Kunnen muggen dronken worden?

100 alledaagse mysteries

Redactie Juliette Vasterman

Illustraties Celeste Goncalves

© 2011 NRC Boeken/Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp De ontwerpster/Ingrid van Halteren

Illustraties © Celeste Gonzales

NUR 400

E-BOOK ISBN 978 90 468 1189 4

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1145 0 (1e druk 2011)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nrcnext.nl

www.nrc.nl

www.nrcboeken.nl

www.nieuwamsterdam.nl/juliettevasterman

Ook een vraag?

Mail naar vraag@nrc.nl

Inhoud

Wat maakt een vraag een goede vraag?

Hebben dieren humor?

Hoe desinfecterend is een desinfecterende handgel?

Waarom kom je op de fiets op ideeën?

Wie zijn de mensen in een line-up naast de verdachte?

Waarom krijg je hoofdpijn van ijs?

Wordt de aarde dikker?

Is aspartaam gevaarlijk?

Helpt witte wijn tegen een rodewijnvlek?

Hebben blinden hoogtevrees?

Waarom is Michelangelo’s David zo klein geschapen?

Uit hoeveel megapixels bestaat je oog?

Waarom is het elf en twaalf en niet ééntien en tweetien?

Welk type auto krijgt het vaakst een boete?

Waarom kruisen we graag onze benen als we zitten?

Waarom zijn caravans meestal wit?

Zijn allergieën ziektes van de moderne tijd?

In welke eenheid worden schoenmaten gemeten?

Waarom zoemen vliegen altijd rond de hanglamp?

Hoe klonk het Latijn?

Waarom is Jezus niet met Oud en Nieuw geboren?

Heb je echt een ‘knobbel’ als je een talenknobbel hebt?

Waarom kleuren lijken wit en afgestorven lichaamsdelen zwart?

Is een doventolk overal ter wereld te begrijpen?

Hoe ontstaan moedervlekken?

Waarom doet een gebroken hart soms echt pijn?

Kunnen muggen dronken worden?

Praten ze in Spanje sneller (of lijkt dat maar zo)?

Waarom zijn kazen rond?

Hoe tel je mensenmassa’s?

Waarom denk ik soms dat ik val, vlak voor ik ga slapen?

Wat was er eerder: het papieren vliegtuigje of het echte?

Hoe weet een pijnstiller waar de pijn zit?

Waarom hebben we het over Vermeer en niet over (Rembrandt) Van Rijn?

Kun je een onderzeeër kopen en er zomaar mee wegvaren?

Waarom heet een blow job een blow job?

Welke vogel is de pechvogel?

Waarom is tomatensap populair in het vliegtuig?

Wat is de functie van jeuk als krabben niet helpt?

Komt filet américain uit Amerika?

Waarom knielen mannen bij een huwelijksaanzoek?

Kun je tijdens het fitnessen elektriciteit opwekken?

Waarom zijn perrons zo onlogisch genummerd?

Ben je dom als je niet hoog scoort op een IQ-test?

Wat gebeurt er als je een ‘brok’ in je keel hebt?

Waarom verkopen tankstations houtblokken?

Waarom graven Duitsers kuilen op het strand?

Kun je bacteriën doodslaan?

Waarom is de natuur groen?

Bevallen er meer vrouwen bij volle maan?

Waarom kijken catwalkmodellen zo boos?

Kost over een land vliegen een vliegtuigmaatschappij geld?

Hoe willekeurig is de shuffle-functie op je iPod?

Waarom schrijven bijna alle pennen blauw?

Wat is de bovenkant van een cracker?

Mag een geamputeerd been mee naar huis?

Waarom heet de linkerzijde van een schip bakboord?

Kunnen planten en bomen kanker krijgen?

Stemmen tv-zenders reclameblokken op elkaar af?

Waarom is de deur van een wasmachine van glas?

Waarom zit een fietsbel meestal links op je stuur?

Wie bedenkt straatnamen?

Spreken steeds meer mensen met een Gooise ‘r’?

Hoeveel lipstick slikken vrouwen per jaar door?

Waarom lopen we met de trein mee als die arriveert?

Wat zijn dat voor zakjes met korrels bij mijn nieuwe tv?

Wie bepaalt aan welke kant de tankdop van een auto zit?

