F. Starik

Een steek diep

Schetsen van verloren levens

Met bijdragen van

Robert Anker, Maria Barnas, Catharina Blaauwendraad, Wim Brands, Anneke Brassinga, Eva Gerlach, Adriaan Jaeggi, Erik Lindner, Erik Menkveld, Neeltje Maria Min, Alfred Schaffer, F. Starik, Ilse Starkenburg, Jos Versteegen en Menno Wigman

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De auteur ontving voor het schrijven van Een steek diep een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van Van Grunsven Creative Management, zie ook www.vangrunsvencm.com

© F. Starik 2011

Alle rechten voorbehouden

© gedichten Robert Anker, Maria Barnas, Catharina Blaauwendraad, Wim Brands, Anneke Brassinga, Eva Gerlach, Adriaan Jaeggi, Erik Lindner, Erik Menkveld, Neeltje Maria Min, Alfred Schaffer, F. Starik, Ilse Starkenburg, Jos Versteegen en Menno Wigman

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © Feddo van Gogh

E-BOOK ISBN 978 90 468 1140 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1118 4 (1e druk 2011)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

www.starik.nl

We all have reasons

for moving.

I move

to keep things whole.

Mark Strand, ‘Keeping Things Whole’

I.M. Adriaan Jaeggi

(3 april 1963 – 10 juni 2008)

Inhoud

.

.

.

.

.

‘Vergezeld’

Gedicht Eva Gerlach bij eenzame uitvaart nummer 120

Inleiding

Een wandeling maken en dan onderweg een toevallige voorbijganger strak aankijken

Eenzame uitvaart nummer 38, fragment

Stempels in persoonsbewijzen

Eenzame uitvaart nummer 39, anonieme dode, gevonden in woning in de Van Beuningenstraat, dichter van dienst: F. Starik

Als er ergens een feest was, nam hij een schoteltje mee en ging hij bij de toiletten zitten

Eenzame uitvaart nummer 46, James Patrick Mann, gevonden bij pand in de Houthavens, dichter van dienst: Tonnus Oosterhoff

Maar aan de cd ruik je niks

Eenzame uitvaart nummer 47, Koen Kapitein, gevonden in zijn woning, dichter van dienst: F. Starik

Een volmaakt jong gezicht dat de zon niet meer zal zien opkomen

Eenzame uitvaart nummer 49, Dickson Imonjie Ukhuedoba, bolletjesslikker, dichter van dienst: Alfred Schaffer

Geheugenkaart

Eenzame uitvaart nummer 55, Chengian Chen, uit raam gevallen, dichter van dienst: Maria Barnas

Je weet nooit wanneer het nog eens te pas komt

Eenzame uitvaart nummer 56, Mary Abbas McLoughlin, overleden in ziekenhuis, dichter van dienst: Catharina Blaauwendraad

Je hebt je adem ingehouden als er een auto voor de voordeur stopte

Eenzame uitvaart nummer 57, Antoon Johannes Wessel, gevonden in zijn woning, dichter van dienst: Erik Lindner

We schuifelen langs de kist alsof we voor een kassa moeten wachten, leggen onze gedachteboodschap op de band, rekenen af en gaan verder

Eenzame uitvaart nummer 58, Willem Johan Schelfhout, gevonden op straat, dichter van dienst: Alfred Schaffer

Ze tovert twee waxinelichtjes uit haar tas, en een buitenmodel maat luciferdoos

Eenzame uitvaart nummer 61, Sophia Agnes Koenen, overleden in verpleeghuis, dichter van dienst: F. Starik

Over de conclusie dat hij dat niet zelf gedaan had hebben de geniale dienders een week gepiekerd. Vooral dat beton storten van onder vandaan is lastig

Eenzame uitvaart nummer 67, anonieme dode, met geweld om het leven gebracht, dichter van dienst: F. Starik

In de verte ruik je de verontrustende geur van dierlijke ontlasting, van ongerichte energie. Daar vind je het asiel

Eenzame uitvaart nummer 68, Geer Gaastra, overleden in ziekenhuis, dichter van dienst: Ilse Starkenburg

Hoe het kleine Willy verging

Eenzame uitvaart nummer 68, vervolg

Nu ligt hij in zijn kist, met die middelvinger stijf omhooggestoken

Eenzame uitvaart nummer 69, Gijs van de Werf, overleden in ziekenhuis, dichter van dienst: F. Starik

‘Dat van die vinger, dat is dus gewoon op zijn werk gebeurd’

Eenzame uitvaart nummer 69, vervolg

Het is meer het idee van koffie

Eenzame uitvaart nummer 75, anoniem dood kindje, dichter van dienst: Neeltje Maria Min

Niemand lacht

Eenzame uitvaart nummer 77, Willemina Sara Oosterend, gevonden in haar woning, dichter van dienst: F. Starik

Als de ziel naar huis wil komen, wat voor saus wil zij dan bij haar geroosterde eend?

