CHRIS STRINGER

OVERLEVERS

HOE HET KOMT DAT WIJ DE ENIGE MENSACHTIGEN OP AARDE ZIJN

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

Oorspronkelijke titel Lone Survivors.
How We Came To Be the Only Humans On Earth

Times Books / Henry Holt and Company, LLC, New York

© 2012 Chris Stringer

Nederlandse vertaling © 2012 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Mark van Nieuwstadt

Tekstredactie Nelleke Vermeer

Met dank aan John de Vos

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Omslagfoto Smari Asmundsson / Getty Images

Auteursfoto The Natural History Museum, Londen

NUR 949

ISBN 978 90 468 1131 3

http://www.nieuwamsterdam.nl/chrisstringer

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 978 90 468 1130 6

Ter nagedachtenis van mijn familieleden Tony en David en mijn collega’s Bill, Clark en Roger

INHOUD

Lijst van afbeeldingen

Inleiding

1   De grote vragen

2   Het verleden blootgelegd

3   Wat schuilgaat onder het oppervlak

4   Nieuwe ontdekkingen, nieuwe inzichten

5   Modern gedrag: gedachtenlezen en symbolen

6   Modern gedrag: technologie en levensstijlen

7   Genen en DNA

8   De moderne mens krijgt gestalte

9   De evolutie van onze soort in het verleden en in de toekomst

Dankwoord

Bibliografie

Register

LIJST VAN AFBEELDINGEN

De auteursrechten staan tussen haakjes

Eugène Dubois en zijn schedel van ‘Pithecanthropus erectus’ (John Reader)

Kaarten van de archeologische vindplaatsen van vroege mensen (Chris Stringer)

Replica van de Heidelbergkaak (Boxgroveproject)

Franz Weidenreich met enkele fossielen van de ‘Pekingmens’ (John Reader)

Louis Leakey met de ‘Zinjanthropus’-schedel uit de Olduvaikloof (Natuurhistorisch Museum, Londen)

Chris Stringer op zijn onderzoeksreis door Europa in 1971 (Chris Stringer/Rosemary Lee)

Milford Wolpoff (David Hart)

Günter Bräuer en Chris Stringer (Günter Bräuer/Chris Stringer)

Schedels van erectus, heidelbergensis, sapiens en neanderthalensis (Natuurhistorisch Museum, Londen)

Schedels van erectus, heidelbergensis, sapiens en neanderthalensis in zijaanzicht (Natuurhistorisch Museum, Londen)

Bereik van de belangrijkste dateringsmethoden voor de recente evolutie van de mens (Chris Stringer)

Handbijlen uit Boxgrove (Boxgroveproject)

Skelet uit het Neanderthal (John Reader)

Schedels uit Jebel Irhoud en La Ferrassie (Chris Stringer/Musée de l’Homme, Parijs)

De Oasefossielen (Erik Trinkaus)

De Hertoschedel in schuin vooraanzicht (toestemming en copyright Tim White)

De Hertoschedel in zijaanzicht (toestemming en copyright Tim White)

De kinderschedel uit Herto (toestemming en copyright Tim White)

Archeologische vindplaatsen van bewoning door vroege mensen in Europa (Chris Stringer)

Voorwerpen uit de Hohle Felsgrot in Duitsland: ‘leeuwman’ (Juraj Lipták / Universiteit van Tübingen);fluit (Hilde Jensen / Universiteit van Tübingen);Venus (Hilde Jensen / Universiteit van Tübingen);watervogel (Juraj Lipták / Universiteit van Tübingen)

Opgravingen bij de Vogelherdgrot in Duitsland (Maria Malina / Universiteit van Tübingen)

Blombosgrot, Zuid-Afrika, buiten (Chris Henshilwood)

Blombosgrot, Zuid-Afrika, binnen (Chris Henshilwood)

Still Baygereedschap uit de Blombosgrot (Chris Henshilwood)

Okerplaat uit de Blombosgrot (Francesco d’Errico)

Benen werktuigen uit de Blombosgrot (Chris Henshilwood)

Fuikhorens uit de Blombosgrot (Chris Henshilwood)

Beeldje van een mammoet uit Montastruc, Frankrijk (replica, Chris Stringer)

Kleurstoffen uit Pech-de-l’Azé, Frankrijk (Francesco d’Errico en Marie Soressi)

De mtDNA-boom (Mark Stoneking)

Kaart van de verspreiding van vroegemoderne mensen (Chris Stringer)

Chimpansees die oliepalmnoten openbreken (Susan Carvalho)

Diagram van de beperkte cultuuroverdracht bij archaïsche mensen (Chris Stringer)

Diagram van de veel bredere cultuuroverdracht bij moderne mensen (Chris Stringer)

Vindplaatsen van latere menselijke bewoning (Chris Stringer)

Vindplaatsen van latere menselijke bewoning in Europa (Chris Stringer)

Mungo 3, Australië (Colin Groves)

Omo Kibish 1 en 2 (Michael Day)

Ngalobaschedel (Chris Stringer)

Iwo Eleruschedel (Natuurhistorisch Museum, Londen)

Welk model is ‘juist’? (Chris Stringer)

Evolutionaire stamboom (Chris Stringer)

INLEIDING

Charles Darwins tweehonderdste geboortedag en de honderdvijftigste verjaardag van zijn Over het ontstaan van soorten zijn net achter de rug. Evolutie door natuurlijke selectie is tegenwoordig algemeen geaccepteerd. Maar wat weten we over de oorsprong van onze eigen soort, Homo sapiens? We beschikken over een fascinerende en groeiende verzameling zeer oude fossielen uit het voormenselijk tijdperk maar in de recente wetenschappelijke en publieke discussie over de evolutie overheerst één onderwerp: ons eigen ontstaan. Men is het er doorgaans over eens dat de eerste menselijke voorouders in Afrika leefden, maar er woedt nog steeds een fel debat over de vraag of dat uiteindelijk ook de plaats van oorsprong was en of alles wat wij als kenmerkend voor onze soort beschouwen, zoals taal, kunst en complexe technologie, daar ontstond. Aanvankelijk concentreerde het debat zich op fossielen, maar tegenwoordig is het breder en worden ook archeologische en genetische gegevens erbij betrokken. Met name die laatste spelen een steeds belangrijkere rol; inmiddels beschikken we zelfs over DNA uit fossielen van Neanderthalers. Echter, veel van de nieuwe ontdekkingen en bijbehorende discussies zijn alleen te vinden in zeer technische publicaties in diverse gespecialiseerde tijdschriften en boeken. Voor de gewone lezer, ook als hij serieus geïnteresseerd is, is het moeilijk een goed overzicht te krijgen. In dit boek wil ik proberen een compleet en begrijpelijk beeld te geven van de oorsprong van onze soort, vanuit de positie die ik in de discussies van de afgelopen dertig jaar innam. Mijn werk bij het Natuurhistorisch Museum in Londen gaat zelfs nog verder terug dan dat. Het idee dat ik daar ooit terecht zou komen als onderzoeker van de menselijke evolutie was een jongensdroom waarvan ik, gezien mijn betrekkelijk eenvoudige afkomst uit de volksbuurten van Oost-Londen, nooit had gedacht dat hij zou uitkomen. Maar, aangemoedigd door de steun van mijn ouders, pleegouders en sommige leraren, maakte ik een begin met het realiseren van die droom toen ik, achttien jaar oud, op het laatste moment van een studie medicijnen overstapte naar antropologie. Het was een gewaagde keuze, die echter vrucht afwierp toen ik in 1970 bij de Universiteit van Bristol werd aangenomen als PhD-student, waar ik mijn favoriete mensengroep – de Neanderthalers – ging onderzoeken. En de bekroning, in 1973, was een baan bij de paleontologische afdeling van het Natuurhistorisch Museum in Londen.

Het waren opwindende tijden voor de paleontologie de afgelopen decennia: niet alleen werden er bijzondere fossielen gevonden, bovendien werden talloze nieuwe technieken ontwikkeld om ze te dateren en te onderzoeken. Ik hoop dat mijn boek de lezer aan het denken zal zetten over wat het betekent mens te zijn, en dat het zijn visie op onze oorsprong zal bijstellen en aanscherpen – de mijne is tijdens het schrijven in elk geval wel wat veranderd!

Ik geef geregeld voordrachten over de evolutie van de mens, en jaarlijks ontvang ik over dit onderwerp vanuit de media en het publiek honderden vragen. Dezelfde vragen keren steeds weer terug; in dit boek zal ik proberen ze te beantwoorden. Veelvoorkomende vragen zijn:

1.   Wat zijn de grote vragen in het debat over onze oorsprong?

2.   Hoe kunnen we de moderne mens kenschetsen, en hoe kunnen we onze oorsprong in het fossiele en archeologische archief herkennen?

3.   Hoe wordt de ouderdom van fossielen bepaald, ook als ze te oud zijn voor koolstofdatering?

4.   Wat vertellen onze genen ons over onze afkomst, en ligt onze oorsprong uitsluitend in Afrika?

5.   Zijn moderne mensen een andere soort dan archaïsche mensen als de Neanderthalers?

6.   Hoe kunnen we moderne mensen aan hun gedrag herkennen, en zijn dingen als een complexe taal en kunst uniek voor de moderne mens?

7.   Hadden onze voorouders contact met mensen als de Neanderthalers en veroorzaakten wij hun uitsterven?

8.   Duiden archaïsche kenmerken bij fossielen van moderne mensen, en genen van buiten Afrika, op hybridisatie?

9.   Wat kan DNA ons over de Neanderthalers vertellen en over de mogelijkheid dat zij met moderne mensen kruisten?

10. Wat zullen we van een compleet Neanderthalergenoom kunnen leren en zal er ooit een Neanderthaler worden gekloond?

11.  Welke factoren leidden tot het ontstaan van de moderne mens – klimaat, voeding, sociaal gedrag, vulkanen misschien zelfs?

