen nog hebben gezien. Vertel eerst eens hoe het met je is en hoe het je is vergaan.’

‘Nee, ik wil dat je me eerst zegt waar meneer Bexiga is, want ik heb haast. Ik sta klaar om van boord te gaan maar ik heb geen sloep, en ik wil meneer Bexiga want die is serieus volk.’

‘Utac! Je weet toch nog wel dat meneer Fidjinho Bexiga niet kon zwemmen! Hij zwemt nog altijd niet en is net zoals vroeger. Als de zee een beetje wild is, blijft hij op de kade om orders te geven aan de bemanning van zijn boot. Je weet dat die bemanning niet zo serieus is als de baas.’

‘Goed, oké, Puxim, jij was ook voor veel mensen iemand op wie ze aan konden en als je nog dezelfde bent, ga ik met jou mee.’

Daarop antwoordde Puxim, wat ongeduldig omdat hij al enige tijd had verloren met meneer Utac: ‘We gaan meteen, want de sloep is al vol. Laat je bagage onmiddellijk naar de Sotavento (zo heette de boot) brengen.’

Op dat moment kwam er een kruier langs die Kinkim heette.

Puxim riep: ‘Hé, Kinkim! Ga jij met Utac even wat bagage ophalen!’ Hij wendde zich weer tot meneer Utac en zei: ‘Zorg dat je snel terug bent want de sloep is vol en er staan vast veel mensen op de kade naar je uit te kijken.’

Wat waar is is waar: meneer Utac was goed gekleed en goedgemutst; je zag meteen dat hij uit Europa kwam. Maar voor wie hem kende was na een kort praatje ook meteen duidelijk dat hij niets veranderd was.

Kinkim liep met meneer Utac naar de hut om twee grote koffers, een plunjebaal en twee tassen te halen. Toen alles bij de Sotavento was afgeleverd, vroeg de kruier meneer Utac dertig escudo’s voor bewezen diensten. Meneer Utac weigerde te betalen en beweerde dat het te veel was voor een kwartiertje werk in een arm land waar een arbeider voor een hele dag zwoegen maar twintig escudo’s ving. Meneer Utac wond zich geweldig op en schreeuwde en tierde. Hij belasterde land en volk en zei dingen zonder recht of reden, alsof hij zijn verstand bijster was: ‘Schurken, boeven, corrupte schavuiten, oplichters! Jullie komen je land niet uit en zo blijven jullie altijd arme blinde sloebers, net kuikens die niet uit hun ei komen!’

Kinkim, die hem niet kende, vroeg zich stomverbaasd af wie die malloot was.

Meneer Utac richtte zich weer tot de kruier en zei: ‘Pak aan. Hier heb je twintig escudo’s en daarmee ben je goed betaald. Je moet niet denken dat ik gek ben. Het is in dit land genoeg voor een hele dag werk, zeker voor een kruier als jij die nooit naar school is geweest. En dan nog wat! Vergeet niet dat ik je daarmee een gunst bewijs, want ik heb je niet geroepen om mijn bagage te vervoeren. Dat was Puxim en die zou je moeten betalen.’

Kinkim pakte het biljet van twintig escudo’s aan en bleef staan peinzen wie die goed geklede meneer die niet goed snik was kon zijn.

Op de sloep, onderweg naar de kade, ging meneer Utac door met raaskallen en tieren. Hij zei dingen waar de honden geen brood van lustten: ‘Dit land ligt nog altijd waar het lag en is geen zier veranderd! De evolutie is hier nooit doorgedrongen en zelfs niet in de buurt geweest om ten minste iets van haar aroma achter te laten. De mensen bezwaren wie van ver komt nog steeds met hun zelfde kwalijke geur en hun zelfde slechte humeur. Ik weet niet wat ik hier kom doen, behalve lachen om iedereen die lachte om mij toen ze me zottekop noemden, alleen omdat ik af en toe inspiratie voelde om een paar gedichten te schrijven, omdat ik alleen maar viel op mooie meisjes die me niet wilden, louter en alleen om de droevige naam van zottekop die ze me onterecht gaven. Nu zal ik eens laten zien dat ik intelligenter ben dan zij allemaal, dat ik mijn ogen goed de kost geef, dat ik meer heb gezien dan zij. En dat ik veel buitenlandse vrouwen heb versierd, en alleen mooie.’

