Tom-Jan Meeus

De grote Amerikashow

Populisme en wantrouwen in een gespleten land

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2012 Tom-Jan Meeus

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Henrieke Korten

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Foto omslag Martijn van de Griendt/Hollandse Hoogte

Auteursfoto Regine te Grotenhuis

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 1232 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1231 0 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/meeus

Inhoud

Proloog

1 Wantrouwen als product

2 Als alles gespeeld is

3 The Wildest Show in the South!

4 Reporters in een bijrol

5 Strijd is goed

6 Als alles verloren lijkt

7 Linkse superrijken

8 Uw kind is soldaat van de maand!

9 Populistische input uit Europa

10 Hoe hoop haat wordt

11 Het populisme voorbij

Epiloog

Verantwoording

Literatuur

Noten

The personality susceptible to the dream of limitless freedom is a personality also prone (...) to misanthropy and rage.
– Jonathan Frantzen, Freedom

I have complete faith in the continued absurdity of whatever’s going on.
– Jon Stewart

Proloog

De dood van de negenjarige Christina Taylor-Green, op 8 januari 2011, dringt in eerste instantie nauwelijks tot me door. En ik ben nota bene in Tucson, Arizona, om het drama van nabij te verslaan. Eerder die dag krijg ik in een buurtwinkeltje in Washington wat nieuwsflarden mee over de schietpartij. Diverse doden, dader gearresteerd, Congreslid in het hoofd geraakt – ze blijkt Gabrielle Giffords te heten. Haar tegenstander bij recente verkiezingen, een Tea Party-favoriet, vroeg aanhangers hun semiautomatische wapens mee te nemen ‘om Giffords van haar functie te verwijderen’. Het kreeg niet eens nationale aandacht: flirten met geweld is allang niet abnormaal meer in Amerikaanse campagnes. Dat is het abnormale.

Ik ben ’s avonds laat in Tucson aangekomen en rijd even langs de parkeerplaats waar zes dodelijke slachtoffers zijn geïdentificeerd. Een agent en een ramptoerist vertellen dat het Congreslid de aanslag vermoedelijk zal overleven. Het tijdverschil met Nederland is acht uur. Voor nrc.next heb ik alleen de zondagmorgen om betrokkenen te interviewen. Dat wordt krap.

De kerken moeten hun deuren nog openen als ik die zondag de buurman van de schutter aanspreek, op een bankje voor zijn huis. Stephen Woods draagt geen schoenen over zijn witte sokken. Hij vertelt over curieuze ervaringen met de verwarde schutter; over de getuigenissen die hij gisteren op verzoek van de recherche over hem aflegde. Een jongen met psychotische trekken, kind van een mislukt huwelijk. Geen politieke moordenaar.

In Sportsman’s Warehouse, waar de schutter recentelijk zijn Glock 19 kocht, liggen de vuurwapens later op de ochtend gewoon uitgestald, glimmend als altijd. Je kunt ze zonder vergunning kopen. Het personeel mag niet praten met verslaggevers, maar bij de kassa vertellen klanten dat de rij even lang is als op normale zondagen. Ik schrijf het op voor nrc.next, en merk pas daarna dat er wel degelijk bezinning in de lucht hangt. Onder de omstanders bij de supermarkt ’s middags bevinden zich ook Tea Party-aanhangers. Ze vertellen dat de openbare agressiviteit uit de hand is gelopen. Hetzelfde klinkt aan het begin van de avond op een eerste herdenking: het bekende ritueel, iedereen een brandende kaars in de schemering, op de achtergrond een countryzangeres met pijn in de stem.

Intussen heeft NRC Handelsblad gebeld dat de krant naast een reportage ook een analyse wil. Tegen de tijd dat ik dat allemaal af heb, is het na middernacht. Voor het eerst kan ik die dag kalm naar het televisienieuws kijken en het web raadplegen. En dan merk ik weer hoe onvolmaakt snelle journalistiek kan zijn: ik heb de symboliek in het verhaal over de negenjarige Christina Taylor-Green over het hoofd gezien.