12. Waarom trokken moderne mensen weg uit Afrika en hoe verspreidde onze soort zich over de wereld?

13. Hoe ontstonden de regionale (‘raciale’) kenmerken en wat hebben ze te betekenen?

14. Wie waren de ‘hobbitmensen’ van het eiland Flores en hoe zijn ze met ons verwant?

15. Is de evolutie van de mens tot stilstand gekomen, of evolueren we nog altijd?

16. Wat zal het onderzoek naar de oorsprong van de mens ons in de toekomst brengen?

Het is inmiddels meer dan twintig jaar geleden dat er in het wetenschappelijke tijdschrift Nature een baanbrekend artikel verscheen van de hand van Rebecca Cann, Mark Stoneking en Allan Wilson, ‘Mitochondrial DNA and Human Evolution’, dat de oorsprong van de moderne mens en ‘mitochondriale Eva’ voor het eerst wereldwijd tot voorpaginanieuws maakte. Niet alleen vestigde dat artikel de aandacht op de oorsprong van onze soort, het leidde ook tot een fundamentele herformulering van het wetenschappelijke debat over onze eigen oorsprong. Een jaar na dat artikel schreef ik samen met mijn collega Peter Andrews voor het tijdschrift Science een artikel getiteld ‘Genetic and Fossil Evidence for the Origin of Modern Humans’, met daarin een uiteenzetting van de verschillende theorieën over de oorsprong van de mens, die sindsdien het debat hebben gedomineerd: de recente Afrikaanse oorsprong versus multiregionale evolutie. Verderop in dit boek zullen we zien hoe deze modellen zich verhouden tot de vele nieuwe ontdekkingen die zijn gedaan, maar eerst zal ik in hoofdstuk 1 enkele grote vragen over de afstamming van de mens behandelen. Ik ga het hebben over de vraag waaraan onze soort te herkennen is, waar de recente debatten precies over gaan, en welke voorspellingen de verschillende modellen doen omtrent de sporen van menselijke evolutie die we in de vorm van fossielen, archeologische artefacten en genetische kenmerken zouden moeten vinden.

1
De grote vragen

Het is nog maar nauwelijks honderdvijftig jaar geleden dat Charles Darwin en Alfred Russell Wallace hun ideeën over evolutie aan de wereld presenteerden. Een jaar later, in 1859, zou Darwin een van de beroemdste boeken aller tijden publiceren, On the Origin of Species (Over het ontstaan der soorten). Destijds begon men juist de eerste menselijke fossielen als zodanig te herkennen, en paleontologie en archeologie stonden nog in de kinderschoenen. Tegenwoordig beschikken we over een rijke en voortdurend groeiende collectie menselijke fossielen uit Afrika, Azië en Europa; ik heb het voorrecht in een van de opwindendste tijdperken te leven wat betreft ontdekkingen omtrent onze oorsprong. Er zijn natuurlijk een aantal belangwekkende fossielen gevonden, maar ook als we kijken naar de informatie die we uit die vondsten kunnen extraheren hebben zich opmerkelijke wetenschappelijke doorbraken voorgedaan. In dit eerste hoofdstuk zal ik de gegevens uiteenzetten op basis waarvan men de oorsprong van onze soort reconstrueert, en de zeer verschillende zienswijzen die daarbij zijn ontstaan, inclusief die van mijzelf. Spreken we over de oorsprong van moderne menselijke kenmerken, dan zijn er feitelijk twee zaken die we moeten onderzoeken. Op deze plek zal ik de mens bespreken in termen van de fysieke eigenschappen zoals ook wij die hebben, zoals een slanke skeletbouw vergeleken met onze robuustere voorouders, een hogere en rondere hersenpan, kleinere wenkbrauwbogen en een prominente kin. Maar er zijn ook kenmerken waarmee de hedendaagse geografische populaties zich van elkaar onderscheiden – de regionale of ‘raciale’ kenmerken, zoals de geprononceerde neus van veel Europeanen en het afgeplatte gezicht van de meeste Aziaten. Later in dit boek zal ik de oorsprong daarvan bespreken, die heel ergens anders ligt.

In The Descent of Man (De afstamming van de mens) (1871) noemde Darwin Afrika als de meest waarschijnlijke plaats waar de evolutie van de mens begon, omdat op dat continent de Afrikaanse mensapen leven, vandaag de dag onze nauwste verwanten. Het zou echter nog jaren duren voordat de eerste fossiele bewijzen werden ontdekt die zijn gelijk zouden bevestigen. Voor die tijd vormden Europa, met vondsten als die van Neanderthalers, de ‘Heidelbergmens’ en de vervalste ‘Piltdownmens’, en Azië met de ‘Javamens’, de focus van de wetenschappelijke speurtocht naar menselijke voorouders. Maar de ontdekking in 1921 van de Broken Hillschedel in het huidige Zambia, en de ontdekking in 1924 van de Taungschedel in Zuid-Afrika, vormden het begin van een omslag die er vele jaren later uiteindelijk toe leidde dat Afrika zijn centrale plek in de menselijke evolutie kreeg. Tegen de jaren zeventig hadden diverse fossielen het bewijs geleverd dat de menselijke afstammingslijn niet alleen in Afrika was begonnen (dat Afrika het continent was waar de laatste gemeenschappelijke voorouder van mensen en chimpansees leefde), maar bovendien dat het genus Homo daar was ontstaan. Maar waar was de moderne mens, Homo sapiens, ontstaan? In de jaren zeventig was dit nog altijd niet duidelijk en dat zou tot vrij recent zo blijven.

Toen Charles Darwin in Over de oorsprong der soorten schreef dat er ‘licht zou worden geworpen op de oorsprong en geschiedenis van de mens’, aarzelde hij om meer over dit onderwerp te zeggen, zoals hij twaalf jaar later in de inleiding van De afstamming van de mens zou toegeven: ‘Jarenlang maakte ik aantekeningen over de oorsprong of afstamming van de mens, zonder enige intentie daarover te publiceren, eerder vastbesloten er niet over te publiceren, omdat ik veronderstelde dat ik daarmee alleen maar voeding zou geven aan de vooroordelen tegenover mijn zienswijzen.’ Maar in de tussenliggende jaren had hij steun gekregen van een groeiend aantal invloedrijke aanhangers en daardoor voelde hij zich – eindelijk – gereed om het controversiële onderwerp van de afstamming van de mens aan te pakken. Hij vervolgde, ‘het enige doel van dit boek is, achtereenvolgens te onderzoeken: ten eerste, of de mens net als elke andere soort van een eerdere vorm afstamt; ten tweede, wat de aard is van deze ontwikkeling; en ten derde, de waarde van de verschillen tussen de zogenaamde menselijke rassen’. Darwin erkende evenwel dat er nog veel vragen waren, iets wat tegenwoordig helaas nog net zo goed geldt als destijds: ‘Men heeft vaak vol overtuiging beweerd dat de oorsprong van de mens niet te kennen is. Maar overtuiging komt vaker voort uit onwetendheid dan uit kennis: het zijn mensen die weinig weten en niet diegenen die veel weten, die zo zelfverzekerd verklaren dat het een of andere probleem nimmer door de wetenschap zal worden opgelost.’

Vervolgens huldigde hij een aantal andere wetenschappers vanwege hun onderzoek naar het ontstaan van de mens, in het bijzonder de Duitse bioloog Ernst Haeckel. Dit is met name interessant omdat Haeckel met hem en Thomas Huxley (‘Darwins buldog’) van mening verschilde over een zeer belangrijke vraag, een vraag die tot op de dag van vandaag discussie oproept. In De afstamming van de mens schreef Darwin: ‘We vragen ons vanzelfsprekend af, waar de geboortegrond van de mens lag op het moment dat in onze afstamming onze voorouders zich van de andere Catarrhini [smalneusapen, de groep waar de mensapen en de apen van de Oude Wereld toe behoren] afsplitsten. […] In alle grote regio’s van de wereld zijn de daar levende zoogdieren nauw verwant aan de uitgestorven soorten uit diezelfde regio. Het is dan ook waarschijnlijk dat in Afrika nu uitgestorven mensapen leefden, verwant aan de gorilla en chimpansee; en aangezien deze twee soorten de twee nauwste verwanten van de mens zijn, is het iets waarschijnlijker dat onze vroege voorouders op het Afrikaanse continent leefden dan elders.’ Hij vervolgde echter met een waarschuwing: ‘Maar het is zinloos hierover te speculeren… aangezien er sindsdien alle tijd is geweest voor migratie op de grootste schaal.’

Darwin moest het in 1871 niet alleen doen met een zeer beperkte hoeveelheid fossiele bewijzen en een totale afwezigheid van mensachtige fossielen uit Afrika, tevens was het concept van de continentverschuiving nog onbekend, het verschijnsel dat continenten (of liever gezegd aardschollen) zich over het aardoppervlak verplaatsen, waarbij ze zich kunnen opsplitsen en aaneensluiten. Tegenwoordig weten we dat dit proces de hedendaagse verspreiding van veel planten en dieren kan verklaren, zoals de unieke soortengemeenschappen in bijvoorbeeld Australië en Nieuw-Zeeland. Voorheen veronderstelde men, om de raadselachtige verspreiding van soorten over verschillende regio’s te verklaren, dat er inmiddels gezonken continenten hadden bestaan. Lemuren zijn bijvoorbeeld betrekkelijk primitieve primaten die tegenwoordig alleen op Madagaskar voorkomen, ongeveer 500 kilometer uit de kust van Afrika, terwijl op het Indiase subcontinent lemuurachtige fossielen waren gevonden. De Britse zoöloog Philip Sclater verklaarde dit in 1864 door te veronderstellen dat er eens een groot continent had bestaan, door hem Lemuria gedoopt, dat zich over een groot deel van de huidige Indische Oceaan had uitgestrekt.