Eenzame uitvaart nummer 78, Jiangiin Huang, onwel in vliegtuig, dichter van dienst: Catharina Blaauwendraad

Meneer, u moet ze niet geloven die vertellen dat u daar bent doodgegaan

Eenzame uitvaart nummer 79, anonieme dode, gevonden op strand Blijburg, dichter van dienst: Eva Gerlach

Rode soep in zak

Eenzame uitvaart nummer 83, de heer Kwaaitaal, gevonden in zijn woning, dichter van dienst: Eva Gerlach

Een maaier waar je achteraan moet lopen

Eenzame uitvaart nummer 84, Jan Frederik Kortenhoef, overleden in ziekenhuis, dichter van dienst: F. Starik

Mannen knopen hun sjaals. Vrouwen wikkelen

Eenzame uitvaart nummer 85, Albert August Hoevelaken, gevonden in zijn woning, dichter van dienst: Adriaan Jaeggi

‘Ieder jaar hing hij lichtjes voor het raam, zo’n snoer, weet je wel, en voor zijn deur een krans, nu ja, een kransje’

Eenzame uitvaart nummer 87, Vito Crimi, enige tijd dood in zijn woning, dichter van dienst: Anneke Brassinga

En nergens dus drempels en overal gezellige zithoekjes

Eenzame uitvaart nummer 88, Marinus Petrus Maria Delhaize, overleden in verpleeghuis, dichter van dienst: Eva Gerlach

De moedeloosheid dat de lente niet wil komen. De moedeloosheid van een zelfgezocht einde

Eenzame uitvaart nummer 94, Jose Da Silva Almeira, gevonden in onderdoorgang De Ruijterkade, dichter van dienst: Menno Wigman

Met jou verliezen alle dingen zin en samenhang

Eenzame uitvaart nummer 95, Heinz Frederik Vroon, gevonden in zijn woning, dichter van dienst: F. Starik

Tot zich boven ons het leven sluit dat wij werkelijk waren

Eenzame uitvaart nummer 96 & 97: twee anonieme duikers, gevonden in het Westelijk Havengebied, dichter van dienst: Robert Anker

Als het in je breekt pas is er tijd

Eenzame uitvaart nummer 99, anonieme dode, bolletjesslikker, dichter van dienst: Eva Gerlach

Nergens heen, nergens vandaan

Eenzame uitvaart nummer 101, Idrissa Soumalia, bolletjesslikker, dichter van dienst: Neeltje Maria Min

Een grauwe sloot, een ambulance, van dat rood-witte plastic afzetlint, mannen in reflecterende hesjes

Eenzame uitvaart nummer 102, onbekende man, gevonden in opgeviste koffer, dichter van dienst: Erik Menkveld

Laat mij die dochter dan maar even zijn

Eenzame uitvaart nummer 103, Mark Stevan Omdalen, gevonden in een bootje, dichter van dienst: Ilse Starkenburg

Anderhalf jaar later

Eenzame uitvaart nummer 103, vervolg

Misschien is het verstandiger om de erfenis te verwerpen

Eenzame uitvaart nummer 105, Harold Orlando Nooitgedagt, gevonden in zijn woning, dichter van dienst: Neeltje Maria Min

Afscheid van niemand

Eenzame uitvaart nummer 106, anonieme bolletjesslikker, gevonden in lift, dichter van dienst: F. Starik

Toen je vader nog rijk, en je moeder zo knap was

Eenzame uitvaart nummer 108, mevrouw Cornelia Maria Spaargaren, gevonden in haar woning, dichter van dienst: Catharina Blaauwendraad

Het oog van de naald

Eenzame uitvaart nummer 109, Khalil Elkaladij, gestorven in huis van bewaring, dichter van dienst: F. Starik

Precies wat je je van een bodyguard voorstelt

Eenzame uitvaart nummer 113, Oleksandr Polishchuk, in politiecel door eigen hoofd geschoten, dichter van dienst: Wim Brands

Atomen zijn ruimteschepen

Eenzame uitvaart nummer 114, Younes Hathem Salih Ramadani, gevonden in hotel, dichter van dienst: Jos Versteegen

Nawoord

VERGEZELD

Waarheid, meneer, wat moeten we daarmee.

Te pijnlijk om te willen zien. Bent u

het zelf wel, die hier naast mij ligt. Uw kist

draagt van een lichaam het gewicht, maar wie

garandeert welk, en wat heeft het aan mij

die woorden op u legt. Ik maak u zwaarder

met mijn op x gerichte medelijden.

Een factor aangetast als uw gezicht.