Geboren op 11 september 2001 en doodgeschoten op de dag dat bijna iedere Amerikaan, zelfs de meest gemotiveerde Tea Party-activist, moet toegeven dat het debat te gewelddadig is geworden. Zij is eigenlijk het verhaal. De vergiftigde polarisatie en het populisme dat erdoor wordt versterkt zijn op de grenzen van hun destructieve kracht gestuit. En dat meisje is eraan doodgegaan.

Dus als de volgende dag in het verre Washington een lange rij linkse en rechtse politici oproept tot bezinning, en zelfs de baas van Fox News vraagt om matiging van het nationale debat, ga ik kijken op haar school. Mesa Verde Elementary staat aan de rand van Tucson, een laag gebouwtje dat uitkijkt op een woestijnlandschap van kale rotsen en metershoge cactussen. Op een schoolhek hebben kinderen condoleances geschreven. YOU ARE FAMILY. ALWAYS. Een bewaker tikt me op de schouder, ik vertel wie ik ben, en hij vraagt me te vertrekken zodra ik uitgelezen ben: het moet hier vandaag zo normaal mogelijk blijven. Ik kan de directeur bellen, zegt de bewaker. Hier is zijn mobiele nummer.

Dan stapt een rijzige vrouw met lang, grijzend haar op me af. Ze was de computerjuf van Christina Taylor-Green, vertelt ze, en ze ving zojuist op dat ik Nederlands ben. Is dat even toeval. Yvonne Johnson heeft ook een Nederlands paspoort, ze is hier in de jaren tachtig naartoe verhuisd, de liefde achterna.

Ze heeft de dood van Christina Taylor-Green nog niet verwerkt, ze spreekt in fragmenten, alsof het meisje nog leeft. Grote bruine ogen, de slimste van de klas. Het typetje dat aan een half woord genoeg heeft om een Excel-bestandje aan te maken. Kleindochter van een beroemde honkbalcoach, dochter van de scout van de LA Dodgers, het enige meisje in het jeugdhonkbalteam. Vrijwilliger in een project voor kansarme kinderen. Vers gekozen in de leerlingenraad; zodoende neemt een buurman haar zaterdag mee naar de ontmoeting met het Congreslid. ‘We weten allemaal dat ze later voorzitter van de raad wordt,’ zegt Yvonne Johnson. Alles in dit meisje, werkelijk alles, straalde verwachting uit.

In 2002 was ze geportretteerd in het boek Faces of Hope: Babies Born on 9/11. De onbedorvenheid van kinderen tegenover de onbeholpen wraakzucht van de bevolking en haar leiders. Er kwam oorlog in Afghanistan, oorlog in Irak, War on Terror. Daarna: kredietcrisis, recessie, Tea Party. Een open land werd een angstig land. Het goede gevoel verdween, het nationale optimisme werd een act, Amerikanen deden voortaan, vertelt Yvonne Johnson, ‘alsof we allemaal een inbreker over de vloer hadden gehad’.

Ze houdt van Tucson, ze gaat hier vermoedelijk nooit meer weg, en dat begrijp ik wel. De woestijn is er magnifiek, het is een studentenstad van fietsers en andere eigenzinnigheid, en downtown, in Hotel Congress (sinds 1919), treden avond aan avond van die heerlijke jonge popmusici op: de Neil Young en Kanye West van de toekomst. Evengoed is ook Yvonne Johnson ontzet over de openbare agressiviteit die in haar land de kop op heeft gestoken. Vooral een debat over een nieuwe immigratiewet in Arizona schokt haar. De wet zelf, invoering van een soort identificatieplicht, vindt ze niet zo’n punt. Maar ‘de plotselinge onverdraagzaamheid’ is onwaarschijnlijk.

Alles komt erin samen. De angst van mensen, het zinspelen op geweld, het onvermogen zich in anderen te verplaatsen. De behoefte van politici elkaar verdacht te maken. Johnson hoort de lokale sheriff na de schietpartij zeggen dat dit gedrag het geweld oproept waardoor Christina Green-Taylor de dood vond. Ze is het er hartgrondig mee eens.

‘Als je erover nadenkt,’ zegt Yvonne Johnson, ‘is Amerika haar hele leven in oorlog geweest.’

1

Wantrouwen als product

Gaat Nederland Amerika achterna?

