Floris van Straaten

Londen

Stad van de wereld

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2012 Floris van Straaten

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Henrieke Korten

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto Vincent Mentzel

Kaart Roos Liefting/NRC Handelsblad

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 1169 6

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1146 7 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/vanstraaten

Voor Vandana en Zubin

Inhoud

Inleiding. Aan de poorten van het paradijs

1 Zwarte immigranten en hun strijd tegen racisme

2 Live and let live

3 Gelukkiger met een hoofddoek om. Moslims in Londen

4 Integratie ontspoord. Moslims en terreur

5 Londen en de erfenis van het Empire

6 Geïntegreerd maar bezorgd. De Londense joden

7 De grenzen van de tolerantie

8 Londen en de rest van het land

9 Een nieuw type immigranten. De Poolse gemeenschap

10 Multiculturalisme en het aanhoudende debat over integratie

11 Een wankel bestaan. Illegalen in Londen

12 De deur op een kier. Het Britse immigratiebeleid

13 Liever in Londen dan in Nederland. De Somalische gemeenschap

14 Britishness. Het identiteitsprobleem van de Britten

15 Londen als baken voor Europa. Enkele conclusies

Verantwoording en dank

Noten

Literatuur

Inleiding

Aan de poorten van het paradijs

De aantrekkingskracht van Londen reikt duizenden kilometers ver. Daarvan werden mijn vrouw en ik ons een jaar of tien geleden bewust toen er op een avond bij ons thuis in Den Haag werd aangebeld. Er stond een wat verlegen jongeman met een grote tas op de stoep, die onthulde dat hij de zoon was van een Indiase sikh die jarenlang als chauffeur van de Nederlandse ambassadeur in New Delhi had gewerkt. Vooral mijn vrouw, een Indiase die zelf op de ambassade had gewerkt, herinnerde zich de oude Singh, beter bekend als Sardarji, met zijn grijswitte baard en lila tulband nog levendig. Maar waar hadden we het bezoek van Sardarji’s zoon aan te danken? Zoals sikhs gewoon zijn bekende hij met ontwapenende directheid, amper binnen, dat hij illegaal naar Londen wilde zien te komen om daar werk te vinden. In India zag hij geen toekomst voor zichzelf. Of wij hem konden helpen?

Hij had een Nederlands toeristenvisum voor drie maanden maar hij gaf toe dat het zijn bedoeling was zo snel mogelijk naar Groot-Brittannië te gaan. Hij probeerde het nu langs de Nederlandse route, omdat hij al eens uit Groot-Brittannië was gezet nadat hij was gesnapt met een verlopen visum. We waren enigszins van ons stuk gebracht. Hem onderdak bieden wilden we best, maar hem helpen illegaal naar de overkant van de Noordzee te raken, dat ging wel erg ver. Bovendien: zelfs als we het hadden gewild, hadden we geen idee hoe we zoiets moesten aanpakken. Ons respect voor de wetten van het land verraste hem kennelijk enigszins, maar hij liet zich er niet door uit het veld slaan. De volgende ochtend al vertrok hij weer, op zoek naar landgenoten die hem meer konden en wilden helpen dan wij. Met succes, bleek een paar jaar later. Door dezelfde deur waardoor Sardarji’s zoon was binnengekomen, duwde de postbode een uitnodiging voor zijn huwelijk. De heuglijke gebeurtenis zou plaatsvinden in Londen.

Een paar jaar later zaten ook wijzelf in de Britse hoofdstad, waar ik begin 2005 correspondent voor NRC Handelsblad was geworden. Voor mij was het een hernieuwde kennismaking. Halverwege de jaren tachtig had ik er anderhalf jaar gewerkt. Toen was Londen al een bijzonder internationale stad, maar het contingent gekleurde mensen was destijds nog betrekkelijk klein. Het begin van een nieuwe fase in het proces van mondialisering tekende zich echter af. Het internationale persbureau Reuters, nog gevestigd in Fleet Street, haakte daarop in. Het vond dat het niet langer louter Britten en anderen uit het Engelse taalgebied kon aannemen. Daarom werden ook enkele buitenlandse leerling-journalisten met een andere moedertaal gerekruteerd, onder wie ikzelf. Het was een buitenkans, een baan bij zo’n internationaal persbureau in een opwindende wereldstad als Londen. En dat werd ons ingepeperd ook door een wat oudere Australische journalist, die de scepter zwaaide over de feature-verhalen. Wie ergens bezwaar tegen maakte, kreeg van deze Alan Barker met zijn nasale accent van Down Under te horen: ‘Je kunt niet verwachten dat je nog voorwaarden kunt stellen, wanneer je aan de poorten van het paradijs staat.’

De City, het destijds enigszins wegkwijnende financiële centrum van Londen, werd kort daarna door premier Margaret Thatcher uit zijn sluimer gewekt door een ingrijpende liberalisering, vaak aangeduid met de term ‘Big Bang’. Duizenden buitenlandse bankiers en anderen streken neer in Londen, een belangrijke stimulans voor de economie van de stad.

