Orlando Figes

SCHRIJF JE ME?

EEN VERHAAL OVER LIEFDE EN OVERLEVEN IN DE GOELAG

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Van dezelfde auteur:

Natasja’s dans
Een culturele geschiedenis van Rusland

Tragedie van een Volk
De Russische Revolutie, 1891-1924

Fluisteraars
Leven onder Stalin

De Krimoorlog
of de vernedering van Rusland

Oorspronkelijke titel Just Send Me Word. A True Story of Love and Survival in the Gulag. Allen Lane, Londen
© 2012 Orlando Figes
© 2012 Nederlandse vertaling (met gebruikmaking van de Russische bronnen) Yolanda Bloemen en Marja Wiebes
Alle rechten voorbehouden
Vertaling Yolanda Bloemen en Marja Wiebes
De vertaling van het gedicht ‘In een droom’ van Anna Achmatova is van Margriet Berg en Marja Wiebes (uit: Anna Achmatova, Werken, Amsterdam: Van Oorschot, 2007). Overige poëzie is uit het Russisch vertaald door Marja Wiebes.
Ontwerp omslag Bureau Beck
Ontwerp binnenwerk Yulia Knol
Kaart en plattegronden Marcel Groenen
Foto auteur Erik van der Boom

NUR 6686
ISBN 978 90 468 12440
www.nieuwamsterdam.nl/orlandofiges
Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 12433

Vertaling Yolanda Bloemen en Marja Wiebes

Deze zwarte scheiding voor het leven
Dragen jij en ik toch evenzeer.
Waarom huil je? Geef je hand maar even,
En beloof: keer in mijn dromen weer.
Jij en ik, wij lijken wel twee bergen.
Jij, die ik op aarde nooit ontmoet.
Stuur mij af en toe via de sterren
In het middernachtlijk uur een groet.

Anna Achmatova, ‘In een droom’, 1946

Voorwoord

Drie oude koffers waren zojuist afgeleverd. Ze stonden in een deuropening en blokkeerden de doorgang naar het drukke vertrek waar mensen uit het publiek en historici werden ontvangen op de Moskouse kantoren van Memorial. Ik was daar die herfst van 2007 naartoe gekomen voor een bezoek aan enkele collega’s op de researchafdeling van de mensenrechtenorganisatie. Toen ze zagen dat ik belangstelling had voor de koffers, vertelden ze me dat die het grootste privéarchief bevatten dat Memorial in de twintig jaar van zijn bestaan had gekregen. Het behoorde toe aan Lev en Svetlana Misjtsjenko, twee mensen die elkaar in de jaren dertig als studenten hadden ontmoet, en daarna gescheiden werden door de oorlog van 1941-45 en Levs daaropvolgende gevangenzetting in de Goelag. Hun liefdesgeschiedenis was, zoals iedereen mij vertelde, heel bijzonder.

We openden de grootste koffer. Ik had nog nooit zoiets gezien, enige duizenden brieven, dicht opeengepakt in bundels, bijeengebonden met touw en elastiekjes, notitieboekjes, dagboeken, documenten en foto’s. De waardevolste afdeling van het archief zat in de derde en kleinste koffer, een bruine, multiplex koffer met leer afgezet en met drie metalen sloten die gemakkelijk openklikten. Niemand kon zeggen hoeveel brieven het waren – we schatten misschien wel tweeduizend – we wisten alleen hoeveel de koffer woog (37 kilo). Het waren allemaal liefdesbrieven van Lev en Svetlana, geschreven toen hij een gevangene was in Petsjora, een van Stalins beruchtste werkkampen in het Hoge Noorden van Rusland. De eerste brief was van Svetlana, uit juli 1946, de laatste van Lev, uit juli 1954. Ze schreven elkaar ten minste twee keer in de week. Dit was veruit de grootste verzameling brieven uit de Goelag die ooit gevonden was. Maar wat deze brieven zo opmerkelijk maakte was niet alleen de hoeveelheid: het was het feit dat niemand ze had gecensureerd. Ze waren in en uit het werkkamp gesmokkeld door vrije arbeiders en functionarissen die sympathie hadden voor Lev. Verhalen over het smokkelen van brieven maakten deel uit van de rijke folklore van de Goelag, maar niemand had ooit kunnen denken aan een illegale postzak van deze grootte.

De brieven zaten zo dicht opeengepakt dat ik mijn vingers ertussen moest schuiven om de eerste eruit te krijgen. Die was van Svetlana aan Lev. Het korte adres luidde:

Komi ASSR
Kozjva Regio
Houtverwerkingsbedrijf
Dwangarbeiderskamp 274-11b
Aan Lev Glebovitsj Misjtsjenko

Svetlana’s eerste brief (1946).

Ik begon met het lezen van haar kleine, nauwelijks leesbare handschrift op het gele papier dat in mijn handen verkruimelde. ‘En hier zit ik dan en ik weet niet wat ik je moet schrijven. Dat ik je mis? Dat weet je. Dat ik nu het gevoel heb dat ik buiten de tijd leef, in een soort entr’acte. Dat wat ik ook doe slechts het doden van tijd lijkt.’ Ik haalde nog een brief uit de bundel. Het was er een van Lev. ‘Je hebt me een keer gevraagd wat gemakkelijker is, leven met hoop of zonder. Ik kan geen hoop koesteren, en ik voel me rustiger zonder …’ Ik luisterde naar een gesprek tussen hen.

Terwijl ik de brieven doorbladerde groeide mijn opwinding. Levs brieven waren rijk aan details van het werkkamp. Ze waren mogelijk het enige omvangrijke contemporaine verslag van het dagelijkse leven in de Goelag dat ooit naar buiten zou komen. Er zijn veel herinneringen aan de werkkampen van voormalige gevangenen verschenen, maar niets wat te vergelijken is met deze ongecensureerde brieven, geschreven op het moment zelf binnen de prikkeldraadzone. Levs brieven, geschreven om aan die ene bedoelde lezer uit te leggen wat hij doormaakte, onthulden met de jaren steeds meer over de condities in het kamp. Svetlana’s brieven waren bedoeld hem te ondersteunen in het kamp, hem hoop te geven, maar, zoals ik al gauw besefte, ze vertelden ook de geschiedenis van haar eigen strijd om haar liefde voor hem levend te houden.

Wellicht 20 miljoen mensen, voornamelijk mannen, hadden het zwaar te verduren in Stalins werkkampen. Gevangenen mochten gemiddeld eens per maand brieven schrijven en ontvangen, maar al hun correspondentie werd gecensureerd. Het was moeilijk om een intieme band te onderhouden als elke gedachtewisseling eerst door de politie gelezen werd. Een veroordeling tot acht of tien jaar betekende vrijwel altijd het verbreken van relaties; vriendinnen, vrouwen of echtgenoten, hele gezinnen, raakten de gevangenen kwijt. Lev en Svetlana vormden een uitzondering. Ze wisten niet alleen een manier te vinden om te schrijven en elkaar zelfs illegaal te ontmoeten – een buitengewone inbreuk op de Goelagregels waarop strenge straffen stonden – maar bovendien bewaarden ze elke kostbare brief (wat zelfs nog een groter risico met zich meebracht) als een verslag van hun liefdesgeschiedenis.