Een vrolijk aanbod van verleidingen

De gedragen verklaringen over bezinning en matiging hebben effect. Een paar weken. Daarna gaat de polarisatiemachine weer draaien en maakt vastgoedbaas Donald Trump de blits met de theorie dat Barack Obama geen Amerikaans staatsburger is. Het soort bijna-nieuws waar steeds meer vraag naar is. Trumps peilingen imploderen zodra Obama zijn geboortecertificaat publiceert en onder zijn leiding Osama bin Laden wordt uitgeschakeld. Maar het laat zien dat Amerikanen ook na ‘Tucson’ hun argwaan niet hebben verloren: ze blijven uiterst ontvankelijk voor pseudofeiten die het wantrouwen in hun leiders bevestigen.

Datzelfde wantrouwen is de verklaring voor het ritueel dat Republikeinen en Obama telkens opvoeren over de staatsschuld, die met ruim zestien triljoen dollar (cijfer januari 2012) zoals bekend historisch hoog is. 16.000.000.000.000.000.000 dollar. Volgens dat ritueel zeggen beide partijen eerst maandenlang dat sluiting van de federale overheid een reële dreiging is, waarna ze op het allerlaatste moment, één seconde voor twaalf, alsnog een akkoord sluiten (en de staatsschuld amper daalt). Ze móéten kortom uitvoerig aan hun kiezers laten zien dat ze elkaar – heus, werkelijk, geloof ons – niet vertrouwen. Ze moeten elkaar eindeloos uitschelden en valselijk beschuldigen voordat ze een deal kunnen sluiten. Een Amerikaanse politicus kan alleen slagen als hij burgers bevestigt in hun wantrouwen tegenover andere politici en andere burgers – een aardige indicatie voor de presidentsverkiezingen dit jaar.

De vraag is: hoe kan dit? Waarom is onderlinge argwaan het overheersende sentiment in het machtigste land van de wereld geworden, in het land waarvan wij zo veel producten en gewoonten gedachteloos overnemen? En: hoe moet dit verder, hoe zal dit aflopen, ís er nog een goede afloop mogelijk?

De werkelijkheid is natuurlijk dat ik dat ook niet weet. Maar na zes jaar reizen door Amerika, na zes jaar schrijven voor twee kranten en bloggen over Amerikaanse politiek, heb ik er wel een paar ideeën over.

Iedereen die weleens in Amerika is geweest, kent de gewaarwording in een filmdecor te zijn beland waarin alle Amerikanen zichzelf lijken te spelen. Dat komt omdat we ze kennen uit films en tv-series, denk je aanvankelijk, het ligt dus aan ons. Later leer je dat acteren – goed acteren, acteren alsof het geen acteren is – een vast onderdeel van de Amerikaanse levenskunst is. Het ligt aan hen. Verfraaiing van de werkelijkheid hoort bij het Amerikaanse leven. Het is een van de aantrekkelijke kanten van wonen in dat land, de verleidingen schieten dagelijks op je af en je hoeft ze natuurlijk niet allemaal serieus te nemen. Zonder zichtbare tegenzin gaan Amerikanen op in een wereld van imago’s, marketing, spin, manipulatie, reclame en sockpuppets (een valse internetidentiteit die vooral onder jongeren gemeengoed is). Ze accepteren dat het gebeurt, het hoort erbij, en het heeft voordelen: als bijna iedereen aan zelfpromotie doet, zijn mensen in het openbaar ook aardig voor elkaar.

En toch broeit er iets. Niet voor niets is authenticiteit het nieuwe sleutelwoord: authentiek zijn, dat is het beste imago dat je kunt hebben. Maar wie is het? En wie is het echt? Want als bijna iedereen acteert, als je zo veel kunt bereiken met een goede act, een vernieuwd imago of een verfijnde marketingcampagne, met relentless selfpromotion, zoals Amerikanen dat noemen, kun je altijd vragen hebben bij iemands authenticiteit: een ideale voedingsbodem voor onderling wantrouwen.