In 2005, toen ik terugkeerde als correspondent, had de mondialisering in Londen nog veel verder om zich heen gegrepen. Het begon druk te worden bij de poorten van het paradijs. Bijna een derde van de inwoners van de stad was in het buitenland geboren. Overal in de stad kon je jonge Polen op straat hun enigszins lispelende taal horen spreken. Na de toetreding van hun land tot de Europese Unie het jaar daarvoor kregen de Polen namelijk meteen het recht in Groot-Brittannië te werken. Daarmee was dit de enige grote West-Europese EU-lidstaat die zijn arbeidsmarkt in één klap volledig opengooide. Honderdduizenden Poolse jongeren en anderen uit de nieuwe lidstaten grepen hun kans en reisden naar Londen. Velen als bouwvakker of loodgieter maar ook als vioollerares, arts of bankier. Poolse winkels openden plotseling overal hun deuren.

Het aandeel van de gekleurde bevolking (waarvan een deel in Londen zelf was geboren) was eveneens gestegen, tot ruim boven de 35 procent, volgens sommige schattingen zelfs nog meer. Bij een ritje in de Underground zat of stond je nu dikwijls omringd door mensen die duidelijk uit alle hoeken van de wereld afkomstig waren. Mijn vrouw voelde zich er onmiddellijk thuis. Niet dat ze in Nederland als Indiase erg te lijden had gehad onder discriminatie, maar in Londen is het toch nog veel makkelijker om in de veelkleurige menigte op te gaan.

Bij mijn vaste kapper, Mr Toppers in de noordwestelijke wijk Camden, werd ik nu eens door een Australische geknipt, dan weer door een oudere Ierse heer of een jonge Hongaar en zelfs een paar keer door een jongeman uit Sevilla, een heuse Barbier van Sevilla. Toen een paar jaar later in het Royal Free Hospital ons zoontje werd geboren, voerde een Nigeriaanse arts de keizersnede uit, bijgestaan door een Iraanse collega, waarna moeder en kind snel belandden op de kraamafdeling, geleid door een struise Nieuw-Zeelandse. Tijdens de zwangerschap hadden we onder meer te maken gehad met een Indiase en een Griekse arts, een Somalische en een Zuid-Afrikaanse assistente op de afdeling radiologie. Slechts incidenteel hadden we weleens van doen met een Brit.

Het culinaire landschap was eveneens onherkenbaar veranderd. Chicken tikka had de oude, in krantenpapier verpakte fish and chips vrijwel verdrongen als nationaal gerecht. De vismarkt van Billingsgate, op een nieuwe locatie aan de voet van de kolossale bankgebouwen van Canary Wharf, bood nu niet alleen meer kabeljauw en schol maar vis uit alle wereldzeeën. Liefhebbers konden nu in de zuidelijke wijk Brixton terecht voor Colombiaanse varkensmaag of in Southall voor mierzoete Indiase lekkernijen als gulab jamun.

Het begon mijn vrouw en mij al snel op te vallen hoe soepel al die mensen met verschillende talen – er worden er zeker driehonderd gesproken –, godsdiensten en culturen met elkaar omgaan. Niet dat iedereen meteen automatisch dikke vrienden met elkaar is, maar meer dan in Nederland leken de mensen elkaar in hun waarde te laten. Er is niet de bij veel Nederlanders diepgewortelde behoefte dat nieuwkomers zo gauw mogelijk moeten worden zoals zij. Londenaren hebben geleerd verschillen niet alleen te aanvaarden maar in veel gevallen ook te waarderen. Het is een prestatie die ook door hen zelf vaak nog niet wordt onderkend. De nadruk in het openbare debat ligt eerder op de problemen. Pas wanneer Londenaren naar het buitenland reizen, beseffen ze hoe bijzonder hun eigen stad in dit opzicht is.

Dat wil niet zeggen dat er nooit wrijving is geweest of nooit meer is. Soms zijn er zelfs dramatische botsingen, zoals de zelfmoordaanslagen op drie Undergroundtreinen en een dubbeldekker op 7 juli 2005, enige maanden nadat we waren gearriveerd. Die werden overigens gepleegd door jonge moslims uit Noord-Engeland, zoals veel Londenaren meteen opmerkten. In Londen waren de moslims niet tot zulke daden geneigd, leken ze daarmee te suggereren. Een gedachte die niet lang standhield. Sindsdien zijn er al herhaaldelijk radicale moslims aangehouden en veroordeeld, die (mislukte of verijdelde) aanslagen hadden voorbereid en wel degelijk langere tijd in Londen hadden gewoond. De aanslagen van 2005, die 52 passagiers het leven kostten, vormden een vuurproef voor het kosmopolitische karakter van Londen. Nadrukkelijk had de stad zich immers als zodanig gepresenteerd in haar campagne om de Olympische Spelen van 2012 binnen te halen. Niet zozeer als een Britse stad maar als een stad van de wereld, die de volkeren bijeenbrengt en in verbluffende harmonie laat samenleven. Een stad die daarom meer dan welke andere ook getuigt van een olympische geest. Zowel de toenmalige premier Tony Blair als burgemeester Ken Livingstone hamerde hierop. Ze betoogden dat Londen in dit opzicht de meerdere was van Parijs, de voornaamste concurrent voor de Spelen van 2012.