Puxim zei tegen zijn maat Tota: ‘Utac is er niet bepaald op vooruitgegaan! Zo gek en zo stom was hij nou ook weer niet, maar nu lijkt hij echt helemaal de kluts kwijt.’

De boot naderde de kade en Puxim gaf Tota opdracht het zeil te strijken en waarschuwde meneer Utac meteen dat hij beneden de wind moest gaan staan om te voorkomen dat het doek zijn mooie pak bevuilde. Er stonden wat mensen op de kade te wachten op meneer Utac en ze begonnen te schreeuwen: ‘Daar is hij!’ Enkelen zeiden: ‘Ja, kom nou! Dat is hij niet!’

Zodra de sloep aanlegde, riepen veel stemmen tegelijk: ‘Utac! Utac!’ Maar hij wekte de indruk niets te horen. Terwijl Puxim manoeuvreerde, liep meneer Utac naar Tota, die met een meertouw in zijn hand klaarstond om op de kade te springen, en foeterde in diens nabijheid: ‘Die stumpers zijn nog allemaal hetzelfde! Ik snap niet dat ze nog niet dood zijn met al dat gebrek aan regen en de droogte die het land teistert! Nou ja, klootzakken weten zich uit alle kwaad te redden. Ik hoop alleen dat ze me niet aan mijn kop komen zeuren over hun moeilijkheden.’

Wie meneer Utac zo tekeer hoorde gaan kon geen juist oordeel over hem vellen en dacht dat hij een kwaadaardige ruziezoeker was. Zijn woorden en zijn daden liepen flink uiteen. Zijn daden toonden dat hij een goed hart had en niet in staat was iemand kwaad te doen, tenzij op een ondoordacht ogenblik om zich te verweren, de overmatige trotse eigendunk te verdedigen waar hij op sommige momenten mee behept leek. Niet zelden vernederde hij zich voor iemand die hij beledigd had om zichzelf te beschuldigen en vergiffenis te vragen. Veel mensen begrepen hem niet; hielden hem voor een zottekop en een nietsnut. Maar anderen, misschien verstandiger, begrepen hem beter, herkenden zijn grillen, zijn verwaandheid, zijn humeurigheid, en ook zijn talent en zijn vrolijke buien. Al in zijn jonge jaren had meneer Utac een speelse geest en deed hij zich heel anders kennen dan het eenzelvige kind dat hij was geweest. Hij raakte snel geliefd om zijn grappen, maar als iemand liet merken dat hij zijn malle streken zat was, voelde hij zich beledigd. Hij was een echte humorist die veel mensen kon vermaken, maar ook nogal lichtgeraakt als hij zelf werd beetgenomen. Daardoor raakte zijn humeurenhuishouding enigszins uit de koers, want hij wilde iedereen voortdurend laten lachen. Maar niemand wil natuurlijk komisch en leuk zijn om als gek of lastpak te worden behandeld. Zijn geest was al goed ontwikkeld toen hij doorkreeg dat hij de mensen niet alleen aan het lachen maakte maar ook, naar eigen zeggen, haat, afgunst en misprijzen wekte. Dat sloeg hem uit balans. En vandaar dat hij zijn maanstanden en getijden kreeg. Hij was wars van lichamelijk geweld, maar stond altijd klaar voor een heftige woordenwisseling om iedereen die luisterde te laten zien dat hij gelijk had.