Gebruikmakend van dit idee van een verloren continent beweerde Haeckel dat de mens ergens anders was ontstaan: ‘Er zijn meerdere aanwijzingen die suggereren dat het oorspronkelijke leefgebied van de mens op een continent lag dat nu onder het oppervlak van de Indische Oceaan is verdwenen, en dat zich eens ten zuiden van Azië… naar het oosten uitstrekte, en dat naar het westen helemaal tot aan Madagaskar en de zuidoostkust van Afrika reikte. Door te veronderstellen dat dit Lemuria de plek was waar de mens ontstond, wordt de verklaring voor de hedendaagse geografische verspreiding van de mens door migratie aanzienlijk vereenvoudigd.’ Bovendien zag Haeckel, anders dan Darwin en Huxley, de gibbon en orang-oetan uit Zuidoost-Azië als betere kandidaten voor de rol van naaste verwanten van de mens dan de Afrikaanse gorilla en chimpansee. En waar Darwin in navolging van de geoloog Charles Lyell veronderstelde dat de menselijke evolutie nog niet door fossielen werd ondersteund omdat de juiste gebieden (met name Afrika) nog niet waren onderzocht, hing Haeckel de verklaring aan dat het grootste deel van de essentiële bewijslast onder het water van de Indische Oceaan was verdwenen.

Door de vondst van fossielen was in Darwins tijd al bekend dat in Europa vroeger Neanderthalers hadden geleefd. Terwijl sommige wetenschappers de Neanderthalers tot ‘ontbrekende schakel’ tussen aap en mens benoemden en ze in reconstructies van gebogen knieën en grijpende grote tenen voorzagen, vond bijvoorbeeld Huxley dat deze rechtop lopende wezens met hun grote hersenen onmiskenbaar menselijk waren. Darwin zou de ontdekking van het eerste echt primitiefmenselijke fossiel niet meer meemaken. Dat werd in 1891 gevonden door een Nederlandse arts, Eugène Dubois. Geïnspireerd door Haeckels publicaties had Dubois een militaire betrekking in Nederlands Oost-Indië (het huidige Indonesië) aanvaard om er naar oude overblijfselen te gaan zoeken. Haeckel had de naam ‘Pithecanthropus alalus’ (‘spraakloze mensaap’) bedacht voor een hypothetische schakel tussen mensapen en mensen, die naar hij veronderstelde ooit in Lemuria had geleefd. Dubois had veel geluk bij zijn opgravingen op Java en vond al gauw een gefossiliseerde, mensaapachtige schedel en een mensachtig dijbeen. Hij gaf ze de naam ‘Pithecanthropus’ (als eerbetoon aan Haeckel) ‘erectus’ (omdat het dijbeen erop wees dat het wezen rechtop had gelopen, net als wij). Tegenwoordig kennen we deze soort als Homo erectus, een vroege mensachtige met een groot verspreidingsgebied en een lang bestaan. Maar omdat deze soort voor het eerst op Java werd gevonden, leken Haeckel en Dubois steun te krijgen voor hun standpunt dat de mens veeleer in Lemuria of Zuid-Azië was ontstaan dan in Afrika.

Eugène Dubois en zijn schedel van ‘Pithecanthropus erectus’.

Met het toekennen van een naam, Pithecanthropus erectus, volgde Dubois een systeem dat meer dan een eeuw daarvoor was ontworpen door de grootste van alle systematici, de Zweedse naturalist Carolus Linnaeus. Iemand die de dingen een naam gaf, zo zei de Chinese wijsgeer Confucius, was ‘een wijs mens’; door gelukkig toeval was dit de Latijnse naam die Linnaeus voor de menselijke soort koos: Homo sapiens. Vóór Linnaeus bestonden er vele verschillende manieren om planten en dieren te benoemen en te groeperen, vaak gebaseerd op willekeurige kenmerken, zoals kleur, manier van voortbewegen of voedselvoorkeur. Linnaeus stelde dat organismen op basis van gedeelde anatomische kenmerken moesten worden ingedeeld. De kern van zijn systeem bestond uit twee namen die elke soort kreeg toegekend: een groeps- ofwel genusnaam (met een hoofdletter) en een soortnaam. Zo deed hij ook met Homo (mens) en sapiens (wijs). Het lijkt enigszins op ons systeem van achternamen (de genusnaam Homo) en voornamen (om kinderen met dezelfde achternaam te onderscheiden; in ons geval de soortnaam sapiens). In de tiende druk van zijn boek Systema Naturae uit 1758, de meest geciteerde editie, onderscheidde hij bovendien vier geografische ondersoorten: ‘europaeus’, ‘afer’, ‘asiaticus’ en ‘americanus’, waarmee hij een dubieus, anekdotisch onderscheid introduceerde, geheel in lijn met de heersende Europese noties over de superioriteit van de Europese ondersoort; zo werd ‘europaeus’ – uiteraard – geregeerd door wetten, ‘americanus’ door gebruiken, ‘asiaticus’ door meningen en de Afrikaanse ondersoort ‘afer’ door impulsen.

Aan het begin van de twintigste eeuw bleven de bewijzen voor een niet-Afrikaanse oorsprong van de mens zich opstapelen en richtte de aandacht zich opnieuw op Europa. In Kroatië en Frankrijk werden nieuwe overblijfselen van Neanderthalers gevonden en in 1907 werd in de Mauergroeve bij Heidelberg een nog ouder en primitiever kaakbot opgegraven. Toen er voldoende materiaal beschikbaar kwam, begonnen wetenschappers op basis van de fossielen evolutionaire stambomen te ontwerpen. Die vielen doorgaans in een van twee categorieën: een waarin de fossielen in een lineaire reeks van de primitiefste vorm (de ‘Javamens’ of de ‘Heidelbergmens’) naar de moderne mens leidde, met weinig of geen zijtakken (een soort ladder), en een andere (als een struik) waarin één afstammingslijn tot de moderne mens leidde terwijl de fossielen met primitieve kenmerken werden geplaatst in zijtakken, die allemaal doodliepen.

Een replica van de kaak die in 1907 werd gevonden in de Mauergroeve bij Heidelberg in Duitsland, samen met een van de snijtanden uit Boxgrove.

De publicaties van Darwin en Wallace over de verandering van soorten en het groeiende aantal mensachtige fossielen uit het Pleistoceen, leidden samen tot de veronderstelling dat er veel meer oude mensachtige soorten moesten hebben bestaan. (Het Pleistoceen is een recent geologisch tijdperk, dat in Darwins tijd nog slecht gedefinieerd was. Men veronderstelt nu dat het heeft geduurd van ongeveer 2,5 miljoen tot 12.000 jaar geleden.) Op basis van fossielen had William King in 1864 de soort Homo neanderthalensis beschreven en genoemd naar het dal waar in 1856 het betreffende skelet was gevonden. In de daaropvolgende vijftig jaar werden nieuwe Europese vondsten in tientallen nieuwe menselijke soorten onderverdeeld; een onfortuinlijke ordeningsdrang waarbij aan onbeduidende verschillen biologische betekenis werd toegekend. Zo kregen de geheel modern uitziende overblijfselen die werden gevonden in Cro-Magnon, Grimaldi, Chancelade en Oberkassel respectievelijk de soortnamen ‘spelaeus’, ‘grimaldii’, ‘priscus’ en ‘mediterraneus’, terwijl fossielen uit Spy, Le Moustier en La Chapelle-aux-Saints de soortnamen ‘spyensis’, ‘transprimigenius’ en ‘chapellensis’ toebedeeld kregen, ondanks hun gelijkenis met de fossielen uit het Neanderthal die reeds de naam H. neanderthalensis hadden gekregen. Deze trend om fossiele vondsten in extreem veel soorten op te splitsen zou tot ongeveer 1950 voortduren, waarna de balans naar de andere kant doorsloeg en de neiging ontstond alle fossielen in slechts enkele soorten te groeperen.

Kaarten van de archeologische vindplaatsen van vroege mensen.

Aanwijzingen dat er in Europa nog oudere menselijke voorouders hadden geleefd doken voor het eerst op in 1912 in een afgraving bij Piltdown in Zuid-Engeland, wat weer een andere soort opleverde, ‘Eoanthropus dawsoni’ (de ‘Dageraadmens van Dawson’, genoemd naar Charles Dawson, de voornaamste ontdekker). Er werd een dikwandige schedel gevonden, met een grote herseninhoud en een duidelijk mensaapachtige kaak. De dierlijke fossielen en de primitieve stenen gereedschappen die erbij lagen, wezen op een even hoge ouderdom als de Javamens. Afrika had tegenover deze groeiende hoeveelheid vondsten niets te bieden, tot in de jaren twintig van de twintigste eeuw. Door omstandigheden hadden de eerste vondsten in Afrika echter niet tot gevolg dat de focus van het onderzoek naar de oorsprong van de mens zich ook daarheen verplaatste.

De eerste belangrijke Afrikaanse vondst van menselijke overblijfselen was de Broken Hillschedel (Kabwe), die in 1921 werd ontdekt; het was echter een vondst die vooral veel vragen opriep. Sir Arthur Smith Woodward van het Brits Museum gaf hem aanvankelijk de naam ‘Homo rhodesiensis’, maar de Tsjechisch-Amerikaanse antropoloog Aleš Hrdlička noemde hem later ‘een komeet uit de prehistorie van de mens’ vanwege de problemen om de ouderdom en verwantschap te bepalen. De schedel was gevonden in het huidige Zambia (toentertijd de Britse kolonie Noord-Rhodesië) in grotafzettingen die bij het graven naar metaalerts werden afgevoerd. De Broken Hillschedel is een van de mooist geconserveerde menselijke fossielen die we kennen; hij heeft een wonderlijke mengeling van primitieve en modernere kenmerken. Het gezicht wordt gedomineerd door een indrukwekkende wenkbrauwboog boven twee ronde oogkassen. Maar doordat hij werd gevonden bij ontginningswerkzaamheden die uiteindelijk niets van de Broken Hillmijn overlieten, zijn de ouderdom en evolutionaire betekenis ervan tot op de dag van vandaag onzeker (maar zie het afsluitende hoofdstuk voor de meest recente ontwikkelingen).

