Jan van der Mast

De kleine Keizer

roman

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Scan voor een YouTube-filmpje over de kleine Keizer deze QR-code.

© Jan van der Mast 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto voorplat omslag © The London Stereostopic & Photographic & Co (1891) / National Archives, London

Foto achterplat omslag: Gerrit Keizer in Loosduinen, ca. 1915

NUR 301

ISBN 978 90 468 1217 4

www.nieuwamsterdam.nl/janvandermast

www.janvandermast.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 978 90 468 1216 7

‘Men zou al het materiaal over grootvader en grootmoeder en moeder en de vele andere dode mensen eens bijeen moeten brengen en op een tafel uitspreiden en, dat zegt me mijn gevoel voor orde, in een bepaalde vorm moeten brengen, zodat het enigszins duurzaam is.’

Gert Hofmann, De filmverteller

________________

The seeds are planted here
but they won’t grow
We won’t have to say goodbye
if we all go
Maybe things wil be better in Chicago
to leave all we’ve ever known
for a place we’ve never seen
(...)
All aboard
All aboard

‘Chicago’ – Tom Waits

Inhoud

DEEL 1

New York 1888

Het Graauwe Paard, Ouwe-Syl

Woonhuis Oosterstreek, Ouwe-Syl

Dime Museum, 210 Bowery, New York

King & Franklin Circus, Coney Island, New York

Ouwe-Syl 1889

Woonhuis Oosterstreek, Ouwe-Syl

DEEL 2

Chicago 1893

Gemeentesecretarie, Sint-Anne

De Witte Klok, Ouwe-Syl

Central Park, New York

World’s Columbian Exposition, Chicago

Ouwe-Syl 1894

Houten hok achter woonhuis, Ouwe-Syl

DEEL 3

Ouwe-Syl 1906

Sigarenwinkel, Ouwe-Syl

Epiloog

Verantwoording

Fotoverantwoording

DEEL 1

The Bowery in New York

New York 1888

Het Graauwe Paard, Ouwe-Syl

Januari 1888

Gerrit als kapitein Fourmi

‘Amerikanen zijn charmant en buitengewoon nieuwsgierig. Ze zullen niet snel oordelen. Ze hebben een open mind.’

‘Wat zegt u?’ Ik verstond hem niet goed. Met zijn Hongaars-Duitse accent klonk dat onbekende woordje ‘mind’ nogal scherp en vreemd.

‘Open mind,’ herhaalde Laszlo. Hij streek met zijn duim en wijsvinger over zijn dikke, zwarte snor en gaf me een knipoog. ‘Zo heet dat daar. Amerikanen omarmen alles wat nieuw is. Jou zullen ze zeker omarmen. Artiesten worden daar op handen gedragen. Amerikanen zijn dol op amusement. Dat hoort bij hun eerste levens behoeften, net als eten, drinken en slapen. Amusement is big business!’

Dat soort dingen zei Laszlo op die zondag toen hij me kwam opzoeken in Ouwe-Syl. Het was half januari, midden in het stormseizoen. We hadden afgesproken in Het Graauwe Paard, het logement bij de sluis. Ik woonde er om de hoek, beneden aan de dijk, in een kleine arbeiderswoning. Dat de bekende Hongaarse impresario naar Noord-Friesland was afgereisd om mij te zien, had me aangenaam verrast. We hadden elkaar twee jaar terug kort gesproken in Amsterdam, waar ik was te bezichtigen in het Paleis voor Volksvlijt.

Laszlo was op dreef, die middag in Het Graauwe Paard. Ik zat boven op twee dikke kussens die mevrouw Hijkema, de dame achter de tap, speciaal voor mij op de stoel had gelegd, en ik luisterde ademloos naar zijn betoog. Minstens een uur stak hij de loftrompet over Amerika. Vooral dat ‘omarmen van het nieuwe’ en de ‘open mind van de Amerikanen’, waarover hij zo begeesterd sprak, prikkelde mijn fantasie.

Ik had zeven zomers op kermissen gestaan, en eind november een bescheiden toer afgesloten, een toer langs logementen in Het Bildt: mijn eigen streek. Dat was me zwaar gevallen.

Alles wat de Hongaar mij die middag over de Nieuwe Wereld voorspiegelde, klonk aantrekkelijk. ‘Amerikanen kijken nooit op iemand neer.’ Het was niet als grap bedoeld. Laszlo was er de man niet naar om grappen te maken over mijn lengte. Hij had ook niks gezegd van mijn stem of mijn grote oren. ‘Amerikanen weten zelf wat het is om als vreemdeling ergens helemaal opnieuw te moeten beginnen. Die lui vinden het juist prachtig om nieuwe dingen te ontdekken. Daar steken ze al hun energie in. Neem bijvoorbeeld de gloeilamp, Gerrit.’

‘De wat?’

‘De gloeilamp! Dat is zo’n fenomeen, Junge. De gloeilamp rukt op in de grote steden. In New York zijn de avenues en de warenhuizen ’s avonds zo verlicht dat je vergeet dat de zon allang onder is gegaan. Het is er op sommige plekken zelfs zó licht dat de sterrenhemel niet meer te zien is. De sterren leggen het af tegen de gloeilamp. Gods schepping verliest het van een glazen bol met koolstofdraadjes die de wereld doet opgloeien! Opbloeien!’

Laszlo keek me triomfantelijk aan. Ik wist niet goed wat ik ervan moest denken. Enerzijds vond ik het nogal grof om de schepping van Onze-Lieve-Heer af te zetten tegen iets stoffelijks, maar anderzijds was ik geïmponeerd door de stoutmoedigheid van zijn redenering.

‘Ja-aa, Gerrit. Er breken nieuwe tijden aan! Elektrisch licht gaat de hele wereld veranderen. Ook dit dorp zal eraan geloven. Binnen twintig jaar hebben jullie hier elektrische straatverlichting. Dan staan er lantaarnpalen op de dijk. Daar en daar!’ Laszlo was gaan staan om met zijn wandelstok de plekken aan te wijzen waar ooit lantaarnpalen zouden verrijzen. ‘En daar!’

Ik richtte me op, klom op de kussens en hield me vast aan de leuning van mijn stoel om naar buiten te kunnen kijken. De duisternis was ingevallen. De lindebomen staken zwart af tegen de donkergrijze lucht. In de verte zag ik het zwakke schijnsel van de enige gaslantaarn in ons dorp.

‘Gerrit, dit dorp wordt straks opgeslokt door de grote wereld. Dan zijn de Middeleeuwen voorbij. Dan is het gedaan met de armoede en komt ook hier welvaart.’

De vijf stamgasten die aan de tafel bij de potkachel zaten, staakten hun dominospel en bekeken de Hongaar argwanend. Met zijn getinte huid, zijn snor die glom van de haarcrème en de messcherpe scheiding midden op zijn hoofd was hij een bijzondere verschijning. Laszlo hield van mooie kleren, net als ik. Hij droeg een chique mantel met nertskraag en een bolhoed, en stapte stijlvol rond met een ebbenhouten wandelstok met een gouden knop. Hij zag er tot in de puntjes verzorgd uit: een gladgeschoren kin, hagelwitte manchetten met blinkende knopen, een strak gevouwen pochet. Laszlo was een totaal ander type dan meneer Gorter, die tot vorige zomer mijn impresario was geweest. Meneer Gorter was een lange, broodmagere man met een norse gezichtsuitdrukking, die moeilijk uit zijn woorden kwam en zich slordig kleedde. Soms schaamde ik me voor de wijze waarop hij zijn das had gestrikt, of voor de goedkope, ongepoetste schoenen waarin hij mij als ‘zeldzaam natuurwonder’ voor onze tent aankondigde.

De excentrieke Laszlo trok overal de aandacht. Uiteraard was ik het ook gewend bekeken te worden, maar die middag in Het Graauwe Paard voelde ik dat de landarbeiders op een andere manier naar me keken omdat Laszlo aan mijn zijde zat. Ik voelde me belangrijker, voelde me – misschien gek voor een jongen van bijna veertien – een heer. Ik droeg die middag ook mijn beste pak. Eigenlijk miste ik alleen zo’n wandelstok.

Laszlo had totaal geen last van het gestaar of de fronsende blikken van het vijftal. Hij legde zijn hand op mijn schouder: ‘En een jongen als jij, Gerrit, zullen de Amerikanen aan hun borst drukken. Zo’n keurig geklede en gekapte jongen met een artistieke uitstraling: een acrobaat, een kunstenaar!’ En met zijn donkerbruine ogen keek hij me olijk aan, gaf me een knipoog en wenkte naar mevrouw Hijkema voor een nieuw biertje. Ik had genoeg gedronken. Twee slokken jenever en het steeg al naar mijn hoofd.

Mevrouw Hijkema zette een glas bier op onze tafel. Laszlo knipoogde naar haar. Hoofdschuddend liep ze terug naar de tapkast.

‘Europa is een gepasseerd station,’ zei Laszlo. ‘Amerika is de toekomst! Op Amerika!’ Hij hief zijn glas.

Laszlo was een goede verkoper, en met dat smeuïge Hongaars-Duitse sausje klonk zijn boodschap nog interessanter. En behalve zijn vlotte babbel en het smakelijke accent had-ie nog een troef. Hij raakte je veelvuldig aan tijdens een gesprek: kneepjes in je bovenarm, klopjes op je schouder, tikjes op je dijbeen. Of hij liet zijn hand even op de jouwe rusten. En dat alles wisselde hij af met van die samenzweerderige knipogen, die ‘jij & ik’-knipogen. Zo praatten Friezen niet met elkaar.

Laszlo boog zich naar voren. Ik rook zijn zoetige parfum. Op fl uistertoon zei hij: ‘Amerika is een warm bad voor een artiest als jij! Daar weten ze jou op waarde te schatten. Je moet niet in deze polder blijven hangen.’

De impresario had een perfect moment uitgekozen om mij op te zoeken. Het was een kleine twee maanden na de rampzalige avond bij Van Kammen, een logement in Sint-Anne, waar ik mijn geloof in een lucratieve loopbaan defi nitief had opgegeven. Dat optreden was een wanhoopspoging van mim geweest om buiten het kermisseizoen wat extra geld te verdienen. Ze had advertenties in De Bildtse Courant laten plaatsen want we zaten aan de grond, sinds de dood van mijn vader. Taetske werkte weliswaar als dienstmeid bij een herenboer, maar verdiende een schamele fooi en dat was alles wat er aan geld binnenkwam. Doeke, Antje en ik zaten nog op school. We werden geholpen door ooms en tantes in het dorp, die het zelf evenmin breed hadden. Zij brachten ons geregeld wat aardappelen en groenten uit hun moestuin. Mim had bij de kerk om steun gevraagd, maar de dominee begon over mijn kermisoptredens en het zogenaamde losbandige leven dat daarbij hoorde. Het kwam erop neer dat we Gods toorn over onszelf hadden afgeroepen door ons uit te leveren aan de duivel; mims verzoek om steun werd afgewezen. Ze was woedend geworden en had direct haar lidmaatschap bij de Evangelische Gemeente opgezegd. ‘Dat is mijn kerk niet meer!’ Nu waren we Nederlands Hervormd.

Ten einde raad besloot mim langs de deuren met petroleum te gaan venten. Ze liep met een zware handkar door de dorpen, ook naar Sint-Anne en Sint-Jabik. Soms, wanneer ik haar met gekromde rug zag sjouwen over de dijk, draaide ik me gegeneerd af. Pas laat in de middag keerde ze huiswaarts en zeeg dan uitgeput in haar fauteuil neer. Johannes en ik ruzieden wie van ons bij haar op schoot mocht kruipen, maar ze wilde niemand in haar nabijheid. Ze was te moe.

Het geldgebrek was de belangrijkste reden waarom ik had toegezegd bij Van Kammen op te treden. Op voorhand wist ik dat het een zware avond zou worden, want in de advertentie hadden we laten opnemen dat het niet alleen om bezichtigen zou gaan, maar dat ik ook zou ‘zingen en redeneren met het publiek’. Dat was optimistisch. Hoe kun je redeneren met redeloos publiek? Met boeren en landarbeiders die er alleen op uit waren om lol te trappen? Waarom zingen voor barbaren? We hadden het totaal verkeerd ingeschat. Tijdens mijn eerste lied hadden ze me opgepakt en me boven hun hoofden aan elkaar doorgegeven. Ten slotte hadden ze me op de tapkast gezet, uitgejouwd en uitgelachen en met bier bespuugd.

Ik hing die middag aan Laszlo’s lippen. Hij was een keer in Amerika geweest, en wat hij schetste over het circusleven klonk geweldig. Het was groots opgezet, veel grootser dan bij ons. En heel comfortabel. Circussen reisden per trein door Amerika, van oost naar west, van de ene grote stad naar de andere. Artiesten hadden een eigen wagon. Werklui zetten de kolossale tent op. Artiesten voerden hun nummer op en trokken zich daarna terug in hun wagon, terwijl de werklui de tent weer afbraken. Een artiest kon er rijk van worden. Je moest alleen een ijzersterke act verzinnen, eentje waar je de rest van je leven op kon teren.

Het was anders dan het kermisleven bij ons, waar je in de zomermaanden voor een grijpstuiver te kijk stond en de mensen kort naar je staarden alvorens verveeld naar de volgende bezienswaardigheid door te lopen.

Laszlo bouwde zijn verhaal knap op. Eerst had hij Amerika opgehemeld, daarna volgden succesverhalen over het circusleven en ten slotte kwam hij met een circusartiest op de proppen, ene Tom Thumb, die – ook klein van stuk! – door het Amerikaanse publiek op handen werd gedragen. ‘Die kleine,’ zei Laszlo en hij keek mij doordringend aan, ‘heeft het ver geschopt. Op zijn oude dag bewoonde hij een enorme villa met zestien kamers en een zwembad, waarin hij dagelijks zijn baantjes trok. Hij had zelfs een eigen stoomschip. En toen hij stierf werd er in het hele land gerouwd. Zijn begrafenis werd door tienduizend mensen bezocht.’

Mijn mond viel open. Dat waren meer mensen dan op Het Bildt wonen, of misschien wel in heel Friesland. Hoe kon iemand van mijn lengte zo populair worden dat-ie bij zijn dood massaal werd geëerd?

Ik moest denken aan de begrafenis van hait, drie jaar geleden in mei. Hait was plotseling gestorven, 38 jaar oud. We liepen in een kleine stoet naar Froubuurt; geld voor een koetsje was er niet. Op de begraafplaats stonden we in de stromende regen met een man of dertig om zijn kist: familie en collega’s van de steenfabriek van de gebroeders Bierma, waar hait een paar jaar als dagloner had gewerkt. Dominee Mollema, de enige met een paraplu, stond naast het graf op luide toon te spreken om de regen te overstemmen. Wij, de kinderen, waren tegen mim aan gekropen en probeerden klappertandend de preek te volgen. Dominee Mollema schreeuwde steeds harder. Hij brulde iets over ‘onze aardse tent, die wordt afgebroken’ en ‘een eeuwige, niet door mensenhanden gemaakte woning in de hemel, die we van God krijgen’. Dat waren de zinnen die ik nog had verstaan voordat dominee Mollema de plechtigheid moest opbreken omdat het begon te onweren. Zo’n meter of vijftig van ons vandaan sloeg de bliksem in een populier, en de begraafplaats in het open veld bood geen veilige schuilplaats. We moesten in dat hondenweer vier kilometer teruglopen naar Ouwe-Syl. Mijn zusje Antje was aan één stuk door aan het huilen. Mim trok haar mee maar deed geen moeite om haar te troosten; ze was in zichzelf gekeerd. Met mijn jas over mijn hoofd hield ik mims andere hand vast en keek af en toe schuin naar haar op, langs haar zwangere buik naar haar gezicht, dat onder de zwarte vlekken zat omdat de rouwsluier was doorgelopen. De sluier was van crêpe en was gehuurd bij de groenteboer. Onze rouwbanden waren ook van crêpe en ze begonnen te scheuren. Dat zou ons geld gaan kosten.

Toen mim in het voorjaar merkte dat ze zwanger was, was iedereen opgetogen geweest. Kort daarvoor was onverwacht mijn broertje Willem overleden. Hij had dezelfde groeistoornis als ik en was slechts twee jaar en twee maanden geworden. De dood van Willem had ons allemaal zeer aangegrepen. En hoewel we wisten dat de herinnering aan mijn broertje er niet mee zou vervagen, was de komst van een nieuw kind goed nieuws. Maar dat was vóór de dood van hait. Nu kwam alles in een ander daglicht te staan. We hadden geen inkomen meer. Hoe zouden we moeten rondkomen? Waarschijnlijk dacht mim aan dat soort praktische zaken toen we terugliepen naar Ouwe-Syl, want ze merkte niet hoe vermoeid ik was en hoe koud ik het had. Harm, een van de dagloners en een goede vriend van hait, bood aan me de resterende kilometers te dragen. Ik weigerde. Ik vond dat ik als oudste zoon zelf moest lopen, en vergrootte mijn passen. Ik probeerde mim bij te houden. Ze keek strak voor zich uit. Zo kende ik haar niet. Bij de begrafenis van Willem was ze ook bedroefd geweest, maar toen bekommerde ze zich wel om ons. Toen leefde hait nog.

Mim had in vijf maanden tijd haar vader, haar echtgenoot en haar jongste zoon verloren.

Ik deed geen moeite om over de plassen te springen. Mijn zondagse broek en mijn lakschoentjes zaten onder de modder toen ik doodmoe thuiskwam. Eén ding wist ik tegen die tijd zeker: ik wilde niet eindigen zoals mijn vader en in het bijzijn van een handjevol mensen in de Bildtse klei worden gestopt terwijl de regen uit de hemel gutste en bliksemschichten de polder oplichtten. Ik wilde een strakke blauwe lucht, en een dominee die bevlogen en ontroerend een toespraak hield die iedereen kon verstaan en begrijpen en de toespraak moest over mij gaan, niet over een hemelse woning die voor mij was gebouwd.

