Francis Spufford

De rode belofte

Hoe de Sovjetdroom werkelijkheid leekte worden

Vertaling Toon Dohmen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Red Plenty. Industry! Progress! Abundance! Inside the Fifties’ Soviet Dream. Faber and Faber, Londen

© 2010 Francis Spufford

© 2011 Nederlandse vertaling Toon Dohmen / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Redactionele adviezen Nico Groen en Janine Jager

Omslagontwerp Bureau Beck

Op omslag afgebeelde affiche David King Collection, Londen

Foto auteur © Jerry Bauer

Typografie binnenwerk info@willemgeeraerds.nl

NUR 686

ISBN 9789046811115

ISBN 9789046823583 (paperback)

www.nieuwamsterdam.nl/francisspufford

Inhoud

Lijst van personages

DEEL I

Inleiding

1  Het wonderkind, 1938

2  Meneer de voorzitter, 1959

3  Plastic bekertjes, 1959

4  Wit stof, 1953

DEEL II

Inleiding

1  Schaduwprijzen, 1960

2  Afgaande op het plaatje, 1961

3  Stormachtig applaus, 1961

DEEL III

Inleiding

1  Midzomernacht, 1962

2  De vleesprijs, 1962

DEEL IV

Inleiding

1  Op zoek naar balans, 1963

2  Gevangenendilemma, 1963

3  Gunsten, 1964

DEEL V

Inleiding

1  Een stap terug, 1964

2  Dames, oren dicht!, 1965

3  Psychoprofylaxe, 1966

DEEL VI

Inleiding

1  Geregelde systemen, 1970

2  Politie in het bos, 1968

3  De gepensioneerde, 1968

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Lijst van personages

in volgorde van opkomst

HOOFDLETTERS geven dat deel van de naam aan dat in het boek het meest wordt gebruikt

duidt een echt bestaande persoon aan

(I.2, IV.1, etc.) duiden de delen en hoofdstukken aan waarin het personage voorkomt

In de tram in Leningrad

LEONID VITALEVITSJ Kantorovitsj, genie (I.1, II.1, III.1, VI.2, VI.3)

Tijdens het bezoek aan de Verenigde Staten

Nikita Sergejevitsj CHROESJTSJOV, eerste secretaris van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie en voorzitter van de Raad van Ministers (I.2, III.2, V.1, VI.3)

NINA PETROVNA Chroesjtsjova, zijn echtgenote (I.2, VI.3)

Andrej GROMYKO, minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie (I.2)

Oleg TROJANOVSKI, Chroesjtsjovs tolk (I.2)

Dwight D. EISENHOWER, president van de Verenigde Staten (I.2)

Henry Cabot LODGE, Amerikaans ambassadeur bij de Verenigde Naties (I.2)

Averell HARRIMAN, miljonair die fungeert als boodschapper tussen Oost en West (I.2)

Bij de Amerikaanse Tentoonstelling in het Sokolnikipark

GALINA, studente aan de Staatsuniversiteit van Moskou en lid van de Komsomol (I.3, V.3)

VOLODJA, idem, haar verloofde (I.3, III.2)

CHRISTOLJOEBOV, ondergeschikte apparatsjik (I.3)

FJODOR, lid van de Komsomol, werkt in een elektriciteitsfabriek (I.3, V.2)

ROGER TAYLOR, zwarte Amerikaanse gids bij de tentoonstelling (I.3)

Onderweg naar het dorp

EMIL Arslanovitsj Sjaidoellin, jonge econoom met goede relaties (I.4, II.1, III.1, V.2, VI.2)

MAGDA, zijn verloofde (I.4)

Haar VADER (I.4)

Haar MOEDER (I.4)

Haar GROOTVADER (I.4)

SASJA, haar broer (I.4)

PLETKIN, bedrijfsleider van collectieve boerderij (I.4)

Tijdens de bijeenkomst in de Academie van Wetenschappen

Vasili Sergejevitsj NEMTSJINOV, hervormingsgezind econoom en academisch ingesteld politicus (II.1)

BOJARSKI, politiek econoom van de oude stempel (II.1)

In de kelder van het Instituut voor Precisiemechanica

Sergej Aleksejevitsj LEBEDEV, informaticapionier in de Sovjet-Unie (II.2, VI.1)

In Moskou op de dag van het partijcongres

Sasja/Aleksandr GALITSJ, schrijver van toneelstukken, filmscenario’s en ideologisch correcte liedteksten (II.3, VI.2)

MORIN, journalist en voorstander van de Dooi (II.3)

MARFA TIMOFEJEVNA, krantencensor (II.3)

GRIGORI, portier bij de Schrijversbond (II.3)

In Akademgorodok in 1963

ZOJA Vajnsjtejn, bioloog (III.1, VI.2)

VALENTIN, promovendus in de wiskunde (III.1, VI.2)

KOSTJA, promovendus in de economie (III.1, VI.2)

HAARBANDMEISJE, Valentins toekomstige vriendin (III.1)

Andrej Petrovitsj JERSJOV, computerprogrammeur (III.1)

MO, sardonische intellectueel (III.1, VI.2)

SOBTSJAK, boze intellectueel (III.1)

In Novotsjerkassk

BASOV, regionaal partijsecretaris (III.2)