Drie jaar later werd in een kalksteenmijn bij Taung in Zuid-Afrika een nog primitievere vondst gedaan, een schedel die van een jonge mensaap leek. Hij werd onderzocht door een kersverse professor in de anatomie in Johannesburg, Raymond Dart, die er in 1925 in het wetenschappelijke tijdschrift Nature een aantal opmerkelijke dingen over publiceerde. Hij stelde dat de schedel kenmerken van de mensaap en de mens in zich verenigde en dat vooral de tanden, de schedelvorm en de vermoedelijke lichaamshouding menselijk leken. Dart noemde hem Australopithecus africanus (‘Zuidelijke mensaap uit Afrika’) en verklaarde dat hij nauw aan ons verwant was, een potentiële menselijke voorouder zelfs. Darts beweringen werden in de wetenschappelijke wereld met veel scepsis ontvangen, met name in Engeland. Mensen waren bevooroordeeld omdat Dart jong en relatief onervaren was, en bovendien was het fossiel dat van een kind: jonge mensapen kunnen er menselijker uitzien dan volwassen individuen. Anderen vonden dat de vondsten van Java, Heidelberg en Piltdown veel plausibelere voorouders opleverden dan Australopithecus africanus. En ook de vindplaats en geschatte ouderdom van Taung werkten in het nadeel van het fossiel.

Niemand had ooit Zuid-Afrika overwogen als mogelijke plek voor de vroege evolutie van de mens (ook Darwin en Huxley niet), en aangezien het fossiel naar schatting slechts zo’n 500.000 jaar oud was, werd het te jong bevonden om een echte menselijke voorouder te kunnen zijn. Men veronderstelde dat het een bijzonder soort mensaap was die in sommige opzichten op de mens leek. Tegenwoordig weten we natuurlijk dat de australopithecinen een lange en belangrijke fase uit de menselijke evolutie vertegenwoordigen, een fase die twee miljoen jaar duurde en waarvan sporen zijn gevonden van Tsjaad in de Sahara tot op een groot aantal plekken in Zuid-Afrika. Ook weten we sinds hun ontmaskering in 1953 dat de Piltdownfossielen vervalst waren en niets met onze oude afstamming van doen hebben.

Andere nieuwe vondsten zorgden dat de aandacht van Afrika werd afgehouden, zoals de fossielen die vanaf 1921 in de grotten van Zhoukoudian (Choukoutien) bij Beijing werden gevonden en die een Chinese tegenhanger van de Javamens opleverden, ‘Sinanthropus pekinensis’, de ‘Chinese mens van Peking’. Systematische opgravingen van 1927 tot nu hebben diverse schedel- en lichaamsdelen opgeleverd van mensen die daar ongeveer een half miljoen jaar geleden leefden, mensen die genoeg op de groeiende verzameling Javaanse fossielen leken om uiteindelijk samen in één soort te worden ondergebracht, Homo erectus. Dit is een cruciale soort bij het onderzoek naar onze oorsprong, want hij ligt aan de wortel van de radicaal verschillende ideeën over onze evolutie die de afgelopen zeventig jaar ontstonden. De meeste antropologen onderscheiden in de laatste miljoen jaar ten minste twee menselijke soorten – de uitgestorven Homo erectus en onze eigen soort, Homo sapiens – maar over hun verwantschap lopen de meningen zeer uiteen.

Het multiregionale model van de oorsprong van de mens, zoals het tegenwoordig heet, werd in de jaren dertig van de twintigste eeuw geopperd door Franz Weidenreich, een Duitse antropoloog die zijn argumenten grotendeels baseerde op de fossielen van Homo erectus uit Zhoukoudian. Weidenreich veronderstelde dat Homo sapiens over het hele leefgebied van Homo erectus uit die soort was ontstaan; één miljoen jaar geleden strekte het leefgebied van erectus zich uit over Afrika, China en Indonesië en mogelijk tot in Europa. Volgens zijn theorie ontwikkelde de soort, terwijl hij zich over de Oude Wereld verspreidde (in gebieden als Australië en Noord- en Zuid-Amerika is hij niet gevonden), de regionale variatie die de basis voor de moderne ‘raciale’ verschillen zou gaan vormen. Specifieke kenmerken bleven in elke streek tot op de dag van vandaag in de lokale populaties behouden. Zo beweerde hij dat de fossielen van de Chinese exemplaren van Homo erectus hetzelfde platte gezicht en dezelfde geprononceerde jukbeenderen hadden als moderne oriëntaalse mensen, terwijl de Javaanse Homo erectus bredere jukbeenderen had en een meer vooruitstekend gezicht, kenmerken die in het bijzonder bij hedendaagse Australische Aboriginals zouden zijn terug te vinden.

Franz Weidenreich met enkele fossielen van de ‘Pekingmens’, Homo erectus, die hem inspireerden tot een vroege versie van het multiregionale model voor de oorsprong van de mens.

Lijnrecht tegenover Weidenreichs multiregionale model stond het idee dat de specifieke kenmerken van moderne mensen (zoals een hoog voorhoofd, een duidelijke kin en een licht skelet) een zeer lange ontwikkeling achter de rug moesten hebben; de afstammingslijn die tot Homo sapiens leidde (de pre-sapiens lijn) moest derhalve zeer oud zijn en moest parallel hebben bestaan met de robuuste mensachtigen met een grote wenkbrauwboog als Homo erectus en de Neanderthalers. Dit is een al lang bestaand idee, dat aan het begin van de twintigste eeuw door invloedrijke wetenschappers als de Fransman Marcellin Boule en de Engelsman Arthur Keith aan populariteit won. Bepaalde elementen van de theorie werden later door Louis Leakey bij zijn werk in Kenia en Tanzania opgepakt. De bewijzen kwamen en gingen in de loop van de eeuw, inclusief tijdelijke bewijslast zoals de ‘Piltdownmens’ en het modern uitziende Galley Hillskelet uit Kent – de eerste bleek vals te zijn, de laatste onjuist gedateerd.

Deze twee uitersten, multiregionalisme (dat in potentie elk menselijk fossiel tot onze rechtstreekse voorouder rekent) en het pre-sapiens model (die de meeste fossielen als mogelijke directe voorouders uitsluit), stonden aan weerszijden van andere theorieën, waarbij ook de vroege Neanderthalers een plek in het verhaal kregen. De cruciale fossielen hiervoor kwamen van de Karmelberg in het toenmalige Palestina. Ze werden in de jaren twintig en dertig door een internationale expeditie gevonden bij opgravingen in verschillende grotten in de buurt van Haifa. In twee grotten, Skhul en Tabun, kwamen menselijke fossielen voor de dag die klaarblijkelijk doelbewust waren begraven. Bovendien lag er stenen gereedschap dat in Europa met Neanderthalers in verband werd gebracht. De fossielen zelf hadden zowel trekken van Neanderthalers als moderne kenmerken, dus hoe ze te interpreteren? In de jaren dertig waren er nog geen nauwkeurige dateringsmethoden beschikbaar en zodoende veronderstelden Theodore McCown en Arthur Keith, de beschrijvers, dat de fossielen uit Skhul en Tabun uit ongeveer dezelfde tijd stamden. Sommige mensen suggereerden dat het om een hybride vorm van moderne mensen en Neanderthalers ging, maar McCown en Keith zagen ze liever als leden van één variabele oude populatie, wellicht dicht bij het moment dat de afstammingslijnen van Neanderthalers en moderne mens uiteengingen (om precies te zijn: Keith kon zijn voorkeur voor het pre-sapiens model eigenlijk niet loslaten en veronderstelde dat ze, gezien hun Neanderthalerachtige kenmerken, in werkelijkheid niet tot onze eigen afstammingslijn behoorden).

Louis Leakey met de ‘Zinjanthropus’-schedel uit de Olduvaikloof, die zijn vrouw Mary in 1959 ontdekte. Het was het eerste belangrijke fossiel dat met de kalium-argonmethode gedateerd werd.

Anderen zagen de fossielen echter veeleer als bewijs voor de theorie dat wij van ‘vroege Neanderthalers’ zouden afstammen, waarbij later de ‘klassieke’ Neanderthalers van de hoofdlijn zouden zijn afgedwaald en vervolgens uitgestorven. In lijn met deze redenering ontwikkelde de Amerikaanse paleoantropoloog F. Clark Howell in de jaren vijftig een keurig scenario waarin ‘ongespecialiseerde Neanderthalers’ ongeveer 100.000 jaar geleden door de laatste ijstijd in Europa geïsoleerd raakten en in een richting evolueerden die wegleidde van Homo sapiens. Tegelijkertijd ontwikkelden de Neanderthalers in het Midden-Oosten (zoals die van Tabun) zich via varianten als die uit Skhul in de richting van de moderne mens. Om het verhaal compleet te maken migreerden deze ‘proto-Cro-Magnons’ zo’n 35.000 jaar geleden van het Midden-Oosten naar Europa en verdrongen daar hun verwanten, de Europese Neanderthalers.

Volgens dit ‘vroege-Neanderthalermodel’ speelden de Neanderthalers slechts een bijrol in de evolutie van de moderne mens. Maar na Weidenreichs dood in 1948 lag diens multiregionale theorie aan de basis van twee ontwikkelingen waarin de Neanderthalers opnieuw een centrale plek in de menselijke evolutie kregen. In één geval werd hun rol zelfs verondersteld wereldwijd te zijn geweest. Met nieuw fossiel materiaal ontwikkelde de Amerikaanse antropoloog Carleton Coon een uitvoerige en wereldomvattende theorie over de evolutie van vijf verschillende afstammingslijnen van Homo erectus: in Afrika twee en in Europa, China en Australië elk één. Deze vijf afstammingslijnen ontwikkelden zich grotendeels onafhankelijk van elkaar tot wat Coon als de moderne rassen van Homo sapiens zag: ‘capoïde’ (de Bosjesmannen uit Zuid-Afrika en verwante volkeren), ‘negroïde’, ‘kaukasisch’, ‘mongoloïde’ en ‘australoïde’.

Coon verschilde in dit opzicht fundamenteel van zijn mentor, aangezien Weidenreich de menselijke evolutie had beschouwd als een netwerk van afstammingslijnen die voortdurend genen en ideeën uitwisselden, terwijl Coon heel duidelijk was over de afzonderlijke afstammingslijnen en de gevolgen van de veronderstelde verschillende evolutiesnelheden: ‘Waar Homo ook ontstond, en Afrika is op dit moment het waarschijnlijkste continent, kort daarna verspreidde hij zich in een zeer primitieve vorm over de warme delen van de Oude Wereld… was Afrika de wieg van de mensheid, dan ging het daar toch niet verder dan kinderspel: Europa en Azië waren onze werkelijke leerscholen.’