Het Internationaal Olympisch Comité was er kennelijk ontvankelijk voor. Uitgerekend daags voor de aanslagen had het IOC in Singapore bekendgemaakt dat de keus op Londen was gevallen. Tot vreugde van een grote menigte op Trafalgar Square, vanouds de plaats waar Londenaren zich verzamelen als er iets belangrijks met hun stad gebeurt. Enkele dagen later ging Livingstone, in allerijl teruggereisd uit Singapore, op diezelfde plaats voor bij een herdenkingsplechtigheid voor de slachtoffers van de aanslagen. Met trillende stem van emotie hield hij een loflied op de enorme etnische verscheidenheid van zijn stad. ‘U ziet de wereld verzameld in één stad, met elkaar levend in harmonie, als een voorbeeld voor allen,’ sprak hij onder applaus van de menigte.

Dat beeld van harmonie ging begin augustus 2011 deels aan gruzelementen, toen er in Tottenham en veel andere arme wijken hevige rellen uitbraken. Aanleiding was het doodschieten door de politie van een 29-jarige man (zoon van een blanke moeder en een zwarte vader) in Tottenham, waarbij al vlug bleek dat de man, anders dan de politie aanvankelijk beweerde, zelf niet had geschoten. De politie talmde met het toegeven van haar fout en daarop begon een groep jongeren rellen te schoppen. Auto’s, bussen en huizen werden in brand gestoken en er werden winkels geplunderd. De politie trad niet hard op en de volgende avonden sloegen de onlusten ook naar andere wijken over. Razendsnel ontaardden de rellen in ordinaire plundertochten, waaraan duizenden deelnamen. Per BlackBerry (waarvan de politie de boodschappen moeilijk kan onderscheppen) tipten ze elkaar waar de beste buit viel te halen. Heel bewust kozen ze winkels uit met merkkleding, de nieuwste iPhones, iPads en de modernste televisies.

Gangmakers waren dikwijls leden van jeugdbendes, die de burgerlijke moraal van hard werken, eerlijk zijn en goed je best doen op school allang hadden afgezworen. Stelen en geweld gebruiken tegen elkaar en anderen zijn voor hen een tweede natuur geworden. Hun ouders – voor zover nog aanwezig –, onderwijzers en de overheid hadden al sinds jaar en dag hun greep op hen verloren. Opmerkelijk genoeg grepen echter ook keurige mensen uit de middenklasse hun kans, toen veel ruiten eenmaal aan diggelen waren geslagen en er een sfeer van free for all heerste. De regering van de Conservatieve premier David Cameron deed het voorkomen alsof het vooral om een stel misdadigers ging, die hard gestraft moesten worden. Maar ook hij erkende dat de overheid de mensen aan de onderkant van de samenleving, die dikwijls al ettelijke generaties werkloos zijn en elk toekomstperspectief missen, te lang aan hun lot had overgelaten. Anderen, onder wie oppositieleider Ed Miliband, zagen een breder verband. Kwamen de problemen met de plunderende jongeren ook niet voort, vroegen ze zich af, uit het morele verval van de gehele samenleving? Uit de graaicultuur in de Londense City van de bankiers met hun onwaarschijnlijk hoge bonussen, uit politici die op kosten van de gemeenschap jarenlang buitensporig hoge declaraties indienden en uit journalisten die alle ethische normen lieten varen door mensen steeds af te luisteren, zoals bij Rupert Murdochs News of the World gebeurde?

Een van de weinige lichtpunten was dat de Londense rellen niet ontaardden in een etnisch conflict met een racistische ondertoon. Zwart, blank en bruin stonden zij aan zij te plunderen maar waren ook allemaal terug te vinden onder de gedupeerden. Bovendien kon de politie ditmaal niet van racisme worden beschuldigd zoals bij rellen in het verleden wel het geval was. In dat opzicht toonde Londen wel degelijk dat ze volwassen was geworden.

Worden in Nederland immigranten door velen bijna automatisch geassocieerd met een laag opleidingsniveau en een dorpse, bekrompen mentaliteit, in Londen is dat niet zo. Naast arme gelukszoekers wemelt het ook van de hoogopgeleide en zeer welgestelde buitenlanders, van vooraanstaande wetenschappers en kunstenaars uit de hele wereld tot schatrijke oliesjeiks en investeerders en renteniers. Onze eigen topdirigent Bernard Haitink woont hier, evenals prins Johan Friso en zijn vrouw Mabel. Uit onderzoek van 2009 blijkt dat immigranten in het Verenigd Koninkrijk gemiddeld beter zijn opgeleid dan de Britten zelf. Ze zijn ook jonger. Gemiddeld 36 jaar oud tegen 41 jaar voor de Britten. Londen trekt onevenredig veel immigranten: zo’n 32 procent van het totaal (op een bevolking van een kleine 8 miljoen tegen 62 miljoen voor het land als geheel).