Over u ging het deksel dicht. Mocht ik

uw restje mond gebruiken, ik vertelde

ons hier bijeen de waarheid. Hoeren van de

rottige dood, die iedereen omhelst.

De kauwen op Sint Barbara zeilen boven

wat vaststaat, het verteren van uw vel.

Eva Gerlach

Inleiding

Een wandeling maken en dan onderweg een toevallige voorbijganger strak aankijken

– Fragment Eenzame uitvaart nummer 38

.

.

.

Man. Overleden in een verpleeghuis. Ongehuwd, geen kinderen. Voorafgaand aan de opname in het verpleeghuis lag hij enige tijd in het ziekenhuis op de afdeling neurologie. Meneer had niet zo veel kortetermijngeheugen over. Liedjes van vroeger zingen ging nog goed. Keurige man, in het bezit van een Daihatsu Charade uit 1994, een dieseltje.

De uitvaartleider mompelt aan het graf een halve zin, later vraagt hij aan de dichter van dienst om een kopie van haar gedicht, zegt: ‘Je wilt wat zeggen en je vindt de woorden niet. Of je zegt te veel.’ Hij vertelt dat hij eens een toespraak moest houden bij de uitvaart van een tachtigjarige man, die ‘nog elke dag paardreed’. De familie in de aula barstte in lachen uit. De tachtigjarige zat al vijf jaar in een rolstoel. Daarin reed hij naar de manege, paardrijden ging allang niet meer. De uitvaartleider schudt zijn zorgelijk hoofd. ‘Misschien dat ik uw gedicht nog eens kan gebruiken.’

‘Natuurlijk,’ zegt de dichter van dienst.

Ze heeft, om de woorden te vinden die ze zocht, een lange wandeling gemaakt, toevallige voorbijgangers recht aangekeken en daarbij gedacht: wie zal er straks bij jouw kist in de aula staan? Ze zegt dat het maken van zo’n gedicht precies drie dagen kost, drie dagen en één slapeloze nacht.

Stempels in persoonsbewijzen

Eenzame uitvaart nummer 39

.

.

.

Een man wordt op 10 maart 2005 levenloos aangetroffen in de Van Beuningenstraat in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt. Dat is mijn straat. Ik woon daar ook, bedoel ik. In de straat waar die man gevonden werd. Dat maakt mij zijn dichter van dienst. De man was in het bezit van een identiteitsbewijs. De gewaarschuwde familie herkende hem echter niet. Ze waren niemand kwijt. Ze wisten van een oom die ooit zijn paspoort was kwijtgeraakt, maar die maakte het verder prima. Die oom was helemaal niet dood.

Er werden vingerafdrukken genomen van de man die dood gevonden werd in mijn straat. Die vingerafdrukken leidden naar een andere man, iemand zonder vaste woon- of verblijfplaats, illegaal verblijvend in ons hartelijke land. Maar ook die was niet dood. Misschien dat er ergens iets verwisseld was. Iemand moet een vergissing hebben gemaakt. De politie heeft hem ten slotte zelf maar een naam gegeven. Zomaar een naam. Hij wordt één steek diep begraven, niet ver vanwaar hij gevonden werd, op Sint Barbara.

Misschien heeft hij vaker in mijn buurt rondgelopen. Er lopen nogal wat mensen rond van wie mijn geliefde graag zegt, als wij ze tegenkomen: ‘De deuren staan weer open.’ Zeer oude verslaafden, alcoholisten, uitbehandelde psychiatrische patiënten, zorgmijders. Doorgaans een combinatie daarvan. Er is een kleine dikke man die in hoog tempo de hele buurt doorkruist, alsof hij verschrikkelijke haast heeft, maar hij gaat nergens heen. Hij rent gewoon rond. Er is er een die, bijna catatoon, geheel in zichzelf verzonken, als een soort standbeeld, meestal in de buurt van een supermarkt, zich onbeweeglijk houdt. Soms zit hij gehurkt tegen een muur en speelt op een klein, dun, metalen blokfluitje, daarbij geen enkel geluid voortbrengend, ofschoon hij wel met zijn vingers enigszins in de buurt van de gaatjes beweegt. Misschien weet hij niet dat je moet blazen.