President Richard Nixon (1969-1974) is in dit verband niet van belang door Watergate, het inbraak- en afluisterschandaal waardoor hij in 1974 ten val komt. En ook niet door zijn conservatieve signatuur: als hij nu de wetsvoorstellen voor het milieu en de gezondheidszorg zou indienen die hij als president deed, zouden zijn eigen Republikeinen hem afschilderen als links of extreemlinks, om niet te zeggen: een commie.

Nee, Richard Nixon is de presidentskandidaat die, in de campagne van 1968, het wantrouwen van Amerikaanse kiezers zo succesvol uitspeelde dat die strategie tot op de dag van vandaag een zwaar stempel op het land drukt. Het is schitterend beschreven in Nixonland: The Rise of a President and the Fracturing of America (2008) van de historicus Rick Perlstein. ‘Als je wilt begrijpen wat er de afgelopen decennia in Amerika is gebeurd moet je beginnen bij Nixon in 1968,’ vertelt Perlstein me in 2010, wanneer ik het populisme van de Tea Party probeer te begrijpen. ‘Daar zijn we geworden wat we nu zijn: een tot op het bot verdeeld land.’

Amerika heeft natuurlijk altijd een zwarte kant gehad, zie de communistenjacht in de jaren vijftig of de internering van Japanse Amerikanen tijdens de oorlog. Maar Perlstein laat zien hoe Nixon van het nationale wantrouwen een electorale winner maakt. Amerika tobt in 1968 met de gevolgen van gelijke burgerrechten die Afro-Amerikanen in de jaren zestig kregen, met de oorlog in Vietnam en het studentenprotest, met een diepgaande vertrouwenscrisis in de federale overheid die wordt geleid door de Democraat Lyndon Johnson. En Nixon claimt dat alles goed komt als de gewone man wordt gehoord, waarvoor zijn campagne de silent majority introduceert, de zwijgende meerderheid. Hij construeert, zoals Perlstein schrijft, een ‘conservatief populisme’[1] dat ‘een stem geeft aan de razernij van de middenklasse’. Een razernij die zich richt op ‘de “beschaafde” bovenlaag, de kinderen van welgestelde ouders, de “hoogste kringen”.’

En nadat hij er in 1968 president mee wordt, speelt vrijwel iedere kandidaat, Republikein of Democraat, die spanningen in het land tot op de dag van vandaag uit. Politieke kandidaten zullen niet langer alleen het bekende optimisme over the greatest country in the history of mankind overbrengen, maar ook, en zo subtiel mogelijk, hun latente woede op al degenen die dat optimisme ondermijnen. De paranoïde stijl van de Amerikaanse politiek, zoals historicus Richard J. Hofstadter dat in 1964 noemde, wordt een elementair onderdeel van campagnes om het landsbestuur. Het platteland staat voortaan tegenover de stad. Gezond verstand tegenover intellectualisme. Religie tegenover ratio. Vissers tegenover surfers. Et cetera.

En de gevolgen zijn tot ver buiten de politiek merkbaar. Ook conservatieve activisten van schietverenigingen en kerken appelleren aan het gevoel dat ‘Washington’ alleen luistert naar een elitaire bovenlaag. Het wantrouwen zit zo diep en wordt jarenlang zo effectief uitgespeeld, dat er anno 2012 een hele industrie van strategen, donoren, lobbygroepen en media uit is voortgekomen die ervoor zorgt dat de nationale argwaan stelselmatig wordt gevoed. Wantrouwen is een vast onderdeel van de dagelijkse verleidingen geworden. En het gevolg is dat Amerika de afgelopen veertig jaar het vertrouwen in al zijn maatschappelijke instituties en hun leiders verliest, generaals uitgezonderd. Een peiling van Harris, het bureau dat al decennia het vertrouwen van Amerikanen in hun vooraanstaande landgenoten peilt, levert het resultaat op zoals dat in de tabel op pagina 17 is weergegeven.