Het was Fogo – ook een kruier – die de kabel opving die Tota toewierp en die daarna naar de sloep liep om meneer Utac te helpen bij zijn sprongetje naar de kade. Terwijl de mensen op de kade ‘Utac! Utac!’ schreeuwden, stak Fogo op een moment dat de zee kalm was meneer Utac zijn hand toe om hem te helpen bij zijn sprong naar het opstapje van de trap, maar hij aanvaardde de hand niet en seconden later, op een ongeëigend moment, sprong hij. Omdat er veel deining was, gaf een onstuimige golf een stevige ruk aan de boegkabel van de boot zodat meneer Utac in zee belandde. Hij viel en was enkele ogenblikken verdwenen. Puxim schreeuwde: ‘Hij kan niet zwemmen! Wat nu?!’ Maar ineens kwam er nog een onstuimige golf die meneer Utac op het strand wierp, waar hij bleef liggen omdat hij al bijna buiten westen was geraakt. Fogo was de eerste die hem zag en hij riep meteen: ‘Daar is hij!’ Onmiddellijk schoten Zeca en Chico, twee jongens die wel een paar stuivers wilden verdienen, hem te hulp.

Zo ontscheepte meneer Utac zich in zijn mooie pak, met een hoed op die verdween toen hij zijn duik nam. Toen hij eenmaal op het strand stond, in het droge zand, leek het of hij geen kracht had om te spreken of dat hij met stomheid was geslagen. Op dat moment kwamen veel mensen op hem af en terwijl ze zeiden dat hij in orde was, dat hij helemaal in orde leek, stond hij daar maar zonder een woord uit te brengen.

Fogo kwam bij hem staan en zei: ‘Hé, Utac! Je kunt beter je papieren uit je zak halen voordat ze onbruikbaar worden.’ Toen antwoordde hij: ‘Nee, niemand rommelt er hier in mijn zak! Je komt me toch niet vertellen dat je niet meer dezelfde bent, dat je nu ook al tot dat slag behoort! Als dat zo is, dan weet ik niet of ik de brave Fidjinho Bexiga nog vertrouw.’

‘Kom, Utac, we gaan!’ zei Fogo. ‘We gaan een taxi regelen om je naar Achada te brengen, want je bent drijfnat.’

‘Nee maar, hebben jullie hier al taxi’s?!’

Meneer Utac stond net op de kade toen de mensen arriveerden die hem kwamen afhalen, onder wie Bia van Pini, zijn nicht. Ze was een fervent danseres van de traditonele dans van het eiland Santiago waaraan veel heupwiegen te pas komt. Naar verluidt trok ze veel publiek en ze verscheen niet zomaar op de eerste de beste batuque om haar danskunsten te vertonen. Bia omhelsde meneer Utac en zei meteen: ‘Vandaag wordt een fantastische feestdag. Ik ga de hele nacht dansen omdat je niet bent gestorven! Je bent in zee gevallen maar er weer levend uitgekomen en hier sta je dan.’

Meneer Utac vloog Bia om de hals alsof hij snakte naar een omhelzing; een lange omhelzing, innig, bijna verliefd, en daarna gaf hij Bia drie zoenen zoals in Nederland, maar heel dicht bij de lippen van de prachtvrouw die Bia was. Ze werd er verlegen van, want ze hoorde iemand mompelen: ‘Hela! Die denkt dat Bia zijn vrouw is. Goed dat Augusto er niet bij is want anders kieperde hij hem in zee. En hij kan niet zwemmen, dus dat zou slecht voor hem aflopen.’

Daarop antwoordde meneer Utac: ‘Hoe weet je dat ik niet kan zwemmen? Iemand die in deze wilde zee zwemt moet een goede zwemmer zijn. Als ik niet kon zwemmen, was ik nu dood geweest. Heb je niet gezien hoe ik dook en aan het strand uit zee kwam? Of denk je dat dat een wonder was?’

Tota’s vrouw Filipa, die haar man koffie was komen brengen, zei: ‘Utac, als die duik opzet was, flik dat dan niet weer want ik heb een zwak hart en kreeg bijna een beroerte.’

‘Maak je om mij geen zorgen, Filipa, maak je liever zorgen om Tota, want ik ben hier vijftien jaar geleden weggegaan en ik kom terug en hij is er nog hetzelfde aan toe. Hij is geen centimeter gegroeid, is ouder dan vijftien jaar geleden en staat nog steeds aan de boeg van dezelfde sloep.’