Laszlo’s verhaal over die succesvolle Tom Thumb raakte me daarom diep. Ik wilde alles van hem weten en bestookte Laszlo met vragen: ‘Was hij acrobaat of clown? Of allebei? Wat voor een stem had-ie? Kon-ie zingen, voordragen, redeneren? Hoe kleedde hij zich? Hoe was zijn fysiek? Was het een lilliputter, of had hij net als ik een evenredige lichaamsbouw? Hoe klein was-ie precies? Was hij kleiner dan ik? Kleiner dan 72 centimeter?’

‘Viel zuviel Fragen, Gerrit. Ik weet alleen dat hij in Amerika geboren is. Dat is zijn grootste verdienste. Und… hij had een fantastische impresario.’ Laszlo knipoogde.

Ik vatte hem en grapte: ‘Ja ja, een Hongaar zeker.’

Het was geen geweldige grap, maar Laszlo sloeg zich hard op de knieën en schaterde: ‘Ja ja, een Hongaar. Hoe zou de wereld eruitzien zonder Hongaren?’

Hij had het duidelijk naar zijn zin in Het Graauwe Paard, en ik lachte met hem mee. Laszlo pakte de draad weer op. Die impresario, vertelde hij, was P.T. Barnum, een gewiekste zakenman die de hele amusementswereld op zijn kop had gezet. Eerst had-ie midden in New York een gigantisch museum laten bouwen, een gebouw van vijf verdiepingen, waar miljoenen bezoekers zich hadden vergaapt aan een bizarre verzameling mensen en dieren en wonderlijke shows. Daar was-ie stinkend rijk mee geworden. Toen dat museum een paar maal was afgebrand, had-ie zich op het circusleven gestort en was ook op dat gebied de allergrootste geworden. P.T. Barnum was inmiddels beroemder dan de Amerikaanse president. Zijn circus was overal ter wereld een begrip, het werd gewoon verscheept voor voorstellingen in Europa. Laszlo had een voorstelling in Parijs gezien en was zwaar onder de indruk geweest. Hij zei dat de ene act nog bijzonderder was dan de andere. De hele voorstelling was een geoliede machine: een fl itsende reeks succesnummers met acrobaten, jongleurs, trapezewerkers, clowns en een parade van exotische beesten die je nergens anders ter wereld zag: struisvogels, kamelen, tijgers en… Jumbo.

‘Jumbo?’

‘Een olifant van de savannen.’

‘En in dat circus werkte Tom Thumb?’

‘Ja, en zijn vrouw ook.’

‘Zijn vrouw?’

‘Ja.’

‘Was hij getrouwd?!’ Daar had ik niet aan gedacht. De paar kleine mensen die ik via de kermissen had leren kennen, waren allemaal vrijgezel.

‘Natuurlijk was-ie getrouwd. Wie zo veel succes heeft, heeft de vrouwen voor het oprapen. Ze stonden voor hem in de rij, Gerrit.’

Geen idee of Laszlo het allemaal uit zijn duim zoog, maar ik vond het schitterend om te horen. Ik wilde nog één ding weten, iets wat me de laatste maanden veel had beziggehouden: ‘Wat voor soort vrouw had hij?’

‘Wat voor soort? Blond of…?’

‘Nee, ik bedoel: was zij net als hij? Ook klein?’ Ik had de laatste woorden iets te luid geroepen. De stamgasten wierpen ons nieuwsgierige blikken toe.

‘Of ze klein was?’ mompelde Laszlo zachtjes voor zich uit. ‘Gerrit wil weten of die dame klein was. Das tut mir leid, Junge, ik heb geen idee.’ Toen hij mijn teleurstelling zag, legde hij zijn hand op mijn schouder en fl uisterde: ‘Laten we ’t erop houden dat ze beeldschoon was. Als vrouwen voor je in de rij staan, kies je de mooiste. Waar of niet? Of iemand dan klein is, ontdek je pas veel later. Dat is een detail. Net als een moedervlek of een loensend oog, die je pas ziet bij het tweede afspraakje. Of nog later, wanneer je getrouwd bent en het te laat is.’ Hij verstevigde de greep op mijn schouder en fl uisterde in mijn oor: ‘Schoonheid overweldigt het oog.’

Daarna liet hij me los, leunde achterover in zijn stoel en haalde uit zijn binnenzak een doos met sigaren. Terwijl hij een grote sigaar tussen de lippen stak, werkten mijn hersens op volle toeren. Het knetterde daarboven. Laszlo had mijn straatverlichting ontstoken, en wachtte rustig af tot die uitgeknetterd was en ik mijn besluit had genomen.

Ik kon alleen nog maar aan Amerika denken. Een land waar mensen van mijn formaat een normaal bestaan konden opbouwen: een villa, een zwembad en… een vrouw. Dat wilde ik ook. Ik zag mezelf al zitten aan de rand van mijn zwembad, en mijn hele familie eromheen: mijn zussen Taetske en Antje, mijn broers Doeke en Johannes en mim natuurlijk, in een degelijke zwarte jurk. Mim in een badpak paste niet in het plaatje, en een vrouw aan mijn zijde was ook moeilijk voorstelbaar. Als ik aan een echtgenote dacht, kwam allereerst het beeld van Bregje boven. We zaten in dezelfde klas. Zij was een paar maanden jonger dan ik, maar inmiddels wel drie koppen groter, en dat verschil zou met de jaren alleen maar groeien. Afgelopen winter had ze het voor me opgenomen toen Klaas Koppes mij in de pauze in zijn schooltas probeerde weg te steken. Zijn vrienden stonden gniffelend om ons heen. Bregje was de kring binnen gestapt, had Klaas een klap in zijn gezicht gegeven en hem toegesist: ‘Dat moet je eens bij mij proberen.’

Zou Bregje op mij verliefd kunnen worden als ik niet meer zou groeien? Zou zij hand in hand door Ouwe-Syl met mij willen lopen als ik 72 centimeter en zij minstens tweemaal zo lang was? Zou zij bijvoorbeeld willen zoenen met mij? Zou zij het bed willen delen met iemand die niet verder reikte dan haar schaamstreek? Zou zij kinderen met mij willen hebben, met de kans dat die ook… Nee, dat leek me uitgesloten. Aan de andere kant: als ik een beroemde circusartiest werd, zou dat mijn kansen vergroten. Daar had Laszlo me duidelijk op gewezen. Het leek wel of de Hongaar mijn gedachten kon lezen, want hij zei: ‘Jij moet erin geloven, Gerrit. Maak een nieuwe start.’

‘Wat moet ik dan doen?’

‘Allereerst gaan we voor jou een nieuwe artiestennaam verzinnen, eentje die recht doet aan jouw talent.’ Laszlo legde uit dat ik met Kapitein Fourmi de plank volledig had misgeslagen. ‘Wahnsinn! Een mier spreekt niet tot de verbeelding. Zeker, een mier is fleissig, maar het is een insect: een klein, nietig, onbeduidend beestje. Mensen gaan niet kijken naar iemand die zichzelf met een mier vergelijkt. Zou jij gaan kijken, Gerrit, naar iemand die zich presenteert als Kapitein Mier?’

In het Hollands klonk het wel heel fl auw. Ik had er eerlijk gezegd nooit over nagedacht. Meneer Gorter had de naam verzonnen toen ik zes was, en zo had ik altijd op de kermis gestaan. Ik was trots toen ik in de Leeuwarder Courant werd aangekondigd als Kapitein Fourmi. Mim had de annonce uitgeknipt en ik had hem op school laten zien, aan mijn klasgenoten. Niemand wist wat ‘fourmi’ betekende. Ik heb ze uitgelegd dat het Frans is en dat je het heel overdreven moet uitspreken, met het puntje van je tong dubbelgevouwen en je lippen getuit.

‘Wie heeft die naam verzonnen?’

‘Meneer Gorter.’

‘Dat dacht ik wel. Nou, die Gorter heeft er weinig gevoel voor. Neem nou dat Kapiteingedoe. Waarom een kind als militair presenteren? En dan ook nog zo’n goedkope rang. Die Gorter was zuinig met het uitdelen van strepen. Als je van iemand een militair wilt maken, doe het dan goed. Weet je welke rang Tom Thumb had? Hij was generaal!’

‘Echt waar?’

‘Ja, General Tom Thumb. Hoe klinkt dat? Als een klok, nietwaar? En bovendien komisch. Dat heeft P.T. Barnum verzonnen. Kluger Mann. Succes begint met een goede artiestennaam, een naam die vanaf het eerste moment goed klinkt. Zonder zo’n naam blijft het aanmodderen, dan komt je carrière nooit van de grond.’

‘Hebt u al een naam voor mij bedacht?’

‘Nog niet, nog niet… Ik ben er druk mee bezig, maar het is niet makkelijk, Gerrit. Zoiets kost tijd. Het moet een naam zijn die iets te maken heeft met jouw persoonlijkheid, jouw elegante manier van bewegen und… het moet iets magisch hebben. Mensen willen magie. Jij hebt het talent om mensen de werkelijkheid te laten vergeten. Dat is zeldzaam. Dat moet je exploitieren, Junge.’

‘Waar denkt u aan?’

‘Laszlo belooft dat hij voor jou een naam verzint waarmee jij de Amerikanen kunt betoveren. Een naam die gaat rondzingen, die vrouwen in vervoering brengt en mannen jaloers maakt… Hou jij van vrouwen, Gerrit?’

Ik bloosde. Wat kon je daar nou op antwoorden? Ik vond het aangenaam om bij een vrouw op schoot te zitten. Ik weigerde zelden wanneer ze het me vroegen. Mannen moesten dat absoluut niet proberen, dan werd ik ziedend.

‘Ja ja, ik zie dat jij een liefhebber bent, net als ik. Ik heb in Amsterdam gezien welk effect jij op vrouwen hebt. Jonge vrouwen, rijpe vrouwen, het maakt niet uit. Jij maakt iets bij hen los en niet alleen hun moederinstinct, Gerrit.’ Laszlo prikte met zijn wijsvinger op mijn borst. ‘Nee, het gaat veel dieper. Ze vallen voor jouw totale persoonlijkheid.’

Even was hij stil. Hij leek na te denken over zijn woorden. Zelf moest ik ze ook even op me in laten werken.

‘Op wat voor soort vrouwen val jij, Gerrit?’ Het was weer zo’n directe vraag waarmee hij mij in verlegenheid bracht. Ik dacht aan de vrouwen bij wie ik op schoot had gezeten. Zeker, ik had mijn voorkeuren, maar om die nu met een volwassen man te bespreken, ging mij te ver.

‘Laszlo is nieuwsgierig. Laszlo wil het weten. Jij bent kieskeurig en jij hebt smaak, Junge. Vertel! Wij mannen moeten op dat punt geen geheimen voor elkaar hebben. Val jij op blond of op zwart? Of vielleicht op dames met rood haar? Hier in het noorden zijn ze allemaal blond, nietwaar? Dat bevalt Laszlo wel. Laszlo houdt van blond. En jij?’

Ik aarzelde even, dacht aan Bregje en zei toen: ‘Blond. Ik houd ook van blond.’

‘Jammer, heel jammer.’

‘Eh… hoezo?’

‘Dan hebben wij een probleem.’

‘Hoe bedoelt u?’

‘Dan vissen wij in dezelfde vijver, Gerrit.’ Laszlo hief theatraal zijn armen ten hemel. ‘Ja, Laszlo heeft graag een vijver voor zichzelf. Begrijp je dat?’

Ik knikte beduusd.

Laszlo boog zich over de tafel naar mij toe. Zijn gezicht was dicht bij het mijne. Hij fl uisterde: ‘Wat vind jij van die mevrouw achter de toog? Zij is blond.’

Ik keek even naar mevrouw Hijkema.

‘Ze is net zo oud als mijn moeder, maar veel minder knap. Zij eh… zit niet in mijn vijver.’

Laszlo lachte luid: ‘Genial. Die Junge ist genial.’ Hij schudde zijn hoofd: ‘Hoe oud ben jij eigenlijk?’

‘Veertien.’ Dat was gelogen, ik was nog dertien, maar ik deed mezelf sinds ik voor het eerst op de kermis stond al ouder voor dan ik was. Meneer Gorter had bedacht dat mensen liever naar een zevenjarig natuurwonder kijken dan naar eentje van zes jaar.

‘Veertien? Ben jij werkelijk veertien?’

‘Ja.’ Ik liet mijn stem dalen.

‘O, dat is fantastisch! Dan ben jij een man, Junge. Dan maak je zelf je keuzes. Dan kun jij zelf afwegen of je een carrière in Amerika ziet zitten, of dat je liever op de kermissen hier wilt blijven staan, naast de oliebollenkraam. Jij moet kiezen: wil jij een bezienswaardigheid blijven of wil je artiest worden? De draaimolen of Broadway? That’s the question!’

‘Maar…’

‘Ik weet zeker dat jij succes zult hebben. De Amerikanen zullen boven op je duiken en je van top tot teen besnuffelen als speurhonden. Maar na die grondige verkenning zullen ze van je houden, daar ben ik heilig van overtuigd, zowaar mijn naam Laszlo Karbaszi is. Laten we samen naar Amerika gaan, jij en ik! Jij hebt het talent, ik heb de contacten. En ik verzeker je, Gerrit, klein zijn in Amerika is bijzonder lucratief.’ Met zijn rollende duim en vingers maakte hij het bekende geldgebaar.

Laszlo had mij overtuigd. Amerika zou mij met open armen ontvangen. Met de juiste artiestennaam en een spectaculaire nieuwe act zouden de dollars binnenstromen. Ik zou in een paar jaar genoeg geld verdienen om me er defi nitief te kunnen vestigen en mijn hele familie laten overkomen. Iedereen die bij mij wilde logeren of komen wonen, was welkom. Ik zou er een villa en een zwembad aan overhouden, misschien niet zo luxueus als General Tom Thumb had gehad, maar een zwembad is een zwembad. En een eigen stoomschip interesseerde me niet. Wat moet je daarmee als je je plek hebt gevonden? Ik moest en zou ernaartoe, en wel zo snel mogelijk. Nu was ik nog jong, in de bloei van mijn leven. Mijn lichaam was soepel. Ik deed elke dag lenigheidsoefeningen, beheerste de handstand en kon op mijn handen lopen. Daar had ik veel succes mee. Ik had er ook hard aan gewerkt met meneer Gorter. Zingen kon ik ook goed – ik zat al jaren bij De Lofstem, het zangkoor in ons dorp, en daar kreeg ik de solopartijen. Op de kermis mocht ik van meneer Gorter niet zingen: hij vond mijn ijle stem niet geschikt voor het ruwe kermispubliek. Maar ik hoopte in Amerika mijn zangkunst wel te etaleren. Met zingen beroemd worden leek het allermooiste wat er bestond.

‘Gerrit!’ Ik schrok op uit mijn mijmeringen. ‘Even praktisch, Gerrit. Wil jij met Laszlo naar Amerika?’

Ik knikte enthousiast.

‘Hoe pakken wij dit aan?’

De vraag verbaasde me. Ik was ervan uitgegaan dat de impresario alles al had uitgedacht.

‘Wat zijn jouw plannen? Vertel! Ga jij naar school tussen de boerenkinderen? Ga jij weer op reis met die Gorter oder…?’

Ik zei dat ik geen plannen had, dat ik de zomer ervoor met meneer Gorter had gebroken.

‘Also, jij hebt gebroken met Gorter. Dat is vernünftig.’

Ik knikte, had geen zin om te vertellen dat we met een fi kse ruzie uit elkaar waren gegaan. Die ging niet alleen over geld, maar ook over zijn horkerige gedrag. Ik wilde nooit meer met die man werken.

‘Dus jij bent nu een vrij man?’

‘Ja.’

‘Gerrit Keizer kan gaan en staan waar hij wil. Dat is goed nieuws. Daar wordt Laszlo blij van.’

Laszlo stelde voor om zo snel mogelijk te vertrekken, dan waren we ruim op tijd om ons bij een circus aan te sluiten en een goede act in te studeren. Laszlo zou op voorhand een contract regelen en de overtocht fi nancieren. Ik bezat geen rooie cent; mim had al mijn spaargeld gebruikt om de rekeningen bij de bakker en de slager te betalen.

We spuugden in onze handen en gaven elkaar een handdruk om de transactie te bezegelen.

Er was nog één struikelblok: mim! Zou ze mij laten gaan? Ik was er niet gerust op. Mim kon verdomd eigengereid zijn, zeker als het ging om praktische zaken als werk en geld. Wellicht voorvoelde Lasz lo dat hij bot zou vangen bij mim, want hij liet het hele Amerika-verhaal aan mij over: ‘Hör mal, Gerrit, ik heb jouw Mutti damals ontmoet in Amsterdam. Zij is – ja, hoe zeg ik dat? – een vrouw uit duizenden: sterk, maar met ziemlich vaste denkbeelden. Niemand krijgt die in beweging. Alleen jij, Junge, jij bent de enige die haar op andere gedachten kan brengen. Mij zou ze niet eens te woord staan.’

Dat laatste was een goede inschatting: mim moest niets van Lasz lo hebben. Ze had hem toentertijd in het Paleis voor Volksvlijt ontmoet en zich in die paar minuten dat hij met haar sprak, alleen maar geërgerd. Ze vond hem een aansteller, een poseur, een rokkenjager. Zij wilde hem ook niet thuis ontvangen. Dat kon trouwens ook niet als weduwe, het dorp zou er schande van spreken. Daarom zat ik die zondag met Laszlo in Het Graauwe Paard.

Amerika was voor ons geen nieuw thema. Mim en hait hadden vroeger ook al over een vertrek naar Amerika gesproken. Veel Friezen waren naar de Nieuwe Wereld gegaan om hun geluk te beproeven. Er deden goede verhalen de ronde over het leven daar. De landverhuizers stuurden enthousiaste brieven naar de achterblijvers waarin ze vertelden hoe goed ze het aan de overkant hadden. Stoombootmaatschappijen sprongen daarop in en adverteerden in de noordelijke kranten of stationeerden een handelsagent in de dorpen. Ook in Ouwe-Syl hadden heel wat gezinnen hun schamele bezittingen verkocht om de overtocht te kunnen betalen; zelfs binnen onze eigen familie was een gezin op een emigrantenboot naar New York gestapt. Voor hen was het niet zozeer een gok, maar een poging om te ontsnappen aan de gruwelijke armoede. Er was niets te verliezen. Hier blijven betekende verhongeren. De crisis in de landbouw was kolossaal, en het goedkope graan uit Amerika was de doodsteek. Een landarbeider kreeg niet meer dan 8 cent per uur betaald, en daarom was hait overgestapt naar de steenfabriek van de gebroeders Bierma. Hait wilde wel naar Amerika, maar mim had haar bedenkingen en praktische bezwaren, en toen had hait de zaak maar laten rusten.