Voor gezagsdragers, alle gezagsdragers, resteert in zo’n klimaat weinig anders dan de volkswil volgen of de maatschappij haar eigen gang laten gaan. Op zich geen punt in een land dat populaire cultuur tot kunst verhief: populisme hoort bij Amerika als Andy Warhol bij Campbell’s Soup. Maar wat zich wreekt, is dat populisme zo’n krachtig politiek wapen is dat ook deskundigheid en rationaliteit er ondergeschikt aan worden. Fact free politics, de term die vorig jaar overwaaide naar Nederland, is lang niet zo’n nieuw verschijnsel als het veelvuldige Hollands gebruik ervan suggereert. Deskundigheid is al jaren een verdachte eigenschap in de VS; de soms catastrofale gevolgen staan verderop in dit boek.

De ondergang?

Zo lijkt de ondergang van Amerika een onvermijdelijke uitkomst, maar dat is vermoedelijk weer te simpel. Amerikanen voelen zich nu eenmaal niet erg afhankelijk van hun overheid, een instituut dat je uit je leven probeert te houden. En buiten de overheid om functioneert het land zo slecht nog niet. Je kunt de negen levensjaren van Christina Taylor-Green ook samenvatten als de periode waarin Steve Jobs de wereld veroverde met de iPod, de iPhone en de iPad, waarin Google de grootste zoekmachine van de planeet werd, waarin Facebook werd opgericht en uitgroeide tot het grootste sociale netwerk ter wereld. De voornaamste veranderingen in het leven van de westerse mens werden de afgelopen tien jaar in de VS bedacht. De oorlogen, de recessie, de kredietcrisis, de Tea Party, Obama, China: ze hadden er geen invloed op. Het gebeurde gewoon, aan de Amerikaanse westkust, buiten de overheid om. Daar, in de regio rond Los Angeles, kun je het nieuwe Amerika zien ontstaan. Het Amerika dat het populisme en de polarisatie van Washington vanaf dit jaar actief gaat proberen te trotseren. Het Amerika dat zich neerlegt bij een minimale overheid en een staalhard kapitalisme, en intuïtief aanstuurt op een zo snel mogelijke vervlechting met Azië. Daar eindigt dit boek: het nieuwe Amerika is de logische prijs van de opkomst van China en het diepgaande wantrouwen dat Amerikanen tegenover hun nationale leiders hebben ontwikkeld.

Of het verhaal hier ook voor Nederland eindigt, is een andere zaak. Nu ik weer een half jaar in dit land woon, zie ik overal mensen Amerikaanse dingen doen. Zo ben ik in de VS gaan denken dat zelfpromotie vooral een Amerikaans specialisme is. Maar ik merk dat ook Nederlanders zich hebben omgewerkt tot spindoctors van hun eigen leven. Bij een bedrijfje in Bloemendaal leren jonge werknemers op de driedaagse cursus Life is a Pitch hoe ze zich ‘als merk in de markt moeten zetten’. Studenten houden hun reputatie op Google nauwlettend in de gaten. ‘Mijn Google-toptien moet er perfect uitzien’, hoor ik er een in het buurtcafé zeggen. Net als hun Amerikaanse leeftijdgenoten volgen ze naast hun academische studie een cursus lichaamstaal om zelfverzekerdheid en leiderschap uit te stralen. En op LinkedIn, Twitter en Facebook hebben ze een voortreffelijk gevoel ontwikkeld om de aandacht op hun zorgvuldig geconstrueerde profiel te vestigen. De puistenkop bestaat niet meer. Het verlegen Liesje is verdwenen. Mensen zijn voorbereid op het leven: voortreffelijk opgeleid, nooit gezakt, nooit dronken geweest, nooit vergeten hun schoenen te poetsen. Kom maar op, zeggen ze, zie mijn netwerk van interessante vrienden, ik kan alles, ik faal nooit, neem mij. Can do!