Er bleken 1500 brieven in dat kleinste koffertje te zitten. Het kostte meer dan twee jaar om ze allemaal te transcriberen. Ze waren moeilijk te ontcijferen, stonden vol codewoorden en initialen die opgehelderd moesten worden. Deze brieven vormen de documentaire basis van Schrijf je me?, waarvoor ook geput is uit het rijke archief in de andere koffers, uit uitgebreide interviews met Lev en Svetlana, hun verwanten en vrienden, uit de geschriften van andere gevangenen in Petsjora, uit bezoeken aan de stad en interviews met inwoners en uit de archieven van het werkkamp zelf.

Levs 24ste brief (1946).

HOOFDSTUK 1

Lev zag Svetlana het eerst. Ze viel hem meteen op in de menigte studenten die in de met bomen omgeven binnenplaats van de universiteit van Moskou wachtten tot ze werden opgeroepen voor het toelatingsexamen. Ze stond bij de deur van de natuurkundefaculteit met een vriend van Lev, die hem wenkte en haar voorstelde als een klasgenote van zijn vroegere school. Ze wisselden maar een paar woorden voor de deuren van de faculteit opengingen en ze meeliepen in het gedrang van studenten op de trap naar de zaal waar het examen werd gehouden.

Het was geen liefde op het eerste gezicht: daar zijn ze het allebei over eens. Lev was veel te voorzichtig om zomaar verliefd te worden. Maar Svetlana had zijn aandacht al getrokken. Ze was niet erg lang, slank, had dik bruin haar, hoge jukbeenderen, een puntkinnetje en blauwe ogen die een droevige intelligentie uitstraalden. Ze was een van de zes meisjes die samen met Lev en nog dertig jongemannen in september 1935 toegang probeerden te krijgen tot de natuurkundefaculteit, de beste in de Sovjet-Unie. In haar donkere wollen bloes, haar korte grijze rok en zwarte suède schoenen, dezelfde kleren die ze als schoolmeisje had gedragen, viel Svetlana in deze mannenomgeving erg op. Ze had een mooie stem (ze zou ook in het universiteitskoor zingen), wat bijdroeg aan haar fysieke aantrekkelijkheid. Ze was populair, levendig, soms wat flirterig, en stond bekend om haar scherpe tong. Het ontbrak Svetlana niet aan bewonderaars, maar Lev had iets bijzonders. Hij was niet groot of indrukwekkend gebouwd – hij was iets kleiner dan zij – en ook niet zo overtuigd van zijn knappe uiterlijk als andere jongemannen van zijn leeftijd. Op alle foto’s uit die tijd draagt hij steeds hetzelfde oude overhemd – het bovenste knoopje dicht, maar zonder das, op Russische wijze. Hij had meer weg van een jongen dan van een man. Maar hij had een aardig en vriendelijk gezicht met zachte blauwe ogen en een volle, een beetje meisjesachtige mond.

In het eerste semester zagen Lev en Sveta (zoals hij haar ging noemen) elkaar vaak.* Ze volgden samen colleges, knikten naar elkaar in de bibliotheek, en bewogen zich in dezelfde kring van eerstejaarsfysici en -ingenieurs die met elkaar in de kantine aten of elkaar ontmoetten in de ‘studentenclub’ bij de ingang van de bibliotheek, waar de een kwam om een sigaret te roken en de ander om de benen te strekken en te kletsen.

Later gingen Lev en Sveta met een groep vrienden naar het theater of de bioscoop; en dan bracht hij haar naar huis, waarbij ze de romantische route kozen, langs de lommerrijke boulevards van het Poesjkinplein naar de Pokrovskikazerne vlak bij Sveta’s huis, waar de paartjes ’s avonds wandelden. In de studentenkringen van de jaren dertig golden bij het hof maken nog steeds de regels van romantische ridderlijkheid, ondanks de seksuele vrijheid in bepaalde kringen na 1917. De romances op de universiteit van Moskou waren serieus en onschuldig, en begonnen meestal wanneer een stelletje zich van de grotere groep vrienden afzonderde en hij haar ’s avonds naar huis bracht. Het bood de mogelijkheid om vertrouwelijker met elkaar te praten, misschien lievelingsregels uit gedichten uit te wisselen, bij uitstek het medium om over liefde te praten, de mogelijkheid om elkaar te kussen voor ze bij haar huis afscheid namen.

Lev wist dat hij niet de enige was die Sveta leuk vond. Hij zag haar vaak met Georgi Ljachov (de vriend die hem met Sveta in kennis had gebracht) wandelen in de Alexandertuin bij de Kremlinmuur. Lev was te terughoudend om zijn vriend naar diens relatie met Sveta te vragen, maar op een dag zei Georgi: ‘Sveta is zo’n lief meisje, maar ze is zo intelligent, zo verschrikkelijk intelligent.’ Hij zei het op zo’n manier dat het Lev duidelijk werd dat Georgi een beetje bang was voor haar intellect. Sveta kon, zoals Lev al gauw zou ontdekken, af en toe humeurig zijn, kritiek hebben op anderen en geen geduld hebben met mensen die niet zo slim waren als zijzelf.

Geleidelijk kwamen Lev en Sveta nader tot elkaar. Het was een ‘diepe sympathie’ die hen samenbracht, herinnert Lev zich. Meer dan zeventig jaar later glimlacht Lev, gezeten in zijn huiskamer, bij de herinnering aan die eerste emotionele toenadering. Hij denkt eerst goed na voor hij zijn woorden kiest: ‘Het was niet zo dat we dolverliefd waren, maar er was een diepe en constante affiniteit.’

Op den duur beschouwden ze zichzelf als een stel: ‘Iedereen wist dat Sveta mijn meisje was omdat ik met niemand anders omging.’ Er was een moment dat dit hun allebei duidelijk werd. Op een middag, toen ze in de rustige hoofdstedelijke straten in de buurt van Sveta’s huis aan de Kazarmeny pereoelok (Kazernesteeg) wandelden, pakte ze zijn hand en zei: ‘Laten we die kant op gaan, dan stel ik je aan mijn vriendinnen voor.’ Ze gingen op bezoek bij haar beste vriendin van school, Irina Kruze, die Frans studeerde aan het Instituut voor Vreemde Talen, en bij Alexandra (‘Sjoera’ of ‘Sjoerka’) Tsjernomordik die medicijnen studeerde. Lev zag het als een bewijs van Sveta’s vertrouwen in hem, een teken van haar genegenheid, dat ze hem aan haar jeugdvriendinnen voorstelde.

Al gauw werd Lev uitgenodigd bij Sveta thuis. De familie Ivanov had een eigen appartement met twee grote kamers en een keuken – een bijna ongekende luxe in Stalins Moskou, waar communale woningen de norm waren en een heel gezin in één kamer woonde met een gemeenschappelijke keuken en wc. Sveta en haar jongere zuster Tanja deelden een kamer met de ouders, de meisjes sliepen op een divan die uitgeklapt kon worden. Hun broer Jaroslav (‘Jara’) woonde met zijn vrouw Jelena in de andere kamer, waar een grote kleerkast stond, een boekenkastje met glazen deurtjes en een piano waar de hele familie op speelde. Het huis van de Ivanovs was met zijn hoge plafonds en het antieke meubilair een klein eiland van de intelligentsia in de proletarische hoofdstad.