Waarom bevriezen eendenpootjes niet?

Is de hoeveelheid water op aarde altijd hetzelfde?

Kun je je haar met douchegel wassen?

Waarom voelt het alsof ik nog dobber als ik al van de boot ben?

Hoe wordt de lengte van een file gemeten?

Waarom mislukt de eerste pannenkoek (bijna) altijd?

Hoe bereken je gevoelstemperatuur?

Mag een treinconducteur zomaar elk deuntje fluiten?

Waarom bestaat de Top 40 uit veertig hits?

Waarom vallen sommige mensen flauw van bloed?

Wie bedacht het @penst@@rtje?

Hoe kan er hagel vallen met warm weer?

Waardoor glimmen appels?

Waarom drinken we geen varkensmelk?

Helpt huppen als je plassen moet?

Waarom droogt gel wel in je haar maar niet in de pot?

Slikken we spinnen door in onze slaap?

Waarom zijn sigaretfilters bruingeel met korrelprint?

Wat maakt een geluid in een film tot een eng geluid ?

Waarom voelt warm water fijn en warme lucht niet?

Wat betekent ‘wiki’ in WikiLeaks en Wikipedia?

Zand op de vloer in cafés, waar is dat goed voor?

Waarom herinner je je niets van voor je peutertijd?

Hoe ontstaan pretogen?

Waarom trekken mannen hun T-shirt anders uit dan vrouwen?

Woraam knnuen we dit zedonr peemrobln lzeen?

Hoe komt New York aan de bijnaam ‘The Big Apple’?

Bestaat zure regen nog?

Waarom stemmen we altijd op woensdag?

Verandert je vingerafdruk als je het topje beschadigt?

Waarom bewegen wij op muziek?

Wat doet Schiphol met niet-opgehaalde koffers?

Waarom heeft mijn huis een hal?

Hoeveel geld krijgt Marco Borsato als zijn liedje wordt gedraaid?

Wat maakt een vraag een goede vraag?

Goeie vraag.

Dat ik niet onmiddellijk het antwoord weet, is eigenlijk al een deel van het antwoord. Een goede vraag zet aan het denken. Prikkelt de fantasie. Maakt nieuwsgierig naar wat er komen gaat. Wat een goede striptease is voor het lichaam, is een goede vraag voor het brein.

Naar die maatstaven worden er in de hedendaagse journalistiek weinig goede vragen gesteld. In een medialandschap vol instantduiding en hap-snap-interviews is oprechte nieuwsgierigheid geen deugd maar een belemmering. Journalisten halen liever een ‘kwootje’ dan een antwoord. Vandaar ook dat in talkshows bijna alle vraaggesprekken van begin tot eind zijn voorgekookt. In het ‘voorgesprek’ wordt eerst bepaald wat de gast van een onderwerp vindt: past zijn mening in het gesprek dat de redactie voor ogen heeft, dan krijgt hij een uitnodiging; wijkt het te veel van het plan af, dan zoekt de redactie nog even verder. Vervolgens worden de vragen op een kaartje aan de presentator overhandigd. Die weet wat hem te doen staat. Halverwege het eerste antwoord zegt hij blij verrast: ‘Grappig dat je dat zegt, daar hebben we een filmpje bij!’

Mocht het gesprek onverhoopt toch anders uitpakken dan gedacht, dan kan de moderne journalist altijd nog teruggrijpen op zijn uitgebreide arsenaal aan zogenaamd kritische vragen. Verkiezingsdebatten en het wekelijkse gesprek met de minister-president zitten er vol mee: vragen als ‘Critici zeggen dat uw plan absurd is! Wat vindt u daarvan?’ of: ‘Dat zegt u nu wel, maar dat is toch helemaal niet zo?’ Vragen die, kortom, heel kritisch klinken, maar dat eigenlijk niet zijn. Wat volgt is meestal een herhaling van zetten (‘Nogmaals...’), afgesloten met een welgemeend: ‘Laten we naar het volgende onderwerp gaan.’