De Amerikaanse paleoantropoloog C. Loring Brace gaf Weidenreichs ideeën een expliciete Neanderthalerdraai door te stellen dat, in de evolutie naar de moderne mens, Homo erectus in alle delen van de bewoonde wereld een ‘neanderthaloïde’ fase had doorgemaakt. In essentie kwam het volgens Brace hierop neer: overal in de bewoonde wereld gebruikten Neanderthalers en andere primitieve mensen hun voortanden als gereedschap om voedsel en materialen te manipuleren, wat leidde tot geprononceerde kaken, grote snijtanden en een kenmerkende schedelvorm. Toen ongeveer 35.000 jaar geleden in het Laat-Paleolithicum (de Late Oude Steentijd) geavanceerdere gereedschappen werden uitgevonden, werden de hoge eisen aan de tanden en kaken opgeheven en ontwikkelden het aangezicht en de schedel zich tot de huidige vorm.

Dit waren de voornaamste ideeën over de oorsprong van de moderne mens die ik wilde testen toen ik in 1970 aan de universiteit van Bristol aan mijn promotieonderzoek begon: het globale multiregionale model inclusief de uitwerking van Brace, het vroege-Neanderthalermodel, het pre-sapiens model (waarin voor erectus of Neanderthalers geen plek is), en een wat vagere theorie ontworpen door de antropologen Bernard Campbell en Joseph Weiner, de ‘spectrumhypothese’. Deze beargumenteerde dat oermensen verschillende mengsels van de latere kenmerken van de moderne mens hadden en dat zij op verschillende onderdelen en in verschillende mate aan de evolutie van Homo sapiens hadden bijgedragen. In zekere zin was de spectrumhypothese dus multiregionaal, zij het dat sommige afstammingslijnen een veel groter aandeel in onze afstamming hadden dan andere. De toenemende invloed van de computer zorgde in de jaren zeventig voor een soort revolutie in de biologische wetenschappen. Vóór 1970 waren de meeste analyses van de menselijke evolutie op rechtstreekse observaties gebaseerd; metingen aan fossielen werden doorgaans een voor een, of in paren vergeleken. Nu kwamen er multivariate programma’s beschikbaar. Die maakten het mogelijk gelijktijdig grote aantallen metingen te vergelijken, zodat complexer onderzoek naar verschillen in grootte en vorm mogelijk werd. Zulke analyses vormden de kern van mijn promotieonderzoek en in juli 1971 verliet ik Engeland voor een reis langs musea en onderzoeksinstituten in tien Europese landen, met als doel zo veel mogelijk gegevens te verzamelen over Neanderthalers en Cro-Magnons, hun modern uitziende opvolgers in Europa, om zo te achterhalen of het evolutionaire patroon continuïteit of juist breuken vertoonde. Voor mijn reis van vier maanden beschikte ik over een bescheiden beurs van de Medical Research Council en dus reisde ik met mijn oude auto, sliep erin, kampeerde, of overnachtte in jeugdherbergen. In België bracht ik zelfs een nacht in een opvang voor daklozen door. Ik overleefde vele avonturen, inclusief verschillende conflicten aan de grens en twee diefstallen, maar aan het einde van mijn achtduizend kilometer lange reis had ik een van de grootste gegevensbestanden over Neanderthalers en vroegmoderne mensen bijeengebracht die iemand tot op dat moment ooit had samengesteld.

In de twee daaropvolgende jaren analyseerde ik deze gegevens en voegde vergelijkbare gegevens toe van niet-Europese fossielen en moderne mensenpopulaties (de laatste gul beschikbaar gesteld door de Amerikaanse antropoloog William Howells). De metingen werden op ponskaartjes overgezet en ingevoerd in een computer ter grootte van meerdere kamers maar met minder rekenkracht dan mijn mobiele telefoon! De uitkomsten waren evenwel leerzaam. Neanderthalerschedels vertoonden niet méér overeenkomst met de schedels van recente Europeanen dan met Afrikanen, Inuit of inheemse Tasmaniërs, en de schedels van Cro-Magnons kwamen niet terecht op mooi plekje tussen Neanderthalers en recente Europeanen. Vroegmoderne schedels van over de hele wereld leken met hun moderne tegenhangers te clusteren en niet met archaïsche schedels uit dezelfde regio. Het eerste bood geen ondersteuning voor het idee dat Cro-Magnons van Neanderthalers zouden afstammen en het tweede was in tegenspraak met voorspellingen van de multiregionale en de spectrumtheorie. Onderzoek aan Europese fossielen van vóór de Neanderthalers bood al evenmin ondersteuning aan het pre-sapiens model, aangezien de heel vroege Europese fossielen niet konden worden ingedeeld op basis van gelijkenis met moderne mensen of met Neanderthalers: er leek alleen een geleidelijke ontwikkeling van Neanderthalerkenmerken op te treden.

Chris Stringer op zijn onderzoeksreis door Europa in 1971, hier in Joegoslavië. Het is wasdag op de camping.

In het Midden-Oosten waren de zaken minder helder, al leken ook daar geen ‘tussenliggende’ fossielen tussen Neanderthalers en moderne mensen te bestaan. De schedels van Tabun en van de Amudgrot in Israël leken overwegend op Neanderthalers, terwijl die uit de Skhulgrot veel moderner aandeden. Maar omdat in de jaren zeventig geen van deze vondsten goed was gedateerd, kon ik niet uitsluiten dat de Israëlische Neanderthalers, mits voldoende tijd gegeven, tot vroegmoderne mensen waren geëvolueerd, zoals in het vroege-Neanderthalermodel van onderzoekers als Clark Howell werd verondersteld. Uit mijn resultaten kwam echter wel een verrassende alternatieve voorouder naar voren voor de vroegmoderne mensen uit Skhul en de Cro-Magnons. Een schedel die in 1967 door een team onder leiding van Richard Leakey (zoon van de beroemde prehistorici Louis en Mary Leakey) was ontdekt in Omo Kibish, een streek in Ethiopië, kwam in mijn analyse van schedelvormen als bijzonder modern uit de bus, wat eerder onderzoek door anatoom Michael Day ondersteunde. Voorlopige pogingen om de schedel te dateren suggereerden echter dat hij wel 130.000 jaar oud kon zijn, veel ouder dan de meeste Neanderthalers. En dan was er nog een raadselachtige schedel uit Marokko, in 1961 gevonden in Jebel Irhoud. De vorm van deze schedel leek in bepaalde opzichten op een Neanderthaler, maar het aangezicht helemaal niet; dat was deels primitief, deels modern. Met een ouderdom van niet meer dan 40.000 jaar paste Jebel Irhoud lastig in enig scenario, maar samen met de Omoschedel suggereerde hij wel dat Afrika een eigen verhaal te vertellen had als er eenmaal meer gegevens beschikbaar kwamen.

Naarmate mijn onderzoek zich in de jaren zeventig en vroege jaren tachtig verder ontwikkelde, neigde ik steeds meer naar een model dat Bill Howells in 1976 de ‘tuin van Eden’ of ‘ark van Noach’ had gedoopt. Hij had deze namen niet bedacht omdat hij een bijbelse creationist was, maar omdat deze namen uitdrukking gaven aan het idee dat alle moderne menselijke variatie vanuit één enkel centrum van oorsprong was ontstaan. Door het gebrek aan fossielen uit grote delen van de wereld en de ontoereikende dateringen van de vele fossielen die we wel hadden, kon noch Howells, noch ik aanwijzen waar dat centrum van oorsprong zou moeten liggen, al veronderstelden we dat we de Neanderthalerterritoria in Europa en het Midden-Oosten konden uitsluiten. We hadden allebei het vermoeden dat de opvallende gemeenschappelijke kenmerken van moderne mensen (zoals de hoge ronde schedel, de kleine wenkbrauwen en de kin) op een recente gemeenschappelijke oorsprong duidden, aangezien bij meer tijd een grotere variatie had moeten ontstaan. Ik begon afstand te nemen van de in die tijd algemene veronderstelling dat zulke verschillende fossielen als Broken Hill, Neanderthalers en Cro-Magnons allemaal als varianten van onze eigen soort, Homo sapiens, moesten worden gezien. Aanvankelijk was ik het eens met onderzoekers die onderscheid maakten tussen ‘anatomisch moderne sapiens’ (als Skhul en Cro-Magnons) en ‘archaïsche sapiens’ als Neanderthalers en Broken Hill. In de loop van de jaren tachtig gaf ik er echter steeds meer de voorkeur aan de aanduiding sapiens te reserveren voor fossielen die sterk op ons leken. Bovendien begon ik, samen met enkele andere ketters, te beargumenteren dat Neanderthalers de status als afzonderlijke soort moesten terugkrijgen die William King ze in 1864 had gegeven: Homo neanderthalensis. Ook suggereerde ik dat de Broken Hillschedel die in 1921 was gevonden, samen met de primitievere Europese vormen (bijvoorbeeld een onderkaak die in 1907 in Heidelberg was gevonden) in één soort diende te worden ondergebracht, Homo heidelbergensis.