Sveta’s vader, Alexander Alexejevitsj, was halverwege de vijftig, een lange man met een baard, droevige opmerkzame ogen en peper-enzoutkleurig haar. Hij was een oude bolsjewiek, die zich in 1902 als student aan de universiteit van Kazan bij de revolutionaire beweging had aangesloten, was verwijderd van de universiteit en gevangengezet; later had hij zich ingeschreven bij de natuurkundefaculteit in Sint-Petersburg, waar hij tot de Eerste Wereldoorlog bij de grote Russische scheikundige Sergej Lebedev had gewerkt aan de ontwikkeling van synthetisch rubber. Na de Oktoberrevolutie van 1917 had Alexander een leidende rol gespeeld bij de organisatie van de Sovjetproductie van rubber. Maar hij had de Partij in 1921 verlaten, officieel om gezondheidsredenen, hoewel hij in werkelijkheid gedesillusioneerd was geraakt over de bolsjewistische dictatuur. Hij wijdde het grootste deel van de volgende tien jaar aan dienstreizen naar het Westen, voordat hij met zijn gezin in 1930 naar Moskou verhuisde. Dit was tijdens het hoogtepunt van het Vijfjarenplan voor de industrialisatie van de Sovjet-Unie en de eerste grote golf van Stalins terreur tegen de ‘bourgeois specialisten’, toen veel van Alexanders oudste vrienden en collega’s werden opgepakt als ‘spionnen’ of ‘saboteurs’, werden gefusilleerd of naar een werkkamp gestuurd. Alexanders reizen naar het buitenland maakten hem politiek kwetsbaar, maar hij overleefde het op de een of andere manier, bleef werken voor de zaak van de Sovjetindustrie, en bracht het tot onderdirecteur van het Instituut voor Rubberonderzoek. In dit gezin waar de geest van technische intelligentsia overheerste werden alle kinderen opgevoed om technische of natuurwetenschappen te studeren: Jara ging naar het Moskouse Instituut voor Machinebouw, Tanja studeerde meteorologie en Sveta natuurkunde.

Alexander heette Lev hartelijk welkom in zijn huis. Hij was blij met de aanwezigheid van nog een wetenschapper. Sveta’s moeder was afstandelijker en gereserveerder. Anastasia Jerofejevna, een gezette, wat slome vrouw van halverwege de vijftig, die handschoenen droeg omdat ze iets aan haar handen had, was lerares Russisch op het Moskouse Economisch Instituut en gedroeg zich als een strenge pedagoge. Af en toe kneep ze haar ogen tot spleetjes en keek door haar bril met zwaar montuur naar Lev. Lange tijd was hij bang voor haar, maar aan het einde van het eerste studiejaar gebeurde er iets dat alles veranderde. Sveta had Levs aantekeningen geleend van een college dat ze had gemist. Toen hij die kwam ophalen voor het eerste examen, vertelde Anastasia dat ze zijn aantekeningen heel goed vond. Het was niet veel, een klein onverwacht compliment, maar Lev maakte uit de vriendelijke toon op dat hij was geaccepteerd door Anastasia, de poortwachter van Sveta’s familie. ‘Ik zag het als een legaal toegangsbewijs tot hun huis,’ herinnerde Lev zich. ‘Ik ging vaker op bezoek, en voelde me op mijn gemak.’ Na de examens, in de hete zomer van 1936, kwam Lev Sveta iedere avond ophalen om haar in het Sokolniki-park te leren fietsen.

Voor Lev vormde de opname in Sveta’s familie altijd een belangrijk onderdeel van hun relatie. Hij had geen naaste verwanten. Lev was op 21 januari 1917 in Moskou geboren – vlak voordat de grote beroering van de Februarirevolutie de wereld voor altijd veranderde. Zijn moeder, Valentina Alexejevna, de dochter van een provincieambtenaartje, was na het vroege verlies van beide ouders opgevoed door twee tantes in Moskou. Ze was onderwijzeres op een school in Moskou toen ze Levs vader, Gleb Fjodorovitsj Misjtsjenko, ontmoette, die afgestudeerd was aan de natuurkundefaculteit van de universiteit van Moskou, en toen studeerde aan het Spoorweginstituut om ingenieur te worden. Misjtsjenko was een Oekraïense naam. Fjodor, Glebs vader, was een prominente figuur binnen de nationalistische Oekraïense intelligentsia, hoogleraar filologie aan de universiteit van Kiev en vertaler van Oudgriekse teksten naar het Russisch. Na de Oktoberrevolutie verhuisden Levs ouders naar de kleine Siberische stad Berjozovo in de regio Tobolsk, die Gleb tijdens zijn inspectiereizen als spoorwegingenieur had leren kennen. Berjozovo, dat sinds de achttiende eeuw een ballingsoord was, lag ver verwijderd van het bolsjewistische regime in een relatief welvarend landbouwgebied, dus het leek een goede locatie om de Burgeroorlog (1917-21), die terreur en economische rampspoed naar Moskou bracht, daar uit te zitten. Ze woonden bij een tante van Valentina in een gehuurde kamer in het huis van een grote boerenfamilie. Gleb vond een betrekking als onderwijzer en meteoroloog, Valentina werkte ook als onderwijzeres, en Lev werd opgevoed door haar tante, Lydia Konstantinovna, die hij ‘grootmoeder’ noemde. Zij vertelde hem sprookjes en leerde hem de gebeden, die hij zijn leven lang onthield.

In de herfst van 1919 bereikten de bolsjewieken Berjozovo. Ze begonnen met het arresteren van de ‘bourgeois’ gijzelaars, die ervan verdacht werden te hebben gecollaboreerd met de Witten, de contrarevolutionaire krachten die de regio gedurende de Burgeroorlog hadden bezet. Op een dag werden Levs ouders opgepakt. Lev en zijn grootmoeder gingen hen opzoeken in de plaatselijke gevangenis. Hij was net vier geworden. Gleb zat in een grote cel met negen andere gevangenen. Lev mocht de cel binnen en bij zijn vader gaan zitten, terwijl de bewaker met zijn geweer bij de deur stond. ‘Is die meneer een jager?’ vroeg Lev aan zijn vader, die antwoordde: ‘Die meneer beschermt ons.’ Ze troffen Levs moeder in een isoleercel. Hij ging tweemaal bij haar op bezoek. Bij die laatste gelegenheid gaf ze hem een schaaltje zure room met suiker die ze van haar toelage in de gevangenis had gekocht om zijn bezoek tot iets gedenkwaardigs te maken.

Niet lang daarna werd Lev naar het ziekenhuis gebracht, waar zijn moeder stervende was. Ze was in haar borst geschoten, waarschijnlijk door een gevangenbewaarder. Lev stond in de deuropening van de zaal toen er een verpleegster langskwam met een vreemd rood en lillend voorwerp in haar handen. Lev was zo geschrokken van wat hij had gezien dat hij weigerde de zaal binnen te gaan toen zijn grootmoeder hem zei afscheid te gaan nemen van zijn moeder, maar hij keek vanuit de deuropening toe hoe zij naar het bed liep en zijn moeder op het hoofd kuste.