En net als de VS heeft Nederland bijna alleen nog maar belangstelling voor mensen die controverses creëren. Geert Wilders is er een meester in, hij maakt school. Shockbloggers die bij mijn vertrek in 2005 hun jongensgrappen alleen nog op GeenStijl maken, zitten nu bij traditionele media. Het wachten is op de volgende stap: de mediapersoonlijkheid die geen ander talent heeft dan, via Twitter of een ander modern communicatiekanaal, steeds nieuwe controverses te creëren en zo Bekende Nederlander wordt. Ik denk terug aan de week die ik doorbracht in Omaha, Nebraska, waar een tiener in 2007 in een winkelcentrum acht mensen en zichzelf doodschoot omdat hij ‘fucking famous’ wilde worden. Ik ben daar na de schietpartij in Alphen aan den Rijn in 2011, in een poging te achterhalen wat zo’n drama op de lange termijn met een gemeenschap doet. Nederland komt zelden in het nieuws in de VS. Ik stel me doorgaans voor als Europese verslaggever, en 90 procent van de Amerikanen vraagt er niet op door. Maar van Alphen aan den Rijn en Nederland hebben ze die week in Omaha allemaal gehoord. Al kunnen de meeste nabestaanden een gesprek niet opbrengen. Ze hebben, zegt een dochter van een doodgeschoten moeder, ‘niets positiefs over te brengen aan de mensen in Alphen aan den Rijn’.

Akkoord, denk ik. Als Nederlanders Amerikaanse zeden en gewoonten zo gemakkelijk kopiëren, willen ze dan ook een land worden waar het onderlinge wantrouwen net zo diep verankerd is als in de VS? Een land waarin politici geweldssymbolen nodig hebben om dat wantrouwen te kanaliseren? Waar politici alleen kunnen overleven als ze het land onbestuurbaar maken?

Ik probeer het uit bij de kapper en in de kroeg, maar dit zijn natuurlijk domme vragen. Dit is demagogie. Nederland is Amerika niet! Kom nou! Wij zijn wij en zij zijn zij. Wij nemen misschien dingetjes over, maar wij blijven wel onszelf. Zij hebben God, wij niemand, eigenlijk. Zij zijn altijd paranoïde geweest (Elvis leeft), wij vertrouwen elkaar. Zij hebben vuurwapens, wij woorden. Wij voetballen, zij spelen football met rare strepen op het veld.

Maar vreemd genoeg is de populistische stroming die het zwaarste tilt aan behoud van Hollandse eigenheid ook de partij wier leider in mijn Amerikaanse jaren naam maakt in de VS. En als je erop gaat letten, zie je dat hij zijn uiterst effectieve politieke strategieën bijna allemaal, en tamelijk geniaal, van Amerikaanse conservatieven kopieert. Eind 2011 is er een PVV’er die zich beklaagt over de verdwijning van de kerstboom op Schiphol omdat niet-christenen zich daaraan zouden storen. Het is een nauwkeurige imitatie van de War on Christmas die conservatieven al jaren rond de feestdagen in de VS aan de man proberen te brengen.

Zo zijn er veel voorbeelden. Telkens formuleert Wilders eisen – geen ontwikkelingshulp, terug naar de gulden, weg met de islam – nadat andere gezichtsbepalende partijen die opvattingen als onacceptabel of onuitvoerbaar hebben afgedaan. Het vertoont frappante gelijkenis met de polarisatielessen die de conservatieve populist par excellence, Tom Tancredo, mij na de opkomst van de Tea Party heeft bijgebracht. Telkens attaqueert Wilders kwaliteitsmedia volgens het recept dat Amerikaanse conservatieven al decennia hanteren. Hij politiseert de magistratuur naar Amerikaans voorbeeld. Zijn goed-foutschema is een klassieker uit het Republikeinse repertoire: wie niet voor mij is, is tegen mij. En het wantrouwen tegen Andere Groepen dat zijn partij uitspeelt – Grieken, Greenpeace, Prius-rijders, Palestijnen, Polen – volgt ook een stramien dat Amerikaanse conservatieven, met onderbrekingen, al veertig jaar toepassen.

Er zijn evengoed Nederlandse politici die vertrouwen over blijven brengen, de zonnige Mark Rutte voorop. En de Nederlandse democratie staat er veel beter voor dan de Amerikaanse, zoals hieronder te zien is. Maar ook het populisme van de linkse SP groeit als kool. En feit is dat het openlijk uitdragen van wantrouwen, zoals tegen banken of straatcrimineeltjes, ook voor niet-populistische partijen een onmisbaar wapen is geworden.