Afi jn, het was dus aan mij om mim te overreden. Ik zag ertegen op. Hoe zou ik haar zover krijgen mij naar Amerika te laten gaan? Met Laszlo? Het kostte haar al grote moeite wanneer ze me niet kon vergezellen naar de kermis in Luwt*. Het liefst ging mim op iedere reis mee, maar sinds de geboorte van Johannes, inmiddels tweeënhalf jaar geleden, bleef ze thuis en stuurde ze mijn zus Taetske als begeleider mee.

Ik maakte, ondanks het gure weer, een kleine wandeling om te ontnuchteren en na te denken over ‘dat warme bad aan de andere kant van de oceaan’. Ik nam me voor mim hetzelfde verhaal te vertellen dat Laszlo tegen mij had afgestoken. Ik oefende het hardop, wandelend over de dijk, waarbij ik veelzeggende stiltes liet vallen na woorden als ‘open mind’ of ‘Amerikanen omarmen alles wat nieuw is’.

Woonhuis Oosterstreek, Ouwe-Syl

Januari 1888

Gerrit en mim

Mim stond in de keuken en was druk in de weer voor het avondeten. Ik liep naar de woonkamer en beklom mijn op maat gemaakte stoeltje aan het hoofd van de tafel. Van daaraf had ik vrij zicht over de eettafel. Vroeger zat hait op deze plek. Midden op tafel stond een pan met water.

Ik moet het goed opbouwen, dacht ik bij mezelf; enthousiast vertellen, zoals Laszlo, met veel bluf. Maar ik moest het wel langzaam brengen, anders zou mim het afkappen.

Mim stapte de woonkamer binnen, een bak met aardappelen voor zich uit dragend.

‘Mim?’

‘Ja.’

‘Ik denk erover om naar Amerika te gaan.’

Ze zette de houten bak met een klap op tafel neer.

‘Wat heb je daar te zoeken?’

‘Het is een machtig mooi land. De natuur is er geweldig.’

‘De natuur! Je gaat toch niet naar Amerika voor de natuur?’

‘De mensen zijn er anders.’

‘Anders?’

‘Ja, Amerikanen zijn niet zoals de mensen hier.’

Mim schoof haar stoel naar achteren, nam plaats en diepte een mesje uit haar schort op. Haar blik dwaalde over de aardappelen. ‘Het is een heel eind weg, jongen, is het niet?’ Ze koos een mooi rond exemplaar uit.

‘Het is vier weken varen.’

‘Vier?!’

‘Ja, er ligt een oceaan tussen hier en daar.’

‘Vier weken op een boot! Da’s niet mals, jongen!’

‘Je moet eerst de Noordzee oversteken, en daarna de Atlantische Oceaan.’

‘Kijk eens aan. Je hebt ’t al helemaal uitgedacht, zo te horen.’

‘Dat valt wel mee.’

‘Waar komt dat in enen vandaan, die wens om zo wijd weg te gaan? Heeft hij je dat aangepraat, dat Amerika?’

Ze bedoelde Laszlo. ‘Nee, ik wil het zelf graag. Het lijkt me een machtig avontuur. Je kunt er veel geld verdienen.’

‘Goed, vertel: wat hebben die Amerikanen dat wij hier niet hebben?’

Ik veerde op. ‘Ze zijn heel nieuwsgierig. Ze staan open voor nieuwe dingen, voor het moderne, zeg maar. Ze hebben daar een reusachtig circus, dat zich met de trein verplaatst. Twintig wagons. Artiesten slapen in de wagons terwijl de trein naar de volgende stad rijdt. Ook de tent is enorm, hij lijkt wel op een kathedraal. En het programma is heel gevarieerd. Ze hebben er niet alleen clowns, acrobaten en muzikanten, maar ook kamelen, leeuwen, tijgers… zelfs struisvogels.’

‘Struisvogels?’

‘Ja, dat zijn grote vogels met een dik lijf, hoge poten en een lange, dunne nek. Ze zien er bizar uit.’

‘Ik weet wat struisvogels zijn. Je moeder is niet dom.’

Ik zweeg. Over die olifant vertel ik later wel, dacht ik; ik moest het verhaal langzaam opbouwen.

Aan de fi jne denkrimpels op haar voorhoofd zag ik dat mim zich er een voorstelling van probeerde te maken. ‘Een tent zo groot als een kathedraal, zei je?’

Het gaat de goede kant op, dacht ik bij mezelf. Ze stelt vragen, dat is een goed teken.

‘Ja, er kunnen wel duizend mensen in zo’n tent.’

‘En daar is ruimte voor een acrobaat als jij?’

Ik schoot in de lach.

‘Wat lach je? Je lacht je moeder toch niet uit?’

‘Nee, maar uw vraag: of er nog ruimte is voor een acrobaat als ik.’

‘Wat is daarmee?’

‘Het klinkt grappig.’

‘O, nou dat was niet de opzet. Ik bedoel het zoals ik het bedoel, jongen: is er werk voor jou? Daar gaat het om.’

‘Laszlo heeft contact met een circusdirecteur daar. P.T. Barnum heet-ie. Hij is beroemd in Amerika en wil me dolgraag hebben. Ik kan meteen beginnen.’ Ik fantaseerde er lustig op los. Wat maakte het uit, mim kende de naam toch niet. Wie op Het Bildt zou wel van P.T. Barnum gehoord hebben?

Mim vertrok geen spier en liet een geschilde aardappel in de pan glijden.

‘Hij is beroemder dan Cleveland.’

‘Dan wie?’

‘De Amerikaanse president!’

‘O.’ Ze pakte een nieuwe aardappel uit de bak. Haar linkerhand draaide hem behendig rond, het mesje in de rechter ging er schrapend langs. Flinterdunne schillen vielen in haar schoot. Ze liet de aardappel in de pan glijden, pakte de volgende uit de bak, keek me even aan en zei: ‘Hoe weet zo’n beroemde kerel van jouw bestaan?’

‘Laszlo heeft een foto van mij opgestuurd. De foto waarop ik in mijn kapiteinsuniform op tafel sta.’

‘Die ouwe foto?’

‘Ja.’

‘Hmm. En aan de hand van die ene foto…’ Ze staakte het schillen: weet zo’n Amerikaan dat hij Gerrit Keizer uit Ouwe-Syl in zijn reusachtige tent wil laten optreden. Tussen de struisvogels! Weet je hoe groot die beesten zijn? Jij bent al bang van honden, jongen.’

Daar had ze een punt. Ik was als de dood voor honden. Ik raakte in paniek wanneer zo’n beest op mij afkwam. De meeste waren veel groter dan ik.

Ik moet praten alsof ik er al geweest ben, dacht ik, en ik zei: ‘Amerikanen hebben nog geen tradities. Daardoor denken ze totaal anders. Ze maken geen onderscheid tussen rijk of arm, tussen jong of oud. Iedereen krijgt kansen.’

‘Ja ja.’

‘Je hoeft daar voor niemand je hoed af te nemen.’

‘Is dat zo?’

‘Ja. Iedereen is gelijk!’

‘Maar hoe gaat dat dan op straat?’ Ze keek me achterdochtig aan.

‘Nou, als je iemand wil groeten, dan doe je dat. Uit jezelf. En als je het niet wilt, dan laat je het.’

‘Maar dat is toch niet beleefd?’

‘Dat is vrijheid, mim!’

‘Vrijheid?’

‘Ja, de Amerikanen zijn daar enorm mee bezig. Het staat in hun grondwet. Daarom zijn de mensen er veel gelukkiger.’

‘En vrouwen?’ peinsde mim. ‘Hebben die ook meer vrijheid?’

‘Jazeker! Ze hebben geen chaperonnes nodig. Ze lopen alleen over straat.’

‘En ze worden nooit lastiggevallen?’

‘Nooit!’ zei ik stellig.

‘En kleine mensen? Hoe gaan ze daarmee om?’

Dat was een belangrijke vraag, besefte ik en ik nam de tijd om rustig te antwoorden.

‘Met respect,’ zei ik ten slotte. ‘Met veel respect. Er is daar een acrobaat, een soort clown, en die is net zo klein als ik. Hij is de grote ster van het circus. Iedereen is gek op hem. Hij is steenrijk. Hij heeft een villa, een zwembad, een eigen stoomschip…’ Dat Tom Thumb inmiddels dood was en dat er tienduizend mensen op zijn begrafenis waren geweest, verzweeg ik. Sommige dingen kon je beter niet vertellen. Ik vond het zelf ook een ongeloofwaardig aantal. Zo veel mensen rondom een graf ? Dat gebeurde niet eens bij koningen of presi denten.

‘Goed,’ zei ze. ‘Maar dan? Wanneer je die grote oceaan over bent, ben je er nog niet, toch?’

‘Jawel, de boot komt aan in New York. En daar is het circus!’

‘In New York?’

‘Ja.’

‘Dus die kathedraal met die struisvogels staat in New York?’

‘Ja.’

‘Zie je wel dat je ’t helemaal hebt uitgedacht.’

‘Natuurlijk hebben we het al een stuk uitgedacht. Je kunt niet zomaar op de bonnefooi gaan. Het is fi jn dat Laszlo zulke goede contacten met de Amerikanen heeft. Ze denken groot, ze hebben een open mind…’ Ik keek mim aan, herhaalde het nog een keer: ‘Een open mind.’ Ze ging er niet op in, bleef maar doorschillen. Ten slotte zei ze: ‘Wie moet er met je mee? Heb je daarover nagedacht?’

‘Eh… Laszlo.’

‘Nee, ik bedoel: wie van ons? Wie van de familie?’

‘Laszlo is een forse man.’

‘Als je vader nog leefde, zou het makkelijker zijn, dan kon Taetske de zorg voor de kleine Johannes overnemen en dan zou ik met je meegaan. Tja, nu gaat dat niet. Je bent nog zo jong. Wie moet er voor je zorgen op zo’n reis?’

‘Ik red me wel, mim. Over twee maanden word ik veertien!’

Mim wierp venijnig een aardappel in de pan. Het water spetterde op tafel.

‘Met veertien ben je nog geen man, Gerrit Keizer!’

Ik zweeg, getroffen.

Koortsachtig zocht ik nieuwe argumenten die mim ervan konden overtuigen mij te laten gaan. ‘We gaan een nieuwe act instuderen, speciaal voor de Amerikanen. Ik ben al aan het oefenen. Jongleren.’ Het was allemaal pure bluf. ‘Veel kan ik er nog niet over vertellen, maar het wordt spectaculair. Ik ga ook zingen. In het Engels natuurlijk. En ik krijg een nieuwe artiestennaam, eentje die recht doet aan mijn magie…’

‘Hoelang ben je van huis?’

‘Dat weet ik niet. Dat hangt van de onderhandelingen met P.T. Barnum af.’

‘Draai er niet omheen, Gerrit! Hoelang blijf je weg?’

‘Als we begin november een boot terug nemen, ben ik ruim voor kerst weer thuis!’ Ik wist hoe belangrijk mim het vond om gezamenlijk Kerstmis te vieren.

Mim schilde stug door. Aardappel na aardappel verdween in de pan. Ik had geen idee wat er in haar omging. Ik keek naar haar grote werkvrouwhanden, die razendsnel de aardappel lieten ronddraaien en hem met een dansend mesje van de schil ontdeden. Over de terugreis hadden we het niet gehad. Laszlo had vooral gesproken over de circusplannen, een nieuwe artiestennaam, een goede act…

‘Met Kerst?!’ bromde mim zonder op te kijken. ‘Dan ben je een half jaar van huis. Een half jaar op stap met zo’n vreemde snuiter en zonder familie. Nee, jongen, zet dat Amerika maar uit je hoofd.’

‘Ik kan daar veel geld verdienen.’

‘Stop maar! Ik wil het niet horen. We redden het nu toch ook? Ik ga met petroleum langs de deuren, Taetske is dienstmeid en van de zomer komt Doeke van school. Dan wordt-ie timmermansknecht.’

‘Dat zal wel, maar ik verdien het meeste geld. Zo is het altijd geweest. Laszlo zegt dat je in het circus…’

‘Laszlo hier, Laszlo daar. Ik wou dat je die vent nooit had ontmoet!’

‘Wat zou u dan willen?’ Ik sloeg hard met mijn vuist op tafel. Zo hard als ik kon. De theekopjes rinkelden. ‘Dat ik terugga naar Gorter om op de kermis te staan? Of een avondje optreed bij Van Kammen, als in november. Is dat wat u wilt? Dat ik bespot word door mensen van hier? Mensen die niets begrijpen van artiesten en schoonheid!’

Mim reageerde niet op mijn woede-uitbarsting, ze kende mijn driftbuien. ‘Tja, dat kan wel zo wezen, maar ik moet hem niet. Hij is mij te glad.’

‘U hebt hem één keer ontmoet! Eén keer!’

‘Dat is genoeg!’

‘Een gesprek van twee minuten.’

‘Dat is lang genoeg om te weten of iemand deugt of niet! Heb je erover nagedacht hoe zwaar zo’n reis is? Een volle maand op zee. En de oceaan is onberekenbaar.’ Ze wierp weer een aardappel in de pan. Het water gutste over de rand. ‘Ik zie het hele plaatje al voor me. Die Hongaar aan de zwier en jou aan je lot overlatend.’

‘Ik red me wel. Ik kan met iedereen goed overweg. Dat weet u.’ Onverstoorbaar pakte ze een nieuwe aardappel. ‘Krijg ik uw toestemming?’

‘Nee, kind, jij gaat niet naar Amerika!’

‘Is dat alles wat u te zeggen hebt?’

Ze zweeg.

‘Wat moet ik tegen Laszlo zeggen?’

Het gezicht van mim betrok. ‘Dat is aan jou. Wat heb ik met die vent te maken! Hij had naar mij moeten komen en niet naar jou, maar dat durft-ie niet. De grote vrouwenversierder uit Boedapest is bang voor mij, bang voor Joukje Keizer uit Ouwe-Syl.’

‘Mim!’ Ik keek haar smekend aan. ‘Laszlo heeft van alles geregeld: contacten, de overtocht… Wat moet ik tegen hem zeggen?’

‘Dat ik het niet wil! Klaar!’

‘Dat meent u niet.’

‘Einde gesprek, jongen.’

‘Mim, zo’n kans komt nooit weer.’

‘Gerrit, mankeert er iets aan je oren? Ik zei: einde gesprek!’ Ze rees van haar stoel, vouwde de krant met schillen dicht en liep naar de keuken. ‘Ik ga de pannen op het vuur zetten. Je broer komt zo thuis. Wil jij Antje en Johannes roepen? Ze zullen wel bij het Spui rondhangen.’

Kokend van woede bleef ik aan tafel achter. Dit is míjn leven, dacht ik, en ik wil niet dat anderen over mij beslissen.

Ik boog me naar voren, reikte met mijn vingers naar het dienblad waarop het theekopje met de roosjes stond en gooide het op de grond. Mims favoriete kopje viel in scherven uiteen.

Ik wachtte een paar tellen, maar ze kwam niet kijken. Ik pakte de andere drie kopjes van het dienblad en liet ze een voor een kapotvallen, maar mim kwam niet tevoorschijn. Ten slotte heb ik de theepot gepakt. Ik ging op de tafel staan, tilde met twee handen de pot boven mijn hoofd en smeet die tegen de wand. Het gaf een enorme knal, brokstukken vlogen in het rond. Mim bleef in de keuken. Ik hoorde hoe ze een lucifer afstreek en de pan op het vuur zette. Hoe onverstoorbaar kon je zijn! Ja, dat was het woord: onverstoorbaar, dat is mim ten voeten uit. En trots.

Dime Museum, 210 Bowery, New York

April 1888

‘living curiosities’ van P.T. Barnum (ca. 1865)

‘Are you not hungry, Kaiser?

Mr. O’Donnell staarde naar mijn onaangeroerde bord soep. Hij had de zaal aangeveegd en leunde op zijn bezemsteel. Ik stond op mijn ‘kijk’-tafel en negeerde hem. Ik voelde er niets voor om de man die mij eerder op de dag zo had beledigd, te antwoorden. Mr. O’Donnell had voor mij afgedaan. Ik zweeg en deed alsof hij lucht was, deze Amerikaan, die vandaag zijn ware gezicht had laten zien.

Mezelf afsluiten voor ‘kijklustigen’ was niet moeilijk. Ik kon heel goed doen alsof ik hun aandacht ving en tegelijkertijd aan heel andere dingen denken. Dat had ik met de jaren geleerd. Het was voor mij een koud kunstje om mr. O’Donnell te negeren.

‘I asked you a question!’

Mr. O’Donnell gebruikte ‘Ask’ waar ‘Order’ meer op zijn plaats zou zijn. Of was ‘command’ beter? Vier weken lang had ik de tijd gehad om me op ons verblijf in New York voor te bereiden. Op de SS Burgundia had ik iedere dag woorden en zinnetjes geoefend die van pas konden komen. Heel praktische zinnen, die je kon gebruiken wanneer je iets bestelde in een eethuis, zoals ‘I want a cup of tea’ of ‘How much is it?’ Deze zinnen had ik genoteerd in een schriftje dat ik in Marseille had aangeschaft toen we anderhalve dag moesten wachten tot het schip zou vertrekken. Daar had ik ook een boekje gekocht dat speciaal voor landverhuizers was geschreven. Laszlo vond het onzin. Hij zei dat ik op zijn Engels moest vertrouwen. Zoals hij ook vond dat ik op zijn Frans moest vertrouwen, maar dat Frans van hem was beroerd, dat had ik al snel door. In Parijs kwam hij handen en voeten tekort om een simpel treinkaartje naar Marseille aan te schaffen en ik moest hem te hulp schieten, anders hadden ze ons een retourtje in de maag gesplitst.