Wie rondwandelt tussen de wolkenkrabbers in de City, dat Wall Street inmiddels als financieel centrum weer naar de kroon steekt, beseft hoezeer de internationalisering hier heeft toegeslagen. De tijd dat de City het exclusieve domein was van Britse mannen met bolhoeden die zich tegoed deden aan copieuze lunches met veel drank, is lang vervlogen. Bij een bank als het Amerikaanse Morgan Stanley werkten anno 2006 in Londen negentig verschillende nationaliteiten. Vanuit de hele wereld vinden de slimste koppen hun weg naar Londen. Ze weten dat de grote banken openstaan voor mensen met talent en dat er zeer veel geld is te verdienen. ‘Wij houden van immigratie in de City,’ verklaarde Alan Yarrow, destijds werkzaam bij investeringsbank Dresdner Kleinwort. Toen hij enkele jaren eerder een afdeling opzette voor derivaten, een bepaald soort complexe financiële producten, liet hij de Britten bewust links liggen omdat die volgens hem niet zo goed zijn in wiskunde. In plaats daarvan nam hij Fransen, Egyptenaren en Indiërs aan.

De vroegere Londense burgemeester Ken Livingstone, die in 2012 weer een gooi wil doen naar de functie en niet bekendstaat als een vriend van het grootkapitaal, erkent dat die openheid van de stad voor buitenlandse banken en ondernemers haar geen windeieren legt. ‘Als je naar Londen kijkt, zie je dat van de 25 rijkste mensen er 15 uit het buitenland komen. Die hebben hier enorm veel economisch succes gehad en ze bezorgen duizenden mensen werk. Alles bijeen werken er misschien wel een half miljoen mensen voor firma’s die zijn opgezet door mensen die uit het buitenland kwamen.’

Londen is ook een geliefde vestigingsplaats voor buitenlandse schrijvers, terwijl kinderen van immigranten zelf een nieuwe generatie schrijvers vormen, zoals Hanif Kureishi, Monica Ali en Zadie Smith. Voor de beeldende kunsten geldt hetzelfde. Londen is Parijs allang voorbijgestreefd als centrum voor moderne kunst. De Tate Modern, het museum dat in 2000 in een gebouw van een voormalige elektriciteitscentrale aan de Theems opende, trekt ruim vijf miljoen bezoekers per jaar en de jaarlijkse Frieze Art Fair voor moderne kunst in Regent’s Park is een begrip geworden in de internationale kunstwereld. De hele sector profiteert ook van het enorme reservoir rijke tot zeer rijke mensen. Hoewel de spoeling in de City merkbaar dunner is geworden door de recente financiële crisis, zijn er altijd weer andere vermogende lieden die opduiken. Zo zijn er sinds kort bijvoorbeeld veel rijke Chinezen.

Louter voordelen brengen al die buitenlanders niet. In de zomer van 2010 berichtten de kranten over schatrijke Arabieren, onder wie de nieuwe eigenaars uit Qatar van het luxe warenhuis Harrods, die hun peperdure sportauto’s speciaal voor een paar maanden met schepen naar Londen laten overkomen. Ze parkeren die waar het hun uitkomt en betalen dikke boetes alsof het om eenvoudig parkeergeld gaat. Feit is dat de komst van een paar miljoen buitenlandse immigranten binnen een à twee generaties het karakter van Londen ingrijpend heeft veranderd. Was Londen voor de Tweede Wereldoorlog in essentie nog een blanke Britse stad – in 1951 was een op de twintig inwoners in het buitenland geboren –, in de decennia daarna veranderde dat snel.

Veel migrantengezinnen verhuizen alweer spoedig na aankomst naar andere delen van de stad. ‘Ze beginnen meestal in de schil direct om het centrum en waaieren dan al snel uit naar andere delen van de stad of plaatsen buiten Londen,’ zegt John Hollis, die tot voor kort als demograaf en statisticus aan de gemeente Londen was verbonden. Vaak zijn aan de buitenrand ook ruimere woningen te vinden, soms met tuinen. We spreken elkaar in de bedrijfskantine in het nieuwe, futuristische stadhuis van Londen, dat is opgebouwd uit een aantal, deels over elkaar heen geschoven lagen. Het staat aan de Theems, de oude levensader van de stad, waarlangs in het verleden de meeste nieuwkomers binnenkwamen. Ook de stichters van de stad, de Romeinen, beseften in de eerste eeuw na Christus het belang van deze plek aan de rivier. En Willem de Veroveraar, van Normandische afkomst, wist die duizend jaar later al evenzeer op waarde te schatten. Niet voor niets liet hij de Tower, het imposante oude kasteel pal tegenover het moderne stadhuis, optrekken langs de oevers van de Theems.