‘Jij bent gek! Jij bent nog gekker teruggekomen dan je was! Je wilde zeker dat Tota vijftien jaar jonger was, hè? Dat kan alleen maar opkomen in die gekke kop van jou. En ook nog vinden dat hij had moeten groeien! Al die tijd in Holanda, een land van beschaafde mensen die veel weten, zeggen ze, een van de beste landen ter wereld, en ze hebben je niet eens kunnen genezen of ten minste kunnen leren dat een mens groeit tot op een bepaalde leeftijd en daarna niet meer.’

‘Ach, Filipa, wie ben jij om zo te praten over Holanda? Holanda is zo geweldig dat jij niet over die Poort van Europa mag praten alsof je er iets van afweet. Je moet respect hebben voor alles wat respect verdient. Men geeft de wereld wat des werelds en Holanda wat des Holanda’s is.’

‘Het lijkt wel of je geen steek wijzer bent geworden. God lone Zeca en Chico, want anders werd je morgen begraven, als de haaien je vandaag niet hadden opgegeten.’

‘Luister, Filipa, stop jij die grote mond van je maar onder je rok!’

Op dat moment riep Fogo: ‘Utac! Utac! De wagen is er, we gaan!’

2

Nha Preta

Meneer Utac beende naar de auto, een bestelwagentje met een klein koetswerk voor twee passagiers en de chauffeur en een kleine laadruimte. Zodra hij van Filipa wegliep, vroeg een vrouw uit Achada Santo António die nha Preta heette haar: ‘Zeg, komt hij echt uit Achada Grande?’

‘Ja, geboren en getogen.’

‘En hij heeft nooit leren zwemmen?’

‘Nee, hij kan niet zwemmen en hij kan niets.’

‘Wat gek dat een jongen geboren en getogen in een vissersplaats zo dicht bij zee niet kan zwemmen!’

‘Toch is het zo. Hij kan echt niet zwemmen en hij kan echt niets. Of tenminste, hij kon niets, maar hij is heel wat jaren in Holanda geweest. Hoe gek hij ook was, daar moet hij toch iets geleerd hebben van die mensen die zoveel weten.’

‘Ja, Filipa,’ antwoordde nha Preta. ‘Al onze jongens komen mooi en goed gekleed terug uit Holanda, piekfijne praalhanzen die voor niemand van ons volkje meer oog hebben. Hij helemaal, want voordat hij hier wegging, zag hij er al heel galant uit.’

‘Kom nou toch, nha Preta! Utac was nooit galant, ik ken hem van kinds af aan. Hij is maar een paar jaar ouder dan ik en we waren buren en vrienden. Hij was altijd knap, ook toen hij klein was. Maar galant is hij nooit geweest. Hij kwam drijfnat aan land omdat hij in zee was gevallen, maar je kon nog goed zien dat hij er prima uitzag. Ik mag over Utac alles zeggen, maar ik laat niet toe dat iemand anders lelijke dingen over hem zegt.’

‘Maar Filipa, ik zei niets lelijks over meneer Utac; ik ben een vriendin van hem en ik mag hem erg graag. Ik zei dat hij galant was, dat wil zeggen: elegant, mooi.’

‘Nee, nha Preta! Ik laat me niet voor schut zetten omdat jij hebt doorgeleerd! Wie weet hier nu niet dat galant foeilelijk betekent?!’

Op dat moment zei Ernestona, die het gesprek had gehoord, tegen nha Preta: ‘Zie je wel dat je het hoog in je bol hebt! Jij denkt dat je iedereen wat kunt wijsmaken met die schooljufferij van je!’

Ernestona had net zijn terechtwijzing uitgesproken toen Pedro Cioça voorbijliep. Nha Preta riep hem: ‘Pedro, kom eens hier!’

Pedro kwam naderbij en zei op zijn merkwaardige manier: ‘Ben ik verdachte of rechter?’