Het probleem is dat oprechte verwondering en oprechte nieuwsgierigheid zich moeilijk in een ‘format’ laten vatten. En laat dat nu juist de twee eigenschappen zijn van een goede vraag: oprechte verwondering over de wereld om ons heen, gecombineerd met oprechte interesse in de verklaring. Je herkent zo’n vraag onmiddellijk aan de tinteling op je tong, die zegt: ‘God ja, inderdaad. Goeie vraag!’ Nu vraagt u zich onderhand natuurlijk af: staat dat soort vragen wél in dit boekje dan? Goeie vraag. Al benieuwd naar het antwoord?

Rob Wijnberg

Met dank aan de auteurs:

Hanina Ajarai

Adinda Akkermans

Toon Beemsterboer

Mark Beunderman

Joël Broekaert

Stijn Bronzwaer

Robert Buzink

Jacqueline van Dongen

Jessica van Geel

Wilmer Heck

Marc Hijink

Bart Hinke

Rolinde Hoorntje

Carola Houtekamer

Annemarie Kas

Reinier Kist

Daphne Koenders

Eppo König

Marjolein Kooyman

Artwin Kreekel

Marloes Kristel

Janna Laeven

Viola Lindner

Marleen Luijt

Lineke Nieber

Leonie van Nierop

Eva Oude Elferink

Karen Peeters

Ernst-Jan Pfauth

Lisa Rosing

Sjoerd Scholten

Freek Schravesande

Tamara Slief

Hendrik Spiering

Guusje Tromp

Juliette Vasterman

Arjen van Veelen

Corinne van der Velden

Thalia Verkade

Steven Verseput

Laura van der Wal

Hebben dieren ook humor, vraagt Casper Bots uit Hilversum, mede namens zijn vader.

Hebben dieren humor?

Het ligt eraan hoe je het bekijkt. Wat is namelijk de definitie van humor? Grappen vertellen? Dan hebben dieren uiteraard geen humor. Maar als de omschrijving luidt: het vermogen om ernstige zaken als grap te zien of om gedrag als grappig op te vatten, dán hebben dieren wel humor.

Bepaalde dieren dan. Mossels, karpers en zeesterren hebben geen lol, maar een aantal zoogdieren wel, legt Jan van Hoff uit. Hij is oud-hoogleraar en evolutiebioloog, gedragsbioloog en primatoloog en onderzocht het sociale gedrag van mensapen en de manier waarop zij communiceren. Hij deed ook studie naar gelaatsexpressies bij apen en mensapen en de evolutie van lachen en glimlachen.

Een aantal zoogdieren heeft dus humor. Dat uit zich in spel, vertelt Van Hoff. Het zijn vooral jonge dieren die elkaar beetnemen: pootje haken, stoeien, elkaar onverwachts beetpakken en achternazitten. ‘Het is sociaal spelen, quasi-agressief gedrag. Niet ernstig bedoeld en dat weet de ander ook.’

En om terug te komen op de definitie van humor als ‘ernstige zaken als grap zien’, dan geldt dat ook voor dieren. Van Hoff: ‘Zo hebben antilopen lol in het elkaar achternazitten. De biologische functie is: oefenen om weg te komen als er roofdieren zijn, dat is een ernstige zaak. Dus ik ren jou achterna, alsof ik een roofdier ben, maar dat ben ik niet en daarom is het grappig.’

Dieren die lol hebben, uiten dat in een spelgezicht. Mensapen vormen een soort lachgezicht en schateren. Daaraan ziet de ander dat het voor de grap is en ook zo wordt opgevat. Honden tonen vrolijkheid door te kwispelen met hun staart en door gebogen in de voorpoten te gaan staan. Als hij dan op je afstormt, dan weet je dat het leuk bedoeld is, zegt Van Hoff. ‘Dieren weten dat ook, er zijn regels verbonden aan het spel. Gebeurt dat niet, dan loopt het uit de hand en slaat het spel om in pesten.’

Jasemin Aksu uit Rotterdam krijgt altijd commentaar van een vriendin als zij haar handen schoonwrijft met een desinfecterende gel. ‘Zij beweert dat de bacteriën toch op mijn handen achterblijven. Mijn vraag dus: hoe desinfecteert zo’n gel en waar blijven de bacteriën?’

Hoe desinfecterend is een desinfecterende handgel?