KOEROTSJKIN, directeur van de Elektrische Locomotieffabriek Boedjonny (III.2)

Anastas MIKOJAN, langzittend lid van het Presidium (Politbureau) (III.2)

Frol KOZLOV, lid van het Presidium en gedoodverfd opvolger van Chroesjtjsov (III.2)

De MAN MET HET MONNIKSGEZICHT, oudgediende van de geheime dienst (III.2)

Bij Gosplan

Maksim Maksimovitsj MOCHOV, onderdirecteur van de Sector Chemische en Rubberen Artikelen (IV.1)

In de trein uit Solovets

ARCHIPOV, KOSOJ en MITRENKO, bedrijfsleiders van viscosefabriek Solkemfib (IV.2)

PONOMAREV, ingenieur en voormalig politiek gevangene (IV.2)

In Sverdlovsk

TSJEKOESKIN, tolkatsj oftewel ‘doordrukker’, inkoopagent (IV.3)

SEÑORA LOPEZ, Spaanse danslerares (IV.3)

RYSZARD, adjunct-bedrijfsleider van de divisie chemische apparatuur van Oeralmasj (IV.3)

STEPOVOJ, onervaren leidinggevende (IV.3)

KOLJA, topcrimineel (IV.3)

De INSPECTEUR, politieman (IV.3)

VASSILI, vrachtwagenchauffeur en Spartak-fan (IV.3)

In de speciale woonwijk voor de partijelite in Moskou

Chroesjtsjovs CHAUFFEUR (V.1)

MELNIKOV, commandant van Chroesjtsjovs eerste beveiligingsdetachement na zijn pensionering (V.1)

Chroesjtsjovs KOK (V.1)

Chroesjtsjovs ZOON, Sergej Chroesjtsjov, raketontwerper (V.1)

Op de regeringsdatsja

Aleksej Nikolajevitsj KOSYGIN, voorzitter van de Staatsplannings-commissie (Gosplan) (V.2)

In Galina’s appartement en de verloskamer

FJODORS MOEDER, een ergerlijk slanke veertiger (V.3)

IVANOV, haar minnaar (V.3)

Een vermoeide ARTS (V.3)

INNA OLEGOVNA, kraamverpleegster (V.3)

In de wandelgang van het Kremlin

FRANSOOSJE, secretaresse (VI.1)

In Akademgorodok in 1968

MAX, Zoja’s tienjarige zoon (VI.2)

TJOMA (roepnaam van Artemi), conciërge in het Instituut voor Celbiologie en Genetica (VI.2)

De DIRECTEUR van het Instituut voor Celbiologie en Genetica (VI.2)

Opmerking bij de personages

Hoewel bovenstaande lijst de mensen in dit boek onderverdeelt in twee categorieën, werkelijk en verzonnen, zijn sommige personages fictief, maar in zeker opzicht tevens gebaseerd op bestaande of historische figuren: ze bezetten vergelijkbare posten, ze delen tot op zekere hoogte dezelfde levensgeschiedenis en ervaringen als de echte mensen wier bestaan hen aan de verbeeldingskracht deed ontspruiten. Maar ze zijn het product van de verbeeldingskracht. Het zijn fictieve mensen, die min of meer de plek innemen waar ooit echte mensen hebben gestaan: Zoja Vajnsjtejn staat voor de echte fruitvliegbioloog Raissa Berg en Emil Sjaidoellin duwt brutaal de eminente econoom Abel Aganbegjan opzij. Het is belangrijk te begrijpen dat Zoja en Emil, zoals ze hier naar voren komen, door mij zijn bedacht. Hun karakterisering is niet gebaseerd op interviews of ander onderzoekswerk van mijn kant en is in geen enkel opzicht bedoeld als een waardeoordeel over het karakter van de echte wetenschappers wier plaats ze hebben ingenomen. Geen enkele eigenschap, karaktertrek, daad, gedachte, bedoeling, uitspraak of mening van deze personages kan worden aangezien voor een overeenkomstige eigenschap, karaktertrek, daad, gedachte, bedoeling, uitspraak of mening van echte, historische individuen.

DEEL I

Dit is geen roman. Hij vraagt te veel uitleg om daarvoor te kunnen doorgaan. Maar dit is evenmin een historische verhandeling, want de uitleg heeft de vorm van een verhaal; alleen is het verhaal eerst en vooral het verhaal over een idee, en pas in tweede instantie, gezien door de gaten en kieren van wat er uiteindelijk van het idee geworden is, het verhaal over de mensen die erbij betrokken waren. Het idee is de held. Het idee trekt eropuit, een wereld vol gevaren en illusies in, stuit op monsters en gedaanteverwisselingen, wordt geholpen door sommigen die het onderweg tegenkomt en tegengewerkt door anderen. Dus dit zou nog het best een sprookje kunnen worden genoemd – hoewel het waargebeurd is, althans iets wat erop leek. En dan niet zomaar een sprookje, maar een onmiskenbaar Russisch sprookje, dat past in het rijtje met verhalen over Baba Jaga en de glazen berg zoals de folklorist Afanasjev die verzamelde toen hij in de negentiende eeuw onder een weidse hemel over de zwarte aarde van Rusland draafde.