Terwijl ik steeds sterker ging vermoeden dat de moderne mens wellicht slechts één enkele oorsprong heeft, begonnen er meer bewijzen te komen dat Afrika in dit verhaal een zeer belangrijke rol had gespeeld. De vondst uit Omo Kibish werd aangevuld met materiaal uit Border Cave en de grotten bij Klasies River Mouth in Zuid-Afrika. Bovendien suggereerden nieuwe dateringen dat Afrika in de culturele ontwikkeling niet het achtergebleven gebied was geweest waar velen het voor hielden. Archeologen als Desmond Clark en Peter Beaumont beargumenteerden dat Afrika juist een leidende positie kon hebben gehad bij de verfijning van stenen gereedschap. Rond 1980 was ik er persoonlijk van overtuigd dat Afrika het voornaamste centrum van onze evolutie was, maar door onzekerheden bij dateringen kon ik niet uitsluiten dat ook het Verre Oosten mogelijk een rol had gespeeld. Nog eens vier jaar later waren verschillende soorten bewijzen en ideeën op hun plek gevallen en ging ik me ook publiekelijk onomwonden voor de ‘uit-Afrikatheorie(‘out of Africa’) uitspreken. De sterke terugkomst in 1984 van Weidenreichs multiregionale model zaaide echter nieuwe verwarring. Zijn ideeën werden door Milford Wolpoff (Verenigde Staten), Alan Thorne (Australië) en Wu Xinzhi (China) nieuw leven ingeblazen. Ze distantieerden zich van Coons denkbeelden en keerden terug naar Weidenreichs accent op het belang van de uitwisseling van genen tussen geografische lijnen. Ze veronderstelden een dermate complete continuïteit in tijd en ruimte tussen de verschillende vormen van Homo erectus en diens regionale afstammelingen dat ze allemaal met de moderne mens als één soort konden worden gezien – Homo sapiens. Volgens dit model was er dus geen werkelijke ‘oorsprong’ voor de moderne vorm van Homo sapiens. Een kenmerk als de kin kon bijvoorbeeld in Afrika zijn ontstaan en zich vandaar door onderlinge kruising over het hele menselijke verspreidingsgebied hebben verspreid, gevolgd door verdere selectie als het een voordelig kenmerk betrof. Een ander kenmerk, zeg ons hoge voorhoofd, zou bijvoorbeeld in China zijn ontstaan en zich van daaruit over de wereld hebben verspreid. Op die manier konden moderne mensen hun ‘lokale’ kenmerken door continuïteit van hun plaatselijke voorouders hebben geërfd, terwijl ze de wereldwijd voorkomende kenmerken via een netwerk van genetische uitwisseling hadden verkregen.

Maar er waren nieuwe ontwikkelingen in de genetica die spoedig een stempel op de discussie zouden drukken. In 1982 werd ik me bewust van onderzoek aan een speciaal soort DNA dat zich buiten de celkern bevindt, in de mitochondria. Dit zijn kleine cellichamen in elke cel die de energievoorziening verzorgen. Waarschijnlijk stammen ze af van ooit op zichzelf levende bacteriën die door een primitieve cel werden opgeslokt en daarin voortleefden. Cel en bacterie co-evolueerden zodat er een wederzijds voordeel ontstond en de bacteriën ontwikkelden zich tot de mitochondria die de meeste levende wezens nu in hun cellen hebben. Bij mensen stamt het DNA in de mitochondria van de moederlijke eicel, terwijl de spermacel van de vader bij de bevruchting weinig of geen mitochondriaal DNA lijkt bij te dragen. Dit betekent dat mitochondriaal DNA(mtDNA) enkel een vrouwelijk evolutionair spoor achterlaat, van moeder op dochter, aangezien een zoon zijn mtDNA niet aan zijn nakomelingen doorgeeft. MtDNA muteert veel sneller dan celkern-DNA zoals we later zullen zien. Daarom is het geschikt om evolutie op de korte termijn te bestuderen. Het eerste onderzoek aan menselijke mitochondria leek veelbelovend: het suggereerde dat onze soort een lage diversiteit en een recente oorsprong had, maar waar de plek van oorsprong zou liggen wezen de geografische patronen niet duidelijk uit. Rond 1986 vernam ik via het geruchtencircuit over opmerkelijke nieuwe resultaten op basis van mtDNA onderzoek; een jaar later verschenen die in het wetenschappelijke tijdschrift Nature. De denkbeelden over de recente evolutie van de mens werden er dusdanig door opgeschud dat de wereld nooit meer dezelfde zou zijn. Dankzij dit cruciale artikel van Rebecca Cann, Mark Stoneking en Allan Wilson haalde de oorsprong van de moderne mens voor het eerst de voorpagina’s van kranten en tijdschriften.

Milford Wolpoff, een van de ontwerpers van het multiregionale model, met een Homo erectus-schedel uit Java.

In het onderzoek werden zo’n 150 typen mtDNA van over de hele wereld onderzocht en werd hun onderlinge variatie bepaald. Met een computerprogramma werden alle hedendaagse typen in een evolutionaire stamboom geplaatst, waarbij hypothetische voorouders werden gereconstrueerd door een zo economisch mogelijk patroon van evolutionaire veranderingen (mutaties) te veronderstellen; vervolgens werden ook deze voorouders door het programma met elkaar verbonden, tot er één enkele hypothetische gemeenschappelijke voorouder van alle moderne typen overbleef. De geografische verdeling van de voorouders impliceerde dat die gemeenschappelijke voorouder in Afrika moest hebben geleefd, en het aantal mutaties dat zich sinds de tijd van deze gemeenschappelijke voorouder had opgebouwd suggereerde dat het evolutionaire proces ongeveer 200.000 jaar in beslag had genomen. Dit was de geboorte van de inmiddels fameuze ‘mitochondriale Eva’; ‘Eva’ omdat de gemeenschappelijke mitochondriale voorouder noodzakelijkerwijs een vrouw moet zijn geweest. De resultaten van het onderzoek ondersteunden het uit-Afrikamodel, aangezien ze een vrij recente expansie vanuit Afrika suggereerden waarbij elders oudere populaties waren verdrongen, en daarmee ook hun mtDNA-afstammingslijnen. Het onderzoek kwam echter al snel zwaar onder vuur te liggen. Men toonde aan dat het computerprogramma dat was gebruikt duizenden verschillende stambomen kon voortbrengen die allemaal ongeveer net zo economisch waren als de gepubliceerde stamboom, en dat deze alternatieve bomen niet allemaal in Afrika wortelden. Andere wetenschappers bekritiseerden de bepaling van de tijd waarin Eva zou hebben geleefd en weer andere plaatsten vraagtekens bij de samenstelling van de gebruikte mtDNA-monsters (zo stamden veel van de ‘Afrikaanse’ monsters in werkelijkheid van Afro-Amerikanen). Als gevolg hiervan konden de multiregionalisten deze mtDNA-resultaten, voor een tijdje althans, afdoen als irrelevant of misleidend en beweren dat fossiel bewijs (en de interpretatie daarvan) de enige geldige benadering bleef bij de reconstructie van de recente menselijke evolutie.

Toch boden de resultaten belangrijke steun aan de uit-Afrikatheorie die mensen als Günter Bräuer (uit Hamburg) en ik op basis van fossielen aan het ontwikkelen waren. Günter was minder geneigd om Homo sapiens als een nieuw geëvolueerde soort te zien; hij veronderstelde dat na de verspreiding vanuit Afrika hybridisatie was opgetreden met bijvoorbeeld Neanderthalers. Maar beiden verwelkomden we de nieuwe mtDNA-gegevens. Mij gaven ze groter vertrouwen dat, ook waar de fossiele bewijzen schaars en dubbelzinnig waren zoals in het Verre Oosten en Australazië, zich waarschijnlijk dezelfde verdringing van soorten had voorgedaan die ik in Europa uit de fossielen opmaakte.

In 1987 organiseerden archeoloog Paul Mellars en ik in Cambridge een internationale conferentie waar recente fossiele en archeologische resultaten met de nieuwe DNA-gegevens werden vergeleken. Er waren opwindende discussies tussen de deskundigen terwijl zij zich het snel veranderende landschap van de recente menselijke evolutie eigen maakten. Een jaar later schreef ik samen met mijn collega Peter Andrews van het Natuurhistorisch Museum in Londen voor Science een overzichtsartikel over de nieuwe denkbeelden, waarin de discussies van de conferentie en de DNA-analyses een volwaardige plek kregen. We zetten de twee contrasterende modellen uiteen, multiregionalisme versus een recente Afrikaanse oorsprong, en welke fossiele, archeologische en genetische patronen we zouden verwachten als een van beide modellen een correcte weergave van de recente menselijke evolutie zou zijn. (Ik geef de voorkeur aan de uitdrukking ‘recente Afrikaanse oorsprong’ (RAO), ondanks de populariteit van ‘out of Africa’, omdat we van nóg oudere fossielen weten dat er eerdere verspreidingen vanuit Afrika hebben plaatsgevonden. Sommige mensen maken zodoende het onderscheid tussen ‘out of Africa 1’, ‘out of Africa 2’, enzovoort, hoewel we niet precies weten hoeveel het er zijn geweest – en er hebben zich ongetwijfeld ook enkele migraties ‘into Africa’ voorgedaan!)

In zijn algemeenheid toonden we aan dat de theorie van een recente Afrikaanse oorsprong de beste ondersteuning genoot, maar we onderkenden dat de archeologische gegevens, en in het bijzonder de fossiele gegevens uit verschillende regio’s, nog niet volstonden om de modellen goed te kunnen testen. Ik was geschokt door sommige bijtende reacties op dit artikel. Zowel in de anonieme reviews die enkele wetenschappers voorafgaand aan de publicatie naar het tijdschrift stuurden, als in brieven en commentaren in de media na publicatie, werden onze denkbeelden en interpretaties met beschimpingen beantwoord, beschimpingen die soms veel van persoonlijke aanvallen weg hadden. Mijn relatie met verschillende wetenschappers kwam onder spanning te staan; onder hen waren mensen die ik absoluut tot mijn vrienden rekende. In de meeste gevallen zouden de goede verhoudingen uiteindelijk weer worden hersteld, maar een paar mensen konden deze in hun ogen extreme stellingname, van dezelfde orde als de ketterij die met de ‘mitochondriale Eva’ was bedreven, niet makkelijk vergeven en vergeten.