En zo zijn er meer. Ze hangen rond bij supermarkten, rond bankjes op de brug, de Avondwinkel, op pleintjes, voor de kerk. Ik ben wat rond gaan vragen. Er is die ouwe junk die kwaaiig, scheef, in zichzelf mompelend door de buurt scharrelt, maar zo eens per maand ineens over een geweldig goed humeur beschikt. Breed grijnzend spreekt hij me aan, noemt me zijn vriend, en dan wil hij twee euro. Ik heb die twee euro graag voor onze vriendschap over. Gelukkig omhelst hij me niet. Wel drukt hij me zijn opmerkelijk eeltige, ruwe handen. Hij steekt zijn twee duimen naar me omhoog, zwaait. Ik spreek hem aan. Of hij iemand mist. Hier in de buurt. Of hij heeft gehoord dat er iemand op straat is doodgegaan. Die lui moeten elkaar toch kennen, hoewel je ze onderling nooit contact ziet hebben. Ieder lijkt geheel verzonken in zijn eigen wereld. Men komt elkaar in ieder geval dikwijls tegen, of men nu op één punt stil blijft staan of juist voortdurend door de buurt aan het rennen is. Maar mijn vriend is niemand kwijt. Heeft niet gehoord van een dooie. Of het al heel lang geleden is, wil hij weten. En wie er dan is doodgegaan. ‘Dat wil ik nu juist van jou weten.’

Het centrale verzamelpunt voor de verloren lopenden vind je bij mij in de buurt in de Nassaukerk, waar des ochtends door vrijwilligers gratis koffie wordt geschonken. Kerk in de Buurt, wordt het project genoemd. Er hoort een kringloopwinkel bij. Op sommige middagen zetten ze de meubels die ze in de verkoop hebben buiten op de stoep, om te drogen. Trekt vocht aan, zo’n kelder. Je zou vermoeden dat de kringloopwinkel op zulke momenten geopend is. Het assortiment verandert niet zichtbaar. Massief eikenhouten meubelen, niet stuk te krijgen, vermoedelijk heel lang geleden bij het vuil gevonden, want je vindt ze bijna niet meer, massief eiken meubelen, bij het vuil.

Ik was er nooit binnen geweest. Een bedompte ruimte, ruim onder het maaiveld gelegen, tl-verlicht, daar er nauwelijks daglicht doordringt, ofschoon er in de dubbele deuren die toegang tot de kelder verschaffen wel ramen zijn geplaatst. Het licht heeft alle lust verloren om daaronder nog ver door te dringen. Het Kerk in de Buurt-koffieproject speelt zich af op dezelfde meubels, in een ruimte boven de kringloopwinkel, even benauwd, de kachel wordt er hoog opgestookt, kun je even lekker opwarmen. De geur van natte hond. Als ik binnenkom, zitten er zo’n twaalf mannen, ieder aan een eigen tafel, zo ver mogelijk van elkaar af gezeten, diep over hun koffie gebogen. Niemand kijkt op. Het gaat om de koffie, voedzame koffie, dat wil zeggen: koffie met heel veel koffiemelk en enorm veel suiker erin. Ga je lekker vol van zitten. Zo te zien komen de meeste koffiedrinkers hier al heel lang, doorgaans mannen van ruimschoots middelbare leeftijd. Ik loop door naar de bar, van waarachter de koffie wordt geschonken. Een vrijwilliger straalt met heel zijn wezen uit dat vrijwillig niet meteen betekent dat je het ook leuk vindt wat je doet.

Ik vraag het de norse koffieschenker, of hij toevallig iemand mist. Waarom ik dat weten wil. Hij vertrouwt het duidelijk niet. En nee, hij is niemand kwijt. Zelfs al zou hij iemand missen, dan ging mij dat niet aan. In een grote kudde mist men één, twee schaapjes niet. Dat moet ik toch begrijpen. Echt gezellig wil het niet worden. Ik vertrek al spoedig, onverrichter zake. Ik vraag het aan Raymond, de man van Magazijn Sportief, de man die alles over de buurt en haar bewoners weet, de man die alles kan bestellen wat u nodig heeft en als hij het niet kan bestellen heeft u dat niet nodig, zo simpel is het. Maar hij kent hem niet. Hij weet van geen dode. Ik vraag het aan de man met het grappige gezicht, ook zo’n man die altijd alles weet over de buurt, hij woont hier nog langer dan ik. Ik vraag het aan de kalende activist en buurtpoliticus, die ik dikwijls bij de sigarenwinkel tegenkom. Hij heeft samen met de man met het grappige gezicht een eigen partij opgericht, de Buurtpartij. Maar ook hij weet van niets. Ik vraag het de daklozenkrantjesverkoper bij de Dirk. De daklozenkrantjesverkoper bij de Avondwinkel. Die bij de Albert Heijn. Ook zij weten het niet. Niemand.

JE KUNT JE OVERAL NEERLEGGEN OM TE WORDEN GEVONDEN

Wat’s in je naam? Een roos zou even zoet

geroken hebben als zij niet roos geheten had.

Jij zou wel in een andere straat gevonden zijn

van alle hulp verstoken als niet in mijn stad

buiten het huis waar ik dan veilig binnen zat.