De begrafenis vond plaats in de belangrijkste kerk van de stad. Lev ging erheen met zijn grootmoeder. Hij zat op een krukje tegenover de open kist, maar hij zat te laag om in de kist te kunnen kijken en zijn moeders gezicht te zien. Maar achter de kist zag hij de geschilderde gezichten van de kleurrijke iconostase, en in het kaarslicht herkende hij de icoon van de Moeder Gods direct boven het hoofdeinde van de kist. Hij weet nog dat hij vond dat het gezicht van de Moeder Gods leek op dat van zijn moeder. Levs vader, die voor de begrafenis uit de gevangenis was vrijgelaten, kwam, onder begeleiding van een bewaker, naast hem staan. ‘Hij komt afscheid nemen,’ hoorde Lev een vrouw zeggen. Nadat hij een tijdje bij de kist had gestaan werd Levs vader weggeleid. Later bezocht Lev zijn moeders graf op de begraafplaats bij de kerk. De hoop versgedolven aarde stak zwart af tegen de sneeuw en daarbovenop had iemand een houten kruis geplaatst.

Een paar dagen later nam Levs grootmoeder hem mee naar een tweede begrafenis in dezelfde kerk. Deze keer stonden er tien kisten op een rij voor de iconostase, en in elk ervan rustte een slachtoffer van de bolsjewieken. Een van hen was Levs vader. De gevangenen in zijn cel waren allemaal tegelijk doodgeschoten. Waar ze begraven zijn is onbekend.

In de droge zomer van 1921, toen hongersnood het platteland van Rusland teisterde, gingen Lev en zijn grootmoeder terug naar Moskou. De bolsjewieken hadden tijdelijk hun klassenstrijd tegen de ‘bourgeoisie’ gestaakt, en voor de overgebleven vertegenwoordigers van de Moskouse middenklasse was het weer mogelijk om in hun levensonderhoud te voorzien. Levs grootmoeder had als vroedvrouw twintig jaar in Lefortovo gewerkt, een gebied van kleine kooplieden en handelaars, en zij en Lev trokken nu in bij een verre verwante in dat district. Een jaar lang huisden ze in een hoek van een kamer – een ledikant en een kinderbedje achter een gordijn – terwijl zijn grootmoeder allerlei karweitjes deed als verpleegster. In 1922 kwam Lev in huis bij zijn tante Katja (Valentina’s zuster), die met haar man in een communale woning in de Granovskistraat woonde, op een steenworp afstand van het Kremlin. Hij bleef daar tot 1924, toen hij verhuisde naar een tante van zijn moeder, Jelizaveta Konstantinovna, een gewezen directrice van een meisjesgymnasium, die in de Malaja Nikitskajastraat woonde. ‘Tante Katja kwam bijna iedere dag langs,’ herinnerde Lev zich, ‘dus ik groeide op in een sfeer van constante vrouwelijke invloed en zorg.’

De liefde van deze drie vrouwen – die geen van allen kinderen hadden – kon het verlies van zijn moeder niet goedmaken. Maar daardoor kreeg hij wel een diep respect, zelfs verering voor vrouwen in het algemeen. De moederlijke liefde werd aangevuld met morele en materiële steun van drie van de naaste vrienden van zijn ouders die allemaal geld stuurden naar zijn grootmoeder: Levs peetmoeder, een dokter uit Jerevan, de hoofdstad van Armenië; Sergej Rzjevkin (oom Serjozja), een hoogleraar geluidsleer aan de universiteit van Moskou; en Nikita Melnikov (oom Nikita), een oude mensjewiek,* linguïst, ingenieur en leraar, die Lev zijn ‘tweede vader’ noemde.

Lev ging naar een gemengde school in een voormalig meisjesgymnasium aan de Bolsjaja Nikitskajastraat (aparte jongens- en meisjesscholen waren in 1918 in Rusland afgeschaft). Toen Lev daar begon, had de school, die gevestigd was in een klassiek negentiende-eeuws herenhuis met twee vleugels, nog veel van de geest van de intelligentsia behouden. Veel leden van de staf hadden daar al voor 1917 lesgegeven. Levs Duitse lerares was het voormalige schoolhoofd, de kleuterleidster was de nicht van een beroemde Oekraïense componist, en zijn lerares Russisch was familie van de schrijver Michail Boelgakov. Maar in het begin van de jaren dertig, toen Lev in zijn tienerjaren was, schakelde de school over op een polytechnisch curriculum, met de nadruk op techniek die aansloot bij de Moskouse fabrieken. Industriële technici verzorgden op de school lessen met praktische instructies en experimenten om de kinderen voor te bereiden op een leertijd in de fabrieken.

Sveta’s school aan de Voezovskiweg lag niet ver van Levs school. Wat zouden ze van elkaar hebben gevonden als ze elkaar toen hadden ontmoet? Ze hadden een zeer verschillende achtergrond – Lev kwam voort uit de oude wereld van de Moskouse middenklasse, waar de orthodoxe waarden van zijn grootmoeder zijn opvoeding hadden beïnvloed, Sveta uit de progressievere wereld van de technische intelligentsia. Toch hadden ze veel fundamentele waarden en interesses gemeen. Allebei waren ze tamelijk volwassen voor hun leeftijd, serieus, slim, onafhankelijk in hun denken, met een open en onderzoekende geest die meer door hun eigen ervaring dan door propaganda of sociale conventie was gevormd. Die onafhankelijkheid kwam hun goed van pas. In een brief uit 1949 herinnert Sveta zich hoe ze op elfjarige leeftijd was – in de tijd dat de antireligieuze campagne op Sovjetscholen op zijn hoogtepunt was:

Ik denk dat ik op die leeftijd veel verder was dan mijn klasgenoten … Ik maakte me toen heel druk over de kwestie van God en religie. Onze buren waren gelovig, en Jara pestte hun kinderen altijd, terwijl ik voor hen in de bres sprong, me inzette voor de vrijheid van godsdienst. Voor mezelf had ik het vraagstuk over God opgelost – ik was tot de conclusie gekomen dat zonder hem de eeuwigheid en de schepping net zomin waren te begrijpen, en aangezien ik het nut van hem niet inzag, betekende het dat hij ook niet nodig was (voor mij dan, anderen die gelovig waren konden Hem wel nodig hebben).

Zowel Lev als Sveta waren op die leeftijd het consciëntieuze product van de geest van hard werken en verantwoordelijkheid. In Sveta’s geval was dat het resultaat van haar strikte opvoeding in het Ivanovgezin, waar ze de zorg had voor haar jongere zusje Tanja en ook voor veel huishoudelijke karweitjes, terwijl het in Levs geval het gevolg was van zijn economische omstandigheden. Hij moest toen hij op school zat werken om het karige pensioen van zijn grootmoeder aan te vullen.