Waar westerse verhalen ons meevoeren naar een andere tijd (‘Er was eens’), voeren Russische skazki ons mee naar een andere plaats. ‘In een zeker land,’ of ‘in het driemaal negende rijk…’ Ze spelen niet toen in plaats van nu, maar daar in plaats van hier. Het daar blijft echter altijd herkenbaar als thuis. In de verte ligt altijd wel een stadje met houten huizen, met daarboven de uivormige koepels van de plaatselijke kerk. De heerser is altijd een tsaar, Ivan of Vladimir. De aarde is altijd zwart. De hemel is altijd weids. Het is Rusland, altijd Rusland, het roemruchte, overweldigende, enorme gebied aan de rand van Europa, net zo groot als de rest van Europa bij elkaar. En het is dat net zo goed niet. Het is het Rusland dat in verhalen bestaat, niet het echte Rusland; een land dat nooit helemaal samenvalt met het gelijknamige land zoals we dat bij daglicht kennen. Het ligt er net zo dichtbij als een wens bij de werkelijkheid, en er ook net zo ver vandaan. Want de verhalen boden wat het echte land ontbeerde toen dorpelingen ze vertelden en Afanasjev ze optekende.

Op de velden van het echte Rusland groeiden schriele gewassen, boekweit en rogge. In het Rusland van de verhalen lagen magische tafelkleden met daarop banketten waar maargeen einde aan kwam. De wegen van het echte Rusland bestonden uit modder en geulen. In het Rusland van de verhalen was vervoer een feest: vliegende tapijten, djinns die door de lucht zoefden en paarden die het gras waar ze overheen galoppeerden amper raakten. De mensen in het echte Rusland zaten vast in futloze sociale immobiliteit. In het Rusland van de verhalen gingen levenslustige jongens op zoek naar de vuurvogel of anders zaten ze wel achter de zwanenjonkvrouw aan. De verhalen droomden de onvolkomenheden van de werkelijkheid weg. Ze hielden beloften in die precies een avond bij het houtvuur lang houdbaar bleven, beloften waarvan verteller en toehoorders wisten dat die alleen in een ander Rusland, elders, konden worden ingelost. Ze konden alleen werkelijkheid worden in die versie van thuis waar de geknakte schraagbrug over het riviertje aan de rand van het dorp ‘een brug werd van wit hazelaarhout met eiken planken, bekleed met paarse stof die met koperen spijkers was vastgezet’. Alleen in het wensland, het droomland. Alleen in het zevenentwintigste rijk.

In de twintigste eeuw hielden de Russen op skazki te vertellen. En tegelijkertijd werd hun verteld dat de skazki werkelijkheid aan het worden waren. De benaming voor een vliegend tapijt in de verhalen (samolet, letterlijk ‘zelf-vlieger’) was al het gangbare Russische woord voor vliegtuig geworden. Nu begonnen stemmen op de radio, in de bioscoop en op televisie te beloven dat het magische tafelkleed (samobranka,’zelf-dekker’) snel zou volgen. ‘Wij zullen nog meemaken,’zei Nikita Chroesjtsjov op 28 september 1959 tot een menigte in het Leninstadion in Moskou, ‘dat de dromen die de mensheid al tijden koestert, dromen die tot uitdrukking komen in sprookjes die louter fantasie leken, door mensenhand werkelijkheid zullen worden.’ Hij doelde bovenal op de dromen van overvloed uit de skazki. Aan de eeuwenoude ervaring van schaarste zou binnen afzienbare tijd een einde komen. Iedereen zou langs de koolstronk omhoog kunnen klimmen, door het gat in de lucht klauteren en belanden in het land waar de molenstenen vanzelf maalden. ‘Elke keer dat ze ronddraaiden, verschenen er een taart en een snee brood met boter en zure room met, daarnaast een pot havergort.’Nu zouden de boter en de zure room geen denkbeeldige compensatie voor een lege maag meer vormen, nu zouden ze echt rijkelijk gaan vloeien.

En Chroesjtsjov had natuurlijk gelijk. Dat was precies wat er in de twintigste eeuw gebeurde, in het leven van miljoenen mensen. In een doorsnee supermarkt ligt tegenwoordig meer voedsel, en liggen meer soorten voedsel, dan in welke winkel ook uit de oude, hongerige dromen die in Rusland en elders gedroomd werden. Maar Chroesjtsjov geloofde dat de overvloed uit de verhalen in Sovjet-Rusland werkelijkheid zou worden, en wel omdat de Sovjet-Unie over iets beschikte dat de hongerige kapitalistische landen misten: de planeconomie. Omdat alle productiemiddelen en distributiesystemen in de USSR in handenwaren van de staat, omdat Rusland (in de woorden van Lenin) ‘een enkel kantoor, een enkelefabriek’ was, konden die optimaal worden afgestemd – op een manier die in kapitalistische landen niet mogelijk was – op de snelste, meest overvloedige bevrediging van menselijke behoeften. Om die reden zouden ze qua productie gemakkelijk de spilzieke chaos van de markt kunnen overtreffen. Planning zou de zelfmalende molensteen van de USSR worden, haar eigen zelfdekkende tafelkleed.