Dat heeft natuurlijk een reden. De volgende gegevens komen uit De sociale staat van Nederland (Sociaal en Cultureel Planbureau, 2011). Ze tonen aan dat het vertrouwen in maatschappelijke instituties – naar internationale maatstaven al decennia hoog – de afgelopen tien jaar op peil bleef in Nederland, behalve het vertrouwen in de kerk en, in dit verband van belang, politieke instituties.

De cijfers van vertrouwen in politieke instituties schommelen sinds het voorjaar van 2002 (de moord op Pim Fortuyn), maar volgens het SCP keren ze alleen op uitzonderlijke momenten nog terug op het niveau van voor 2002. De negatieve trend is dus ingezet. En dus is het een open vraag of Nederland onderweg is het Amerikaanse voorbeeld te volgen. Het land experimenteert, gerekend vanaf Fortuyn, nu een jaar of tien met rechts populisme, de VS doet dat sinds Nixon in 1968, met andere woorden: is de uitkomst in Amerika, dat splijtende wantrouwen, misschien een voorbode voor Nederland?

2

Als alles gespeeld is

De logica onder het populisme

Poseer een goed doel

Als ik in 2005 naar de VS verhuis, ben ik bij NRC Handelsblad vijftien jaar onderzoeksjournalist geweest. Mooi werk, niet ontzettend ingewikkeld; met een beetje ijver kom je een heel eind. En je hoeft nooit in hetzelfde onderwerp te blijven hangen. De ene keer bekijk je het opereren van Chinese mensensmokkelaars, dan onderzoek je waarom politiechefs elkaar naar het leven staan in de IRT-affaire, dan de manier waarop Shell zijn cijfers verfraait, dan neem je de wereld van radicale dierenactivisten onder de loep. Het heeft één nadeel: het is geen werk dat je vertrouwen in de mensheid stimuleert.

Maar in de VS leer ik dat het kleuterwerk is vergeleken met de dagelijkse show die Amerikanen opvoeren. Ik denk van mezelf dat ik sceptisch genoeg ben om imago van werkelijkheid te onderscheiden, maar in mijn eerste jaren trap ik er voortdurend in. Voorbeeld? Wat een Amerikaan presenteert als goed doel, laten we zeggen de strijd tegen radicale moslims, is voor hem in de eerste plaats een inkomstenbron, zoals ik in hoofdstuk 10 beschrijf. Dat is geen uitzondering, dat is een uitgangspunt.

Van daaruit gaat het verder, en hieronder blijkt wat het oplevert, op individueel en institutioneel niveau. In het begin ben ik, zoals zo veel buitenlandse verslaggevers in de VS, erg geïnteresseerd in armoede in Amerika. Maar wat als het nationale gezicht van de armoede haar lijden poseert? Ik volg de Amerikaanse discussie over een algemene ziektekostenverzekering op de voet. Maar dan slaat de verwarring toe: de actiegroep die om het hardst voor zo’n verzekering pleit, blijkt een vehikel om precies het omgekeerde te bereiken. Ik kom graag op Manhattan, maar heb geen flauwe notie dat een van de voornaamste weldoeners achter de musea en theaters van New York ook het plattelandsconservatisme van de Tea Party financiert. Ik geniet van het democratische feest dat Amerikanen van verkiezingscampagnes maken. Maar gaandeweg merk ik dat massaprotest meestal wordt gemanipuleerd en politiek in feite alleen nog reclame is; een show die telkens zijn eigen populistische opstand genereert. Dus soms denk ik: kun je het die Amerikanen eigenlijk wel kwalijk nemen dat ze bijna niemand meer vertrouwen?

Armoede als inkomstenbron

Geraldine Blue Bird heeft hutspot en zelfgebakken brood voor de president klaargemaakt. Halfontklede kinderen kijken Bill Clinton in de zomer van 1999 met grote ogen aan. Baby’s tijgeren over de vloer. Geraldine is blij, zegt ze plechtstatig, dat hij naar de Lakota Oglala Sioux-stam in Pine Ridge, South Dakota, is gekomen. Nu krijgt de schrijnende armoede in dit gebied eindelijk de nationale aandacht die ze verdient.