In 1932, toen hij net vijftien was, werkte Lev ’s nachts bij de bouw van de eerste Moskouse metrolijn tussen Gorkipark en Sokolniki. Hij moest de route over de straten opmeten en maakte deel uit van de graafploegen, die voornamelijk bestonden uit boeren die in die jaren Moskou binnenstroomden om te voorkomen dat ze door de bolsjewieken gedwongen werden op collectieve boerderijen te werken. Lev werd de verschrikkelijke gevolgen van de collectivisatie de volgende zomer gewaar. Hij werkte als schoonmaker in een konijnenfokkerij en leerde een medearbeider kennen die uit de door hongersnood getroffen Oekraïne kwam. De man schreef droevige gedichten over ‘verlaten dorpshuisjes, stervende mensen en lijken die achter een omheining opgetast lagen’. Lev was geschokt door de emotionele kracht van de gedichten, maar tegelijk stond de sensationele inhoud hem tegen. ‘Waarom verzin je zulke verschrikkelijke onderwerpen?’ vroeg hij de arbeider, en die vertelde hem: ‘Ik heb niets verzonnen. Dat is mijn dorp. Er heerst daar hongersnood en niemand heeft nog de kracht de doden te begraven.’ Lev was geschokt. Hij had nooit eerder echt getwijfeld aan de Sovjetmacht en haar politiek. Hij was lid van de Komsomol, de communistische jongerenorganisatie, en geloofde in de Partij. Maar het zaad van de twijfel was door de woorden van de arbeider gezaaid. Later dat jaar ging Lev naar een collectieve boerderij in de buurt van Moskou op een schoolreisje georganiseerd door de biologieleraar, een enthousiaste bolsjewiek, die een van de verlaten huizen op de boerderij gebruikte om een toneelstuk over ‘de strijd tegen het ongedierte’ op te voeren. Het huis was van de dorpspriester en zijn gezin geweest, die kennelijk tijdens de collectivisatie van het dorp waren verdreven. In het huis lagen de verbrande resten van de boeken van de priester, waaronder een Oudgriekse bijbel, een taal die Levs grootvader kende, maar waaraan onder het Sovjetregime niet langer behoefte was.

Toen Lev in 1935 naar de universiteit ging, woonde hij bij zijn grootmoeder (toen tweeëntachtig) in een communale woning aan de Leningrad Prospekt in Noordwest-Moskou. Zijn excentrieke ‘tante Olga’* had ook een kamer in het appartement en woonde daar met haar man. Lev en zijn grootmoeder hadden een smalle donkere kamer: er was een bed voor hem aan de ene kant en een hutkoffer aan de andere kant, waarop zijn grootmoeder voor zichzelf een kermisbed maakte door haar voeten op een stoel te leggen. Bij het raam stond een bureau en boven Levs bed was een kastje met glazen deurtjes voor zijn collectie scheikundige instrumenten en zijn boeken, voornamelijk wis- en natuurkundeboeken, maar ook klassieke Russische werken. Als Sveta op bezoek kwam zaten zij en Lev op zijn bed te praten. Tante Olga hield hen nauwlettend in het oog vanaf de gang van het appartement. Als trouwe kerkganger keurde ze Sveta’s bezoek af en gaf ze Lev te kennen dat ze dacht dat er iets ‘gaande’ was. Lev antwoordde daarop: ‘Ze is gewoon een vriendin van de universiteit’, maar Olga stond hoe dan ook in de gang bij zijn deur te luisteren op zoek naar ‘bewijs’.

De enige plaats waar Lev en Sveta werkelijk vrij konden zijn was op het platteland. Iedere zomer huurde Sveta’s familie een grote datsja in Boriskovo, een gehucht aan de rivier de Istra, 70 kilometer ten noordwesten van Moskou. Lev bezocht hen daar, soms kwam hij op de fiets van Moskou, soms met de trein tot station Manichino, op een uur lopen van Boriskovo. Lev en Sveta brachten de hele dag in de bossen door, lagen bij de rivier gedichten te lezen tot het donker werd en hij weg moest om de laatste trein te halen of de lange fietstocht te beginnen.

Op 31 juli 1936 stapte Lev uit de trein. Het was heel heet, en hij was helemaal bezweet na de wandeling van Manichino, en daarom besloot hij om, voordat hij naar Sveta’s huis ging, eerst een duik te nemen in de rivier vlak bij Boriskovo. Op zijn onderbroek na kleedde hij zich uit en hij dook in het water. Hij was geen goede zwemmer en hij bleef vlak bij de oever, maar de sterke stroming voerde hem mee en hij ging kopje-onder. Toen hij een visser op de oever zag, schreeuwde Lev naar hem: ‘Ik verdrink, help!’ De visser deed niets. Lev ging weer kopje-onder en kwam een tweede keer boven om om hulp te roepen – voordat hij weer onderging. Hij had de kracht niet om zichzelf te redden, en hij bedacht hoe stom het zou zijn om zo dicht bij Sveta’s huis te sterven. Toen verloor hij het bewustzijn. Toen hij bijkwam zat hij op de oever, naast de visser. Terwijl hij probeerde op adem te komen ving hij een glimp op van zijn redder, die achter hem stond en de visser de huid vol schold omdat hij niet in het water was gesprongen om hem te helpen. De man was weg voordat Lev de kans had gehad om uit te vinden wie hij was en hem naar behoren had kunnen bedanken. Lev bracht de dag door bij Sveta en haar familie. ’s Avonds wandelden Sveta en haar zuster Tanja naar de rand van het dorp om afscheid van hem te nemen voor zijn lange tocht naar het station. In het dorp herkende Lev de man die hem had gered; hij was in gezelschap van een oudere heer en twee dames. Lev bedankte de man en vroeg naar zijn naam. De oudere man antwoordde: ‘Ik ben professor Sintsov, en dit is mijn schoonzoon, ingenieur Bespalov, en deze twee dames zijn onze vrouwen.’ Na hem nogmaals bedankt te hebben ging Lev naar het station waar uit de luidspreker Saint-Saëns’ Introduction et Rondo Capriccioso klonk. Terwijl hij David Oistrach de prachtige vioolsolo hoorde spelen, beving hem een heftig gevoel van in leven te zijn. Alles om hem heen leek intenser en levendiger dan tevoren. Hij was gered! Hij hield van Svetlana! En door de muziek heen voelde hij nu die vreugde.

Het leven was vol vluchtige vreugden. In 1935 had Stalin aangekondigd dat het leven ‘beter en vrolijker’ zou worden. Er waren meer consumptiegoederen te koop, wodka en kaviaar, er waren meer dansclubs en vrolijke films zodat de mensen bleven lachen en bleven geloven in de lichtende en stralende toekomst die zou aanbreken zodra het communisme was gevestigd. Toch werden er intussen door Stalins geheime politie, de NKVD, al arrestatielijsten opgemaakt.

Ten minste 1,3 miljoen ‘vijanden van het volk’ werden gearresteerd – en meer dan de helft van hen werd later gefusilleerd tijdens de Grote Terreur van 1937-38. Niemand heeft ooit geweten waar deze berekende politiek van massamoord over ging – of het Stalins paranoïde moord op mogelijke vijanden betrof, een oorlog was tegen ‘sociale vreemdelingen’, of dat het (het meest waarschijnlijk) een preventieve verwijdering was van ‘onbetrouwbaren’ in het geval van oorlog op een moment van verhoogde internationale spanningen. De terreur drong in alle lagen van de bevolking door. Alle aspecten van het leven werden erdoor aangetast. Buren, collega’s, vrienden en verwanten konden van de ene op de andere dag bestempeld worden als ‘spionnen’ of ‘fascisten’.