Veel migranten nestelen zich bij voorkeur in de buurt van hun landgenoten of zelfs dorpsgenoten. In het oosten van Londen, vertelt Hollis, zitten al heel lang veel Bengalen en andere Aziaten. Veel zwarten zitten vanouds in Brixton en omgeving op de zuidoever. In het westen van Londen, in Hammersmith en Ealing, zijn veel Polen en andere Oost-Europeanen te vinden, terwijl zowel in het verre westen (Southall) en oosten (Romford) veel sikhs zitten. Welgestelde joden geven de voorkeur aan welvarende wijken als Hampstead en Golder’s Green in het noordwesten, blanke Zuid-Afrikanen zitten in Wimbledon. Veel Indiase hindoes zitten in Wembley, waar ook het voetbalstadion staat. De ironie wil echter dat Indiërs meestal meer in cricket zijn geïnteresseerd dan in voetbal.

Wijken zijn ook voortdurend in beweging. Nergens blijkt dat sterker dan op de hoek van Fournier Street en Brick Lane aan het begin van het roemruchte East End, dat al eeuwenlang het eerste honk vormt voor de ene immigratiegolf na de andere. Hier staat een betrekkelijk onopvallend gebouw, dat sinds 1976 in gebruik is als moskee, de Jaame Masjid. Om er geen misverstand over te laten bestaan welke god hier wordt aanbeden, heeft het moskeebestuur onlangs een zilverkleurige minaret naast het oude gebouw laten plaatsen, die veel weg heeft van een meertrapsraket met daar bovenop een zilveren halve maan. Veel gelovigen beseffen niet dat ze Allah aanbidden op dezelfde plaats waar Franse hugenoten eeuwen eerder hun god aanbaden. Die waren eind zeventiende eeuw door Lodewijk XIV verdreven uit Frankrijk en een deel van hen streek neer in Londen, dat ook toen al bekendstond als een relatief tolerante stad. De hugenoten zetten vlak buiten de oostelijke muren van de stad weverijen op, die hun al snel voorspoed schonken. Een fraaie zonnewijzer op de moskee herinnert nog aan deze tijd. ‘Umbra sumus’ staat erop, wij zijn de schaduw. Toen de hugenoten welvarender werden, trokken ze naar andere delen van de stad. Ierse immigranten namen hun plaatsen in. De kerk kwam echter in handen van de volgelingen van John Wesley, stichter van de methodisten. Tegen het einde van de negentiende eeuw arriveerden er ook steeds meer joden uit Oost-Europa in dit deel van het East End. De kerk veranderde daarom in 1898 in een synagoge. Maar de joden trokken op hun beurt naar andere wijken en na de Tweede Wereldoorlog werd de wijk in rap tempo Bengaals. In het district Tower Hamlets, waartoe Brick Lane en omgeving behoren, komt ongeveer een derde van de inwoners uit Bangladesh. De meeste Bengalen komen zelfs uit hetzelfde district: het plattelandsdistrict Sylhet in het noordoosten van Bangladesh. Uniek is dat verschijnsel niet in Londen. Ook hele dorpen uit de Indiase Punjab en het Pakistaanse deel van Kashmir zijn de laatste tientallen jaren en masse naar de Britse hoofdstad verhuisd.

De gedaanteverwisseling van de stad genereerde verrassend weinig debat, ook onder politici. De Britten hebben namelijk de neiging om de dingen over zich heen te laten komen. Weliswaar zijn ze verzot op het debat maar al te fundamenteel moet dat niet worden. Ze improviseren liever, als er iets moet worden geregeld. Sommigen menen dat de Britse democratie hiermee is tekortgeschoten. Hadden burgers immers niet de kans moeten krijgen hun oordeel te geven over de komst van zo veel buitenlanders, die hun stad en hun land zo veranderden? De ironie was dat de stad op het hoogtepunt van het Britse Empire weinig buitenlanders had geteld maar na de ontbinding daarvan juist een zeer fors contingent uit de vroegere Gemenebestlanden aantrok. Toch verliep dit proces tamelijk geruisloos, hetgeen ook te maken had met het feit dat de meeste immigranten hard werkten en zich politiek nauwelijks roerden.

Enkele maanden voor het begin van de Olympische Spelen wil ik onderzoeken hoe verdraagzaam Londen en zijn inwoners in werkelijkheid zijn. Is het zo’n idylle als de politieke leiders het vaak doen voorkomen? Is de stad vrij van racistische smetten en hebben de Londenaren nooit de wrijving gekend die zich nu tussen moslims en de inheemse bevolking etaleert in veel grote steden op het Europese vasteland? Is het de koloniale periode geweest die de geesten rijp heeft helpen maken voor het absorberen van zo veel buitenlanders? Of hebben de politici zo’n verstandig beleid gevoerd dat alles daardoor in goede banen is geleid? Is die verdraagzaamheid – volgens sommigen eerder onverschilligheid – misschien inherent aan de Britse volksaard, als je al in zulke algemene termen kunt spreken? Of zijn het in de eerste plaats de immigranten zelf die het hele proces met hun inschikkelijkheid hebben mogelijk gemaakt?