Dit Russische sprookje werd voor het eerst verteld in het decennium van hongersnood dat aan de Tweede Wereldoorlog voorafging en werd volgehouden tot de val van het communisme. Uiteindelijk geloofde bijna niemand er meer in. In de praktijk streefde het Sovjetbewind er vanaf eind jaren zestig alleen nog naar de bewoners van de enorme, goedkope flatgebouwen die elke Sovjetstad omringden te voorzien van een aanvaardbaar minimum aan consumptiegoederen. Maar er was eens een tijd waarin het verhaal over de rode overvloed serieus was bedoeld: als een poging om het kapitalisme op eigen terrein te verslaan en de Sovjetburgers tot de rijkste mensen ter wereld te maken. Heel even leek het er zelfs op – en niet alleen in de ogen van Nikita Chroesjtsjov – dat het verhaal werkelijkheid zou worden. Er werd serieus (en minder serieus) aangewerkt: een hele generatie vestigde haar hoop erop, maakte het tot haar intellectuele inzet. Voor een tiranniek bewind was het de valse hoop op een gelukkige afloop. Dit boek gaat over dat moment. Het gaat over de slimste versie van het idee, de listigste pogingen van Sovjetzijde om het droomland een werkende samobranka te ontfutselen. Het gaat over de rode belofte toen die hoopvol aan de horizon gloorde.

Maar het is geen historische verhandeling Het is geen roman. Het is zelf een sprookje; en zoals elk sprookje is het gebaseerd op onverantwoord, onbetrouwbaar wensdenken. De noten achterin geven aan waar het verhaal verzonnen is, waar de verklaring die het biedt is gebaseerd op leugens. Bedenk tijdens het lezen dus dat dit verhaal niet plaatsvindt in de reëel bestaande, historische Unie van Socialistische Sovjetrepublieken, maar in een naburig rijk – er net zo dichtbij als een wens bij de werkelijkheid, en er ook net zo ver vandaan.

1 Het wonderkind, 1938

De tram kwam eraan, metaal knarste op metaal, blauwwitte vonken knetterden het winterse duister in. Zonder erbij na te denken leverde Leonid Vitalevitsj zijn deel aan het gedrang in de menigte, en met de rest van het volk verdween hij over het opstapje, de kolkende mensenmassa achter de klapdeur in. ‘Kom op, burgers, doorlopen!’ zei een kleine vrouw naast hem, alsof ze enige keus hadden, alsof ze konden beslissen wel of niet in beweging te komen wanneer iedereen in een Leningradse tram klem zat in de strijd om van de toegangsdeur achter in de tram op tijd naar voren te komen om daar bij de juiste halte te kunnen uitstappen. Maar het sociale wonder voltrok zich: ergens helemaal voorin werd een klein groepje passagiers op straat uitgebraakt en er trok een persende rimpeling door de wagon, een door schouders en ellebogen aangedreven tram-peristaltische beweging, waardoor net genoeg ruimte ontstond om de tram binnen te drommen voordat de deuren sloten. De gele peertjes boven de hoofden flikkerden en met een steeds hoger wordend, zoemend geluid zette de tram zich hobbelend weer in beweging. Leonid Vitalevitsj zat vast tussen een metalen stang aan de ene kant en de kleine vrouw aan de andere. Zij stond aangeperst tegen een lange man met een grote kin en blond, aan een kant opkrullend haar. Achter hem staarde een kantoorbediende glazig voor zich uit, als een haring op het ijs, naast drie jonge soldaten die naar hun adem te oordelen al vroeg aan de boemel waren. Maar de geur van wodka vermengde zich met de zure zweetlucht van een stel arbeiders ietsje verderop, die door hun fabriek duidelijk waren gehuisvest in een woonkazerne zonder badkamer, en met de doordringende rozenwatergeur die de kleine vrouw verspreidde tot één warme, samengestelde geursensatie, net zoals alle stukjes en beetjes van mouwen en boorden binnen zijn blikveld samenkwamen in een beklemmende caleidoscoop van opgelapte afdragertjes en verweerd leer en te ruim vallende kaki.