‘Die gaan dood,’ zegt Chanyn Sinester, woordvoerder van cosmeticabedrijf Herôme, dat de handgels verkoopt. ‘Dat komt door de alcohol die erin zit. De dode bacteriën blijven wel op de huid, maar zijn niet langer schadelijk.’ Volgens het bedrijf werkt de gel effectiever dan water en zeep.

Maar daar is niet iedereen het over eens. De universiteit van Wageningen liet twee jaar geleden een test doen voor het consumentenprogramma Weet wat je koopt. Mensen moesten hun handen op verschillende manieren wassen. Daarna keken onderzoekers hoeveel bacteriën er nog op de handen zaten. En wat bleek: desinfecterende handgel werkt het minst goed. Na gebruik zaten er 100 keer minder bacteriën op de handen. Water en zeep werken het best, er bleven 10.000 minder bacteriën achter. Hoe kan dat? De handgel wordt geïnactiveerd door organische stoffen op je handen, zo legden onderzoekers van het programma uit. En het werkt dus na een paar seconden niet meer. Je kunt nog beter je handen alleen met water wassen, want dan spoel je de bacteriën namelijk écht weg.

Dat de handgel niet heel goed werkt, beaamt ook Wilma Hazeleger, levensmiddelenmicrobioloog aan de universiteit van Wageningen. ‘Als je net in de tuin hebt gewerkt of je hebt wat balletjes gehakt gedraaid is een beetje gel niet genoeg om de ziekteverwekkende bacteriën te doden.’

Maar, zegt Hazeleger, je wilt helemaal niet dat alle bacteriën op je handen verdwijnen. Ze legt uit dat er twee typen op je handen leven. Die ziekteverwekkende (na bijvoorbeeld het snijden van kipfilet) en de handeigen bacteriën. Die laatste zijn nuttig. Ze zitten overal, ook tussen de kreukeltjes in je handen, en zorgen er zo voor dat er zo min mogelijk plek is voor die ziekteverwekkende bacteriën.

Toch een handgel kopen? De consumentenbond heeft er een paar getest op prijs, kwaliteit en gebruiksgemak. Beste koop bleek de Hema desinfecting handgel.

Daphne Wiersma uit Utrecht krijgt altijd inspiratie op de fiets. Deuntjes, liedteksten en ingevingen voor haar werk borrelen vanzelf op terwijl de huizen en bomen aan haar voorbijtrekken. Ze vraagt zich af: is daar een neurologische verklaring voor?

Waarom kom je op de fiets op ideeën?

Rolf Zwaan is hoogleraar biologische en cognitieve psychologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en de beste ideeën voor zijn onderzoek krijgt hij onder de douche. Zwaan vertelt: de rechterhersenhelft wordt vaak dubbel belast. Die hersenhelft is zowel actief bij plaatsbepaling en waarneming van ruimtelijke verhoudingen als bij het ontwikkelen van ideeën. Een omgeving met weinig visuele stimuli ontlast de rechter hersenhelft, zodat er meer capaciteit aan creatief denken kan worden besteed.

‘Je kunt die samenhang zelf waarnemen als je iemand vraagt een moeilijke rekensom op te lossen,’ zegt Zwaan. ‘Negen van de tien keer kijkt diegene tijdens het rekenen naar boven of sluit hij de ogen. Dat komt doordat visuele stimuli afleiden bij het denkproces.’ Hetzelfde principe gaat volgens Zwaan op voor repetitieve visuele stimuli, zoals bomenrijen die langs je trekken tijdens het fietsen. De rechterhersenhelft heeft dan wederom minder werk te verrichten, waardoor er ruimte vrijkomt voor het creatieve denkproces.

Moeten we dan in een donkere ruimte gaan zitten, en komen de goeie ideeën dan vanzelf bovendrijven? Dat hoeft niet altijd het geval te zijn, zegt Zwaan. ‘In een omgeving met héél weinig stimuli richten mensen vaak al hun aandacht op één onderwerp. Dan ga je bijvoorbeeld denken aan wat je morgen moet doen of aan een gesprek dat je hebt gevoerd. Bij routinematige handelingen zoals fietsen, douchen en hardlopen is er minder ruimte voor een dergelijke concentratie. Zo’n handeling vereist namelijk altijd nog enige aandacht. Tegelijk is de belasting van de hersenen zo laag dat er genoeg ruimte beschikbaar is voor creatieve en associatieve denkprocessen. Dat wordt “wegdromen” genoemd, een proces waarbij mensen ervaren dat een idee spontaan opborrelt.’