‘Het is alleen om aan Filipa uit te leggen wat “galant” betekent.’

‘Galant betekent elegant, heel mooi. Maar vergeet niet, nha Preta, dat het op Santiago lelijk of afstotelijk betekent.’

Filipa riep meteen: ‘Ik heb gewonnen! Ik heb gewonnen! En nu hou je op met dat geschooljuf van je.’

Pedro Cioça kwam tussenbeide en zei dat geen van de dames had gewonnen. ‘De ene heeft gelijk in het Portugees en de andere in het Creools van Santiago.’

Nha Preta zei tegen Filipa: ‘Zie je wel dat ik niets lelijks zei over meneer Utac? Wie kan die man nu lelijk vinden! Misschien een beetje gek met die dingen van hem, voorzover ik daarover heb gehoord.’

‘Ja, ik weet dat veel mensen hem niet begrijpen en het lijkt alsof dat hem geen klap interesseert. Hij heeft zijn grillen en eigenwijsheden, zoals hij zelf zei voor hij vertrok. Ik weet dat hij soms grof in de mond is, zoals daarnet, toen hij zei dat ik mijn mond onder mijn rok moest stoppen. Je wilt niet weten wat hij allemaal gezegd zou hebben als jij er niet bij was. Zo is hij nu eenmaal. Het is alweer over, hij is niet haatdragend. Hij is soms grofgebekt maar hij heeft een hart van goud. We waren bevriend, ik zeg “waren” omdat ik het nu nog niet weet, want als die gasten terugkomen uit Holanda hebben ze het idee dat ze Hollanders zijn en willen ze alleen omgaan met nette lui – types die vinden dat ze nette lui zijn en die vroeger niets van ze moesten hebben.’

‘Zo is het, Filipa, is jou dat ook opgevallen?’

‘Wat? Denk je dat ik blind of achterlijk ben? Dat is iets wat iedereen hier weet.’

‘Ja, Filipa. Ik vind dat het allemaal mensen zonder fatsoen zijn, zowel de migranten die hun schoolgenoten niet meer kennen en zich niet meer de mensen herinneren die niets van ze moesten hebben als die parasieten die zonder scrupules doen alsof ze hun vrienden zijn om ze hun spaarcenten te laten uitgeven, het geld dat ze met hard werken verdienden op het water van de zee, in de hitte, de kou, sneeuw, ijs, stormen en grote gevaren!’

‘Luister eens, nha Preta,’ onderbrak Filipa haar. ‘Waarom zeg je van de emigranten dat ze minigraten zijn? Ik heb altijd horen zeggen dat het emigranten of Hollanders zijn. Ze komen altijd welvarend terug, sommigen zelfs een beetje dikker. Als ze teruggaan naar Holanda zijn ze vermagerd, maar als ze hier aankomen niet.’

‘Nee, Filipa, ik had het niet over minigraten, ik zei dat ze migranten waren. Dat is iemand die van een land naar een ander land gaat. Wie gaat is een emigrant, wie komt is immigrant.’

‘O, zit het zo! Ik snap het. Wie komt is immigrant omdat hij altijd slimmer is dan wie gaat, toch?’

‘Tja, Filipa, het kan zijn dat je tot op zekere hoogte gelijk hebt, maar dat was niet wat ik zeggen wilde. Ik begrijp dat dit moeilijk te begrijpen is voor je, maar onthou nou maar dat wie het land verlaat een emigrant is en dat wie het land binnenkomt een immigrant is.’

‘Maar waarom denk je dat het voor mij moeilijk te begrijpen is? Je houdt nooit op met die manie dat je meer weet dan iedereen. Ik wil dat je me uitlegt waarom de emigrant een minigraat is! De rest interesseert me niet, want ik weet al dat het Hollanders zijn. Ik geloof dat het in het Creools minigraat is en in het Portugees, dat netter is, migrant.’