Een koude maart, de laatste sneeuw

valt langs de ruiten terwijl jij – einde

oefening in onzichtbaarheid – vlak bij

waar ik mijn boontjes dop crepeert,

je laatste adem zichtbaar maakt

en verdwijnt, daarbuiten.

We zouden hoe dan ook verbonden zijn

in de naam van mijn straat, aan jouw toevallig

eind. Jij koos een ander leven uit, verdween

in een nieuwe identiteit. Identiteit?

Je naam is maar een etiket

dat willekeurig op je lichaam zit gekleefd

en in de dood wordt afgeweekt.

Een alibi, de wet, een vals papier.

We zijn maar stempels in persoonsbewijzen.

We kunnen ons overal neerleggen om te worden gevonden.

Zelfs hier. We kunnen iedereen wel zijn.

Alsof we werkelijk bestonden.

F. Starik

Als er ergens een feest was, nam hij een schoteltje mee en ging hij bij de toiletten zitten

Eenzame uitvaart nummer 46

.

.

.

James Patrick Mann. Een man, mijn leeftijd. Hij had de Ierse nationaliteit. Hij werd nochtans geboren in Amerika: San Francisco, 23 december 1958. Hij werd door de politie gevonden op 27 augustus 2005 bij een pand aan de Danzigerbocht, in de Houthavens, Amsterdam-West. Op het betreffende adres staat niemand ingeschreven. Aangenomen wordt dat het pand op illegale wijze wordt bewoond. Waarschijnlijk overleed hij daags voor hij gevonden werd. Van de rechercheur die hem vond, de heer P., heb ik het telefoonnummer doorgekregen. De melding van de uitvaart werd telefonisch gedaan door een voor mij nieuwe medewerker van de Dienst, de heer Mahmood. De Dienst wil zeggen: een kleine onderafdeling van de sociale dienst, Team Rampendienst, Uitvaarten en Pensionbeheer. Twee medewerkers, soms drie, maar die derde wil nooit lang lukken. En op de achtergrond vindt men de indrukwekkende gestalte van de heer Fritz, Ger Fritz, die officieel met pensioen is gegaan, maar die nog dikwijls wordt ingeschakeld wanneer het spannend wordt. Ton van Bokhoven en Ali Mahmood handelen jaarlijks zo’n drie- tot vierhonderd uitvaarten van minvermogenden af. Er is ook nog een chef, de heer Willem Kerstens. Wat die doet, weet niemand. Ze houden kantoor in een sleets pand aan de Nicolaas Witsenkade, dat tevens als gemeentepension dienstdoet. Kun je terecht als er thuis een rampje is gebeurd. Het gros van de uitvaarten die er administratief worden afgehandeld voltrekt zich zoals iedere andere uitvaart. Maar bij een klein gedeelte van die uitvaarten worden er geen nabestaanden gevonden. Of die willen niet komen. Daar komt de dichter in beeld.

Meneer Mahmood, beschaafde telefoonstem, licht accent, ik kan het niet onmiddellijk thuisbrengen. Hij leest voor wat er op het ambtsbericht is ingevuld, hij geeft de naam en het nummer van de rechercheur, de precieze locatie van de vindplaats; informatie die me via de heer Fritz doorgaans niet bereikte, die is veel zuiniger. Dichters gaan maar aan de haal met wat je ze vertelt, vindt hij. Dichters zijn gevoelsmensen. Ger Fritz wantrouwt gevoelens, geloof ik. Je kunt ze beter voor jezelf houden.

Mahmood lijkt al aardig ingewerkt. Routineus spelt hij de naam van de overledene, ruim de tijd gevend een en ander te noteren. Hij neemt aan dat de muziekkeuze door de dichter zelf geregeld wordt? Voorafgaand aan de uitvaart, vertelt hij, bestaat de mogelijkheid de heer Mann te bezoeken in Uitvaartcentrum Zuid, tussen 12.30 en 12.50 uur, waar hij ligt opgebaard. Van die mogelijkheid zal ik dan maar eens gebruikmaken. Doe ik anders nooit. Mahmoods openhartigheid dient beloond te worden.

De dichter van dienst, Tonnus Oosterhoff, is een parttime Amsterdammer. Het grootste gedeelte van de week vertoeft hij in een piepklein dorp in Groningen. Hij bewoont er een voormalige brugwachterswoning. Vroeger moest hij ook de brug bedienen, maar dat hoeft niet meer. Dat gaat nu allemaal elektrisch, op afstand. Maar het huis mocht hij houden. Ik geef hem de gegevens door zoals ze tot mij zijn geraakt. En laat het aan hem over of hij zich met de rechercheur in verbinding wil stellen. Die rechercheur verklaarde, volgens Mahmood, dat bij het gekraakte pand aan de Danzigerbocht een klein nomadenpark is ingericht, alwaar meneer Mann een caravan bewoonde. Hij stond bekend als een zware alcoholist, vertelt de dichter van dienst de avond voorafgaand aan de uitvaart. Hij heeft ‘een soort van blues’ geschreven. Ik moet bekennen dat die muzieksoort dun gezaaid is in mijn collectie.