Hij droeg wat hij beschouwde als zijn ‘professorenkostuum’, een oud pak dat zijn moeder en zus zes jaar geleden, toen hij als twintigjarige aan de universiteit begon te doceren, voor hem hadden versteld om hem een geloofwaardig voorkomen als professor L.V. Kantorovitsj te geven. Toen hij in de collegezaal voor het bord stond en met een krijtje in zijn hand diep ademhaalde, klaar om de grondbeginselen van de verzamelingenleer uit de doeken te doen, had een hulpvaardige stem op de eerste rij gezegd: ‘Als ik jou was zou ik maar snel ophouden met dat geklets. Ze zijn hier heel serieus. Straks krijg je nog moeilijkheden als de docent eraan komt.’ Hij had moeten leren bijdehand te zijn, op zijn strepen te gaan staan. Zelfs nu, nu de wereld steeds meer opvallend jonge wetenschappers en legerofficieren en fabrieks-managers telde – de ouderen hadden de gewoonte aangenomen ‘s nachts in alle stilte te verdwijnen en de gaten in de hiërarchie werden gevuld door bezorgde twintigers die zich te pletter werkten om hun nieuwe vak onder de knie te krijgen – zelfs nu hij ingeklemd en vermoeid in de tram stond, net zo grauw als iedereen, vergisten mensen zich nog weleens in hem door zijn grote adamsappel, zijn grote ogen en flaporen. Dat was het probleem als je was wat ze een wonderkind noemen. Je moest altijd weer iets zeggen of doen om de mensen ervan te overtuigen dat je niet was wie zij dachten dat je was. Hij kon zich niet meer herinneren dat het ooit anders was geweest, hoewel hij aannam dat er een stille periode moest zijn geweest, voordat hij had leren praten, bijna meteen gevolgd door tellen, schaken en algebra beoefenen, waarin mensen hem alleen hadden gekend als de volmaakt alledaagse baby van doctor Kantorovitsj en diens vrouw. Maar toen hij als zevenjarige uit het leerboek radiologie van zijn grote broer begreep dat je de ouderdom van een rots kon afleiden uit de hoeveelheid nietvervallen koolstof die hij bevatte, moest hij door Nikolajs bemoedigende geneeskundestudentenglimlach heen breken voordat hij de aandacht kreeg en het idee serieus kon bespreken, zoals hij wilde. ‘Dat moet je ergens gelezen hebben. Dat moet wel. Of anders heeft iemand je erover verteld…’ Als veertienjarige moest hij zijn medeleerlingen aan het Instituut voor Wis- en Natuurkunde ervan overtuigen dat hij niet zomaar een irritant opdondertje was dat toevallig de verkeerde deur was binnengelopen, maar dat hij bij hen thuishoorde, al was hij dan een kop kleiner dan zij en moest hij, als hij met hen door de gang liep, af en toe opspringen om het gesprek te kunnen blijven volgen. Als achttienjarige presenteerde hij origineel werk op het Sovjetwiskundecongres en mat hij zijn succes af aan de mate waarin de ketting-rokende genieën met hun bruine vingers niet langer aardig tegen hem deden. Zodra ze ophielden hem aan te moedigen, zodra ze hun eerste sarcastische opmerking maakten, zodra ze begonnen te spotten en zijn theorema’s onderuit probeerden te halen, wist hij dat ze hem niet langer als een kind zagen en als wiskundige begonnen te zien.

Leonid Vitalevitsj omklemde de portefeuille in zijn broekzak automatisch tegen de zakkenrollers. In de trams waren bendes actief en je wist niet welk van deze gezichten, deze beleefde gezichten, agressieve gezichten, dronken gezichten, in werkelijkheid een pokergezicht was, een dekmantel voor de hand die zich ergens daaronder meerwaarde aan het toe-eigenen was. Onder borsthoogte kon hij niets meer zien, dus je kon maar beter voorzichtig zijn; zijn voeten zag hij ook niet, hoewel hij ze goed kon voelen, nu de benauwde warmte van de tram de korst voor het vervelende gat had ontdooid dat vandaag in de zool van zijn linkerschoen was verschenen. Hij had er een prop krantenpapier in gestopt en die begon nu klef aan te voelen. Het was al de derde keer deze winter dat een schoen van hem was gaan lekken. Hij zou die zondag terug moeten naar de gepensioneerde schoenmaker Denisov, met alweer een nieuw presentje, en nog meer tegenstrijdige verhalen over de vele avontuurtjes van de oude man moeten aanhoren.

Het zou natuurlijk veel beter zijn een nieuw paar schoenen aan te schaffen, of misschien zelfs laarzen. Maar wie kon hij vragen? Wie kende iemand die iemand kende? Daar moest hij over nadenken. Hij staarde door het stukje ruit dat nog tussen de hoofden zichtbaar was, en fragmenten van de stad gleden voorbij: een politiewagen die op een hoek stond geparkeerd, imposante gevels vol roeststrepen van lekkende goten, rood neonlicht dat VIJF-IN-VIER knipperde, VIJF-IN-VIER, het woord BETER onder aan een affiche waarvan hij meteen wist dat de volledige tekst HET LEVEN IS BETER GEWORDEN, VROLIJKER luidde. Die affiches hingen overal. De leus prees Sovjetchampagne aan. Of het bestaan van Sovjetchampagne prees de leus aan, daar was hij nog niet uit. Maar inmiddels keek hij zonder te zien. Zijn gedachten waren afgegleden in zijn tas, die hij stevig in zijn andere hand klemde. Ergens halverwege een linkerpagina van zijn notitieboekje hielden de met blauwe inkt neergeschreven vergelijkingen op en nu schoot zijn geest vanaf dat punt door, zag hij een mogelijke volgende stap, zag hij hoe hij de draad van het idee langer kon vasthouden. Er was vandaag iets gebeurd.

Hij had wat advieswerk gedaan. Dat hoorde erbij als je aan het Instituut voor Industriële Inrichting verbonden was; af en toe moest je wat terugdoen. En hij vond het ook niet erg. Het was een genoegen zijn heldere verstand ten nutte te maken. Meer dan een genoegen zelfs, bijna een opluchting, omdat het zuivere patroon van de wiskunde telkens weer greep bleek te bieden op de gang van zaken in de wereld, de verborgen rode draad bleek te vormen in zoiets luidruchtigs en uiteenlopends en schijnbaar willekeurigs, en zodoende een nieuw blijk van bevestiging bood van wat Leonid Vitalevitsj wilde geloven, moest geloven, en geloofde wanneer hij zich goed voelde: namelijk dat dit alles, deze maalstroom aan verschijnselen die zich door de tijd bewoog, deze warboel van onderling verbonden systemen, sommige fijn als filigraan, sommige enorm en eenvoudig, deze tram vol vreemdelingen en rokerige lucht, deze op mensenbeenderen gebouwde stad van Peter, uiteindelijk allemaal betekenis had, allemaal op een complexe manier was voortgekomen uit een kenbaar principe of kenbare verzameling principes die tegelijk op verschillende niveaus werkzaam waren, ook al bestonden de symbolen die het proces konden uitdrukken nog niet.