De wereld van de Sovjetnatuurkunde was bijzonder kwetsbaar, deels vanwege het praktische belang voor de oorlogvoering en deels omdat men ideologisch verdeeld was. De natuurkundefaculteit van de universiteit van Moskou was het centrum van die scheuring. Aan de ene kant stond een groep briljante jonge onderzoekers, zoals Joeri Roemer en Boris Gessen, die zich sterk maakten voor de fysica van Einstein, Bohr en Heisenberg; en aan de andere kant een groep van oudere docenten die de relativiteitstheorie en de kwantummechanica hekelden als ‘idealistisch’ en onverenigbaar met het dialectisch materialisme, de ‘wetenschappelijke’ grondslag van het marxismeleninisme. De ideologische scheuring kreeg ook een politieke lading – de materialisten beschuldigden de volgelingen van de kwantummechanica ervan ‘onvaderlandslievend’ te zijn (dat wil zeggen potentiële ‘spionnen’) omdat ze door de westerse wetenschap waren beinvloed en in het buitenland waren geweest. In augustus 1936, vlak voor het begin van Levs en Sveta’s tweede jaar, werd Gessen gearresteerd en beschuldigd van het behoren tot een ‘contrarevolutionaire terroristische organisatie’ en later gefusilleerd. In 1937 werd Roemer verwijderd van de universiteit.

Er werd van de studenten verwacht dat ze waakzaam waren. In de Komsomol riep men medestudenten op het matje die familieleden hadden die gearresteerd waren, en eiste men dat ze van de universiteit verwijderd zouden worden als ze weigerden hun verwanten te verloochenen. Bij de andere faculteiten werden er velen weggestuurd, maar bij natuurkunde was het minder, daar heerste een sterke esprit de corps onder de studenten. Het was juist die geest die Lev na een incident in 1937 redde.

Militaire training was verplicht voor voltijdstudenten aan de universiteit van Moskou. Ze waren verplicht toe te treden tot een korps reserve-officieren dat in tijd van oorlog gemobiliseerd kon worden. De studenten van de natuurkundefaculteit werden opgeleid voor commandoposten bij de infanterie. De training omvatte twee zomerkampen in de buurt van Vladimir. In het eerste kamp, in juli 1937, was de hoofdinstructeur net gepromoveerd tot onderbevelhebber van een regiment dat niet uit studenten bestond. Hij had er aardigheid in de elite van natuurkundigen 200 meter te laten hardlopen, dan eenzelfde afstand te laten marcheren, en zo steeds opnieuw. Het lag niet in Levs aard om zijn mond te houden wanneer hij mensen in een machtspositie anderen op zo’n kleingeestige manier zag treiteren. Uiteindelijk riep hij uit: ‘We hebben idioten als commandanten!’ Die opmerking was zo luid dat de instructeur het hoorde en Lev bij de autoriteiten aangaf. De kwestie bereikte zelfs het Afdelingscomité van de Partij in het militaire district Moskou, dat Lev uit de Komsomol zette wegens ‘contrarevolutionaire trotskistische opruiing tegen de bevelvoerende rangen van het Rode Arbeiders- en Boerenleger’. In september keerde Lev terug naar de universiteit. Omdat hij verdere consequenties vreesde, stuurde hij een verzoekschrift aan het Afdelingscomité van de Partij waarin hij verzocht dat zijn royement uit de Komsomol zou worden herroepen. Hij werd op het hoofdkwartier van het militaire district ontboden, waar het Comité luisterde naar zijn versie van de gebeurtenissen, het royement herriep en hem in plaats daarvan een ‘strenge reprimande’ (strogi vygovor) gaf voor ‘de Komsomol onwaardig gedrag’. Daar had hij geluk bij. Later kwam hij erachter dat dit grotendeels te danken was aan de moed van drie vrienden van de natuurkundefaculteit, die een verzoekschrift hadden gestuurd aan het Comité en dat met hun eigen naam hadden ondertekend. Lev was zo geliefd bij de andere studenten van zijn faculteit dat ze voor zijn verdediging dit risico hadden genomen. Hun solidariteitsverklaring had gemakkelijk verkeerd kunnen uitpakken en kunnen leiden tot hun arrestatie, aangezien een groep van drie in de ogen van de autoriteiten al gauw aangemerkt kon worden als een ‘organisatie’.

Dit incident bracht Lev en Sveta dichter bij elkaar. Hun relatie was halverwege het tweede jaar enigszins bekoeld, en ze hadden elkaar een tijd niet gezien. Sveta had de breuk veroorzaakt door opeens weg te blijven bij hun vriendenkring. Lev begreep het niet. Sinds de vorige zomer hadden ze elkaar elke dag gezien, en ze had hem zelfs om een foto gevraagd. Veel van hun vrienden gingen trouwen, en Lev moet gehoopt hebben dat zij dat ook gauw zouden doen. En toen opeens, zonder waarschuwing, was ze zich op een afstand gaan houden. Terugkijkend op deze periode schreef Sveta het toe aan haar ‘zwarte stemmingen’ – de depressies waaraan ze een groot deel van haar leven leed. ‘Hoe vaak,’ zou ze later aan Lev schrijven, ‘heb ik mijzelf niet verweten dat ik zo veel dingen tussen ons heb bedorven en – God mag weten waarom – jou heb gekweld.’

Zodra ze zag dat hij in moeilijkheden was, kwam Sveta bij Lev terug. De volgende drie jaar waren ze onafscheidelijk. Lev ontmoette haar ’s morgens op weg naar de universiteit. Hij wachtte op haar aan het einde van de colleges, nam haar mee naar de Leningrad Prospekt en kookte voor haar of ging met haar naar de schouwburg of de bioscoop, en bracht haar naar huis. Poëzie was een belangrijk onderdeel van hun relatie. Ze lazen samen gedichten, stuurden elkaar gedichten en lieten elkaar kennis maken met nieuwe poëzie. Achmatova en Blok waren Sveta’s lievelingsdichters, maar ze hield ook van een gedicht van Jelena Ryvina, dat ze op een avond voor Lev reciteerde tijdens een wandeling door de straten van Moskou. Het gedicht gaat over de vluchtigheid van geluk:

Je sigaret dooft uit en gaat
meteen daarop weer vurig branden.
Wij lopen saam door Rossi’s* straat,
waar nutteloos lantarens branden.

Het samenzijn van jou en mij
is kort, een ademtocht, nog korter.
Waarom, o architect, heb jij
de straat niet verder doorgetrokken?

Soms, wanneer Lev laat moest werken en Sveta niet kon bezoeken, liep hij ’s nachts langs haar huis. Bij een van die gelegenheden liet hij dit briefje achter:

Svetka! Ik kwam langs om te zien hoe het met je is en om je eraan te herinneren dat ik je graag morgen, de 29ste, op onze plek wil zien. Ik heb maar niet bij je ingebroken omdat het al laat is – half twaalf – en twee van de ramen al donker zijn, en twee andere halfdonker; ik zou iedereen wakker maken en laten schrikken. Kom als je vrij bent morgen. Groeten aan je moeder en Tanja.