Op school was ik heel goed in talen – Duits, Frans en Engels –, maar ook rekenen ging me makkelijk af. ‘Jij hebt een buitengewoon klein hoofdje, maar het is verbazingwekkend compleet,’ zei meester Ypkema eens toen hij mijn sommen had nagekeken. ‘Ja, Gerrit, ook in cijfers ben je goed. Chapeau!’ Ik gloeide van trots. Hij tilde me op zijn lessenaar, zodat iedereen in de klas – ook de wat dommere kinderen achterin – me kon zien, en overlaadde me met complimenten: ‘Klaine Gerrit gaat het nog ver brengen!’

Meester Ypkema zou me hier eens moeten zien, dacht ik: op de vierde verdieping van het Dime Museum, waar ik met twee Apaches – een eeneiige tweeling – op een tochtig zaaltje stond. Dat was ook een van mijn ergernissen: de tweeling sprak alleen met elkaar. Geen idee waarover, maar ze hadden er schik in. Ze fl uisterden, gniffelden en vielen stil wanneer er voetstappen klonken op de trap. Als bezoekers de zaal weer verlieten, hervatten ze direct hun gefl uister. Met mij wisselden ze geen woord. Wel groetten ze me ’s ochtends met een hoofdknik, maar niet van harte.

Mr. O’Donnell was de assistent van de directeur en een soort manusje-van-alles. Hij bereidde het eten, maakte de zalen schoon en moest ervoor zorgen dat we op tijd op het podium stonden voor onze uurlijkse performance. Bovendien moest hij de passanten op straat naar binnen praten. Dan speelde hij de charmante gastheer en prees met een Ierse tongval de schatten van het Dime Museum aan. Hij gebruikte altijd dezelfde tekst, en dat riedeltje kende ik al uit mijn hoofd. Ik had dikwijls naast hem gestaan wanneer hij dat verhaal op straat afstak: ‘Here you are! Walk right in! The grandest exhibition of living curiosity on the globe, together with a dramatic entertainment nowhere equaled in the city, and all for one dime – 10 cents: 10 cents, do you hear? Come right along! In ten minutes the performance begins.’

En dat herhaalde hij een keer of tien voor de performance echt begon, terwijl ik naast hem op de hutkoffer stond, met mijn armen zwaaiend en blazend op mijn vingers. Het was veel te koud om buiten te staan, dat had ik hem vanochtend ook gezegd. En het was oneerlijk om alleen mij daarvoor te laten opdraaien. Waarom de kleinste, de jongste? Hij zou ook de Apaches kunnen vragen, daar waren er toch twee van. Ik heb hem geprobeerd uit te leggen dat je nooit mensen moet lokken met je belangrijkste bezienswaardigheid. De kans is groot dat bezoekers het museum teleurgesteld verlaten als ze het beste al bij de entree hebben gezien. Je moet zoiets opbouwen naar een climax. ‘I am not an appetizer. I am not the dessert,’ zei ik tegen hem. ‘I am the main course.’ Ik was trots op deze Engelse zinnen, die ik er zonder haperen had uit gegooid. Mr. O’Donnell werd woedend en zei: ‘Your’re new, kid! Keep your mouth shut and just smile! That’s where you’re being paid for, midget!’ Toen had ik me voorgenomen niets meer tegen hem te zeggen.

‘I asked you if you’re not hungry, you must be, it’s already four o’clock.’

Mr. O’Donnell had waterige oogjes, een afzichtelijk gebit en een slechte adem. Telkens als hij zijn mond opentrok, sloeg er een zure walm in mijn gezicht. Ik haatte het wanneer een man – slechte adem of niet – zijn gezicht zo dicht voor het mijne hield en ook nog tegen me begon te praten.

‘Het is onbeleefd om je hoofd af te wenden,’ zei meneer Gorter streng, toen hij mij dat in Groningen had zien doen bij een stomdronken boer over wiens kin een bruinig mengsel van kwijl en tabakssap drupte waar ik onpasselijk van werd. ‘Doe dat nooit meer! Mensen betalen om jou te zien. Je mag ze niet schofferen!’ Ik was toen zes en had geen idee hoe ik me moest gedragen tegenover vrijpostig publiek. Eigenlijk was ik nog veel te speels om hele dagen op de kermis te staan.

Op drukke dagen passeerden er zo’n honderd mensen de zaal waar ik bezichtigd kon worden, maar de laatste week waren er nauwelijks bezoekers geweest. De New Yorkers gingen de straat niet op, en ik gaf ze geen ongelijk. Het vroor en er stond een snijdende wind. Zelfs binnen was het koud. Ik hield in de zaal mijn overjas en handschoenen aan, en het was een wonder dat ik nog niet ziek was geworden. Voor mijn neus doken soms bezoekers op die snipverkouden waren. Terwijl ze mij van top tot teen opnamen, haalden ze hun zakdoek tevoorschijn en snoten ongegeneerd en langdurig hun neus.

Sinds ik in het Dime Museum werkte, kwam ik nauwelijks meer buiten, maar ook op deze plek pikte ik het nodige op. Mijn Engels werd met de dag beter. Ik begreep bijna alles wat de bezoekers tegen – of over! – mij zeiden. Natuurlijk was dat niet altijd prettig. Amerikanen waren vaak schaamteloos in hun commentaar. Laszlo noemde dat eerlijk en openhartig: ‘Daar kunnen Europeanen een voorbeeld aan nemen.’ Dat was makkelijk gezegd. Hun ‘eerlijke en openhartige’ commentaar ging over mijn voorkomen en niet over dat van hem.

Zo was er een oude man, die elke dag direct na openingstijd mij kwam bestuderen. In de andere zalen zag je hem niet, ik had het nagevraagd bij mr. O’Donnell. Nahijgend van het beklimmen van de vier trappen liep hij op mijn tafel af en bleef op een meter afstand staan om me intens aan te staren en bij zichzelf te mompelen: ‘You’re small. My god, you’re so small. Incredible. I have never seen anyone so small.’

Hij had alleen oog voor mij. De Apachetweeling interesseerde hem niet. Het vreemde was dat de oude man nooit rechtstreeks het woord tot me richtte of me een vraag stelde. Het kwam waarschijnlijk niet bij hem op dat ik kon praten. Misschien dacht-ie dat ik een pop was? Tenslotte stond ik er aardig versteend bij. Ik durfde me niet te verroeren wanneer hij me zo doordringend aanstaarde en mompelde dat ik ‘so small’ was. Ik voelde me ongemakkelijk onder zijn blikken, begon het zelfs angstaanjagend te vinden. Maar hij bleef komen.

‘Don’t you like tomatosoup?’

Wat een domme vraag! Ik had een maand lang braaf zijn tomatensoep naar binnen gelepeld omdat ik toch iets moet eten. Niet dat ik veel voedsel nodig had; als je 16 pond woog, zoals ik, had je niet veel nodig. Thuis at ik ’s ochtends een beschuitje en in de avond één aardappel en een beetje groente. Mim kookte op zondagochtend altijd een eitje voor mij, maar dat was al te veel. Ik at het eigeel op en gaf de rest meestal aan Johannes, die jaloers naar mijn eitje had zitten staren.

‘Is there something wrong with my soup, Kaiser?’

Hij wist heel goed wat er mis was met zijn soep. Dat had ik hem al eerder verteld: het kwam uit een blikje. ‘Can’ zeiden ze hier. Het was soep waar je alleen maar water bij hoefde te voegen. Gecondenseerde soep. En die smaakte nergens naar.

‘Maak je niet druk, Junge. Dat doen ze met veel voedingsmiddelen,’ zei Laszlo toen ik me erover beklaagde. ‘Ze maken alles haltbar. Haltbarkeit is een grote stap voorwaarts. Haltbarkeit is een zegen voor de mensheid. Napoleon is ermee begonnen. Hij liet zijn legers aan het front bevoorraden met blikvoedsel. Daardoor kon hij helemaal oprukken tot Moskou. De Amerikanen pikken dat idee nu op en bouwen die hele handel uit. Het zijn handige zakenjongens.’ Soms sloeg Laszlo door. Dat wist ik wel na bijna tweeënhalve maand dag en nacht met hem te zijn opgetrokken. Zijn verhalen kwamen inmiddels mijn neus uit.

Laszlo at zelf trouwens geen blikvoedsel. Hij had een gevoelige maag, zei hij. Ik wist dat hij ’s avonds laat, als ik sliep, de deur uit ging om uitgebreid te souperen. Ik hoorde hem diep in de nacht thuiskomen en ook al lag ik met mijn rug naar zijn bed, ik kon precies ruiken wat-ie had gegeten (en gedronken!).

‘Ah, Maybe Mister Kaiser wants the menu? I warn you, Kaiser. Don’t let it get to your head. And don’t mess with me.’

Het sarcasme droop ervan af. Hoe durfde hij? Het was ronduit bedroevend wat-ie ons aan eten durfde voor te zetten. Bedroevend en beledigend. Nooit serveerde hij een maaltijd met verse ingrediënten. Hij had zelfs een keer een mengsel van aardappelen en groenten op mijn bord gekwakt, rechtstreeks uit zo’n blikje: onopgewarmd. Ik haalde mijn vinger erdoorheen en nam voorzichtig een lik. Het smaakte niet naar aardappelen of groente. En ik wist hoe smakelijk aardappelen konden zijn. Het Bildt was het centrum van de pootaardappelteelt, daar kwamen de beste aardappels van de wereld vandaan.

‘Eat, boy, for God’s sake! I need you healthy.’

Mr. O’Donnell verhief zijn stem. Hij klonk geïrriteerd. Ik keek recht in zijn opengesperde mond en kon slechts met moeite mijn afschuw verbergen. Ik zag zijn bruine stompjes, zijn dikke tong en zijn gehemelte. Tussen die stompjes en zijn tong hing een web van speekseldraden. En die lucht! O, wat stonk die man uit zijn mond. Iets daarbinnen verspreidde die weerzinwekkende lucht. Een ontstoken kies? Ze zagen er allemaal verrot uit. Die geur was niet fi jn op een nuchtere maag. Zou het soms een abces zijn? Nee, deze geur was zurig. Ik wist hoe een abces rook. Meneer Gorter had er ooit een op zijn zitvlak. Mannengeuren waren sowieso vaak scherp en onaangenaam. Mannen konden op uiteenlopende plekken zweten – voorhoofd, oksels of voeten –, maar de ellende was dat mijn neus zich doorgaans op kruishoogte bevond, en het waren dus vooral geuren uit die regio waarmee ik werd geconfronteerd: een zweetkruis, fl atulentie, een oude stinkende onderbroek of – het allerergst! – allerlei venerische ziekten die rond de genitaliën woekerden. Oud zweet was vies, maar de geur van gonorroe was onverdraaglijk. In een vertoontent kon het op een warme zomerdag uiterst onaangenaam ruiken, en in Amerika was dat niet anders. In het Dime Museum kwam ook van alles aanwaaien. In de avonduren liepen er matrozen binnen met dames die ze ergens hadden opgepikt en met wie ze waren doorgezakt. Dan stonden ze op korte afstand met lodderige ogen en zo’n kegel voor mijn kijktafel en stootten elkaar grinnikend aan. Toch had ik liever iemand die naar alcohol rook dan iemand met een stinkend lichaam. Bier, jenever of whisky hadden tenminste eerlijke geuren, anders dan de verrotting die uit mr. O’Donnells mond kwam.

Mim vond dat ik een overgevoelige neus had, dat ik overdreef, dat iedere man een eigen lichaamsgeur met zich meedroeg en dat ik ook zo sterk zou geuren als ik wat ouder werd. ‘Misschien ben je al uitgegroeid, Gerrit, maar je wordt volwassen; dat is onvermijdelijk. Dan ga jij ook anders ruiken.’ Mim had gelijk. Ik merkte het bij mijn broer. Doeke was weliswaar vijftien maanden jonger dan ik, maar zijn lichaamsgeur was de afgelopen winter opeens veranderd. Van de ene op de andere dag, leek het wel. Ik had er niet zo veel last van, want ik had een eigen ledikantje en hoefde niet naast hem te slapen, zoals Johannes.

Mim zelf rook trouwens naar carbolzeep. Dat gebruikte ze in grote hoeveelheden om de petroleumlucht kwijt te raken. Wanneer we naar de kerk gingen, deed ze parfum op uit een chic fl esje dat we haar een paar jaar geleden cadeau hadden gedaan.

‘Why do you keep quiet?’

Ik moest me beheersen om niet mijn neus dicht te knijpen. Dat zou hem nog meer opwinden. Als je zo veel mensen voor je neus hebt zien staan als ik, wist je precies bij wie je je neus kon dichtknijpen en bij wie niet. Ja, van de meeste mensen die voor me stonden en me bezichtigden, kon ik goed inschatten wat ze van me dachten of wat ze van plan waren, maar bij mr. O’Donnell wist ik het niet meer. Hij viel sinds deze ochtend in de categorie van de onberekenbaren.

Vanuit mijn ooghoeken zag ik de indianen nieuwsgierig toekijken of mr. O’Donnell mij aan het praten kreeg.

‘Is it because of our argument this morning?’

Het was onvoorstelbaar, maar dit was dezelfde man die ons vier weken geleden had opgehaald bij Hoboken, waar de boot aankwam. Die avond was mr. O’Donnell een al voorkomendheid, hij sprak me beleefd aan met ‘mister Kaiser hier – mister Kaiser daar’, droeg onze bagage en hield zelfs een paraplu boven mijn hoofd toen hij ons van de terminal naar het koetsje begeleidde. Hij informeerde naar de overtocht, naar de plek waar ik vandaan kwam, naar mijn familie. Hij deed zich charmant en hoffelijk voor, precies zoals ik me bij Amerikanen had voorgesteld. Of beter gezegd: zoals Laszlo ze had omschreven, die middag in Het Graauwe Paard. Of nog beter gezegd: zoals Laszlo ze aan mij had verkocht, de Amerikanen met hun zogenaamde open mind.

De laatste dagen had ik helemaal geen zin om op te staan. Het liefst zou ik de hele dag in bed blijven liggen luisteren naar de geluiden op straat. Het werk was zwaar. Iedere avond kwam ik afgepeigerd terug in het pension. En daar moest ik alles zelf doen: wassen, aankleden, haren borstelen, bed opmaken, thee zetten, mijn halve boterham smeren. Alles! Als Taetske of mim me op reis begeleidde, verzorgden zij in de ochtend mijn ontbijt en toilet. Laszlo deed dat niet. ‘Ik ben jouw impresario en niet jouw gouvernante!’ Een enkele keer had hij de ketel op het vuur gezet, maar dan moest ik de thee zelf maken. Het kostte Laszlo grote moeite om bijtijds op te staan. Hij bleef liever liggen, maar ik stond erop dat hij mij vergezelde naar het Dime Museum. Ik moest de Hongaar echt opjagen om op tijd op mijn werk te verschijnen. Laszlo had een uitgebreid ochtendritueel, alvorens hij zich ‘aan de wereld wilde presenteren’, zoals hij dat noemde.

‘De wereld heeft recht op een volmaakte Laszlo,’ zei hij dan met een brakke stem terwijl hij zijn zwarte knevel invette met pommade van Murray’s.

Voor hij de buitendeur van het boarding house opende, rechtte hij zijn rug, streek nog eens over zijn snor en stak zijn ebbenhouten wandelstok met de zilveren knop naar voren, gereed voor de eerste stap buitenshuis. Zelfs op het stoomschip – tussen de in vodden geklede Italianen – paradeerde hij onberispelijk over het dek alsof hij van koninklijken bloede was. Dat deed-ie in Amsterdam in het Paleis voor Volksvlijt, waar ik hem voor het eerst had gezien, dat deed-ie in Ouwe-Syl in Het Graauwe Paard en dat deed-ie in New York in de Bowery.

Ik had er geen zin meer in om zulke lange dagen te moeten werken en ieder uur op te moeten draven om tussen al die wonderlijke mensen op het podium te staan voor een nietszeggende performance. En bovendien ook nog die smakeloze, houdbare rotzooi te eten. Nee, het was genoeg geweest. Ik had het inmiddels bijna tien weken gedaan, en ik wilde hier zo snel mogelijk weg. Dit museum was een grote vergissing! ‘Bitte, Gerrit, hou nog even vol. Het is een tussenoplossing,’ had Laszlo gezegd toen ik mijn ongenoegen uitte. ‘We moeten toch ergens beginnen. Het is toch geen schande om een paar maandjes in dit museum te werken. Straks kun je in het circus laten zien wat je in huis hebt, en dan gaan we samen Amerika veroveren. Van oost naar west trekken we op, zoals de kolonisten. In Brooklyn heb ik goede contacten. Daar woont een oude vriendin van me, een Duitse trapezewerkster, die ik hoogstpersoonlijk bij Cirque Fernando heb geïntroduceerd. Eva heet ze. Eva Ziegler. Een mooie blonde dame met lange trapezebenen.’

‘Listen, Kaiser. I don’t give a damn if you don’t want to talk to me, but you have to eat something.’

Mr. O’Donnell bolde zijn wangen en spuugde op de grond. De bruine klodder trok langzaam in het hout.

‘What’s the matter? Have you never seen spit before?’

Ik bleef zwijgend naar de grond kijken, concentreerde me op de schuimende luchtbelletjes, die stuk voor stuk uiteenspatten en een donkere vochtvlek op het hout achterlieten.

‘Don’t you want to grow up?’

Mr. O’Donnell moest luid om zichzelf lachen. Het was een naargeestig lachje, dat na onstuimig gesnuif in een hoestbui eindigde. Het was zaak om mijn kalmte te bewaren.

‘I am talking to you! Look at me when I’m talking!’