Er kwamen steeds meer fossiele en vooral ook genetische gegevens die een recente Afrikaanse oorsprong ondersteunden en zo werd door verschillende wetenschappers, onder wie ikzelf, alleen of in samenwerkingsverband het zogezegd klassieke RAO-model ontwikkeld. Rond de eeuwwisseling was dit de dominante theorie geworden. Aangevuld met de consensus die er was over de eerdere menselijke evolutie, stelde het klassieke RAO-model dat in Afrika twee mensensoorten waren ontstaan, Homo erectus en Homo sapiens, en tussendoor mogelijk ook nog Homo heidelbergensis (hoewel wat mij betreft de afstamming van heidelbergensis nog altijd onduidelijk is). Nadat Homo erectus twee miljoen jaar geleden in Afrika uit bijvoorbeeld Homo habilis was ontstaan, verspreidde hij zich ongeveer 1,7 miljoen jaar geleden vanuit Afrika in een migratie die we nu algemeen ‘out of Africa 1’ noemen. De soort verspreidde zich over de tropische en subtropische regio’s van Oost- en Zuidoost-Azië, waar hij een tijd gedijde, verder evolueerde, of uitstierf. Vervolgens, ongeveer 1,5 miljoen jaar geleden, ontwikkelde de Afrikaanse erectus geavanceerder stenen gereedschap (handbijlen), die zich echter niet ver buiten Afrika verspreidden, totdat ze 500.000 tot 600.000 jaar geleden tamelijk onverwacht opdoken bij hun afstammelingen, Homo heidelbergensis, eerst bijvoorbeeld in Zuid-Europa en vervolgens in Groot-Brittannië.

Twee architecten van het ‘recente Afrikaanse oorsprong’-model, Günter Bräuer (links) en Chris Stringer, in de jaren tachtig van de vorige eeuw.

Mijn veronderstelling was dat H. heidelbergensis vervolgens een evolutionaire opsplitsing onderging, zo’n 300.000 tot 400.000 jaar geleden: in het westelijk deel van Eurazië ontwikkelde hij zich tot de Neanderthaler, terwijl de afstammingslijn in Afrika zich rond 130.000 jaar geleden tot de voorouders van de moderne mens had ontwikkeld. Gezien de opvallende overeenkomsten in de lichaamsvorm en het DNA van recente mensen moest de oorsprong van de moderne Homo sapiens een vrij recente, tot Afrika beperkte gebeurtenis zijn geweest. Mogelijk voltrok deze ontwikkeling zich vrij snel, in een klein, gunstig gebied, bijvoorbeeld in Oost-Afrika. Sommige moderne mensen verspreidden zich 100.000 jaar geleden naar het Midden-Oosten (Israël) en 60.000 jaar geleden hadden ze mogelijk Australië al helemaal bereikt. Maar pas op zijn vroegst zo’n 35.000 jaar geleden trok Homo sapiens Europa binnen, nadat zich in Late Steentijd zo’n 50.000 jaar geleden bij Afrikaanse moderne mensen een snelle ontwikkeling had voorgedaan waarbij geavanceerde gereedschappen en complex gedrag ontstonden. Deze vooruitgang stelde moderne mensen eindelijk in staat om Europa in te trekken waar zij, Cro-Magnons met hun laat-paleolithische werktuigen, het al snel tegen de Neanderthalers opnamen en door hun superieure technologie en aanpassingen hun plaats innamen. Houdt u dit relaas in gedachten, want ik zal er later in dit boek verschillende keren op terugkomen.

Als het RAO-model inderdaad de waarheid het dichtst nadert, heeft regionale (‘raciale’) variatie zich pas tijdens en na de verspreiding uit Afrika ontwikkeld; dan moeten buiten Afrika eventuele overeenkomsten in de regionale kenmerken van Homo erectus en de moderne mens dus het resultaat zijn van parallelle evolutie of toeval, en niet het gevolg van overgeleverde genen van archaïsche voorouders, zoals het multiregionale model stelt. Net als het multiregionale model stelt het RAO-model dat Homo erectus buiten Afrika tot nieuwe mensensoorten evolueerde, maar datzelfde RAO-model zegt ook dat deze niet-Afrikaanse afstammingslijnen uitstierven en niet tot moderne mensen evolueerden. Sommigen, de Neanderthalers bijvoorbeeld, werden in hun leefgebied door de zich verspreidende moderne mensen verdrongen. Zodoende staat het RAO-model niet alleen bekend als ‘out of Africa’, maar wordt het ook wel het ‘replacement-model’ genoemd, de ‘vervangings-’ of ‘verdringingstheorie’.

Naarmate het RAO-model aan steun en gewicht won, kreeg de theorie steeds meer invloed op mensen als de Amerikaanse antropologen Fred Smith en Erik Trinkaus, die in continuïteit buiten Afrika geloofden maar geen klassiek multiregionalisten waren. Zij propageerden het zogenaamde assimilatiemodel, dat als een gematigde stellingname kan worden gezien tussen de extremen van het RAO-model en wat ik eerder als klassieke multiregionalisme heb betiteld; in dit model domineert Afrika wel als de bron van moderne kenmerken, maar die werden door mensen buiten het continent geleidelijk overgenomen, door vermenging van populaties. Moderne kenmerken zouden zich zodoende veeleer diffuus vanuit Afrika hebben verspreid dan door een invasie van dominante moderne mensen. Vroegmoderne mensen buiten Afrika zouden in dat geval kenmerken moeten hebben van de ‘inheemsen’ waarmee zij zich vermengden. En terwijl de verschillende modellen van menselijke evolutie bezig waren zich aan te passen aan een wereld met mtDNA, onderging ook het genetisch onderzoek zelf verschillende evaluaties.

Ik noemde reeds de zware kritiek op het artikel over de mitochondriale Eva: op de monsters die werden gebruikt, de analysemethoden, de evolutiesnelheid en de vergaande conclusies die werden getrokken. Het team dat bij het oorspronkelijke onderzoek betrokken was geweest, onderkende een aantal tekortkomingen en gebruikte de daaropvolgende jaren om in een reeks van aanvullende analyses de problemen aan te pakken. Deze zouden hun conclusies alleen maar bevestigen, zoals we verderop zullen zien. We zullen echter ook zien dat de meeste onderzoekers het er inmiddels over eens zijn dat mtDNA weliswaar heel bruikbaar is, maar dat het slechts een klein deel vormt van de genetische bewijzen die we nodig hebben om onze evolutionaire oorsprong te achterhalen.

In de rest van dit boek zal ik, naast onze eigen soort, voornamelijk drie andere mensensoorten bespreken: Homo erectus, H. heidelbergensis en H. neanderthalensis. Hoe onderscheiden we eigenlijk afzonderlijke menselijke soorten en onze eigen voorouders in het fossielenbestand? Welnu, dat is geen eenvoudige vraag, en specialisten zullen hier verschillende antwoorden op geven (zo stellen multiregionalisten dat de laatste miljoen jaar Homo sapiens de enige mensensoort was; soorten als Homo erectus en Homo heidelbergensis hebben voor hen dus geen werkelijke betekenis). Wat mij betreft maken combinaties van skeletkenmerken het echter wel degelijk mogelijk afzonderlijke prehistorische mensensoorten te onderscheiden en op dezelfde basis onze eigen hedendaagse soort te karakteriseren. Door variatie in tijd en ruimte zijn deze kenmerken bijna nooit absoluut, maar in combinatie bieden de skeletkenmerken naar mijn idee een goede basis om onderscheid te maken tussen de verschillende evolutionaire afstammingslijnen die wij soorten noemen.

Wat onze eigen soort betreft, Homo sapiens, zijn deze kenmerken onder andere: een grote herseninhoud, neurocraniale globulariteit (de kromming en welving van de beenderen van de hersenpan en zijn vergrote hoogte); in achteraanzicht een hersenpan die boven breder is dan aan de basis; een hoog en gelijkmatig gebogen slaapbeen; een relatief laag, onder de hersenpan weggestopt aangezicht; een kleine en uit twee delen bestaande wenkbrauwboog; een smal bot tussen de oogkassen; een relatief ver vooruitstekend midden van het gezicht en de neus; een kin van been voor aan de onderkaak, ook bij kinderen; vereenvoudigde, verkleinde kronen van de tanden; een lichtgebouwd binnenoor (waartoe de oorbotjes behoren); een kort schaambeen dat in doorsnede bijna rond is; geen ‘darmbeenpilaar’ (een bijna-verticale verdikking van het darmbeen ter versteviging van het bekken boven de heupkom); en femura (dijbenen) die in doorsnee ovaal zijn en naar voor en achter verdikt.

Onderscheidende kenmerken van Homo erectus, de mensensoort die meer dan 1,5 miljoen jaar geleden in Afrika en Azië opduikt, zijn bijvoorbeeld een kleine gemiddelde herseninhoud; een relatief lange en lage hersenpan, smal van boven maar breed aan de basis; een relatief lang en driehoekig slaapbot; een hoekig achterhoofdsbeen met daarop een geprononceerde botrichel; botrichels ter versteviging van het voorhoofdsbeen en wandbeen van de hersenpan; een zwaargebouwd binnenoor; een geprononceerde, doorlopende wenkbrauwboog; een flinke postorbitale versmalling (van boven gezien is de schedel achter de wenkbrauwboog versmald); een breed bot tussen de oogkassen; een aangezicht dat van onder de hersenpan naar voor steekt; een platte en meer verlengde ramus superior (onderdeel van het schaambeen); een darmbeenpilaar; en dijbenen die in doorsnede rond en gelijkmatig verdikt zijn.

Vergeleken met latere mensen lijkt Homo erectus in veel opzichten primitief, maar zijn skelet vormt een trendbreuk met het verleden en bevat voor het eerst diverse details die kenmerkend zijn voor een typisch menselijke leefwijze: erectus heeft een veel grotere herseninhoud dan alle mensapen en australopithecinen, een menselijk gezicht met vooruitstekend neusbot, kleine tanden, een mensachtige houding van de schedel en een eerder menselijk dan aapachtig geproportioneerd lichaam. De evolutiebiologen Dennis Bramble en Daniel Lieberman denken dat erectus een fundamentele stap had gemaakt: hij was in een open landschap gaan leven, eerst aasetend en later als langeafstandsjager. Wij zijn de enige primaten met het vermogen lange afstanden rennend af te leggen, wat misschien ontstond als aanpassing om vóór de concurrentie het karkas van een dood dier te kunnen bereiken en op te eten. En hedendaagse volken als de San vangen hun prooien door ze in een lange achtervolging uit te putten – hoefdieren kunnen over korte afstanden veel sneller rennen dan mensen, maar over lange afstand raken ze uitgeput, waarna ze makkelijk te vangen zijn. Bepaalde kenmerken van het skelet van erectus en latere mensen, zoals de algehele lichaamsvorm, de benen, enkels en voeten, de balans en stabiliteit van het hoofd, en ons vermogen om al zwetend onze lichaamstemperatuur te reguleren, zijn volgens Bramble en Lieberman mogelijk overblijfselen van vroege aanpassingen aan het rennen van lange afstanden.