In januari 1940 stierf Levs grootmoeder. Sveta stond naast Lev toen ze op het Vagankovskojekerkhof werd begraven.

De maand erop werd Lev technisch assistent op het Lebedev Instituut voor Natuurkunde (bekend als het FIAN). Hij zat nog in het laatste jaar van de universiteit, maar hij was aanbevolen door Naoem Grigorov, een vriend van de natuurkundefaculteit die net op het FIAN was begonnen, en dit was een kans om research te gaan doen. Het FIAN, genoemd naar Pjotr Lebedev, de Russische fysicus die als eerste de druk mat die wordt uitgeoefend door licht dat wordt gereflecteerd of geabsorbeerd door een vast lichaam, was in de wereld een van de leidende centra voor atoomfysica, en het speerpunt van het researchprogramma was het onderzoeksproject naar kosmische stralen, waarbij Lev betrokken was. Omdat hij overdag studeerde, werkte Lev vaak in de avondploeg in het laboratorium. Sveta bleef tot laat in de bibliotheek en liep dan de drie kilometer van de natuurkundefaculteit naar het FIAN op het Mioeskajaplein. Ze zat op een bankje op de binnenplaats te wachten op Lev, die gewoonlijk tegen acht uur naar buiten kwam om haar naar huis te brengen. Op een keer was Lev zo moe dat hij in het laboratorium in slaap viel en pas na negenen wakker werd. Sveta zat nog steeds op het bankje op hem te wachten. Ze lachte toen hij haar vertelde dat hij in slaap was gevallen.

Die zomer nam Lev deel aan een wetenschappelijke expeditie naar de Elbroes in de Kaukasus. Het FIAN had hoog in de bergen een onderzoeksbasis waar Levs groep de effecten van kosmische stralen kon bestuderen van dichter bij het punt waar ze de aardatmosfeer binnenkomen. Lev verbleef drie maanden op de basis. ‘We klommen omhoog en bereikten ons onderkomen gisteren vrij vlug,’ schreef hij aan Sveta. ‘Ik voel me prima, ik heb honger als een wolf en een heleboel onvergetelijke herinneringen.’ Sveta had intussen vakantie van de universiteit en werkte in de Leninbibliotheek, waarvoor toen een gebouw werd opgetrokken in een modern betonnen blok niet ver van het Kremlin. ‘Weet je, er is een prachtig plein voor de bibliotheek, helemaal beplant met heesters en bloemen,’ schreef ze aan Lev. ‘Wie zal me nu bloemen geven voor mijn verjaardag?’ Lev zou op 1 september uit de Kaukasus terugkeren, tien dagen voor Sveta drieëntwintig werd, en hij gaf haar altijd bloemen op haar verjaardag. Tot die tijd moest ze het stellen met brieven.

Lev op de Elbroes, 1940.

3 augustus 1940

Levenka,

Mijn eerste impuls toen ik thuiskwam was om te vragen of er nog brieven voor mij waren, maar ze begonnen me allemaal zo met jou te plagen, dat ik deed alsof het de kaart van Irina was waar ik op wachtte. Maar toen zei Tanja – met zo veel nadruk – dat er geen kaart van Irina was gekomen dat ik wist dat er iets van jou moest zijn, en ik liep haar van kamer tot kamer achterna (alle deuren in ons huis zijn nog steeds open, dus je kunt zo lang van de ene kamer naar de andere lopen als je wilt),* terwijl ik haar smeekte om de brief. Mama kreeg medelijden met me en gaf hem aan mij.

Sveta schreef Lev haar nieuws. Ze had een vaste baan in de bibliotheek aangeboden gekregen.

Een betere dan mij vinden ze niet. Ik ken de indeling van de zalen, de kasten in de zalen en de boekenplanken … Dat alleen al betekent veel, ik kan wijs uit inventarissen. Ik heb me een jaar rot gewerkt aan de tijdschriften, en met mijn kennis van het Latijnse alfabet kan ik in elke taal behalve het Chinees de maand, het jaar, de naam en de prijs van elk tijdschrift bepalen en ik heb veel in de catalogus gewerkt en ten slotte heb ik een hoofd op mijn schouders dat misschien niet gevuld is met de allerfijnste hersens maar er zitten ook geen watten in … Vera Ivanovna voorspelde me dat ik het volgend jaar al sectiehoofd zou zijn. En als ik mijn hele leven in de bibliotheek zou blijven, zou dat een goed begin van mijn carrière zijn. Maar ik wil mijn hele leven daar niet blijven en dus … zeg ik op maandag nee.

Lev, je moet je over mijn gezondheid geen zorgen maken. Ik heb je al geschreven dat ofwel mijn stemming van mijn toestand afhangt, ofwel mijn toestand van mijn stemming. In elk geval kun je aan mijn handschrift zien dat mijn toestand rustig en gelijkmatig is, wat betekent dat ik nergens pijn heb of zo. Mama zegt dat ik tuberculose heb. Haar reden daarvoor is dat ik zo mager word. Maar weet je, met wat ik dagelijks eet kun je weinig anders verwachten, en verder heb ik geen symptomen.

In juni 1941 moest Lev met zijn collega’s van het FIAN op een tweede expeditie naar de Elbroes. Op 22 juni, een zondagmorgen, was zijn team op het instituut bezig met de laatste voorbereidingen voor de reis. Lev was in een uitstekend humeur. Hij was zojuist geslaagd voor zijn laatste examens aan de universiteit en van de faculteitscommissie die banen toewees aan afgestudeerden had hij net gehoord dat hij een van de vier studenten was die gekozen waren om bij het FIAN research te blijven doen voor het kosmische-stralenproject. Sveta was terug op de universiteit, ze was een jaar achter, en ze waren gelukkig samen. Lev en zijn collega’s waren de laatste spullen aan het inpakken toen de leider van het team binnenkwam. ‘We gaan nergens naartoe,’ zei hij. ‘Hebben jullie de radio niet gehoord?’ Er was om twaalf uur een extra uitzending geweest waarin Vjatsjeslav Molotov, de volkscommissaris van Buitenlandse Zaken, het volgende had gezegd: ‘Vandaag, om vier uur in de ochtend,’ had hij met trillende stem verklaard, ‘zijn de Duitse troepen ons land binnengevallen, ze hebben onze grenzen op veel plaatsen aangevallen en onze steden – Zjitomir, Kiev, Sebastopol, Kaoenas en andere – gebombardeerd.’

De Duitse inval was zo krachtig en snel geweest dat de Sovjettroepen volkomen verrast waren. Stalin had de rapporten van de inlichtingendienst over de Duitse voorbereidingen voor een invasie genegeerd, en de Sovjetverdediging was volkomen in verwarring. Ze werden gemakkelijk in de pan gehakt door de negentien pantserdivisies en vijftien gemotoriseerde infanteriedivisies die de spits vormden van de Duitse invasiemacht. De Sovjetluchtmacht verloor 1200 vliegtuigen gedurende de eerste ochtend van de oorlog, de meeste werden door de Duitsers gebombardeerd terwijl ze aan de grond stonden. Binnen enkele uren waren de Duitse troepen diep in het Sovjetgebied doorgedrongen, waarbij ze telefoonlijnen doorsneden en bruggen bezetten, als voorbereiding op de hoofdaanval.