Mr. O’Donnell zei talking, maar hij bedoelde shouting. Er was nog een woord voor schreeuwen, maar dat was ik vergeten. Wat was het ook alweer? Het was een kort woord, dat in het geheel niet op die twee andere leek. Ik zou het later opzoeken in mijn schriftje. Naast de praktische eethuiszinnen noteerde ik ook nieuwe woorden die ik overdag opving en die me nuttig voorkwamen. Gisteren hoorde ik een zeeman zeggen tegen de donkere dame die aan zijn arm hing, dat hij in maart altijd last had van spring fever, maar dat het dit jaar door de hevige sneeuwstormen nog niet…

‘LOOK AT ME, KAISER!’

Ik keek recht in mr. O’Donnells ogen en probeerde mijn blik neutraal te houden. Hoe klein ik ook was, er waren mannen die zich door mijn blik snel aangevallen voelden. Gelukkig wist ik na al die kermisjaren om welke blik het ging, dus probeerde ik die te vermijden. ‘Je kijkt hooghartig,’ zei meneer Gorter, toen hij op de Groninger kermis van bezoekers – mannen uiteraard! – klachten had gekregen. ‘Je schrikt mensen af met die blik. Waarom kijk je zo?’

‘Hoe kijk ik dan, meneer Gorter?’

‘Dat zeg ik toch: hooghartig. Hautain.’ Niemand had me ooit gezegd dat ik hooghartig keek. Of hautain. Ik wist niet eens wat die woorden betekenden. Het was ook niet mijn bedoeling hooghartig of hautain over te komen, maar het ging kennelijk vanzelf. Meneer Gorter legde uit dat het een bepaalde gezichtsuitdrukking was, die ik van nature had: ‘Het is iets wat je doet met je ogen, je wenkbrauwen en je mond.’

‘Alle drie, meneer Gorter?’

‘Ja, alle drie.’

Ik vond zijn uitleg nogal vaag, maar Taetske herkende het wel, zei ze. ‘Je trekt je rechterwenkbrauw op en je maakt een pruilmondje.’

‘En mijn ogen? Wat doe ik daarmee? Meneer Gorter had het ook over mijn ogen.’

‘Nou, het lijkt wel of je ogen groter en lichter worden.’

‘Lichter?’

‘Ja, je blik wordt koeler. Althans, zo komt het over.’ Taetske kende me door en door.

Ik controleerde het in de spiegel en kon me er wel iets bij voorstellen. Het was lastig om ervan af te komen, van die hooghartige blik, maar sinds die dag stak ik veel tijd in het oefenen van een neutrale blik en een aandoenlijke blik. Bij de aandoenlijke blik trok ik beide wenkbrauwen op, krulde mijn lippen en hield mijn hoofd een tikkeltje schuin. Die blik werkte vooral goed bij vrouwen, ongeacht hun leeftijd of afkomst. Mim vond het niks: ‘Je kijkt als een hond die bedelt om eten. Bij mij hoef je ’t niet te proberen, jongen.’

De hooghartige blik gebruikte ik alleen nog maar wanneer ik geen zin had in gezelschap en op mezelf wilde zijn. Of wanneer iemand mij hartgrondig had beledigd, zoals mr. O’Donnell had gedaan.

‘And another thing, Kaiser! Where is your Hungarian friend?’

Ik knipperde met mijn ogen, want de vraag verraste me. Mr. O’Donnell boog zich naar voren en siste in mijn oor: ‘Where is he? I haven’t seen him for a long time.’ Hij overdreef. Laszlo was nog geen twee dagen weg. Om precies te zijn: twee nachten en een dag.

‘Is he gone?’

Ik voelde er niets voor om hem te vertellen dat Laszlo na een woordenwisseling het pension boos had verlaten. Daar had-ie niks mee te maken.

‘Is he back to Hungary?’

Alsof Laszlo ooit naar Hongarije zou terugkeren. Hij had geen goed woord voor zijn geboorteland over.

‘Is he fed up with you too?’

Dat begreep ik niet. Ach, ik had geen zin om na te denken over wat deze man allemaal in mijn gezicht slingerde.

‘I’d like to know why that poshy Hungar has left? Were you sassy to him too? You’re a little troublemaker, aren’t you?’

Laszlo was charmant in de omgang, zat boordevol verhalen en bizarre fi losofietjes. Het probleem was alleen dat hij zo moeilijk uit zijn bed kwam en veel minder ‘lukrative Kontakte’ in New York had dan hij beweerd had. Het duurde lang voor ik besefte dat het gevaarlijk was om me een toekomst voor te stellen die gebaseerd was op sprookjes van die gewiekste Hongaar; tien weken om precies te zijn. Dat had ik hem ook verteld toen hij me ’s avonds laat na een lange werkdag had teruggebracht naar het pension en meteen weer wilde vertrekken om te gaan souperen. Laszlo was enorm in zijn wiek geschoten. Hij liet me niet eens uitpraten: ‘Laszlo is dag en nacht in de weer voor jouw toekomst en dan zeg jij dat Laszlo sprookjes vertelt. Dat Laszlo jou heeft misleid. Ah, dat doet pijn, Junge. Heel veel pijn. Dit soort aantijgingen accepteer ik niet. We praten verder wanneer jij je excuses hebt aangeboden.’ Laszlo liep de deur uit en was zo gepikeerd dat hij zijn wandelstok en bolhoed vergat. Die lagen nog steeds op de tafel. Zijn bed was al twee dagen onbeslapen. Ik had geen idee waar hij uithing. Al twee ochtenden was ik zonder hem naar het museum gewandeld.

‘So, you’re all alone in Amerika now? No friends? No family?’

Terwijl mr. O’Donnell me spottend aankeek, probeerde ik aan andere dingen te denken: aan Ouwe-Syl, aan ons huis onder aan de dijk, de gezellige woonkamer. Ik zag mijn broers en zussen aan de eettafel zitten en mim, die andijviestamppot met spekjes opschepte. Hoe zou het met haar zijn? Zou ze me kunnen vergeven? Het speet me dat ik haar theekopje kapot had gegooid. Het was het kopje dat ik haar cadeau had gedaan van mijn eerst verdiende kermisgeld.

‘That’s harsh for a little fellow like you. So small and all alone in such a big country.’

Mr. O’Donnell toonde een boosaardige grijns, bolde zijn wangen en schoot een fl uim af, die met een boog net naast mijn lakschoenen belandde.

‘I’ll be back later, and I expect to find an empty plate!’

Mr. O’Donnell draaide zich om en liep met driftige passen de trap af. De Apachetweeling hervatte ogenblikkelijk hun gefl uister en haalde een fl acon whisky tevoorschijn.

Ik zuchtte een keer diep en probeerde me te ontspannen. Ik dacht na hoe ik kon wegkomen van deze plek, maar dat was lastig. Ik kende niemand in deze enorme stad. Bovendien had Laszlo het geld. Het leek hem wijzer om dat bij zich te houden omdat je nooit weet wat de andere gasten in ons boarding house ’s nachts uitspookten. Er zaten wonderlijke types bij en de slaapvertrekken werden slechts door gordijnen van elkaar gescheiden. ‘We zijn in een ruig buurtje terechtgekomen, Gerrit. Geloof me, er zijn betere plekken in New York.’

O, de avond van onze aankomst leek zo ver weg. Ik had er zo naar uitgekeken. De bootreis op de SS Burgundia was buitengewoon onaangenaam geweest en na vier weken oceaan verlangde ik intens naar het moment waarop ik voet zou zetten op Amerikaanse bodem. Lasz lo had tickets voor de derde klas gekocht, en we zaten dicht opeengepakt tussen landverhuizers uit alle delen van Italië, maar vooral uit het zuiden en van Sicilië. Arme sloebers, in lompen gekleed. Vaak waren het grote gezinnen, aangevuld met broodmagere tandeloze grootouders, van wie het de vraag was of ze het land wel binnen mochten. Men zei dat landverhuizers bij binnenkomst streng werden gecontroleerd op hun bruikbaarheid, en dat zieke, oude en domme mensen niet werden toegelaten. Dat je een testje – een puzzeltje met blokjes – moest doen om te laten zien of je slim genoeg was om Amerika te mogen betreden.

Het was een zware beproeving, die vier weken op het stoomschip. We verbleven in een halfduistere ruimte benedendeks en lagen op dunne matrasjes op de grond. Ik deed ’s nachts nauwelijks een oog dicht. Ik had last van het ongedierte – luizen, vlooien – en de stank van al die Italiaanse families. Er waren uiteraard veel mannen met stinkvoeten, die zelfs ’s nachts hun laarzen aanhielden. En dan had je nog een grote groep Italianen die niet tegen de deining van de zee kon en de ganse nacht lag te jammeren. Iedereen moest weten hoe zwaar ze het hadden.

‘Gelukkig ben jij niet zo’n huilebalk, Gerrit,’ zei Laszlo. ‘Jij bent een dappere jongen. Daar kunnen die Italianen een voorbeeld aan nemen. Ik hoor jou tenminste niet om je moeder jammeren.’

Jammeren om mim heb ik niet gedaan. Natuurlijk heb ik wel veel aan haar gedacht, maar dat hield ik voor mezelf. Ik probeerde er het beste van te maken, die lange zeereis, en fantaseerde – wanneer ik ’s nachts wakker lag – veel over mijn nieuwe loopbaan in het circus of oefende de Engelse woordjes die ik in mijn schriftje had genoteerd. Met de Italianen maakte ik een praatje om mijn Engels te oefenen, maar door hun zware accent werden dat vaak verwarrende conversaties. Een enkeling liep op het dek rond met hetzelfde boekje als ik had gekocht. Het was lachwekkend om twee in lompen geklede Italianen met dat boekje in hun hand tegen elkaar te horen zeggen: ‘We would like a table by the window’ of ‘My compliments to the chef.’

Laszlo deed niet mee aan dat soort conversatielesjes. ‘Ik ben met mijn hoofd al in Amerika, Gerrit. Ik sta al op de kade. Met mijn rug naar Europa. Ik kijk vooruit. Wat interesseren mij die Italianen, het zijn schooiers. Ze zullen het niet redden in Amerika! Hun mentaliteit deugt niet.’

Laszlo vond het nuttiger om mij te vertellen wat ik zou aantreffen in New York. ‘Je moet toch weten in welke wereld je terechtkomt. Ik wil niet dat je overweldigd wordt door al die besondere Eindrücke op de eerste dag,’ zei hij cryptisch. De Hongaar had New York al een paar maal beschreven – hoe de stad eruitzag vanaf de Hudson, hoe de stad oogde bij zonsopgang en hoe ze eruitzag wanneer de avenues en grote pleinen in het elektrische licht baadden. Vooral Times Square was een baken. Laszlo schetste een beeld van New York alsof hij er geboren en getogen was. Hij kwam uit Boedapest, maar wilde daar nooit over praten. ‘Je kijkt toch ook niet achter je in de toiletpot naar wat je darmen eruit hebben geperst?’ Zo vertelde hij geestdriftig over een kolossaal beeld dat op een eiland voor de kust van New York ons stond op te wachten: een reusachtige vrouw van koper, die de landverhuizers uit alle windstreken welkom heette. ‘Met een uitgestrekte hand groet ze iedereen die de Nieuwe Wereld wil betreden en in haar andere hand – de rechter – houdt ze een fakkel hoog. Symbolisch voor de open mind van de Amerikanen,’ aldus Laszlo. ‘Het beeld is gloednieuw. Het staat er twee jaar.’ Nou, ik heb die hele vrouw niet gezien, hoe kolossaal ze ook mocht wezen. Wij waren de laatsten die het schip verlieten: eerst mochten de passagiers van boord met eerste- en tweede-klaskaartjes. Het miezerde zachtjes en er hing een dichte mist boven de Hudsonbaai. Je kon niet verder kijken dan een meter of honderd, maar het was een machtige rit door New York. Mr. O’Donnell wachtte ons op met een rijtuigje, en ik mocht naast hem plaatsnemen op de bok. Mr. O’Donnell was die avond zo attent om een groentekistje op de bok te plaatsen, waardoor ik over en langs het paard kon kijken. Laszlo zette zijn nertskraag op en dook het rijtuig in. Ik vergaapte me aan de skyscrapers, gebouwen van tien tot twaalf verdiepingen hoog, waarvan de toppen door de mist werden verborgen. Ik kreeg een stijve nek van het omhoog kijken. Alles was even imposant. En die hoeveelheid verkeer! Als er op zo’n koude avond al zo veel mensen op straat wandelden, hoe druk zou het wel zijn bij mooi weer? vroeg ik me af. Het was niet te vergelijken met Parijs of Marseille, steden die ik op onze doorreis vluchtig had gezien. Sommige straten baadden, zoals Laszlo had verteld, in het licht. Ja, dat was nog het meest opmerkelijke: al die elektrische verlichting ’s avonds. Op dat punt had Laszlo gelijk. Op dat punt wel.

Mr. O’Donnell was die avond een perfecte gastheer. Toen ik hem had verteld over mijn Friese afkomst, vertelde hij dat-ie uit Ierland kwam. Uit een plaatsje dat Limerick heette. Terwijl we op vertrouwde voet keuvelden, wees hij beroemde gebouwen aan en vertelde hoe ze heetten. Hij legde uit dat we naar de Lower East Side zouden gaan, een levendig buurtje tussen de Italianen en de Chinezen in. Daar was het Dime Museum gesitueerd. Na een uurtje arriveerden we in een brede straat met winkels, kroegen en eethuizen, waar aan twee zijden – op korte afstand van de gevels – een stalen viaduct doorheen liep.

‘This is the heart of the city,’ zei mr. O’Donnell en hij trok aan beide teugels om het paard te laten stoppen. ‘This is the Bowery!’

Op hetzelfde moment denderde er een stoomtrein over het viaduct. De locomotief joeg dikke bruine wolken langs de gevels. Ik had nog nooit zoiets gezien. De aanblik van die trein op dat smalle viaduct en het zware geluid van staal op staal was overweldigend. Ik dacht: ik moet dit allemaal onthouden en snel een brief aan mim en Taetske sturen met mijn reisindrukken: de verlichte avenues in de mist, het geluid van de stoomtrein tussen die stalen bogen, de geuren… Zij vinden dat ik zo goed kan vertellen, en ze zullen verheugd zijn met mijn bericht. Het ontbrak me echter aan moed zo’n brief te schrijven. Ik had een hoop uit te leggen en ik wist niet goed hoe ik mijn plotselinge vertrek moest goedpraten.

Op de SS Burgundia had ik van mim gedroomd, die met mijn broers en zussen aan tafel zat. Doeke zat aan het hoofd van de tafel, op mijn plek! Taetske kwam opgewonden binnen gehold met een envelop in haar hand. Mim scheurde de envelop in snippers en gooide ze in de potkachel. Al mijn kermisfoto’s op de schouw waren verdwenen, evenals mijn stoeltje aan het hoofd van de tafel, mijn leren fauteuiltje… Alle sporen van mijn bestaan waren uitgewist. In een andere droom kwam ik thuis en werd ik feestelijk onthaald door dorpsgenoten bij de sluis: een hele drom kinderen liep jubelend en zingend achter me aan, maar toen we bij de Oosterstreek kwamen, was ons woonhuis leeg en verlaten.

Het waren slechts dromen, dat wist ik ook wel, maar ze wakkerden niet bepaald mijn schrijfl ust aan. Pas tijdens de tweede week in Amerika vond ik de moed voor een brief. Ik beschreef uitvoerig de zware bootreis en mijn impressies van New York, en dat ik in de gelukkige omstandigheid verkeerde direct werk te hebben gevonden. Dat het werk anders was dan ik verwacht had, verzweeg ik. Een paar kinderen hadden de brief voor mij in de bus gestopt, want net als in Ouwe-Syl hingen de brievenbussen ook hier te hoog voor mij.

De directeur van het museum, mr. Kreps, was de tweede Amerikaan die ik ontmoette. Met zijn brede grijns en warme handdruk voldeed hij exact aan het beeld dat Laszlo van de Amerikanen had geschetst. Hij streek niet over mijn haar, tilde mij niet ongevraagd op en sprak me evenmin aan alsof ik een klein kind was. Kortom: hij behandelde me als een normaal mens.

Welcome to America!’ Met een stralende grijns stond hij midden in zijn werkkamer: Welcome to my museum!’ Tussen zijn dikke vingers stak een enorme sigaar, die hij met een geheven arm omhooghield terwijl zijn andere hand een uitnodigend gebaar maakte naar de twee fauteuils voor zijn bureau. De rook van zijn sigaar kringelde op en bleef hangen rond de plafonnière. Hij stond daar, mr. Kreps, als was hij het Vrijheidsbeeld zelf. Ik stond nog aarzelend in de deuropening. Laszlo, die achter mij aan kwam, moest mij naar voren duwen. Dit is een nieuw begin, dacht ik. Nu begint mijn leven pas echt.

Er volgde een kort en zakelijk onderhoud, waarin we doornamen hoe ik gepresenteerd zou worden. Daar werden we het snel over eens: op de affi ches zou staan PRINCE COLIBRI – THE SMALLEST MAN IN THE WORLD en daaronder in grote cijfers: 28 inches, 16 pond. Cijfers waren belangrijk in mijn professie, daar draaide alles om. Hoe kleiner je lichaamslengte, hoe drukker je tent werd bezocht. In Amerika gebruikten ze inches om je lengte mee uit te drukken. Dat was wennen. Ik vond 28 inch aanzienlijk kleiner klinken dan 72 centimeter.

Prince Colibri was de artiestennaam die Laszlo tijdens de bootreis voor me had verzonnen. De aanhef was om het sprookjesachtige van mijn wezen te benadrukken, Colibri verwees naar een tropisch vogeltje dat volgens Laszlo heel snelle bewegingen met zijn vleugels maakte wanneer het in de lucht hing om te eten. ‘Die bewegingen doen me aan jou denken. Genau, Gerrit, zo frivool, zo sierlijk.’ Ik had geen idee waar de Hongaar het over had, ik kende het vogeltje niet. Laszlo probeerde een kolibrie na te doen. Het was een lachwekkend tafereel: de Hongaar huppend op het tussendek van de SS Burgundia, de polsen slap, zijn handen wapperend en de hals gerekt.