H. heidelbergensis, die meer dan 500.000 jaar geleden in Afrika en Europa leefde, heeft deels de primitievere kenmerken van erectus en deels die van de latere Neanderthalers en moderne sapiens, zoals het een mogelijke intermediaire soort betaamt: een wenkbrauwboog als erectus, maar met daarin veelal grote sinusholten; een achterhoofdsbeen als dat van erectus; een grote interorbitale breedte als erectus; een bovenste ‘tak’ een het schaambeen als erectus; een darmbeenpilaar als erectus; ronde dijbenen als erectus; een hersenvolume dat overlapt met de hogere waarden van erectus en de lagere van H. sapiens en H. neanderthalensis; een hogere schedelpan dan erectus, met meer parallelle zijkanten in achteraanzicht; een aangezicht dat wat betreft de mate waarin het van onder de schedelpan naar voren steekt het midden houdt tussen erectus en latere mensen; een slaapbeen dat meer op dat van sapiens en neanderthalensis lijkt; een middenoor als van Neanderthalers en moderne mensen; een ver vooruitstekend midden van het gezicht en de neus (als bij Neanderthalers en moderne mensen); en in sommige gevallen gezwollen jukbeenderen die naar de zijkant terugwijken, net als die van Neanderthalers.

Neanderthalers zijn geavanceerde mensen en delen zodoende kenmerken met zowel heidelbergensis als met ons. Ze hebben echter ook een aantal primitieve kenmerken behouden, en kenmerken die op een eigen evolutionaire route duiden. Ze hebben net als erectus en heidelbergensis een verlengde bovenste tak van het schaambeen; relatief ronde dijbenen net als erectus en heidelbergensis; een grote herseninhoud net als wij; een hoog en gebogen slaapbeen net als wij; een relatief kleine interorbitale breedte; een weinig vooruitstekend aangezicht; en een lichtgebouwd middenoor. Verder zijn net als bij sapiens de kronen van de tanden van Neanderthalers vaak vereenvoudigd en relatief klein, en heeft hun bekken weinig tot geen darmbeenpilaar. En dan zijn er de kenmerken die een eigen evolutionaire lijn voor de Neanderthalers lijken te rechtvaardigen. Het betreft hier onder andere specifieke vormen van het lichaam, de ribbenkast en de verhoudingen van de ledematen, maar de schedel geeft de duidelijkste aanwijzingen: een dubbele wenkbrauwboog met centrale holten; een dubbel maar klein achterhoofdsbeen (torus occipitalis) met een centrale deuk (de fossa suprainiaca); een ronde gewelfde vorm van de hersenpan in achteraanzicht; een kenmerkende vorm van de semicirculaire kanalen van het binnenoor (zie hoofdstuk 3); een sterk vooruitstekend midden van het gezicht en gezwollen jukbeenderen die naar de zijkant terugwijken; een hoge, brede en vooruitstekende neus; grote en vrijwel ronde oogkassen; een hoog en relatief smal gezicht; en relatief grote snijtanden, waarbij de voorste tanden in de bovenkaak aan de binnenkant ‘schepvormig’ zijn.

Van linksboven met de klok mee: schedels van erectus (Sangiran, Java), heidelbergensis (Broken Hill, Zambia), sapiens (Indonesië) en neanderthalensis (La Ferrassie, Frankrijk) in vooraanzicht.

Het opvallendste kenmerk in deze vergelijking is de zware wenkbrauwboog, die bij archaïsche soorten aanwezig en bij moderne soorten afwezig is. Anatoom Hermann Schaaffhausen, een van de eerste beschrijvers van de originele Neanderthalerschedel, noemde de zware wenkbrauwen ‘een zeer opmerkelijk kenmerk’; al zijn er diverse wetenschappelijke hypothesen geopperd om hun aan- of afwezigheid te verklaren, niet één daarvan vind ik werkelijk overtuigend. Het feit dat veel van deze enorme wenkbrauwbogen inwendig hol zijn en grote sinusholten bevatten, suggereert dat ze niet zijn bedoeld om de grote fysieke kracht van hard kauwen of een klap op het hoofd op te vangen of te verdelen. De excentrieke antropoloog Grover Krantz droeg zes maanden lang een replica van de wenkbrauwboog van een Homo erectus-schedel om de mogelijke voordelen te onderzoeken. Hij ontdekte dat deze de zon uit zijn ogen hield, onder het hardlopen zijn lange haar uit zijn ogen hield, en mensen ’s avonds in het donker de schrik van hun leven bezorgde. Wat mij betreft zou dat laatste een belangrijke hint kunnen zijn. Net als paleontoloog Björn Kurtén denk ik dat de wenkbrauwboog een signaalfunctie kan hebben gehad die agressieve blikken benadrukte, vooral bij mannen. De grootte zou zodoende door seksuele selectie kunnen zijn ontstaan, ongeveer zoals het gewei van een hert. Maar als dat zo is, waarom hebben wij dan geen grote wenkbrauwen, net als onze voorouders? Nou, ik denk dat de rest van dit boek laat zien dat de moderne mens andere manieren heeft ontwikkeld om indruk te maken op een ander, van wapens tot bling, en dat de selectieve voordelen van grote wenkbrauwen de afgelopen 200.000 jaar misschien zijn afgekalfd.

Van linksboven met de klok mee: schedels van erectus (Sangiran, Java), heidelbergensis (Broken Hill, Zambia), sapiens (Indonesië) en neanderthalensis (La Ferrassie, Frankrijk) in zijaanzicht.

Als er in het verleden verschillende mensensoorten hebben bestaan, zouden die dan hebben kunnen kruisen? Naar mijn idee heeft het RAO-model nimmer uitgesloten dat moderne en archaïsche mensen zich tijdens de verspreidingsfase van moderne mensen uit Afrika samen voortplantten. Het is ongetwijfeld een van de belangrijkste bronnen van verwarring in het onderzoek naar de oorsprong van de moderne mens: hoe onderscheid je verschillende soorten in het fossielenbestand en wat is de betekenis daarvan. Sommige onderzoekers betogen dat vele verschillende morfologische groepen in het fossielenbestand de status van soort zouden moeten krijgen, waaronder in de afgelopen twee miljoen jaar minstens tien zulke soorten in het genus Homo (i.e. Homo ergaster, erectus, georgicus, antecessor, heidelbergensis, rhodesiensis, helmei, floresiensis, neanderthalensis, sapiens).

Het andere uiterste wordt gevormd door sommige multiregionalisten, die betogen dat in die periode slechts één soort erkend dient te worden: Homo sapiens. Een extra complicatie zijn de verschillende soortconcepten, die door elkaar gehaald kunnen worden. Zo pasten sommige multiregionalisten het zogenaamde biologisch soortconcept op het fossielenbestand toe, ter onderbouwing van hun overtuiging dat H. neanderthalensis en H. sapiens tot dezelfde soort behoorden en samen volledig vruchtbaar zouden zijn geweest. Het biologisch soortconcept is gebaseerd op onderzoek aan levende organismen en stelt dat een soort bestaat uit de grootste gemeenschap van planten of dieren die zich samen kunnen voortplanten, maar niet met individuen uit een andere gemeenschap. Er is zodoende sprake van ‘reproductieve isolatie’ ten opzichte van andere soorten, maar de variëteiten binnen de groep kunnen wel met elkaar kruisen. De hedendaagse Homo sapiens is een goed voorbeeld van dit concept, aangezien mensen van over de hele wereld in principe met elkaar vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen, terwijl we naar het zich laat aanzien in onze voortplanting volledig losstaan van onze naaste verwanten onder de mensapen. Ik zeg ‘naar het zich laat aanzien’, omdat er hardnekkige geruchten zijn dat wetenschappers uit de Verenigde Staten en/of de Sovjet-Unie in de jaren veertig en vijftig van de twintigste eeuw onethische experimenten uitvoerden waarbij vrouwtjeschimpansees met menselijk sperma werden bevrucht – en waarvan de resultaten, aldus de geruchten, werden achtergehouden.

En wat als wij een Neanderthaler zouden tegenkomen – zouden wij, moderne mensen, ons dan kunnen voortplanten? Dit geval illustreert het potentiële conflict tussen het biologisch soortconcept (van toepassing op levende soorten) en de concepten die ik zojuist gebruikte om soorten in het fossielenbestand te onderscheiden, zoals de mate van variatie tussen skeletten. Op basis van deze laatste benadering (een morfologisch soortconcept gebaseerd op wat er aan fossielen bewaard is gebleven) beschouw ik, evenals veel andere antropologen, Neanderthalers als een andere soort dan Homo sapiens. Het biologisch soortconcept is in de praktijk echter niet zo rigide als het lijkt, aangezien veel nauw verwante zoogdiersoorten hybridiseren en soms zelfs vruchtbare nakomelingen kunnen voortbrengen. Voorbeelden zijn wolven en coyotes, bizons en koeien, chimpansees en bonobo’s, en vele apensoorten. We moeten dus beseffen dat de verschillende soortconcepten door mensen bedachte indelingen zijn die, als ze op de werkelijke natuur worden toegepast, soms wel maar soms ook niet kunnen werken. Zelfs als kruising van Neanderthalers met moderne mensen mogelijk was (ik zal in hoofdstuk 7 op deze netelige kwestie terugkomen) dan betekent dat naar mijn mening nog niet noodzakelijkerwijs dat Neanderthalers en wij ook tot dezelfde soort behoorden – dat zou afhangen van de mate van hybridisatie en de gevolgen die dat had.

Als kind verzamelde ik fossielen. De overblijfselen van oude soorten wakkerden mijn interesse in het verre verleden aan en fascineren me nog steeds. Maar op zichzelf zijn het slechts levenloze dingen. In de volgende twee hoofdstukken laat ik zien hoe een hele reeks interessante nieuwe technieken ons helpt deze fossielen in hun oude context te plaatsen en ze als het ware weer tot leven te wekken.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1130 6