Voorafgaand aan de uitvaart op Sint Barbara bezoek ik Uitvaartcentrum Zuid. Beloofd is beloofd. Twee dames ontvangen mij in de hal, gehuld in een walm van wat een zeer goedkope parfum zou kunnen zijn, en ook een damp afkomstig uit een frispotje ten behoeve van een heerlijk geurig interieur. Voor wie ik kom, willen ze weten. Ze bladeren in een boek. Ja, die is er. Rouwkamer twee. Ze vragen of ik met de auto ben. Dan heb ik namelijk recht op een gratis parkeerkaart. Ik verklaar dat ik mijn fiets alreeds tegen de gevel van het uitvaartcentrum heb geplaatst, waarvoor geen vergunning is vereist. Of ik even wil wachten, dan steekt een van de dames vast de kaarsen aan. ‘Er is nog niemand geweest?’ wil ik mijn vermoeden bevestigd hebben. ‘Nee,’ deelt de achterblijvende dame mee, ‘dan hadden we die kaarsen heus niet uitgeblazen.’

Dan mag ik de kamer binnen. Er staan vijftien bordeauxrode kantoorstoelen langs de lange zijde van de rouwkamer geschaard. Een kast, waarop tien kopjes staan, alsmede een suikerpot met klonten, staafjes melk gestoken in een staafjespot, lepeltjes in een gelijksoortige lepelpot. De wanden zijn versierd met reproducties van geaquarelleerde zonnebloemen, in diverse formaten lijstwerk gevat. Het systeemplafond is afgezet met gouden biesjes, zoals je die bij Chinese restaurants wel tegenkomt. Halogeenspotjes verlichten de ruimte zonder raam erin, daarbij geholpen door cirkelvormige hanglampen. Achter een halfrond kamerscherm vind ik de kist. De kist is de kist: hij is al dichtgeschroefd, het bloemstuk is erbovenop gelegd. Nog meer zonnebloemen. Het zal het seizoen wel zijn. Achter de kist onttrekt een blauwgrijs gordijn de deur waaruit hij aanstonds gaat vertrekken, aan het zicht. Ik houd het drie minuten uit. Je wilt niet zomaar in- en uitlopen, dat zou iets onverschilligs hebben tegenover de dames die de ruimte zo netjes in orde hebben gemaakt. Naast de kist branden vier kaarsen op een standaard met ongelijke leggers.

Als mijn verblijf de minimale beleefdheidsduur bereikt heeft, mag ik er van mezelf weer uit. Ik groet de dames, die me veel sterkte toewensen met het verlies. ‘Dank u wel,’ zeg ik dan maar. Ik heb nog drie kwartier om de begraafplaats te bereiken. Ik peddel op mijn gemak van Zuid naar Sint Barbara, arriveer een minuut of vijf eerder dan de lijkwagen, die bij de uitgang van de rouwkamer stond geparkeerd, terwijl ik bij vertrek een voorsprong van minstens een kwartier had. Die heeft er flink de sokken in gezet.

De uitvaartleidster, mobieltje in de hand, begroet me met een zekere opluchting. Ze werd gebeld door de dichter, dat hij nog in een file staat. Even later arriveert een groepje belangstellenden, zichtbaar afkomstig uit het kraakpand waarnaast meneer Mann zijn caravan bewoonde. Meneer Degenkamp is vandaag op reis, hij wordt vervangen door zijn zoon. We stellen ons allemaal aan elkaar voor. De jongelui reageren enthousiast: ‘Er komt een dichter?’ De kwiekste van het stel, gehuld in een zilveren windjack met op de rugzijde een borduursel bevattende het opschrift PIETJE BELL, die aanleg heeft voor natuurlijk leiderschap, vertelt dat hij zoiets weleens op televisie heeft gezien, heel mooi was dat. Ik vraag of ze wellicht zelf iets willen zeggen tijdens de dienst. De jongen met de aanleg tot leiderschap accepteert het aanbod graag. Hij zal spreken na de dichter. Als de dichter nog komt. Ik diep mijn mobiel op, onder uit mijn tas.

Ik laat de cd’s zien die ik heb meegebracht. Mijn voorstel: een nummer van Nick Cave, ‘Darker with the day’. ‘I was looking for an end to this, for some kind of closure… Time moved so rapidly, I had no hope for keeping track of it… I thought of my friends who had died of exposure… And I remembered other ones who had died from the lack of it.’ Dat zou ik graag voor James Patrick Mann draaien.