Mr. Kreps had bij de bespreking aangedrongen op de toevoeging Smallest Man in the World. Ik vond dat nogal ver gaan, maar de directeur wuifde mijn bezwaren weg: ‘Mister Kaiser, let me ask you one question. Do you know anyone smaller than you?’

‘Eh… no.’

‘Exactly! Me neither. And as long as we don’t know anyone smaller than you, you’re number one. That’s how it works in America!’

Het was een redenering waar ik geen speld tussen kon krijgen. Ik vond het eerlijk gezegd wel interessant klinken: nummer een. Jarenlang was ik door meneer Gorter aan de man gebracht als ‘zeldzaam natuurwonder’, maar daar liepen er meer van rond op de kermis. Een nummer een onderscheidde zich duidelijk van alle natuurwonderen. Nadeel was dat nu alles werd toegespitst op mijn afwijkende lengte en niet op mijn algehele verschijning. Amerikanen hadden de neiging zaken te versimpelen wanneer ze iets onder de aandacht wilden brengen.

‘Wees niet altijd zo kritisch, Junge,’ zei Laszlo. ‘Mr. Kreps is een kundige directeur, die uitstekend weet hoe hij jou in de markt moet zetten. Het is genial om jou als kleinste man ter wereld te presenteren. Geistsprühend! Niks geen leeftijd, alleen je lengte en je gewicht: 28 inch, 16 pond! Waarom heb ik dat zelf niet bedacht?’

Na die zakelijke bijeenkomst had ik mr. Kreps niet meer gezien, en ik wilde hem dolgraag spreken en mijn grieven voorleggen. Met Laszlo had ik een lijstje opgesteld met punten die ik graag anders wilde zien, zoals het eten, de zogenaamde performance en de onbeholpen aankondiging op straat, waar ik als enige acte de présence moest geven.

Toen ik mr. O’Donnell naar mr. Kreps vroeg, vertelde hij dat de directeur op zakenreis was. Hij bezat nog meer Dime Musea en was voortdurend op zoek naar nieuwe ‘bezienswaardigheden’ om zijn collectie op peil te houden. Het verloop onder de exposanten was vrij groot. Nu was mr. Kreps op jacht naar een reus in Ohio, een man van 2,48 meter. Ik voelde de bui al hangen: als mr. Kreps erin slaagde de gigant te strikken en hem in dit museum te laten werken, kwam hij vast en zeker op mijn zaal te staan. Dan zouden we als contrasten worden gepresenteerd.

Na tien weken had ik nog nauwelijks iets van de stad gezien. En dat was wat ik het meest miste: mijn wandelingen. In Ouwe-Syl maakte ik dagelijks een ommetje voor het slapengaan. Dat was heerlijk, omdat er op dat tijdstip geen kinderen meer op straat zwierven die mij konden belagen. Overdag was er geen ontsnappen aan. Ze stonden brutaal boven aan de dijk te wachten tot ik een stap buiten de deur zette en stormden op me af om in een benauwende kring om me heen te gaan staan. Dikwijls bleven ze zaniken of ik met hen wilde spelen. Ook wanneer ik mijn stem verhief en hen sommeerde me met rust te laten, bleven ze op een meter of tien achter me lopen. ’s Avonds laat kon ik onbekommerd wandelen. Dan waren het alleen de zwerfhonden die mijn plezier konden bederven.

In New York durfde ik ’s avonds laat de straat niet op te gaan. De Bowery was een ruige buurt, waar ik me niet veilig voelde zonder het gezelschap van Laszlo. Je had op Third Avenue wel een paar chique concertzalen, maar verder waren er vooral bordelen, Duitse bierlokalen, pandjeshuizen en duistere oosterse zaakjes waar je kon gokken of opium schuiven. Er liep van alles rond: matrozen, fabrieksarbeiders, soldaten, zwervers, maar ook kantoorpersoneel dat goedkoop en spannend vertier zocht. En van tientallen nationaliteiten: Russen, Ieren, Duitsers, noem maar op. De hele wereldpopulatie was in de Bowery vertegenwoordigd.

Ik had ook niet de puf om na werktijd nog iets te ondernemen. Het leek wellicht eenvoudig om je te laten bezichtigen, maar het vergde een scherpe concentratie. Aandacht vangen en vasthouden was dodelijk vermoeiend. Je kon het een paar uur volhouden, maar dan was je energie echt op. Ineens. Dan had je afl eiding nodig, een pauze. In het Dime Museum kregen we geen pauzes, we moesten van de ochtend tot de late avond op onze plek blijven staan: van tien tot tien. Het was een onafgebroken stroom bezoekers die ons wilde bezichtigen: voor het merendeel immigranten die weinig geld te besteden hadden of zeelieden die een goedkoop verzetje zochten.

Dan moesten we ieder uur ook nog opdraven voor een korte voorstelling op de eerste verdieping. ‘Performance’ had directeur Kreps dat bij de contractbespreking genoemd. ‘Every hour we present a performance on the fi rst floor.’ Het stelde weinig voor: alle exposanten moesten in een rij op het podium staan en mr. O’Donnell hield een korte uiteenzetting. Op het moment dat hij je naam noemde, moest je naar voren stappen. Als ik aan de beurt was, legde hij het verschil tussen een dwarf en een midget uit: ‘A midget is extremely short, but normally proportioned.’ Hij wees met zijn aanwijsstok op mijn ledematen om te benadrukken dat mijn armen en benen volmaakt in verhouding waren met de rest van mijn lichaam. Het vervelende was dat mr. O’Donnell er een groot genoegen in schepte om afsluitend de aandacht op mijn oren te vestigen. Zijn aanwijsstok tikte eerst mijn rechteroor aan, daarna mijn linker. ‘As you all can see, the ears of this Dutch midget are quite big. In fact they have the normal size of a child of his age.’

Het was vernederend om die houten stok op mijn oren te voelen. Bij de andere exposanten gebruikte mr. O’Donnell de stok niet. Alleen bij mr. Thompson wees hij er de plek mee aan waar zich de tweede maag zou bevinden.

Het podium lag op de eerste verdieping, en daar lag ook mrs. Bonfi re op haar versleten, mosgroene sofa. Zij was de enige exposant die nooit van haar plaats kwam. Ook de nachten bracht ze op die sofa door; haar gevoeg deed ze achter een kamerscherm. Ze was al jaren niet meer buiten geweest. Er hing aan de gevel een grote foto van haar, die vergeeld en kromgetrokken een veel jongere mrs. Bonfi re toonde, maar ze lag op dezelfde sofa en zag er een stuk minder zwaar uit dan de 460 pond waarmee ze nu werd aangekondigd.

De concurrentie was moordend in deze business. In de Bowery zaten meerdere Dime Musea. Aan de overzijde, op zo’n tweehonderd meter van het onze, zat er een waar een man met de vacht van een hond werd getoond. Hij had overal haar: op zijn voorhoofd, op zijn wangen, op zijn schouders, zelfs zijn neus ging schuil achter een bos… als ik Laszlo tenminste mocht geloven. Hij was er gaan kijken en zei dat de man ineengevouwen in een rieten mand lag en zich af en toe oprichtte om naar bezoekers te grommen en te blaffen, maar dat de zogenaamde hondenvacht er behoorlijk nep uitzag. In datzelfde museum zat ook een dame die bijna helemaal was verkalkt: the Ossifi ed Lady. ‘Ze is jong, maar ziet eruit of ze ieder moment de geest kan geven. Ze ziet extreem bleek en oogt breekbaar. Zij is wel angstaanjagend.’ Laszlo had ook een vrouw gezien zonder armen, die met een pen tussen haar tenen gedichten kon schrijven in een prachtig handschrift.

Ikzelf had geen tijd om in die andere musea een kijkje te nemen, maar ik voelde me er eerlijk gezegd ook niet toe geroepen. Op de kermis had ik genoeg wonderlijke mensen bij elkaar gezien. Dat was bijna altijd bedrog, maar dat wisten de bezoekers ook. Hier in Amerika deden ze alsof het allemaal echt was. Zo stond in ons museum op de derde verdieping dus een man met twee magen, mr. Thompson. Hij bezat meerdere doktersverklaringen, maar de bezoekers geloofden het niet. Ik vertrouwde het zaakje evenmin. Mr. Thompson at normale porties, was zelfs aan de magere kant voor iemand van zijn postuur en maakte een uiterst gezonde, bijna verdacht vrolijke indruk. Er was helemaal niets aan hem te zien. Aan de buitenkant, bedoel ik. Op straat zou je zo aan hem voorbijlopen. Bezoekers bleven dan ook maar kort in zijn zaal hangen.

‘Tja, een man met twee magen is nicht zu verkaufen,’ zei Laszlo. ‘Zelfs niet voor Amerikanen. P.T. Barnum zou er niet eens aan beginnen.’

Een kaartje voor ons museum kostte slechts een dime. Het was een dun zilveren muntje dat er ondanks de afbeelding van Lady Liberty goedkoop uitzag. Het leek wel namaakgeld. In Holland hadden de mensen veel meer betaald om mij te mogen bezichtigen. Toen ik in het Paleis voor Volksvlijt exposeerde, betaalden mensen op de eerste rang een kwartje en op de tweede rang 15 cent. En alleen om mij te zien! Nu kregen ze er voor een armzalige dime de eeneiige Apaches bij, een albinojongen, een dikke dame, mr. Thompson en Irene Woodward, een vrouw die van onder tot boven getatoeëerd was door Hildebrandt, een beroemde kunstenaar.

Hoewel er dus veel te zien was in het museum, was ik de blikvanger. Dat kwam uiteraard omdat ik nieuw was, maar ook omdat ik de eerste maand mijn uiterste best had gedaan me zo goed mogelijk te presenteren. Ik had geglimlacht of mijn leven ervan afhing. Ik had alleen maar mijn ‘aandoenlijke blik’ geëtaleerd – zowel in de zaal als gedurende de performances – en aan bijkans elke bezoeker laten zien dat ik op mijn handen kon lopen. Zoiets vertelde zich snel rond. Ook in een stad van het formaat New York.

Zeker, mrs. Bonfi re, de dame van 460 pond, was ook populair bij de bezoekers, maar zij deed niet meer dan op een sofa liggen. Natuurlijk zag het er imposant uit, zo’n kolossale vrouw met die ontblote bovenarmen en die geplooide vetlagen rond haar middel, maar alleen liggen en nu en dan met een waaier wapperen, daar was je snel op uitgekeken. Directeur Kreps had ons eigenlijk naast elkaar willen plaatsen, zei hij bij de contractbespreking. ‘Voor het contrast,’ verduidelijkte hij, maar wat was de logica van dik naast klein? Dik hoorde naast dun en lang hoorde naast klein. En dom naast slim. Gelukkig maakte mrs. Bonfi re ook bezwaar tegen het plan. Ze wilde haar zaal niet delen met een ‘pluizige krielkip uit Holland’. Dat waren de woorden waarmee ze haar protest had omkleed, aldus Laszlo.

Ik nam het haar niet kwalijk, ergens begreep ik het wel. Mrs. Bonfi re zat hier het langst van ons allemaal, al vanaf de start van het museum. Ze was ook al vrij oud, een jaar of dertig, vermoedde ik, maar bij zo’n dikke vrouw was leeftijd moeilijk te schatten. Haar gezicht leek wel jong. Mim zou veertig worden in december, maar die zag er veel beter uit dan mrs. Bonfi re. Mim was best een knappe vrouw. Er waren in het dorp genoeg alleenstaande mannen geïnteresseerd in haar. Dat merkte je op straat, als ze met de petroleumkar passeerde of op zondag, wanneer we naar de kerk gingen. Als fruitvliegjes zwermden de mannen na de dienst om mim heen. Het scheen hen zelfs niet uit te maken dat ze een weduwe was met vijf kinderen. Als mim wilde, had ze zo weer een man kunnen krijgen. Maar ze hield alle avances af. Toen ik haar vertelde dat Stienstra, de beurtschipper, naar haar had zitten loeren van achter zijn gezangenboek, bezwoer ze me dat ze nooit meer zou trouwen. ‘Een man als Johannes is een zeldzaamheid. Daar bestaan er geen twee van. En met minder neem ik geen genoegen.’

‘Dus Stienstra maakt geen enkele kans?’ vroeg ik voor de zekerheid.

‘Nee!’ zei ze resoluut. ‘Stienstra kan niet in de schaduw van je vader staan.’

Drie dagen terug had ik post uit Ouwe-Syl ontvangen. De brief van Taetske had me geïnspireerd om snel te antwoorden. In mijn tweede schrijven had ik opgebiecht dat ik niet in een circus was beland, maar aan het werk was in een populair museum in de Bowery. Ik had eerlijk verteld dat ik er twaalf uur per dag onafgebroken moest werken en aan het einde van de dag zo afgedraaid was, dat ik geen lust had om nog een ommetje te maken. Ik wond er dus geen doekjes meer om. Verder had ik beschreven welke mensen er nog meer bezichtigd konden worden, wat voor soort volk er over de vloer kwam, hoe vies het houdbare eten uit cans smaakte en wat voor gevaarlijk buurtje de Bowery was. Dat het zo koud was geweest in New York – vier dagen lang had een sneeuwstorm de stad lam gelegd – en dat het in mijn zaal dikwijls onaangenaam tochtte, had ik verzwegen. Mim zou zich daarover ongerust kunnen maken. Ze was toch al zo bezorgd over mijn gezondheid. Dat had Taetske uitvoerig aangehaald in haar brief. Ik had het epistel van mijn zus zo vaak gelezen dat ik de tekst uit mijn hoofd kende.

Lieve broer,

We hebben je schrijven in goede gezondheid ontvangen. Je kunt je voorstellen dat we opgetogen waren om eindelijk nieuws van je te vernemen na je verdwijning.

Ik schrijf deze brief terwijl iedereen slaapt. Het is stil in huis. Je kunt de klok horen tikken. Het is moeilijk wennen aan die stilte. Vooral bij het avondeten. Jij bent een druktemaker. We missen jouw grappen en grollen.

Iedereen is dagenlang van slag geweest. Doeke was vooral kwaad, Antje deed onverschillig, maar je kent haar; zij zal net als mim niet snel haar verdriet tonen. Ik heb wel veel gehuild en gebeden. Ach, iedereen heeft zo zijn manier om verdriet te verwerken. Ook Johannes had ’t er te kwaad mee. Hij is ook zo jong. Hij begrijpt er nog minder van dan wij. De eerste dagen vroeg hij onophoudelijk: ‘Waar is Gerrit?’ Hij was niet te troosten. Het eerste wat-ie ’s ochtends deed als-ie wakker werd, was naar jouw bedje lopen om te kijken of je onverhoeds in de nacht was teruggekeerd. ‘Gerrit is er niet! Gerrit weg!’ Dat heeft-ie lang volgehouden, wel een week of twee. Nu vraagt-ie alleen op zondag naar je. En of hij jouw eitje mag hebben.

Lieve Gerrit, je bent deze week 14 jaar geworden. Ik had voorgesteld iets bijzonders te doen op die dag, maar mim vond dat onzinnig. ‘Wat valt er te vieren?’ zei ze. ‘Hij is er niet. Klaar.’ We hebben je verjaardag dus in stilte aan ons voorbij laten gaan.

Twee dagen geleden had mim een akelige droom over jou. Na die droom kon ze de slaap niet meer vatten. Ze lag maar te zuchten en te kreunen naast me. Ze had het benauwd. Ten slotte is mim eruit gegaan en heeft ze wat melk voor haarzelf opgewarmd. Ik hoorde haar in de keuken rommelen en ben er toen ook uit gegaan. Ik heb een poosje opgezeten met mim. We hebben over jou gesproken. Dat was fi jn. Eerst kwamen haar verwijten. Dat je nooit met die Hongaar had moeten afspreken. Dat je hier had moeten blijven. Dat zo’n stoomschip niet voor kleine mensen is gemaakt, en dat de wereld niet is gemaakt voor kleine mensen. Dat we thuis – speciaal voor jou! – ’t nodige hebben vertimmerd. Ze is bezorgd hoe het gaat tussen jou en meneer Laszlo. Ze zei: ‘Die man ziet alleen maar een zak met centen voor zich, wanneer hij met Gerrit optrekt. Die Hongaar is geen haar beter dan Gorter.’

Mim heeft me die nacht veel verteld over vroeger. Over al haar zorgen en haar tegenslagen. Toen ze bijvoorbeeld van dokter Draaisma hoorde dat jij gedoemd was klein te blijven en waarschijnlijk evenmin oud zou worden. Die angst was met de jaren afgenomen, maar werd door de vroege dood van Willem weer aangewakkerd.

Het leven is hard geweest voor mim. Ze heeft de laatste jaren veel mensen verloren. Zonder echtgenoot het gezin leiden is zwaar, dat weet je. Dat maakt ’t ook voor haar zo onverteerbaar, dat je zomaar bent vertrokken. Dat je er niet bij stil hebt gestaan wat het met haar doet. Met ons allemaal. Wees niet bang dat we boos op je zijn. We begrijpen dat je na de ellende bij Van Kammen blij was met de aandacht van een impresario die grote plannen met je heeft.

Samen hebben we zitten prakkiseren hoe het eraan toegaat in dat verre Amerika. Wat zou Gerrit nu doen in New York? Zou het goed gaan in dat circus? We proberen ons in te denken hoe het is om in zo’n tent op te treden, waar zo veel Amerikanen komen kijken. Reageert dat soort lui anders dan bij ons? Is dit wat je altijd hebt gewenst? Heb je al een eigen nummer? Mag je zingen? We weten immers hoe graag jij zingt.

Laat alsjeblieft snel weer wat van je horen en vertel wat uitgebreider over je werk. Is het een reizend circus? Hoe heet het? Volgens mim heb je geen naam genoemd op de avond van je vertrek.