Nee, hij vond het niet erg. Trouwens, het was ook een verplichting. Als hij de problemen waar mensen mee naar het instituut stapten kon oplossen, maakte dat de wereld ietsje beter. De wereld was zichzelf uit de duisternis aan het tillen en begonnen te stralen, en de wiskunde bood hem de mogelijkheid daaraan bij te dragen. Zo leverde hij zijn deel. Dat had hij te bieden, naar vermogen. Hij had het geluk dat hij in het enige land ter wereld leefde waar mensen de macht hadden gegrepen om met een beroep op de rede dingen op te lossen, in plaats van ze te laten gebeuren zoals ze toevallig gebeurden, of de oude krachten van bijgeloof en hebzucht vrij spel te laten. Hier, en nergens anders, telde de rede. Hij had net zo goed in Duitsland geboren kunnen zijn en dan had deze tramrit vanavond in het teken gestaan van de angst. Op zijn professorenkostuum had dan een katoenen ster gezeten, en de mensen hadden hem dan met duistere blik aangestaard, alleen omdat zijn grootvader met slaaplokken had rondgelopen, had geloofd in een net iets ander onverifieerbaar sprookje over de wereld. Hij zou daar zijn gehaat, zomaar. Of hij had in Amerika geboren kunnen zijn, en wie had dan kunnen zeggen of hij zich zelfs maar de twee kopeken voor de tram had kunnen veroorloven? Kon een zesentwintigjarige jood daar wel professor zijn? Misschien was hij dan wel een bedelaar geweest, had hij op straat in de stromende regen viool gespeeld, zonder dat iemand belangstelling had opgebracht voor water in hem omging omdat niemand er iets aan kon verdienen. Wreedheid, verspilling, verzinsels die echte mannen en vrouwen van hot naar her dreven: alleen hier hadden mensen zich aan die ellendige onzin weten te onttrekken en zich tot de vastberaden ontwerpers van de realiteit gemaakt in plaats dat ze er louter de speelbal van waren. Goed, de rede was geen eenvoudig instrument. Je moest zwoegen om er een beetje meer inzicht mee te verwerven, en dan nog ving je er hoogstens een glimp van op, een gedeeltelijke waarheid; maar zo’n glimp was altijd de moeite waard. Goed, de nieuwe, bewust gekozen wereld kende nog tal van rafelrandjes en onmiskenbare onvolmaaktheden, maar dat zou allemaal veranderen. Dit was nog maar het begin, de dag na aanvang van de heerschappij van de rede.

Hoe dan ook. Vandaag had hij een verzoek ontvangen van het Fineerbedrijf uit Leningrad. ‘Zou de kameraad-professor, etc. etc, dankbaar voor elke suggestie, etc. etc, met vriendelijke groet, etc. etc.’ Het ging om een probleem dat betrekking had op de werkverdeling. Het Fineerbedrijf produceerde heel wat soorten gelaagd hout met behulp van heel wat verschillende machines, en de vraag was hoe ze hun beperkte voorraad grondstoffen het beste door welke machines konden laten bewerken om er zo veel mogelijk uit te halen. Leonid Vitalevitsj was nog nooit in de fineerfabriek geweest, maar hij kon zich er wel iets bij voorstellen. Het was ongetwijfeld net zo’n bedrijf als alle andere die de laatste jaren aan de rand van de stad als paddestoelen uit de grond waren geschoten, schoorstenen hadden doen verrijzen, de lucht met roetdeeltjes en de rivier met chemische draaikolken hadden gevuld. Alle investeringen die niet naar nieuwe kleding en gemaksgoederen waren gegaan, waren in fabrieken gestoken: dat hadden de vermoeide tramreizigers ervoor in de plaats gekregen. Hij vermoedde dat de houtfabriek zou ogen als een grof gemetselde schuur, waar het in deze tijd van het jaar zo koud was dat de arbeiders rookwolkjes ademden. Hij schatte in dat het machinepark hetzelfde bijeengeraapte zooitje zou zijn als altijd. Er zouden aftandse persen en stempels van voor de revolutie staan draaien naast producten van binnenlandse makelij, afkomstig van de Sovjetmachine-industrie, en een enkel geïmporteerd apparaat, dat weliswaar efficiënt zou werken maar lastig te onderhouden was. Onder de kale steunbalken zou dit samengeraapte orkest van instrumenten een kakofonie van gesis, trapgeluiden en gedreun voortbrengen, nu en dan overstemd door een jankende uithaal. De fabrieksleiding wilde hulp bij het stemmen van het orkest. Om eerlijk te zijn, was het hem niet helemaal duidelijk wat de machines precies deden. Hij had maar een vage voorstelling van hoe gelaagd hout werd gemaakt. Je had er lijm en zaagsel voor nodig, veel meer wist hij niet. Niet dat het veel uitmaakte,