‘Nee, Filipa, minigraat bestaat ook in het Portugees maar dat betekent iets anders. Het migratieprobleem dat emigratie en immigratie oplevert heb ik al uitgelegd. Maar ik geloof niet dat je dit nu hoeft te leren, want ik weet dat weinig mensen het nodig vinden emigrant en immigrant van elkaar te onderscheiden. Ik denk omdat bijna iedereen weet dat een immigant een emigrant is en andersom. Migrant is de term die je voor allebei kunt gebruiken omdat je het ene niet kunt zijn zonder het andere.’

Filipa was confuus. Ze leek de uitleg van nha Preta niet goed te begrijpen en leek het evenmin met haar eens te zijn. Toen ze op het punt stond iets aan nha Preta te vragen, verscheen een jongetje met de hoed van meneer Utac en zei tegen Filipa: ‘Ik heb deze hoed gevonden in Areia Grande Baixo, dicht bij Gamboa. Ze zeggen dat hij van een man uit Achada Grande is die vandaag uit Holanda is aangekomen en die bijna dood door verdrinking thuiskwam. Ik ga hem de hoed brengen maar hij moet me betalen, want ik weet dat ik de hoed makkelijk voor honderd escudo’s kan verkopen.’

Filipa antwoordde hem: ‘Goed, ik ga met je mee. Hij zal je betalen.’ Daarna riep ze: ‘Nha Preta, ik ga met dit jochie mee! Ik hoop dat je ook naar Achada komt om Utac te zien. Laat je wijsheid maar thuis want nu is hij je vast de baas. Ik weet trouwens niet of hij aandacht voor je heeft. Hij viel alleen op mooie vrouwen, en jij...’

3

Troco

Filipa greep het jochie bij de hand en zei: ‘Laten we snel gaan want ik ben nieuwsgierig naar wat er gaande is in Achada Grande nu Utac is aangekomen...’ Ze riep: ‘Hela! Hoorde je dat vuurwerk? Ik weet dat er een grote batuque is vanavond. Kom mee, snel! Kun je niet doorlopen?’

‘Natuurlijk wel. Ik ben een strandjongen en voetbal elke dag in het zand.’

‘Voetbal je elke dag? Ga je niet naar school dan?’

Het jongetje gaf geen antwoord.

Filipa was wat opgewonden en had haast. Ze zei tegen het jongetje dat ze onder de Cruzeiro door moesten lopen, want het tij was laag en het was veel korter.

Het jongetje vroeg haar: ‘Kun je zwemmen?’

Filipa zei geagiteerd tegen het jochie: ‘Jij bent me een brutale aap! Je zegt “jij” tegen me alsof je een schoolvriendinnetje van me bent. Zie je niet dat ik al ik weet niet hoeveel keer je moeder had kunnen zijn?’

‘En u noemt me schoolvriendinnetje alsof ik een vrouwtje ben! Ik ben een mannetje.’

‘Hou toch op, jongen. Ik wil dat je me met respect behandelt want ik had al meerdere keren je moeder kunnen zijn.’

‘Ja, dat zou een goed idee zijn. Ik wil best een tweeling zijn.’

‘Jij bent niet goed bij je hoofd. Vertel me wie je vader en moeder zijn.’

Op dat moment liepen ze onder de Cruzeiro door en omdat de zee een beetje wild was kwam er een golf aan die Filipa en het jongetje doorweekte. Filipa was natter omdat het jongetje was weggerend zodra hij de golf zag.

Toen Filipa het jongetje voorbij de Cruzeiro inhaalde op het zand van Praia Negra, bij de openbare plee van nhu José, vroeg hij haar: ‘Waarom rende je niet weg? Je rok is helemaal nat. Schaam je je niet dat de mensen je zo drijfnat zien? Trek je rok uit en leg die in het zand, dan gaan we weer verder als die droog is.’

Filipa, pisnijdig, veel nijdiger door het jochie dan door de golf, schreeuwde: ‘Duvelse jongen! Laat me met rust! Hoe heet je? Heb je dan helemaal geen eerbied voor mensen die je moeder hadden kunnen zijn? Laat je moeder hier op het strand haar rok uittrekken waar iedereen bij staat! Ik weet niet wat voor vreemd schepsel jij bent en waar je vandaan komt. Kom op! Hoe heet je?’