Om tien uur komt postgaarder Boomsma langs. Natuurlijk hopen we dat-ie een brief van jou bij zich heeft. Tegen tienen gaat mim naar buiten en wacht hem op, boven aan de dijk, waar ze Boomsma ziet aan komen lopen. Hij weet dat en zwaait al van verre met zijn pet als hij een schrijven van je heeft. Als hij niets heeft, houdt-ie de pet op zijn kop. Zo is dat al zes weken lang gegaan. Mim gaat pas met de petroleumkar op pad als ze Boomsma heeft gezien. Daardoor is ze later thuis en nu moet Antje voor het avondeten zorgen.

Het hele dorp leeft mee. Overal waar ik kom, vragen ze naar je. ‘Heb je al iets gehoord van Gerrit? Hij is toch verdwenen? Kan dat eigenlijk zomaar?’ Die vraag horen we het meest op het dorp: ‘Kan dat zomaar?’ Wat moet je daar nou op antwoorden? De mensen hier zijn ook zo nieuwsgierig. We hebben geen zin om in details te treden. Om ervan af te zijn, zeg ik dikwijls: ‘Ja, dat kan zomaar. Gerrit is gevraagd door een groot circus in New York. Hij verdient er goed geld. Met Kerstmis is hij weer thuis.’

Dat heb je mim beloofd. Maar kerst is nog ver weg, ik hoop dat je eerder terugkeert. Het is voor mim moeilijk om de moed erin te houden. ‘We kunnen alleen maar afwachten en bidden,’ zei ze tegen Stienstra, die langskwam en zijn hulp aanbood. Ze heeft hem de deur gewezen. De kerkklok slaat nu vijf maal. Ik moet weldra op pad. Het is een eind lopen naar Jansma. Als ik te laat bij de poort ben, krijg ik een preek. Op zulke momenten betreur ik dat ik niet meer naar school ga. Dan had ik nog twee uurtjes in bed kunnen blijven liggen. Lekker warm naast mim en Antje. Het stormseizoen is nog niet voorbij. Het is koud op zolder. De ijsbloemen staan op de ruiten. Wat voor jaargetijde is het in Amerika?

Lief broertje, iedere dag bid ik tot God om een teken van leven. Laat snel weer iets van je horen.

Je liefhebbende zuster,

Taetske Keizer

P.S. Je verhalen over de overtocht waren afschuwelijk. We begrepen niet waarom jullie geen boot uit Amsterdam hebben genomen.

De brief van Taetske had me diep geraakt. Ik zag mijn lieve zus zitten in het knusse woonkamertje dat ik zo goed kende. De brief had mijn ogen geopend. Ik begreep nu beter de gevolgen van mijn ondoordachte, overhaaste vertrek. Ze had gerefereerd aan de woorden van Draaisma, de dokter in Luwt, die mij lang geleden had onderzocht.

Het was voor mijn ouders een schok toen ik – tien maanden oud – niet meer groeide. Ik was als een gezonde baby ter wereld gekomen, maar in de wintermaanden was het met groeien gedaan. Er kwam geen centimeter meer bij, terwijl ik goed bleef drinken bij mim. Toen ik maanden later nog steeds 52 centimeter lang was, was mim naar Luwt gereisd en had daar tal van doktoren geraadpleegd. Ten slotte was ze bij dokter Draaisma in het Sint-Anthony Gasthuis uitgekomen. Hij had mij uitgebreid onderzocht en de vakliteratuur erop nageslagen. Draaisma zei dat het een uiterst zeldzame groeiaandoening betrof – geen gewone dwerggroei, maar iets veel zeldzamers. Hij had voorspeld dat ik nooit een normale lengte zou krijgen, dat ik op een kindermaatje zou blijven steken. ‘Ik vermoed dat hij niet boven de meter uit zal komen,’ had Draaisma gezegd, ‘en u moet zich er wel op instellen dat zulke mensen nooit oud worden. Een jaar of tien tot vijftien, hooguit. Meestal krijgen ze een longontsteking. Een kleine verkoudheid kan al fataal zijn.’ Dat was de grootste schok die mim te verwerken kreeg. ‘Tja, we kunnen niet in het lichaam kijken, mevrouw Keizer, maar sommige organen kunnen buitenproportioneel van afmeting zijn.’

Er was toentertijd nog een klein ventje in Friesland, dat optrad op kermissen of zich voor veel geld bij particulieren aan huis liet bekijken. Admiraal Tom Pouce – zo noemde hij zich – was al een eindje in de dertig. Mims nieuwsgierigheid was gewekt. Toen de Admiraal in de zomer van 1876 in Luwt was te zien, ging ze kijken en ze nam mij mee. Ik was twee jaar en vier maanden. Mim had me het verhaal over onze ontmoeting met Admiraal Tom Pouce zo vaak verteld, dat ik na al die jaren niet meer wist wat ik me van die verhalen nog kon herinneren of wat ik meende meegemaakt te hebben. Tom Pouce was te bezichtigen in een vertoontent tegenover het Paleis van Justitie. Hij stond, gekleed in een driedelig kostuum met een vlinderstrik, boven op een tafel. Het was een parmantig mannetje met een kolossaal blozend hoofd, echt een heertje. Zo presenteerde hij zich ook. Als ‘de kleinste heer van Europa’.

Het was een snoever, zei mim. Als je de Admiraal moest geloven, had-ie van alle koningen en keizers in Europa de hand geschud. ‘Ik heb drie dagen gelogeerd bij de tsaar van Rusland. Een innemende man. We hebben geschaakt en ik heb gewonnen.’ De Admiraal had zijn zaken goed op orde. Aan elke vinger droeg hij een grote ring en onder zijn vest van zijden brokaat bolde een stevig buikje. Ofschoon hij veel zweette, zag de kleine man er gezond uit.

Na de voorstelling is mim op hem afgestapt. Hij wierp kort een blik op mij, vroeg mim naar mijn lengte en gewicht en zei toen dat-ie op mijn leeftijd veel kleiner was geweest. ‘Mocht u een carrière in de variétéwereld overwegen, dan geef ik u volgaarne een advies. Uiteraard weet ik niet of het verstand van uw zoon toereikend is, maar zorg ervoor dat hij zijn talen spreekt. Ik spreek er vijf. Jazeker, ik beheers ook het Italiaans. En daar heb ik veel baat bij gehad op mijn talrijke reizen.’

Hij knikte ten teken dat het gesprek was afgelopen. Mim zei dat ik gedurende het hele onderhoud met grote ogen naar de Admiraal had gestaard.

Opgetogen verliet mim de tent. Ze was in de wolken na dat bezoek. Ze trakteerde op wafels, kocht kaartjes voor de circusvoorstelling van Oscar Carré op het Zaailand, dronk na afl oop een glas brandewijn en keerde pas laat in de avond terug naar Ouwe-Syl. ‘Ik kon mijn vreugde met niemand delen. Jij was twee jaar.’

Inmiddels begreep ik goed waarom mim verrukt was door de aanblik van die zweterige, zelfi ngenomen Admiraal. Het had haar onnoemlijk veel vreugde geschonken om een man te kunnen zien met dezelfde groeistoornis als ik, maar die veel ouder was dan de tien of vijftien jaar die dokter Draaisma mij had toebedacht. Admiraal Tom Pouce was het levende bewijs dat de dokters voorspelling niet hoefde te deugen. Dat Tom Pouce een pafferig gezicht had en een onderkin, deed daar niets aan af. Ik had veel fi jnere trekken en zou nooit zo’n pafferig hoofd krijgen, dacht mim. Haar zoon bleef altijd knap.

Het frappante was dat toen ik vier jaar later op de kermis mocht werken, ik op de standplaats terechtkwam van de Admiraal. Meneer Gorter was erop gebrand om mij als de opvolger van Tom Pouce aan te kondigen. De man was inmiddels overleden; hij was 37 jaar geworden.

Wanneer mim het verhaal over Tom Pouce vertelde, zei ik dat me van die ontmoeting vooral zijn ogen waren bijgebleven: ‘Hij had een gemene blik. Van die valse varkensoogjes. Hij blies expres sigarenrook in mijn gezicht. Kennelijk was hij jaloers dat iedereen naar mij keek in plaats van naar hem. Klein zijn is niet erg, maar zo lelijk wel.’

Mim moest daar altijd smakelijk om lachen.

Iemand besteeg het trappenhuis. Snel stopte ik de brief van Taetske in de binnenzak van mijn overjas en klom weer op mijn kijk tafel. Toen pas hoorde ik dat het de voetstappen van mr. O’Donnell waren. Ik herkende zijn sloffende tred. De indianen ook, want ze bleven gewoon met elkaar fl uisteren. Hij betrad de zaal met in zijn rechterhand een bord soep dat hij voor mijn gezicht hield, pal onder mijn neus. De soep was net zo waterig als altijd, alleen de kleur was anders. Kennelijk had-ie nog een ander blik gevonden.

‘Look, Kaiser, it’s chickensoup. Come on, you’ve studied it long enough now. Open your mouth!’

Ik schudde mijn hoofd, keek hem wrokkig aan. Ik zou mijn mond niet voor hem openen. Was hij van plan mij te voeren? Laat-ie ’t maar eens proberen, dacht ik. Ik zou hem aanvliegen, zoals ik eerder mensen was aangevlogen die mij onheus belaagden: pesterige klasgenoten – altijd jongens! – of handtastelijke kijkers op de kermis, die je ongevraagd optillen: altijd mannen! Ik had hen verrast met een tomeloze tegenaanval: knijpen, krabben, mijn tanden in hen zetten… dat soort werk. Wellicht primitief, maar het werkte wel. De kermis was een goede leerschool, daar had ik van mij af leren bijten. ‘Dat ventje vecht als een meid,’ zeiden ze wanneer ik ze had opengekrabd of ze verbolgen de afdrukken van mijn gebit in hun kuit aan omstanders toonden. Het zou me een zorg zijn. Alles was geoorloofd als je zo klein was als ik. Mensen verbaasden zich vaak over het feit dat ik zo driftig kon zijn. Bizar. Alsof je minimaal 1 meter 70 moest zijn om je boos te kunnen maken!

‘I said: Open your mouth!’

Ik was het geblaf zat. Ik wilde weg van deze plek, weg uit dat tweederangsmuseum. Maar wat kon ik ondernemen tegen deze man die ruim een meter groter was dan ik en bovendien minstens zeventig kilo zwaarder. Ik kon hem bijten, zoals ik ooit op de kermis in Luwt mijn tanden in de schouder had gezet van een jonge soldaat die, om indruk te maken op zijn vriendin, mij ongevraagd optilde – met één hand en aan mijn kraag! – en mij brullend van de pijn losliet, waarop ik in de kermismeute kon verdwijnen. Meneer Gorter was woest, had een deel van mijn loon ingehouden en me laten bezweren dat nooit meer te doen. Mim op haar beurt was woest op meneer Gorter en had het geld teruggeëist en hem gesommeerd beter over mij te waken. Ze dreigde zelfs het engagement op te zeggen. Natuurlijk bond Gorter in en gaf mim het geld terug. Zelfs meer dan hij had ingehouden.

‘I know you’re not as dumb as you look. Eat!’

Ik kon ’t niet helpen, maar ik trok mijn rechterwenkbrauw op, evenals mijn bovenlip, en daar was het pruilmondje. Ik toonde mr. O’Donnell mijn hooghartige blik.

‘Goddamned!’

De Amerikaan greep mijn pols en stopte een lepel in mijn hand, een tinnen soeplepel, veel te groot voor mijn hand. Hij probeerde mijn vingers om de lepel te buigen en mijn hand naar het bord te brengen, maar ik hield mijn spieren slap waardoor mijn arm steeds naar beneden viel. Dat wond hem nog meer op. Hij begon wild aan mij te sjorren.

‘I want a proper meal,’ schreeuwde ik. Verbaasd staarde hij me aan en liet mijn pols los.

‘Ah, Kaiser can speak after all.’

Hij pakte grijnzend het bord met soep en keerde het boven mijn hoofd om. Ik voelde de lauwe vloeistof over mijn voorhoofd stromen, sloot mijn ogen en strekte mijn hals, zodat de soep niet op mijn overjas zou druipen. Ik probeerde aan andere dingen te denken. Aan mijn school, mijn klasgenoten. Wat zullen die verbaasd zijn geweest toen ik op een maandagochtend niet meer kwam opdagen. Hoe hadden ze het gehoord? En van wie? Had mim Taetske naar school gestuurd om meester Ypkema te vertellen dat ik – tja, hoe noemde je dat eigen lijk? – zomaar op reis was naar Amerika. Wat had Bregje gedacht toen ze hoorde van mijn circusplan? Was ik in haar achting gestegen? Had ze net als mijn zus gehuild toen ze hoorde dat ik pas met Kerstmis weer thuis zou zijn? Ik miste Bregje. Ik miste meester Ypkema, mijn zussen, mijn broers… en natuurlijk miste ik mim. Haar miste ik het meest van allen.

‘Open your eyes, midget!’

Ik haatte dat woord! Heel even had ik mijn ogen geopend om hem een giftige blik toe te werpen, maar daar kreeg ik meteen spijt van. Ik hoorde zijn ademhaling schokken, dat overging in een onheilspellend soort snuiven.

‘Aha, now I’ve got your attention! Midget is the magical word.’

Ik probeerde niet met mijn ogen te knipperen, hield ze wijd opengesperd. Mijn neutrale blik. Mr. O’Donnell lachte luid: ‘Mid-get!’ De bulderende lach ging over in een hoestbui, waarbij hij openlijk in mijn gezicht stond te blaffen. De putlucht uit zijn mond deed me kokhalzen. Ik was kwaad op mezelf. Waarom liet ik me zo makkelijk uit mijn tent lokken door deze man? Ik moest me beheersen en proberen aan andere dingen te denken. Aan mooie dingen, zuivere dingen: vrouwen, meisjes…

‘Midget! You’re nothing more than a miserable midget!’

Een nieuwe zure vlaag tartte mijn neus. En toen – opeens – wist ik het. Eindelijk drong het tot me door. Het was urine! Uit de mond van mr. O’Donnell kwam de geur van urine. Ik wist het zeker. Hoe was dat mogelijk? Was het een ziekte? Had het iets met zijn nieren van doen? Zouden die soms niet goed werken?

‘Tell me, why you have such big ears if you’re not listening to me? Why did God create a midget with fl appy ears? Did he start with the ears and then change d his mind? Or were these ears his fi nishing touch?’

Hij lachte weer hardop om zichzelf. Ik begreep niet alles wat hij zei, maar de reeks ‘God, dwerg, fl aporen’ klonk me grof en aanmatigend in de oren.

‘At least he understands me now, the midget with the big ears!’

Mr. O’Donnell streek met zijn wijsvinger langs de schelp van mijn rechteroor tot aan de lel. Zijn duim kwam erbij en hij begon mijn oorlel te strelen.

‘Hmm, it feels quite soft, your ear.’

Terwijl hij mijn oorlel streelde, hield hij zijn hoofd vlak bij mijn gezicht. Zijn waterige oogjes fl ikkerden kwaadaardig op en ik zette me schrap voor wat er ging komen.

‘Don’t be so tense, Kaiser. This feels nice. To be honest, it turns me on. How about you? Does it turn you on? Tell me.’

Hij had mijn oorlel losjes tussen zijn duim en wijsvinger geklemd en liet de wijsvinger over het weke vlees strijken.

‘Please don’t, Mr. O’Donnell?’ Ik keek hem smekend aan. ‘Plea-ease.’

‘It’s nice to hear you begging. And you even use my name. You can be very polite, but it’s too late now. You need a lesson to remember who’s the boss around here.’

Hij streelde me opnieuw, en trok toen plotseling keihard aan mijn lel.

‘Au-au!’ Ik schreeuwde het uit. Tranen sprongen in mijn ogen. Een stekende pijnscheut trok over de rechterkant van mijn gelaat. Ik had het gevoel dat er een deel van mijn oor was afgescheurd. Of ingescheurd. In een impuls grepen mijn beide handen naar mijn rechteroor, maar ik voelde niets raars. Luid kreunend keek ik of er bloed op mijn vingers zat. Dat was niet het geval, maar de pijn bleef: misselijkmakend. Ik kneep mijn ogen toe tot de pijn enigszins draaglijk werd en ik hoopte dat mr. O’Donnell weg zou gaan en mij met rust zou laten, maar ik wist dat hij voor me stond. Ik wist zeker dat hij met veel plezier naar me keek. Dat hij zich opmaakte voor een volgende stap. Dat dit slechts het begin was van de strafexercitie. Het gezicht van mr. O’Donnell bevond zich slechts op een centimeter of twintig van het mijne. Hij ademde vrijuit in mijn gelaat. De pislucht uit zijn mond stroomde mijn neus weer binnen. Mijn middenrif trok samen. De inhoud van mijn maag kwam omhoog. Ik wilde niet overgeven, wanneer ik nu overgaf zou de man nog bozer worden. Ik probeerde rustiger te ademen, regelmatiger. Ik ademde in, uit, in… ik concentreerde me op het ritme van mijn ademhaling. Langzaam kwam ik tot rust. Toen kwamen de tranen. Ik wilde niet huilen, maar het was niet tegen te houden. De tranen biggelden over mijn wangen. Ik vervloekte mezelf, wilde me niet zwak tonen tegenover deze man.

‘O-ooh, I see tears. Tiny tears. The tears of a midget.’

Mr. O’Donnell lachte satanisch. Op de achtergrond hoorde ik de Apaches fl uisteren. Het was onduidelijk of zij zich vrolijk maakten over mijn vernedering of bezorgd waren. Ik opende mijn ogen.

‘Ah, there you are again. Did it hurt, Kaiser?’

Ik zweeg, volgde ongerust zijn grote hand, die tergend traag in de richting van mijn andere oor bewoog. Snel dekte ik met beide handen mijn oorschelp af. De Apaches waren druk aan het fl uisteren. Ik verstond ze niet, maar ze probeerden mr. O’Donnell iets duidelijk te maken.

‘Visitors.’

‘What?’ Mr. O’Donnell draaide zich geïrriteerd om naar de indianen.

‘Visitors!’ Ze hieven gelijktijdig hun wijsvinger en wezen naar het trapportaal.

Nu hoorde ik het ook. Op de traptreden weerklonken voetstappen: het droge getik van vrouwenlaarsjes, op een afstandje gevolgd door de zware voetstappen van een man.