Die middag belegde de Komsomol van de universiteit van Moskou een vergadering in het auditorium, waarop met algemene stemmen een resolutie werd aangenomen om het hele studentenbestand te mobiliseren voor de verdediging van het land. Iedereen wilde zich aanmelden. Aan het einde van juni waren er meer dan duizend studenten en leraren ingelijfd bij de 8ste (Krasnopresnenskaja) Vrijwilligers Artilleriedivisie, onder wie ongeveer vijftig man van de natuurkundefaculteit. Lev was een van hen. ‘Er heerst hier nogal wat verwarring op het ogenblik,’ schreef hij op 6 juli vanaf het verzamelpunt naar Sveta’s familie, ‘dus ik kan nog niets definitiefs zeggen over onze vooruitzichten. Het enige wat min of meer bekend is, is dat we hier zullen wonen en studeren tot we door het rekruteringsbureau worden opgeroepen voor militaire dienst.’

Lev was geschokt door het uitbreken van de oorlog. De eerste paar dagen kon hij niet bevatten wat het betekende. Alles – zijn onderzoek, zijn leven in Moskou, zijn verhouding met Sveta – was nu onzeker. ‘We zijn in oorlog,’ zei hij steeds vol ongeloof tegen zichzelf.

Hij had zich als vrijwilliger aangemeld voor het front, maar het vervullen van een verantwoordelijke positie verontrustte hem. Ten gevolge van Stalins terreur hadden de Sovjettroepen een rampzalig tekort aan officieren, en nieuwelingen als Lev werden opgeroepen om anderen aan te voeren in de strijd. Met slechts twee jaar militaire training had Lev de rang van tweede luitenant bereikt, wat inhield dat hij de leiding over een peloton van dertig man kon krijgen, maar hij had weinig vertrouwen in zijn tactische kwaliteiten. Ten slotte kreeg Lev het commando over een klein groepje, bestaande uit zes studenten en twee oudere mannen van de universiteit. Hij vond het prettig dat hij terechtgekomen was in een eenheid van studenten, die even onervaren waren als hijzelf, en die, zo dacht hij, toegeeflijker zouden zijn wanneer hij een fout maakte dan een soldaat uit de arbeidersklasse.

Levs eenheid moest voorraden van de Moskouse magazijnen naar een bataljon verbindingstroepen aan het front brengen. Er stonden twee vrachtwagenchauffeurs, twee arbeiders, een kok, een boekhouder en een magazijnmeester onder zijn bevel. Onderweg naar het front zagen ze chaotische taferelen die de propaganda van de Sovjetpers tegenspraken. In Moskou was gerapporteerd dat de Sovjettroepen de Duitsers terugdreven, maar Lev ontdekte dat ze zich in grote chaos terugtrokken: de bossen zaten vol soldaten en burgers, en de wegen waren geblokkeerd met vluchtelingen die naar het oosten, naar Moskou, wilden. Er waren onnoemelijk veel doden. Op 13 juli bereikte Lev de bossen bij Smolensk, een stad die door de Duitsers werd belegerd.

Svetik, we leven in het bos, en ik doe huishoudelijke karweitjes … Ik moet hier iedereen te eten geven, ook de superieuren die niet zozeer vragen om wat ze willen eten, maar er gewoon om brullen … Er zijn bepaalde voordelen – de betrekkelijke vrijheid tijdens tochten naar de magazijnen. Sveta, er is absoluut geen adres waarheen je kunt schrijven – niemand hier weet waar we een dag later zullen zijn. De enige mogelijkheid om iets van jou te horen is om tijdens zo’n trip bij je thuis langs te gaan. Maar ik weet niet wanneer dat zal zijn.

Op deze tochten tussen Moskou en het front nam Lev brieven van de soldaten en hun verwanten mee. Hij bezocht tussen zijn bezoeken aan de legeropslagplaatsen door ook Sveta en haar familie. Een keer in juli trof hij Sveta niet thuis, maar hij zag haar ouders wel, die hem ‘zijn natje en zijn droogje’ gaven, zoals hij schreef in de brief die hij voor haar achterliet; en dat gebeurde nog een tweede keer in begin september, toen Sveta naar de universiteit was teruggekeerd. Voor Lev was de relatie met haar familie bijna zo belangrijk als de tijd die hij met haar doorbracht; hij voelde dat hij erbij hoorde. Op een van de laatste bezoeken gaf Sveta’s vader hem een vel papier waarop de adressen stonden van vier intieme vrienden en verwanten in verschillende steden van de Sovjet-Unie: dit waren de mensen tot wie hij zich kon wenden om Sveta en haar familie te vinden als ze uit Moskou geëvacueerd zouden worden terwijl hij aan het front was. Hoewel Sveta’s vader dat nooit met zoveel woorden had gezegd, maakte dat papier duidelijk dat hij Lev als zijn zoon zag.

Er was nog een laatste bezoek aan Moskou. Lev wist dat dit zijn laatste kans was om Sveta te zien, omdat ze hem bij het voorraaddepot hadden gewaarschuwd dat er niets meer zou worden verstrekt voor zijn bataljon. Nadat hij zijn chauffeurs had verteld dat hij hen later zou ontmoeten, rende Lev van het depot naar Sveta’s huis. Het was niet waarschijnlijk dat ze thuis was – het was midden op de dag –, maar hij ging toch om van iemand afscheid te nemen. Misschien was Sveta’s moeder thuis, of haar zuster. Lev klopte op de deur. Anastasia, Sveta’s moeder, deed open. Lev stapte de hal in en legde ondertussen uit dat hij maar een paar uur in Moskou was en dat hij daarna naar het front zou vertrekken. Hij wilde bedanken en afscheid nemen. Lev wist niet of hij haar moest kussen; ze had nooit veel warmte of emotie uitgestraald. Hij maakte een buiging en ging naar de deur. Maar Anastasia hield hem tegen. ‘Wacht,’ zei ze, ‘laat me je kussen.’ Ze omhelsde Lev. Hij kuste haar hand. En vertrok.

* Russische namen hebben een lange en een korte versie (die gebruikt wordt door vrienden en verwanten) en kennen talrijke vleivormen. De korte vorm van Svetlana is Sveta, maar ze werd ook Svetotsjka, Svetik, Svetlanka, enzovoort genoemd. In zijn brieven uit het kamp noemde Lev haar vaak ‘Svet’ of ‘Svetloje’ (Russische woorden voor ‘licht’ – een associatie die hij aardig vond). Vanaf dit punt in de tekst zullen we haar kennen als Sveta.

* De mensjewieken waren een marxistische partij, gekant tegen de bolsjewistische dictatuur.

* Ze was in feite de onwettige dochter van Boris Tolmatsjov, de eerste echtgenoot van tante Katja.

* Carlo Rossi, de Italiaanse architect die tijdens de regering van Nicolaas I (1825-55) vele gebouwen in Sint-Petersburg heeft gebouwd.

* De kamers waren als volgt ingedeeld:

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 12433