Ze knakt als Clinton, in zijn pose van lobbes, vraagt hoe ze het hoofd boven water houdt. Hoe ze erin slaagt de 28 weeskinderen eten te geven die ze dagelijks over de vloer heeft in haar eenkamerwoning, in een van de armste provincies van het land. Ze legt een hand op haar ogen. Camera’s klikken. ‘Ziet u de huisjes hier?’ vraagt ze. ‘Ziet u dat ze geen ramen hebben? Daar moet je voor betalen. Wij kunnen dat niet betalen.’

De kranten publiceren onthutste stukken. Deze verzameling hutjes, de zogenoemde Igloo-gemeenschap van Pine Ridge, waar de meeste mensen geen elektriciteit en water hebben, is ‘Amerika’s eigen derdewereldland’, schrijft The New York Times.

Met Geraldine Blue Bird heeft Amerika een nieuw gezicht van de armoede. Een vermogende vriend van Clinton zoekt enkele dagen later contact met Blue Bird. Hij schenkt haar een trailer met vier kamers, het grootste huis van de buurt. Verslaggevers en vrijwilligers uit binnen- en buitenland snellen toe. Een senator uit South Dakota roept haar uit tot ‘Angel in Adoption’: een voorbeeld voor adoptieouders in het hele land. Het bewijs dat abortus zelfs in de meest ellendige omstandigheden onnodig is.

Bijna tien jaar later blijkt Geraldine Blue Bird (1954) haar hele armoedige leven in scène te hebben gezet. Zelfs het advance team van het Witte Huis, de geheim agenten die vooraf elk aspect van een presidentieel bezoek uitpluizen, heeft ze om de tuin weten te leiden. In 2007 bepaalt de rechtbank in Rapid City, 200 kilometer noordelijk van Pine Ridge, dat Blue Bird jarenlang een misdaadsyndicaat leidde. Ze smokkelde honderden kilo’s cocaïne het reservaat binnen, volgens de rechter genoeg om 30.000 mensen van coke te voorzien. In een zwart-witgestreept gevangenentenue hoort Blue Bird het vonnis van de rechter aan, roerloos, om haar enkels een ijzeren ketting. Ze krijgt 34 jaar gevangenisstraf. ‘Die zal sterven in haar cel,’ zegt haar advocaat na afloop.

In het reservaat, The Rez in de taal van de bewoners, vertellen bewoners pas na haar veroordeling hoe vaardig Blue Bird haar dubbelrol vervulde. Zo is dorpsonderwijzer Will Peters, een dikbuikige veertiger, eerder via zijn opstandige puberdochter te weten gekomen dat Blue Bird de 28 weeskinderen exploiteert voor haar criminele handel. Ze neemt tieners mee als ze in Denver cocaïne bij Mexicaanse baronnen inkoopt. Op de heenweg moeten ze plastic zakken met dollars dragen. Op de terugweg brengen ze de drugs het reservaat binnen. Ter bescherming krijgen ze een wapen. Om haar marktaandeel uit te breiden stuurt ze de tieners, tussen de tien en achttien jaar, het reservaat in om cocaïne te pushen. Voor de verkoop gebruikt ze kinderwagens met de baby’s er nog in. Peters: ‘De cocaïne lag onder het kussentje.’

Zo is onder Blue Bird in het reservaat een gangstercultuur ontstaan, terwijl verslaggevers uit de hele wereld verslag doen van de armoede bij deze indianenstam. Haar weeskinderen noemen zich de IGC (Iggie Gangsta Community) of ‘973’ naar het cijferalfabet. En Miss Geraldine, zoals ze Blue Bird noemen, is hun godmother.

Noten

[1] Het populisme is in de vs oorspronkelijk een progressieve stroming. Aan het eind van de negentiende eeuw krijgt het populisme een politiek gezicht via de People’s Party, die het arbeiderisme in de landbouw ophemelt en zich keert tegen banken, spoorwegmaatschappijen en andere bedrijven. De People’s Party sterft een vroege dood en keert later terug in een linkse, extreem-rechtse en libertaire variant, steeds zonder electoraal succes. Waar in dit boek de term ‘populisme’ wordt gebruikt, doel ik op de politieke strategie zoals Nixon die ontwikkelde: een politiek gebaseerd op verheerlijking van de gewone man en stimulering van wantrouwen jegens andersdenkenden.