Pietje Bell schudt afkeurend zijn hoofd. De staart waarin hij zijn lange haar heeft gebonden, zwiept over zijn schouders met hem mee. ‘Te depressief, Nick Cave,’ oordeelt hij. Ik zie af van een discussie over de aard van het nummer dat mij zo goed beviel. Niet depressief. Het is eer van een opgewekte berusting, dunkt mij. In het eerste couplet wandelt de zanger naar buiten, voor zijn laatste wandeling, op zijn beste schoenen, groet de buren, die hem teruggroeten, want dat is alles wat ze kunnen: kletsen. En hij had zich nog zo voorgenomen om ze aardig te vinden, die rotburen.

Ik stel Tom Waits voor, een lief, licht ontregelend instrumentaal nummer van de cd The Black Rider. Dat valt beter in de smaak. Marianne Faithul, ‘Don’t Forget Me’, wordt ook goedgekeurd. Johnny Cash mag dan met ‘One Love’, een cover van de Ierse supergroep U2, de sessie besluiten. De uitvaartleidster zegt dat er in de aula eventueel, als u dat liever heeft, een ruime keuze uit het klassieke repertoire voorhanden is. ‘Nee, alsjeblieft niet,’ zegt Pietje Bell, ‘daar moest hij niks van hebben, van klassiek. Het is goed zo.’ We zijn het eens.

Dan zet ik mijn mobiel aan. Als ik de dichter van dienst aan de lijn krijg, zegt hij dat hij mij al ziet. En inderdaad, klokslag half twee komt hij ietwat verkreukeld uit zijn auto gestapt. ‘Pfoe,’ zegt hij. Hij was bij negenen weggereden uit Noordoost-Groningen. Eerst een omleiding, toen een file, daarna weer een omleiding, dan een ongeluk, aan de overkant van de provinciale weg, onvermijdelijk leidend tot een kijkersfile aan de kant waar hij reed. Zo ongeveer de enige file die er op dat moment nog in het hele land te vinden was.

Het gezelschap alternatievelingen is inmiddels verder aangegroeid, een stuk of twaalf bezoekers tel ik nu. Meisjes in hippieachtige kleren, mannen met grote broeken, vreemde kapsels. Uit een grote witte SUV komt een deftig gekostumeerde heer tevoorschijn, die zich voorstelt als supervisor van het Amerikaanse consulaat. Hij deelt rijkelijk visitekaartjes uit, met een gouden wapen erop. Even later arriveert er nog een heer, met paraplu, bleker, jonger, die is van de Ierse ambassade. James wordt goed vertegenwoordigd, dat is duidelijk. De supervisor vraagt of hij foto’s mag maken. Dat mag. Hij begint maar eens met een groepsportret van de bezoekers, geflankeerd door de uitvaartleidster en de dichter van dienst. Ze knipoogt terloops, als de supervisor lang tijd neemt om de foto te maken. Ten slotte arriveert Willem Kerstens van de Dienst in gezelschap van zijn nieuwe collega Ali Mahmood. De uitvaartleidster dringt aan dat we naar binnen moeten. Het is al ruim tijd geworden. Achter haar aan drommen we de aula binnen. De dienst kan beginnen. Tom Waits klinkt op. Dan klimt Tonnus uit de bank en leest zijn gedicht half naar de kist gekeerd, half naar zijn onverwachte publiek.

Marianne Faithfull zingt haar hart uit. Vergeet mij niet. Zelfs niet als ik oud word, en vol met kanker zit, knalt het door de aula. Die zinsnede was me bij beluistering thuis niet zo sterk opgevallen. Ik had de jonge Degenkamp moeten waarschuwen voor het beschaafde applaus dat na afloop van het nummer opklinkt. Hij is vast handiger met de techniek dan zijn vader. Ik haat het als er een ingeblikt applaus door de aula klinkt. Het klinkt toch. Dan komt Pietje Bell naar voren, gaat achter de kist staan, en nodigt zijn vrienden uit om zich bij hem te voegen. Ze vormen een kring om James heen, pakken elkaars handen vast. Zo staan ze zwijgend en indrukwekkend bijeen. Dan spreekt hij, over dat het goed is zo.

Dat Jim zo moe was, dat hij een oud lichaam had, maar een zuivere geest in dat grote dikke lichaam. En dat hij zeker terug zal komen, als een prachtig klein mensje, het prachtige kleine mensje dat in die grote man verborgen zat. Hij glimlacht, vraagt dan aan zijn vrienden of die nog iets willen zeggen. Een van de meisjes vangt te snikken aan. Een ander vouwt haar handen, wenst hem goede reis. Een van de jongens, met zo’n plak klithaar op zijn hoofd, zegt dat hij Jim zal missen. Een andere jongen neemt zijn eigen kleine woord, in het Engels, dat Jim een fijne kerel was, en zo reizen de laatste woorden de kist rond.