Mr. O’Donnell liet mijn handen los, fatsoeneerde zijn kleding en raapte – zonder zich om mij te bekommeren – het tinnen soepbord en de lepel van de vloer. Terwijl hij van mijn kijktafel wegliep, siste hij tussen zijn tanden door: ‘We continue this little chat later.’

Ik deed niets om mezelf te fatsoeneren. Het maakte me niet uit dat bezoekers zouden zien dat er soepresten in mijn haar zaten, dat mijn overjas vies was en mijn ogen betraand waren. Bezorgd voelde ik aan mijn pijnlijke oorlel.

De Apaches gingen rechtop staan, streken hun broek glad.

Mr. O’Donnell stond grijzend naast het trapgat, het soepbord en de lepel achter zijn rug. Als een charmante gastheer. Hij maakte een lichte buiging en een zwierig uitnodigend armgebaar naar de dame, die de laatste treden van de trap beklom.

‘Welcome in our museum, madam. We’ve got the grandest exhibition of living curiosity on the globe.’

De dame zette haar rechtervoet op de vloer, gestoken in een elegant leren rijglaarsje. Ze had lange benen.

‘On this floor we got two Apaches – an identical twin – and a midget from Holland. Extremely short, but normally proportioned. Feel free to talk to them. In ten minutes we have an entertaining performance on the first floor. Enjoy!’

De blonde dame was volslank, een jaar of veertig en was zeker 1 meter 85 lang. Ze knipperde met haar ogen, moest wennen aan het felle licht op onze verdieping, keek kort naar de indianen, maar richtte toen haar blik nieuwsgierig op mij. Ze glimlachte me lieflijk toe. ‘Du bist... Gerrit.’

Achter haar, in de schemering van het trapgat, zag ik een blozend rond mannenhoofd opdoemen, enigszins weggedoken in de nertskraag van zijn overjas. De man had donkerbruine ogen en een glimmende knevel.

‘Laszlo!’ Ik sprong gillend van mijn tafel.

King & Franklin Circus, Coney Island, New York

Juli 1888

Een elastische, jonge Gerrit

King & Franklin’s New Colossal Show was een circus zoals Laszlo me een half jaar eerder in Het Graauwe Paard had voorgespiegeld: er werd per trein gereisd, een ploeg van vijfentwintig werklieden bouwde de grote canvas tent op en wij, de artiesten, sliepen in wagons. Er was ook een bescheiden menagerie, bestaande uit paarden, pony’s en muilezels, omdat een kleine Wild Westshow deel uitmaakte van het programma. Dat olifanten of struisvogels in de menagerie ontbraken vond ik geen gemis.

Mr. Franklin was een trapezewerker, die door een dramatische val van zijn rekstok zijn onderbeen had verbrijzeld. Sinds die val liep hij hinkend rond, steunend op een houten kruk, maar hij was niet bij de pakken neer gaan zitten. Met zijn voormalige trapezepartner mr. King had hij een eigen circus opgericht. De directeur was trots op zijn circus, dat in korte tijd was uitgegroeid tot een florerend bedrijf waar ruim honderd mensen werkzaam waren.

Begin juli streken we voor twee weken neer op Coney Island. We hadden een tournee achter de rug, waarbij we steden als Philadelphia, Pittsburgh en Toledo hadden aangedaan en zelfs helemaal in Detroit waren geweest. We hadden per trein zo’n achthonderd kilometer afgelegd. Eva, de Duitse vriendin van Laszlo, liet me op een kaart van Noord-Amerika zien door welke staten de trein was gereden: New York, Pennsylvania, Ohio en Michigan. Ik keek ernaar uit om op school te vertellen waar ik allemaal geweest was. Om aan Bregje en meester Ypkema te vertellen dat ik in vier Noord-Amerikaanse staten was geweest. Wie in Ouwe-Syl kon me dat nazeggen?

Laszlo zei: ‘Dit is nog maar het begin, jongen. Ik heb je toch verteld dat we Amerika gaan veroveren!’

Ik had het naar mijn zin bij King & Franklin: de mensen gingen er op een kameraadschappelijke manier met elkaar om. Dat werd aangemoedigd door mr. Franklin, die als manager zijn best deed om een behaaglijk familiegevoel onder zijn artiesten te creëren. Iedere avond sprak hij de ploeg gloedvol toe en wenste ons succes. Als de voorstelling was afgelopen, gebruikten we een gezamenlijke maaltijd in de piste.

Werken in een circus stond in schril contrast met mijn verblijf in het Dime Museum, waar iedereen onverschillig op zijn eigen zaal zijn twaalf kijkuren probeerde door te komen. In het circus waren ook een paar ‘bezienswaardigheden’ geëngageerd: Frank Williams (Fat Man, 525 pond) en Grace Aymar (Circassian Lady), maar zij kregen de gelegenheid om te laten zien dat ze tot meer in staat waren dan louter dik of mooi zijn. Mr. Franklin had grote plannen met mij. Hij was onder de indruk van mijn lenige lijf en roemde mijn komische uitstraling: ‘You’re a funny eye-catcher.’

Hij was zo vriendelijk rekening te houden met mijn angst voor grote beesten. Ik hoefde niet aan de Wild West-achtervolgingen mee te doen, of aan andere paardenacts. Hij koppelde mij aan de clown Fred Aymar (de echtgenoot van de Circassische schoonheid) en Signor Dodretti, een gespierde Italiaan die bekendstond als de New Samson.

De clown bedacht het nummer Butterfly, waarin ik als een vlinder door de piste dartelde in een roomkleurig tuniekje en met felgekleurde vleugels op mijn rug – terwijl meneer Aymar, gestoken in grote clownsschoenen, mij met een reusachtig vlindernet probeerde te vangen. Het Amerikaanse publiek vond het prachtig en leefde met mij mee wanneer meneer Aymar zijn net over mijn frêle gestalte dreigde te werpen. Na drie keer de dans te zijn ontsprongen, slaagde meneer Aymar ten slotte in zijn missie. Fluitend verliet de clown de arena, de bamboestok over zijn schouder werpend, terwijl ik ondersteboven in het net spartelde. Op het allerlaatste moment wist ik me te bevrijden en dan rende ik triomfantelijk klapwiekend nog een rondje door de piste, waarbij al het applaus mij ten deel viel.

In de act met de gespierde zwaarlijvige Signor Dodretti was de rolverdeling anders. Daar was ik een vervelend insect dat hem lastigviel bij het uitvoeren van zijn groteske staaltjes krachtpatserij. Ik rende in dat nummer een paar maal achteloos tussen zijn benen door of beklom bliksemsnel zijn rug en hoofd wanneer hij tussen zijn benen door tuurde waar ik was gebleven. Zijn logge motoriek vormde een sterk contrast met mijn kwikzilverachtige bewegingen. Na afloop streek Laszlo tevreden over zijn snor: ‘Wunderbar, Gerrit. Ik heb wieder tranen met tuiten gelachen. Zie je wel dat de naam Prince Colibri jou op het lijf is geschreven.’

Ik knikte dankbaar voor de complimenten, maar herinnerde hem wel aan mijn grootste wens mijn stem te gebruiken. ‘Ik wil ook zingen, Laszlo. Ik heb geen zin om heel mijn leven als een insect door de piste te rennen.’

‘Dat komt wel, Junge. Geduld. Je bent nog maar veertien. Toen ik veertien was, zwierf ik door de straten van Boedapest en raapte peukjes van de grond.’

‘Wat heeft dat er nou mee te maken!’ zei Eva verontwaardigd. ‘Jij bent toch geen artiest! Je moet naar die jongen luisteren. Hij wil graag zingen, regel dat dan met mr. Franklin!’ Ze boog zich naar mij over. ‘Hoe heb je het al de maanden uitgehouden met die man! Hij praat alleen maar over zichzelf.’ Toen fluisterde ze in mijn oor: ‘Je moet hem stevig aanpakken, Gerrit, dat doe ik ook.’ Ze keerde zich weer tot Laszlo, en kneep hard in zijn wang om hem vervolgens een dikke zoen op zijn mond te geven. De Hongaar en Eva waren net twee tortelduifjes, ze konden moeilijk van elkaar afblijven. Het was een grappig gezicht om de lange trapezewerker – ze was een kop groter! – met Laszlo over het circusterrein te zien rondstappen. Maar ze oogden gelukkig met elkaar.

Ik mocht Eva bijzonder graag en zocht vaak haar gezelschap. Door haar aanwezigheid had ik minder last van heimwee. Aan brieven schrijven kwam ik niet meer toe; ik had geen tijd gehad om ze thuis te vertellen dat ik inmiddels bij King & Franklin werkte en door Amerika toerde.

Toen we begin juli naar New York terugkeerden en de tent op Coney Island werd opgezet, had ik er in het circus ruim twee maanden op zitten. Geroutineerd deed ik iedere avond mijn vlinder- en horzelact, en met veel genoegen hielp ik in de pauze miss Lillian King in de Sodashop en serveerde – staande op een hoge barkruk – soda uit aan het dorstige publiek. Ik voelde me als een vis in het water bij King & Franklin en stapte iedere avond vol zelfvertrouwen de piste in. Van zenuwen had ik absoluut geen hinder. Vol overgave deed ik mijn werk, en het was heerlijk om het Amerikaanse publiek aan het lachen te maken en na afloop veel complimenten te krijgen.

Toen onze serie op Coney Island er bijna op zat, gebeurde er iets wat mijn leven weer op zijn kop zou zetten. Laszlo had al vijf dagen lang aangekondigd dat er mogelijk iemand van Barnum & Bailey naar mij zou komen kijken, en die vrijdagavond stormde de Hongaar op het allerlaatste moment – een kwartier voor aanvang – mijn kleedkamer binnen: ‘Speel zoals alle andere avonden, Gerrit, en wees niet nerveus. Ik weet niet wie er komt, misschien P.T. Barnum zelf, misschien zijn assistent. Afijn, daar moet jij je niet druk om maken. Succes, Junge!’ En weg was-ie weer.

Ik besloot me niet druk te maken en volbracht met succes mijn vlinderact. Daarna verkleedde ik me in alle rust voor de act met Signor Dodretti. Ik stond in mijn bijenkostuum achter het gordijn klaar om de Italiaanse dommekracht te belagen, die snoevend tussen zijn gewichten liep. Een knecht hield het zware gordijn voor me omhoog en ik wachtte op de eerste tonen van de cello die mijn act met snelle, neergaande toonladders begeleidde en rende vol overgave de piste in. Zo’n duizend mensen werden door mijn opkomst verrast en keken gespannen toe wat ik deze keer zou ondernemen. Signor Dodretti, die uiteraard niets in de gaten had, hief zijn armen en liet zijn vingers luidruchtig knakken alvorens zich naar voren te buigen om de halter vast te grijpen. Ik stormde op de Italiaan af om tussen zijn benen door te glippen, toen ik iemand hoorde kuchen. Het geluid kwam van de parterre. Ik staakte abrupt mijn aanval en stond als aan de grond genageld. Ik herkende de droge hoest uit duizenden en staarde verdwaasd in de richting van waar het geluid had geklonken. En toen zag ik haar zitten! Mijn hart ging sneller slaan. Ik zag haar ronde gezicht, haar rode appelwangen en het zwarte hoedje met de gehaakte rozetjes, dat we ooit samen in Leiden hadden gekocht. Daar zat mim tussen twee onbekende, bebaarde mannen in. Ze keek me met een stralende blik aan, hief voorzichtig een hand en wuifde.

Even wist ik niet wat te doen, ik draaide me naar Signor Dodretti, die me – half boven zijn halter gebogen – lodderig aanstaarde, en riep: ‘Dêr is ôns mim!’

De schrille jubelkreet vulde de hoge circustent. Daarna bekommerde ik me niet meer om Signor Dodretti en zijn halters, ik vergat mijn rol als zoemende plaaggeest. De snelle celloklanken, die me iedere avond hadden opgezweept, gebruikte ik nu om bliksemsnel de tribune te beklimmen. Ik had nog maar één doel: zo snel mogelijk naar mim toe. Ik wilde me in haar armen storten. Ik stak de piste over en klom struikelend over de hooibalen die de arena afschermden van het publiek. Jachtig besteeg ik de tribune en worstelde me door het Amerikaanse publiek. Het was een lastige klim, omdat de tribune vrij steil opliep en bovendien waren de planken waar de mensen hun voeten op lieten rusten, vrij smal en er gaapten enorme gaten tussen die planken en de planken waarop ze zaten. Eén misstap en ik zou in zo’n gat vallen, en een paar meter lager op het rulle zand van Coney Island storten. Maar het publiek hielp me, al had het geen idee waarnaar ik onderweg was, ze duwden en trokken me de vijftien rijen op die me van mim scheidden. Ik was er bijna. Er was nog een laatste mannenhand die mijn bovenarm omklemde en me met een zwiep in mims rij deed belanden. Mim greep me vast, trok me op haar schoot en zoende me stevig op mijn wangen en mijn mond. Verbouwereerd onderging ik haar hardhandige liefkozing. Toen zette ze me op haar knieën: ‘Laat me eens goed naar je kijken, jongen. Ik was glad vergeten hoe je eruitziet.’

Ik wilde haar heel veel vertellen, maar mijn hoofd liep om en ik glimlachte timide.

Mim drukte me nog een keer stevig tegen zich aan, smoorde me bijkans tussen haar borsten.

Toen maakte ik me los uit haar armen en daalde af naar de piste, waar ik mijn nummer met Signor Dodretti voltooide.

De rest van de avond verliep als in een roes. Mr. Franklin nodigde mim uit voor de afsluitende maaltijd in de piste. ‘Although you have ruined the performance of your son,’ zei hij met een brede glimlach, ‘we are honored with your presence, madam. You are our guest of honor this evening.’

‘Wat zegt-ie allemaal?’ fluisterde mim.

‘Dat u mijn act hebt verpest, maar dat hij content is dat u er bent. U bent onze eregast.’ Mim onderging verlegen de toost die de directeur ten slotte uitbracht op de hereniging van moeder en zoon. Alle artiesten knikten ons vrolijk toe.

Ook de twee mannen die mim vergezelden, waren aangeschoven aan de lange tafel en hieven hun glas. Ze hadden allebei donkere ogen, een baard en een zwart keppeltje. In de Bowery had ik ook joodse mensen zien rondlopen, er waren er in New York veel neergestreken het laatste decennium.

‘Het zijn broers,’ zei mim. ‘De rechter heet Lev, de andere Simon.’

De broers kwamen uit Odessa. ‘Ze zijn gevlucht voor de tsaar,’ fluisterde mim vol ontzag. ‘Joodse mensen worden daar vervolgd, vanwege hun geloof. Het schijnt heel erg te zijn. Hun hele familie is omgekomen, ze hebben kind noch kraai.’

Mim had de broers in Amsterdam ontmoet bij de Kroon, een volkslogement in de Reguliersbreestraat. Ze had hen geholpen met het boeken van de overtocht, en op de boot hadden ze dikwijls elkaars gezelschap gezocht. Toen mum hun de toedracht van haar reis vertelde, stonden de broers erop haar te vergezellen naar het Dime Museum van mr. Kreps. Daar hadden ze verteld met welk circus ik was vertrokken. ‘De rest was een peulenschil,’ zei mim.

‘Maar hoe hebt u met die broers kunnen praten?’

‘Ach, met handen en voeten kom je een heel eind.’ Mim glimlachte. ‘Het zijn slimme kerels. Zonder hen had ik je nooit gevonden. Ik ben hen zeer dankbaar.’

Lev en Simon grijnsden.

‘Het zijn kleermakers, maar ze kunnen ook mooie muziek maken. Lev speelt viool en Simon klarinet en accordeon. Op de boot hebben ze heel wat laten horen.’

Ik was trots op het feit dat mijn moeder de reis van Ouwe-Syl naar New York had ondernomen om mij te zoeken, dat ze huis en haard had achtergelaten om mij op te halen. Ik kon er maar niet over uit dat ze de oversteek in haar eentje had gemaakt. Een half jaar eerder had ik haar wijsgemaakt dat een vrouw in Amerika zonder chaperonne over straat kon lopen, maar ik was blij dat die Russen haar op haar zoektocht hadden vergezeld.

‘Ja, dat had je niet gedacht, hè, dat jouw mim je zou komen opzoeken in Amerika?’ zei mim keer op keer.

‘Jawel. Ik had u al veel eerder verwacht.’ Ik kreeg weer iets van mijn bravoure terug.

‘Eigenlijk verdien je een goed pak slaag. Kind, kind, kind, wat heb ik een verdriet om je gehad, dat kun je je niet voorstellen. Het hele gezin heeft eronder geleden. Iedereen.’ Ze nam een slok van haar vermout. ‘Het is goed dat je dat weet. Waar is die Hongaar, trouwens?’

‘Die zit aan de overkant.’ Ik wees naar het andere uiteinde van de lange tafel, waar Laszlo diep weggedoken boven zijn bord zijn soep naar binnen lepelde.

‘Het is goed dat-ie zo ver weg zit,’ zei mim grimmig.

De twee Russen keken ook in de richting van Laszlo.

‘Da!’ zei mim. ‘Dat is de Hongaar!’ Toen wendde ze zich weer tot mij. ‘Och, kind, wat ben ik blij dat ik je gevonden heb.’ En ze pakte me bij mijn middel en trok me op schoot.

Mim keurde Laszlo geen blik waardig en ze wilde hem ook niet te woord staan. De Hongaar drong aan op een zakelijk onderhoud. ‘Gerrit, we moeten snel met elkaar om de tafel. Dit contract loopt af, maar ik heb goed nieuws: iemand van Barnum & Bailey was zeer enthousiast over jouw optreden en wil dat je auditie komt doen. Ze zitten dringend verlegen om een kleine komiek. Dit is een grote kans, Gerrit.’

Ik probeerde mim over te halen: ‘Laszlo heeft een afspraak geregeld met P.T. Barnum.’

‘Al was het met de Amerikaanse president. Jij gaat met mij terug naar Ouwe-Syl.’

* Leeuwarden

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1216 7