Maartje van de Kamp uit Den Haag keek naar Law & Order, waarin een slachtoffer een verdachte in een line-up moest aanwijzen. ‘Wie staan er naast de verdachte nog meer in die rij? Waar halen ze die mensen vandaan? En gebeurt het ook in Nederland?’

Wie zijn de mensen in een line-up naast de verdachte?

Voor de line-up gebruiken de meeste politiekorpsen hun eigen digitale database met gezichten van veroordeelde verdachten. Na invulling van geslacht, haarkleur en andere persoonskenmerken verschijnt een aantal hoofden en profil en in vooraanzicht op het scherm waaruit het slachtoffer de dader mag kiezen.

Maar nog pas kortgeleden ging het ook in Nederland net als in de film: een getuige begluurt vanachter glas een aantal mensen op een rij, onder wie de verdachte. De mannen of vrouwen in de line-up, met elk een nummer van 1 tot en met 7 voor hun voeten, zien de getuige niet. Gezicht recht vooruit, geen geintjes en armen langs het lichaam. In politiejargon heet zo’n line-up ook wel een Oslo-confrontatie; de methode werd in 1933 voor het eerst in Oslo toegepast.

Waar de politie al die mensen vandaan haalde? Vroeger van castingbureaus, zegt Arnoud Aben, voorlichter van de politie Amsterdam-Amstelland. ‘En heel lang geleden plukte de politie nog weleens iemand van straat, maar de line-up is al jaren geleden geprofessionaliseerd. De types moesten echt op elkaar lijken. Zelfs de kleding moest eenvormig zijn.’ Reden: hoe lastiger de keuze, des te sterker moet de overtuiging van het slachtoffer – en dus de bewijsvoering – zijn.

Ruim twintig jaar was Modelagency AFT Group het vaste castingbureau voor het Amsterdamse politiekorps – in 2009 ging AFT Group failliet. Het kreeg zo’n tien line-upopdrachten per jaar. ‘Dan werd er bijvoorbeeld gevraagd naar een Antilliaan, 1 meter 80 lang, met het figuur van een bouwvakker,’ legt boeker Peter Rabbèl van het modellenbureau uit. ‘Vervolgens zochten wij in ons eigen bestand, dat van collega-bureaus, of vroegen we figuranten of ze nog iemand kennen in hun netwerk die aan het signalement voldoet.’

Een confrontatie was redelijk duur en tijdrovend, zegt Rabbèl. De deelnemers kregen elk een flink uurloon en het kon soms weken duren voordat de hele line-up compleet was. ‘Je moet je voorstellen dat we zes mensen nodig hadden die sterk op elkaar lijken, plus een reserve, want de advocaat van de verdachte kon er altijd een afwijzen. En vaak waren het toch niet zo van die standaardtypes. Vind maar eens zeven Oostbloktypes met een criminele kop die willen meewerken. Of zeven Chinezen van 1 meter 90. Soms lukte het écht niet.’

Tijdens het eten van een bak ijs kreeg Edson Olf uit Rotterdam een raar soort stekende hoofdpijn, ook wel bekend als brain freeze. Hoe ontstaat die ijshoofdpijn eigenlijk en, niet onbelangrijk, is het schadelijk, vroeg hij zich af.

Waarom krijg je hoofdpijn van ijs?

Lang niet iedereen heeft last van ice pick-hoofdpijn, zoals de zeer intense pijn officieel heet. Schattingen lopen nogal uiteen, maar waarschijnlijk heeft niet meer dan 30 procent van de bevolking er last van. Voor iedereen die er nooit last van heeft: brain freeze is een stekende en brandende pijn die vanuit het verhemelte via de neus omhoogtrekt naar het voorhoofd. Om een idee te geven: het lijkt alsof iemand met een mes in het verhemelte en de neus zit te wroeten, zo zegt neuroloog Joost Haan van het Rijnland Ziekenhuis in Leiderdorp. Gelukkig duurt het zelden langer dan 10 tot 12 seconden.