want hij hoefde zich de machines alleen maar voor te stellen als abstracte proposities, als vergelijkingen van het tastbare soort, en meteen na lezing van de brief was hem duidelijk dat het Fineerbedrijf in al zijn wiskundige onschuld hem een klassiek voorbeeld had toegestuurd van een onoplosbaar stelsel van vergelijkingen. Er was een reden waarom fabrieken over de hele wereld, in kapitalistische en socialistische landen, geen pasklare formule voor zulke situaties hadden. Het was meer dan alleen onoplettendheid, iets wat mensen nog niet hadden opgelost. Een snelle manier om het verzoek van het Fineerbedrijf af te handelen, zou een beleefd briefje zijn geweest dat uitlegde dat het fabrieksbestuur vroeg om het wetenschappelijke equivalent van een vliegend tapijt of een geest uit een wonderlamp.

Maar dat briefje had hij niet geschreven. In plaats daarvan was hij er eens, eerst rustig, daarna hevig opgewonden, voor gaan zitten, in de zekerheid dat voor zijn geestesoog plotseling en onverklaarbaar het felle licht van de schepping verscheen, iets wat zich voor de duur van datmoment niet liet weerstaan of weerleggen. Hij had nagedacht over de manier waarop een onderscheid gemaakt kon worden tussen meer en minder juiste antwoorden op vragen waarop geen juist antwoord bestond. Hij was uitgekomen op een methode die kon wat met het speurwerk van de conventionele algebra niet kon in situaties als die van het Fineerbedrijf, en daarmee bruikbare kennis aan het onmogelijke wist te ontlokken. De methode bestond eruit voor elke machine vast te stellen hoeveel fineer ze produceerde afgezet tegen alle andere soorten gelaagd hout die ze zou kunnen produceren. Maar nogmaals: hij had geen benul van gelaagd hout als ruw, tastbaar materiaal. Dat was in rook opgegaan en had plaatsgemaakt voor het zuivere patroon van de situatie, van alle situaties waarin moest worden gekozen tussen de ene of de andere handeling. De tijd tikte door. Het licht van de schepping doofde. Buiten het raam van zijn kantoor leek de avond gevallen. Het grijze waas van het winterse daglicht was verdwenen. Thuis zouden ze zich zorgen zijn gaan maken, zich zijn gaan afvragen of ook hij was verdwenen. Hij moest nu echt naar huis. Maar hij tastte naar zijn pen, begon te schrijven en legde gedetailleerd en geduldig – zo geduldig als hij kon – vast wat in eerste instantie nog ononderscheiden tot hem was gekomen, als één ingewikkeld begrijpen, alsof alle elementaire samenstellende delen ervan de vlakken en kanten vormden van een complexe veelhoek waarvan hij – bij dat verbazende, primaire licht- een eerste glimp had mogen opvangen. Hij legde de basisbeginselen vast en het verbaasde hem, terwijl hij de blauwe inkt in het papier liet vloeien, hoe grof en incompleet die leken te zijn nu ze eenmaal op papier stonden en hoeveel werk ze nog zouden vereisen.

En nu, in de tram, probeerde hij in te schatten tot wat voor gevolgtrekkingen zijn gedachten zouden leiden, een hele wereld aan gevolgtrekkingen, vermoedde hij. Het was duidelijk dat de wereld zich tot dusver prima zonder dit idee had gered. In het tijdperk voor half drie die middag hadden de mensen die in de fabrieken het werk organiseerden dat met een redelijke mate van efficiëntie kunnen doen door vuistregels te hanteren en hun beredeneerde intuïtie te volgen, anders was de moderne wereld nooit zo geïndustrialiseerd geweest: kenden we geen trams en neon, geen luchtschepen en gyrocopters die elkaar in de lucht verdrongen, geen wolkenkrabbers in Manhattan en in Moskou niet de belofte van meer. Maar een zekere mate van efficiëntie was een wereld verwijderd van een maximale mate van efficiëntie. Als hij gelijk had – en in de kern had hij gelijk, dat wist hij zeker – dan kon iedereen door deze nieuwe methode te gebruiken bij elke productieomstandigheid uit de enorme, aan het Fineerbedrijf verwante familie van omstandigheden rekenen op een procentueel meetbare toename van de productie bij een gegeven hoeveelheid grondstoffen. Anders gezegd: er zou een procentueel meetbare besparing worden gerealiseerd bij de hoeveelheid grondstoffen die nodig was om een gegeven hoeveelheid producten te maken.

Hij wist nog niet om welk percentage het precies ging, maar stel dat het 3% was. Dat klonk misschien niet meteen indrukwekkend, als marginale winst, een pietsie meer uit het productieproces peuren in een tijd waarin de kranten vol stonden met mijnwerkers die tegen enorme bergen metaalerts opvlogen en fabrieken die hun productie met wel 50%, 75% of 150% toename een hoge vlucht zagen nemen.