Ook in Groot-Brittannië proberen politici de deur voor immigranten op een kleinere kier te zetten, nu het economisch minder gaat dan tot voor kort. Ze worden daarbij aangemoedigd door een lobbygroep als Immigration Watch, dat met sombere scenario’s komt over de gevolgen van meer immigranten. Het multiculturalisme, dat lange tijd opgeld deed en vooral de eigen identiteit van de immigranten bestendigde, is net als in Nederland de laatste jaren afgezworen. Veel politici, vooral van buiten Londen, stellen in plaats daarvan voor dat de immigranten zich Britishness moeten eigen maken, de Britse normen en waarden. Maar waar bestaan die uit? Ook die kwestie komt aan bod in dit boek.

Voor veel Londenaren is juist het diverse karakter van de stad en de dynamiek die dat oplevert wat hen aan de stad bindt. ‘Ik zou nergens anders kunnen wonen,’ zegt Yasmin Alibhai Brown (62), die veel publiceert over immigranten en zelf ruim veertig jaar geleden vanuit Oeganda naar Londen is gekomen. ‘Londen verandert voortdurend. Het is geen stilstaand meer maar een rivier. De mensen komen en gaan, waardoor er steeds nieuwe energie bijkomt. De stad is van niemand, daarom hoor je er gemakkelijk bij.’

1

Zwarte immigranten en hun strijd tegen racisme

De New Testament Church, met de veelbelovende naam Arcadian Gardens, ligt in het noorden van Londen. De omgeving is prozaïscher dan de naam suggereert. Er schuin tegenover ligt een kleurloos filiaal van het supermarktconcern Tesco en rondom de kerk staan onopvallende, enigszins vervallen huizen met daken vol schoorstenen. Een typisch Britse wijk op het eerste gezicht, zoals er een kleine eeuw geleden zo veel zijn gebouwd voor mensen met een bescheiden beurs. Maar in de kerk belanden we in een totaal andere wereld. Hier heeft een deel van de West-Indische gemeenschap in Londen een eigen Arcadië geschapen. Uit volle borst zingen zo’n honderdvijftig mannen, vrouwen en kinderen hun Lord Jesus in hun beste kleren toe. De zondagochtenddienst duurt hier niet hooguit een uurtje zoals in veel andere christelijke kerken, maar een dikke tweeënhalf uur. De aanwezigen, vrijwel allemaal zwart en veelal uit de buurt afkomstig, vervelen zich geen moment. Gepreekt wordt er niet veel, gezongen, gedanst en geklapt des te meer. ‘Hallelujah, thank you Jesus, hallelujah, the Lord Almighty reigns,’ galmt het uit honderdvijftig kelen door de kerk. Sommigen swingen ritmisch in de kerkbanken en enkele dames van middelbare leeftijd, sommige met witte of roze hoeden, heffen in trance de handen ten hemel. Velen stralen van puur geluk.

Opzij van het altaar zit onder meer een drummer, die er met overgave op los trommelt. Op verscheidene plaatsen zijn grote videoschermen geïnstalleerd, zodat ook de gelovigen achter in de kerk alles goed kunnen volgen. Het volume benadert vaak dat van een disco. Een van de sprekers, die na ruim een halfuur het podium beklimmen, is Bevin Batton, een man van begin zestig met een stevig postuur die zich al jaren inzet voor de Caraïbische gemeenschap in Londen. Hij dankt de Heer dat zijn schoonvader weer hersteld is van een ziekte en verzoekt dan de aanwezigen om een donatie voor de kerk. Ook staat hij op zijn eigen manier stil bij hevige overstromingen in Pakistan, die aan velen het leven hebben gekost. ‘We moeten God danken dat wij niet zo hebben te lijden en we moeten bidden voor de mensen in Pakistan. Hoewel het moslims zijn, moeten we voor hen bidden. Een verlies is een verlies.’ Hij mag het onhandig formuleren en het is misschien maar goed dat er zich geen moslims in de kerk bevinden, maar niemand hoeft te twijfelen aan zijn goede bedoelingen. Het is dezelfde Batton, die mij, zelf een ongelovige, een paar weken eerder had uitgenodigd een zondagochtenddienst van zijn kerk bij te wonen. Hij is trots op de manier waarop zijn gemeenschap zich hier in veel opzichten heeft ontplooid.

Met hard werken in meestal weinig opwindende banen heeft de eerste generatie, die vanaf de jaren veertig naar Groot-Brittannië kwam, zich een plaats verworven in de stad. De zwarte gemeenschap kan wijzen op de individuele successen van zwarten op verschillende terreinen. Er zijn zwarte Lagerhuisleden en er is zelfs een zwarte aartsbisschop in de anglicaanse kerk in York, John Sentamu uit Oeganda. Er zijn ook enkele zwarte nieuwslezers sinds Trevor McDonald, inmiddels Sir Trevor, in 1972 het spits had afgebeten als eerste zwarte televisiejournalist bij de zender ITN. Voor veel jonge zwarten zijn het fotomodel Naomi Campbell en voetballers als Paul Ince en Rio Ferdinand nog belangrijkere rolmodellen.