Pijnlijk dus, maar is het ook schadelijk? ‘Die vraag is makkelijk te beantwoorden,’ zegt Haan. ‘Dat is nee. IJshoofdpijn is onschadelijk en een onschuldig fenomeen.’

Voor het antwoord op de eerste vraag, hoe ijshoofdpijn ontstaat, moeten we een kijkje nemen in de hersens: ‘De mens heeft twaalf hersenzenuwen. De ‘vijfde zenuw’ zorgt ervoor dat de hoofdpijn wordt waargenomen. Er zijn uitlopers van deze zenuw in het verhemelte,’ zegt migraine-expert Michel Ferrari van het Leids Universitair Medisch Centrum. Als bij het drinken van koude dranken of het eten van ijs of andere koude producten het verhemelte wordt geraakt, worden de uitlopers van de vijfde hersenzenuw geprikkeld. Dit veroorzaakt de pijn. Waarom niet meer dan één op de drie hier last van krijgt is onbekend, zegt zowel Ferrari als Haan. ‘Er zijn verschillende hypothesen geopperd, maar we weten het gewoon niet,’ aldus Haan.

Er zijn wel methoden om ijshoofdpijn te voorkomen. Volgens Ferrari helpt het als je ervoor zorgt dat het ijs niet tegen je verhemelte aan komt. Hoe sneller je drinkt of eet, hoe makkelijker het verhemelte geraakt wordt. Simpel gezegd, hoe gulziger je eet, hoe groter de kans op een ice pick-hoofdpijn. Olf gaf in zijn mailtje al toe dat hij ‘een waarschijnlijk iets te grote hap’ van het ijs had genomen.

Turend in de diepten van de Grand Canyon dacht Rein Dam uit Middelaar: om voorwerpen uit het verleden te vinden moet je graven. Hoe ouder de voorwerpen, des te dieper het graafwerk. Groeit de omtrek van de aarde?

Wordt de aarde dikker?

In den beginne, toen werd de aarde dikker en dikker. ‘De theorie is dat planeten ontstaan uit een schijf van gas en stof die rond een jonge ster draait,’ zegt planeetonderzoeker Daphne Stam van BRON, het nationaal instituut voor ruimteonderzoek. ‘In zo’n schijf botsen stofdeeltjes op elkaar en vormen zo kiezels, stenen en rotsblokken. De brokken klonteren langzaam samen, totdat ze door hun eigen zwaartekracht een bol vormen. Zo zou de aarde ongeveer vijf miljard jaar geleden zijn ontstaan.’ Toen was de aarde min of meer af. In de chemie wordt wel gesproken van de wet van behoud van massa: in een gesloten systeem komt er niets bij en gaat er niets af.

Waarom zitten Romeinse potjes dan zo diep onder het maaiveld? Omdat de materie op aarde zich wel verplaatst, vertelt Henk Baas, historisch geograaf bij de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten. ‘Oudere lagen verdwijnen onder nieuwere lagen. Zo is Nederland vooral gevormd door afzettingen van rivierklei van de Rijn en Maas, door zeeklei, veengroei en de wind die löss, dekzanden en stuifzanden verplaatst.’ De ene beschaving wil de andere ook nog weleens een kopje kleiner maken. Natuurrampen en de tand des tijds maken nieuwbouw doorlopend noodzakelijk. Zo bouwt de mens letterlijk voort op de fundamenten van voorouders.

Los daarvan wordt de aarde iedere dag toch een héél klein beetje dikker. In haar jaarlijkse omloop om de zon ‘veegt’ de aarde nog altijd 30 tot 50 miljoen kilogram ruimtestof op, mailt hoogleraar sterrenkunde Frank Israel van de Leidse Sterrewacht. Een groot deel verdampt voor de grond is bereikt. De toename in vaste massa op aarde zal ruwweg 5 tot 10 miljoen kilogram per jaar zijn. Dat lijkt misschien veel, maar dat is het – globaal gezien – niet. In één miljard jaar tijd daalt er twee gram ruimtestof neer per vierkante centimeter aardoppervlak. Daardoor neemt de massa van de aarde toe met eenzeshonderdmiljoenste. En groeit de straal van de aarde (circa 6365 kilometer) met 6 millimeter. Israel: ‘Dat is niet zo veel.’