Nog even staan ze zwijgend bijeen, er wordt geknikt, handen leggen zich liefkozend op de blankhouten kist. Dan wordt er weer plaatsgenomen. Het duurt lang voor Johnny Cash begint te zingen. Maar dan zingt hij ook. Dat we elkaar moeten dragen, we moeten elkaar dragen. De uitvaartleidster wacht beleefd tot het nummer helemaal is uitgeklonken. Dan staan we op en volgen de baar, naar buiten, naar het graf.

Bij het graf wordt dezelfde cirkel nog eens gevormd. De uitvaartleidster maant ons tot voldoende afstand van het dennengroen dat de kuil afdekt. De supervisor van het Consulaat mag nog een foto maken. Voor zijn broer. Gisteravond had hij een broer van de overledene gevonden, vertelt hij, in San Francisco. Dat was niet gemakkelijk geweest, maar hij was gevonden. En die zal de foto’s zeker op prijs stellen. Bereidwillig poseren de vrienden van Jim voor de Amerikaanse broer. De uitvaartleidster vraagt of de kist mag zakken.

‘Go with it!’ zegt Pietje Bell enthousiast. De jonge Degenkamp duikt tussen de benen van het gezelschap door om op het knopje te drukken. Iemand heeft zo’n fietslampje op batterijen op de kist gelegd, zie ik. Een voorlichtje, wit, maar het brandt niet. Misschien zitten er geen batterijen in. Een paar meisjes hebben gerbera’s meegenomen, ieder één bloem, samen een boeket. Een van de bloemen reist met het lampje mee naar beneden.

Dan is het tijd voor de koffie. Een tegenvaller voor mevrouw Degenkamp, die zal ten minste één extra pot moeten aanrukken. Druk kletsend slenteren we terug. Jim, die dus eigenlijk James heette, was een fijne kerel. Enorm. Maar een ongelofelijke zatlap. ‘Meestal,’ vertelt Pietje Bell, ‘moeten we niks van zulke lui hebben. Gozers met een kwaaie dronk. Maar hij was anders. Hij was een mooie geest. Een fijne vent. Dus hij bleef welkom bij ons. Iedere dag keek iemand wel even of hij er nog was. Soms zat zijn kop vol bloed, als-ie weer met zijn zatte harses ergens tegenaan was geknald, of gewoon zo baf voorover was gevallen. Op het laatst deed hij ook helemaal geen broek meer aan. Dat vond hij te veel werk, omdat hij zo dik was. Dan sloeg hij maar zo’n beetje een lap om zich heen.’ Ze hebben hem zelf gevonden, in zijn caravan. En tja, dan waarschuw je uiteindelijk de politie. De zelfredzaamheid strekt zich vooralsnog niet tot de lijkbezorging uit. Maar zelfredzaam dat was hij, Jim. Hij vond altijd wel wat om te doen. Soms ging hij op feesten bij de toiletten zitten. Nam een schoteltje mee. En dan dachten de mensen dat ze moesten betalen voor het toiletbezoek.

De vrienden van Jim pendelen ondertussen zo’n beetje heen en weer tussen koffiekamer en buiten, waar de joints worden opgestoken, om het verlies beter te kunnen verwerken. ‘Hé man, bedankt voor de muziek,’ zegt er een. Fijn gedicht, mompelt een ander. Hier en daar wordt alweer gelachen. Het was goed zo. ‘Recht op zelfbeschikking’ noemt de uitvaartleidster dat. Even later loop ik met de dichter de dijk af, om een echte koffie te vatten, op een terras bij de Westergasfabriek. ‘Hoe was het?’ vraagt hij. Dit was zijn eerste eenzame uitvaart. ‘Mooi,’ zeg ik, ‘perfect.’ Dit strekt hem tot aanbeveling een theorie te ontvouwen dat niets ooit helemaal perfect zal zijn. ‘Maar het gaat om het moment,’ houd ik vol, ‘in het moment zelf had het niet mooier kunnen zijn.’

Daarin krijg ik geen gelijk. Het moment vervliegt, maar het gedicht dat blijft. En Tonnus vindt het gedicht niet goed genoeg, als hij het voor publicatie nog eens overleest. ‘We vinden wel een oplossing,’ schrijft hij, en stuurt een gedicht over een ernstige Chinees met driehoekige oren, een gedicht dat over de dood gaat en dat hij wel goed genoeg vindt. Maar ik kan van onze Ier onmogelijk een ernstige Chinees maken. We besluiten het gedicht dan maar helemaal weg te laten, op het gevaar af dat de mensen dan nog heel lang naar precies dit gedicht gaan vragen, want zo zijn de mensen dan ook wel weer.