Succes is echter niet het begrip waarmee veel andere Londenaren de West-Indische gemeenschap in verband brengen. Zij denken eerder aan losgeslagen jongeren, al dan niet actief in jeugdbendes die elkaar en de bewoners van bepaalde wijken terroriseren. Die steeds vaker opgegroeid zijn in gezinnen zonder vaders, die weer op zichzelf wonen of een andere partner hebben gevonden. Veel mannen hebben kinderen bij verschillende vrouwen.

Een recent rapport van de Commissie voor Gelijkheid en Mensenrechten (EHRC) onder leiding van Trevor Phillips, zelf van West-Indische afkomst, concludeerde dat nog altijd slechts een op de tien zwarten met een Caraïbische achtergrond een baan in het management bekleedt. Dat is maar de helft van het nationale gemiddelde. Op school tonen de meisjes volgens hetzelfde rapport weliswaar verbeteringen maar de jongens presteren nog altijd ruim onder het gemiddelde. En misschien wel het meest deprimerende gegeven uit het hele dikke rapport: er zitten zeven keer zo veel zwarten in de gevangenis als hun aandeel in de bevolking zou doen vermoeden. Dat is naar verhouding nog meer dan in de Verenigde Staten. Zwarten maken ook buitenproportioneel vaak deel uit van jeugdbendes, zoals ook bleek bij de rellen van augustus 2011 in Tottenham en andere arme wijken in Londen.

Chris is afkomstig uit Jamaica. Jarenlang maakte hij met zijn makkers van de Peckham Boys de straten van Peckham onveilig, een buurt vol grauwe socialewoningbouwcomplexen op de zuidoever van de Theems met immigranten uit alle windrichtingen. Met hen leefde hij min of meer samen nadat zijn moeder, een alleenstaande kokkin, hem na veel ruzie uit huis had gezet. ‘We stalen vaak,’ vertelt Chris, ‘zodat we dure kleren, Nike-schoenen of de nieuwste telefoon konden kopen. Of drugs, want we gebruikten ook veel drugs.’ De meeste bendeleden zijn gek op reggaemuziek en rap. Maar er werd ook veel gevochten, vooral met rivaliserende bendes, die elkaars territorium – vaak corresponderend met een bepaalde postcode – niet respecteerden. Daar kwamen messen en soms ook vuurwapens aan te pas. ‘Het ging er vaak heel bloedig aan toe,’ vertelt Chris en hij grijnst er een beetje ongemakkelijk bij. Ook in Peckham vielen dodelijke slachtoffers, onder wie een vijftienjarige jongen. Chris kende sommigen van de slachtoffers, al waren het geen vrienden van hem. Hij heeft al enige tijd in de gevangenis gezeten maar wil daarover niet praten. Op het moment van ons gesprek bevindt hij zich in een opvangcentrum van KidsCompany, een organisatie die zich inzet voor gestrande jongeren. Zijn ogen schieten nog steeds rusteloos van links naar rechts en terug, constant op zijn hoede voor eventuele belagers.

Het zit veel zwarten dwars dat ze door velen worden beschouwd als een stel mislukkelingen. Het doet volgens de toneelschrijver en acteur Kwame Kwei-Armah, die opgroeide in de wijk Southall, ook niet helemaal recht aan de immigranten. De vroege generatie was wel degelijk geïnteresseerd in onderwijs, meent hij. Maar juist die eerste generatie immigranten uit het Caraïbisch gebied stuitte op een wijdverbreid racisme en op discriminatie. Alleen al de benaming ‘zwarten’, die wereldwijd nog altijd met grote vanzelfsprekendheid wordt gebruikt, riekt daarnaar. De term is echter zo ingeburgerd, ook bij zwarten zelf, dat velen hem blijven gebruiken. Gemakshalve doe ik dat ook in dit boek. Maar andere minderheden worden doorgaans naar hun regio van herkomst genoemd. Waarom is dat bij de zwarte gemeenschap niet zo? De Britse autoriteiten proberen dit enigszins halfhartig te ondervangen door de termen ‘Black Caribbean’ en ‘Black African’ te hanteren, maar ook dat blijft onbevredigend.

De meeste iets oudere zwarten hebben onverholen racisme aan den lijve gevoeld. Bevin Batton kwam in 1962, toen hij twaalf was, met zijn ouders uit Jamaica naar Londen. Hij groeide op in de wijk Newham, een arme wijk die tegenwoordig tot de meest etnisch gemengde van het land behoort. Naar eigen zeggen heeft hij daar nog tot in de jaren zeventig bordjes gezien met de tekst: ‘No Blacks, no Irish, no Dogs’.