‘Ik heet Troco. Mijn vader is omgekomen op zee en werd opgegeten door een haai. Mijn moeder is Tuda de visvrouw, maar sinds ze een stuk van mijn vader in de buik van de haai vonden, verkoopt ze geen vis meer. Sindsdien heeft ze een bloedhekel aan haaien en houdt ze niet meer van vis. Het was zo’n zware slag voor haar dat ze tot nu toe weduwe is gebleven.’

‘Maar wat is je echte naam?’

‘Troco’.

‘Heb je geen andere naam? Troco is een bijnaam, een koosnaampje, maar onder welke naam ben je ingeschreven?’

‘Weet ik niet. Maakt ook niet uit want ik denk niet dat ik ben ingeschreven. Mijn vader wilde niet dat ik soldaat zou worden.’

‘Kun je lezen?’

‘Ik weet niet of ik dat kan.’

‘Kom nou, Troco! Weet je niet of je kunt lezen?! Dan ben je net zo’n alfabeet als ik.’

‘Kun jij niet lezen dan?’

‘Nee, ik ben nooit naar school geweest.’

‘Dan ben je analfabeet.’

‘Nee, ik ben geen analfabeet, ik ben alfabeet.’

‘Nee, je bent geen alfabeet maar analfabeet.’

‘Ik weet heel goed wat ik ben.’

Filipa leek Troco al aardig zat te worden en zei hem: ‘In Achada Grande zeggen ze alfabeet en als ze in Achada Santo António analfabeet zeggen kan me dat niks schelen. Ik heb je vader gekend en zijn dood was zo triest dat we het beter niet over haar kunnen hebben. Nu begrijp ik waarom je zo bent.’

Troco keek verbouwereerd naar Filipa en zei: ‘Mijn vader was een man, waarom zeg je dan dat we het beter niet over haar kunnen hebben? Zo lijkt het net of je slechte dingen wil zeggen over mijn gestorven vader.’

‘Goeie god, jongen! Maak toch niet overal een probleem van en breng me niet in de war met dingen die ik niet heb gezegd en nooit zeg. Ik heb geen roddelaarster. Ik zei “haar” omdat ik het had over de dood en niet over je vader.’

‘Ja, denk je dat ik gek ben?! Nu zeg je dat we het niet hadden over mijn gestorven vader. Het is jammer dat ik hier geen getuige heb.’

Filipa schreeuwde woedend: ‘Loop naar de hel en laat me met rust! En hou op met jij zeggen want ik ben je klasgenootje niet; ik had vele malen je moeder kunnen zijn. Ik weet dat jullie uit Achada Santo António je heel wat verbeelden. Daarnet was het nha Preta die me verveelde met haar gezeur en nu kom jij met je onzin. Ik zei niets toen je zei dat je moeder weduwe is omdat ik het daar niet over wil hebben. Jij bent het laatste kind van je vader bij je moeder...’

Troco liet Filipa niet uitspreken en vroeg haar: ‘Dus u wilt zeggen dat mijn vader na zijn dood nog een ander kind kreeg met een andere vrouw?’

Buiten zichzelf riep Filipa: ‘Alleen als het met de duivel was!’

Troco leek kalm te blijven en ging verder tegen Filipa: ‘U bent wel erg gesteld op de duivel, Satan en de hel, maar waarom?’

‘En wat is het verschil ertussen? Je moeder, je vader en jullie huis.’

‘Ik heb op catechismusles geleerd dat je die boze namen niet mag aanroepen maar ze moet uitbannen zodra ze in je hoofd opkomen, voordat ze je hart bereiken. Zo heb ik het geleerd van nha Mariazinha.’

‘Luister, snotjoch! Een kip die in de grond wroet vindt botjes van haar grootouders en overgrootouders. Ik kende je vader en moeder lang voordat jij op de wereld kwam.