Maar het was voorspelbaar. Je kon jaar na jaar op die extra 3% rekenen. Gratis en voor niets. De taken die mensen toch al verrichtten hoefden er alleen iets anders voor georganiseerd te worden. Het ging om 3% extra orders die aan de greep van de entropie werden ontrukt. In een samengeflanste en opgelapte kosmos, die uit zichzelf steeds verder afbrokkelde, steeds meer verviel, telde dat aan; het betekende 3% meer van wat de mensheid wilde, zomaar voor niets, gewoon als beloning voor beter nadenken. Bovendien, bedacht hij, bleven de toepassingen niet beperkt tot individuele fabrieken, die dan 3% meer gelaagd hout, of 3% meer geweerlopen, of 3% meer hangkasten afleverden. Als je het machinepark van het Fineerbedrijf kon maximaliseren, minimaliseren, optimaliseren, waarom zou je dan niet een hele verzameling fabrieken kunnen optimaliseren door ze elk afzonderlijk, op een hoger niveau, als een vergelijking te zien? Je kon een fabriek optimaal afstemmen, dan een groep fabrieken, net zolang tot ze dezelfde toonhoogte bereikten, tot ze tevreden spinden. En dat betekende…

‘Kijk effe uit!’ schreeuwde de kleine vrouw. ‘Haal je ogen uit je zak en kijk wat je doet, ja?’ De lange man had de laatste keer dat ze door de tram naar voren schuifelden kans gezien zijn hand vrij te maken en een sigaret op te steken. Maar toen die in zijn mondhoek hing, met een gevouwen kartonnetje als filter, had een schok van de tram de brandende tabak uit de papieren koker gestoten en smeulend en al op haar schouder gedeponeerd. Haar armen zaten klem.

‘Sorry, meid,’ zei Brede Onderkaak terwijl hij probeerde de gloeiende resten van haar af te slaan.

‘Sorry, watkoop ik daarvoor, jij lomperik? Haal het weg. O, moet je mijn jas nou toch zien. Er zit een gat in…’

… en dat betekende dat je de methode zeker op de hele Sovjeteconomie kon toepassen, dacht hij. Hij zag in dat dit in kapitalistische landen niet mogelijk zou zijn. Daar behoorden alle fabrieken toe aan andere eigenaren en hielden ze elkaar met verkwistende concurrentie in een houdgreep. Daar bestond geen positie van waaruit iemand systematisch kon nadenken. De kapitalisten zouden nooit bereid zijn onderling informatie te delen over hun activiteiten; wat zouden ze daarmee opschieten? Daarom was het kapitalisme blind, daarom tastte het in het duister en kon het alleen door schade en schande vooruitkomen. Het was als een organisme zonder brein. Maar hier was het mogelijk om voor het hele systeem in één keer te plannen. De economie was een leeg vel papier waarop de rede kon schrijven. Dus waarom haar niet optimaliseren? Het enige wat hij hoefde te doen was de juiste autoriteiten zover krijgen dat ze naar hem wilden luisteren.

Stel nu dat de Sovjeteconomie jaarlijks met 3% extra kon groeien – 3% jaar op jaar, samengesteld. Dat zou snel aantikken. Al na een decennium zou het land anderhalf keer zo rijk zijn als het anders was geweest. Sneller dan mensen tot dusver dachten zou het gouden tijdperk aanbreken dat als een belofte lag besloten in het ritme van elke lopende band, maar dat nog altijd de wereld van schaarste moest verlossen; het gouden tijdperk dat de partij beloofde, maar niet tot stand zei te kunnen brengen, behalve in de symbolische gedaante van Sovjet-champagne, tot het zware opbouwwerk was voltooid. Bezien vanuit dat toekomstige tijdperk, waarin elk product dat de mens maar kon bedenken met duizelingwekkende hoeveelheden uit de industriële hoorn des overvloeds zou stromen, moest dit wel een schamel, armzalig, benauwd moment lijken, verstikt door schaduwen en alleen verzacht door wat het mogelijk hielp maken. Bezien vanuit de overvloed zou het heden moeilijk voorstelbaar zijn. Het zou niet helemaal echt lijken, een absurde tijd waarin mensen het om onduidelijke redenen hadden moeten stellen zonder goederen die de mensheid op zich makkelijk kon leveren, en waarin mensenlevens niet of hooguit half tot bloei kwamen. En hij kon de klok vooruit draaien, dacht hij in een roes. Hij keek de tram door en zag alles en iedereen in zijn blikveld aangeraakt worden door de aanstaande transformatie, golvend overgaan in nieuwe en weelderiger vormen: lijn 34 naar het eiland Krestovski werd van een oude rammelkast een zachte, zoevende ellips vol gouden licht, de vrouwenkleren veranderden in gewatteerde zijde en de legeruniformen versmolten tot scherp gesneden grijs en zilver; en de gezichten, alle gezichten in de volle lengte van de wagon, ontspanden zich, raakten de zorgelijke rimpels en hongerige blikken en alle andere tekenen van behoeftigheid kwijt. Hij kon dat regelen. Hij kon het helpen waarmaken, met drie procent extra per keer, hoewel hij meteen inzag dat er een enorme hoeveelheid werk voor nodig zou zijn om de benodigde dynamische modellen op te stellen. Het zou misschien een levenswerk zijn. Maar hij kon het. Hij kon het hele Sovjetorkest stemmen als ze hem zijn gang lieten gaan.

Zijn linkervoet voelde nat aan. Hij moest echt een manier bedenken om aan nieuwe schoenen te komen.