Colin McBean (49), die tegenwoordig veel als diskjockey optreedt en albums met housemuziek maakt, kwam begin jaren tachtig naar Londen vanuit de Noord-Engelse stad Derby. Hij vond na verloop van tijd werk als kok in een chic restaurant in de buurt van het Victoria Station. Het personeel mocht ’s avonds laat een taxi naar huis nemen. ‘Maar zodra ik een taxi probeerde aan te houden en ze mijn gezicht zagen, reden ze allemaal door.’ Zoals veel zwarten leerde McBean zich allerlei trucjes aan om racistische incidenten te vermijden. Als hij bijvoorbeeld achter iemand op het trottoir liep, stak hij vaak met opzet over om te vermijden dat de persoon zou denken dat hij hem of haar achtervolgde en wilde beroven. In muziekhandels lette hij erop dat hij de cd’s waarin hij was geïnteresseerd altijd duidelijk zichtbaar boven de stapels bekeek, zodat het personeel (vaak zelf ook zwart) kon zien dat hij niets wegstopte of wilde stelen. ‘Ik ben ook nog altijd overal op mijn hoede,’ zegt hij nadat hij een aantal keren in elkaar was geslagen. Ook overkwam het hem voor zijn eigen huis in de noordwestelijke wijk Kentish Town in de jaren negentig nog dat hij zomaar door de politie werd gearresteerd, nadat een vrouw in de buurt was beroofd.

Deze verhalen corresponderen met de bevindingen van het recente EHRC-rapport. Dat constateert dat vijftien procent van alle mensen die de politie aanhoudt voor fouilleringen uit zwarten bestaat, terwijl ze minder dan drie procent van de Britse bevolking uitmaken.

Soms werd alle discriminatie McBean, die als homoseksueel ook nog deel uitmaakt van een andere minderheid, te veel en viel hij woedend uit naar bijvoorbeeld een buschauffeur die hem had vernederd. Hij schoot er weinig mee op. Op aanraden van zijn blanke partner schudde hij zijn bitterheid van zich af, omdat zijn leven anders vreugdeloos zou zijn. ‘Maar als ik in de krant over een overval lees of een moordpartij, denk ik altijd allereerst: ik hoop niet dat het door een zwarte is gedaan. Zodra er zoiets gebeurt, nemen mensen afstand van je.’

De discriminatie kwam niet alleen uit blanke hoek. Kwame Kwei-Armah vertelde onlangs in een BBC-programma hoe in Southall Aziaten weigerden zwarten de hand te drukken: ze vonden zwarten inferieure wezens. Er bestond toen al een aanzienlijke zwarte gemeenschap in de stad. Die was vooral in de twee decennia daarvoor ontstaan. Tijdens de Tweede Wereldoorlog dienden veel jonge mannen uit het Caraïbisch gebied het koloniale moederland als militair. Sommigen bleven hangen. Dat was voor alle partijen wennen. Londen was tot dan toe niet gewend aan veel bruine en zwarte gezichten. In 1943 ontstond er een rel rond de befaamde zwarte cricketspeler Learie Constantine. Hij was betrokken bij de rekrutering van Caraïbische jonge mannen voor de Britse oorlogsinspanning. Constantine kreeg te horen van het Imperial Hotel aan het chique Russell Square in het hart van Londen dat hij daar niet mocht overnachten wegens zijn huidskleur. Met succes dwong hij via de rechter alsnog een verblijf in het hotel af.

Legendarisch is de eerste lading zwarte immigranten, die op 22 juni 1948 in hun beste pak aan de kade van Tilbury arriveerden met het stoomschip Empire Windrush. Bijna vijfhonderd West-Indische mannen (er waren maar twee vrouwen aan boord) hoopten op een betere toekomst voor zichzelf in de hoofdstad van het Britse Empire, dat toen overigens al in staat van ontbinding verkeerde. Onder de mannen bevond zich de Calypso-zanger Aldwyn Roberts, die zich tooide met de artiestennaam Lord Kitchener. Aan boord componeerde hij het lied London Is The Place For Me,That Lovely City.1 Bij aankomst bracht hij het nogmaals ten gehore.

De reis van de Windrush was een privé-initiatief van een ondernemende reder, die de migranten zeer voordelige tarieven voor hun overtocht bood. Toen de regering in Londen in de gaten kreeg dat het schip er aankwam, brak er lichte paniek uit. De onderdanen uit een lid van het Gemenebest konden niet worden geweigerd. Ze bezaten Britse paspoorten. ‘De komst van deze grote aantallen mannen zonder vorm van organisatie moet wel in moeilijkheden en teleurstelling eindigen,’ sprak minister van Arbeid George Isaacs somber in het parlement. ‘Ik hoop dat dit anderen niet aanmoedigt om hen te volgen.’ Ondanks dit uitgesproken koele welkom volgden er in de twee decennia daarna duizenden andere zwarte immigranten, aangetrokken door de mogelijkheden in Groot-Brittannië en Londen in het bijzonder. Ze werden bovendien aangemoedigd door Britse werkgevers die extra werkkrachten zochten, onder meer voor werk in fabrieken en als busconducteurs. In 1961 waren het er al 177.000, van wie er 100.000 in Londen woonden. Weer tien jaar later telde Londen 170.000 inwoners uit West-Indië. Niet allen zwarten overigens, sommige kwamen net als de Hindoestanen in Suriname oorspronkelijk uit India.