Deborah Scroggins

TWEE VROUWEN

De islam in de levens van
Ayaan Hirsi Ali en Aafia Siddiqui

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Wanted Women. Faith, Lies, and the War on Terror: The Lives of Ayaan Hirsi Ali and Aafia Siddiqui

© 2012 Deborah Scroggins

© 2012 Nederlandse vertaling Nico Groen / Jeske Nelissen / Nieuw Amsterdam

Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Nico Groen en Jeske Nelissen

Tekstredactie Nelleke Vermeer

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Typografie binnenwerk Yulia Knol

Foto Aafia Siddiqui Ron Sachs/Rex Features/Hollandse Hoogte

Foto Ayaan Hirsi Ali Victor Bergen-Henegouwen/Hollandse Hoogte

Foto auteur David McWilliams

NUR 686

ISBN 978 90 468 1255 6

www.nieuwamsterdam.nl

Beloof plechtig, o zuster,

Aan de zuster-gelovige wier kleren de misdadigers hebben afgerukt.

Aan de zuster-gelovige wier haar de onderdrukkers hebben afgeschoren.

Aan de zuster-gelovige wier lichaam is misbruikt door de mensenhonden.

Aan de zuster-gelovige wier…

Beloof plechtig, o zuster

Beloof, o zuster… hun vrouwen tot weduwe en hun kinderen tot wees te zullen maken.

Beloof, o zuster… hen te doen verlangen naar de dood en hun ambten en hun prestige te doen haten.

Beloof, o zuster… hen als lammeren te zullen afslachten en hun bloed door de Nijl, de al-Asi en de Eufraat te laten stromen.

Beloof, o zuster… een vernietigend houweel te zullen zijn voor elk goddeloos en afvallig regime.

Beloof, o zuster… wraak te zullen nemen op elke hond die u beroert, al is het met een kwaad woord.

– Inleiding tot een militaire handleiding, gevonden in het huis van een lid van Al-Qaida in Manchester, Engeland, op 10 mei 2000

* * *

En waar de mens door wouden van symbolen gaat
Die, of hij hun vanouds vertrouwd is, naar hem staren.

– ‘Correspondances’ uit Les fleurs du mal (1861) van Charles Baudelaire
(vertaling: Peter Verstegen)

Voor mijn moeder, Gloria Baker Scroggins,
en ter nagedachtenis aan mijn vader,
Frank William Scroggins (1933-2010)

Vertaling Nico Groen en Jeske Nelissen

INHOUD

Hoofdpersonen

Inleiding

DEEL 1
Kijken naar het Westen

HOOFDPERSONEN

In het verhaal over Aafia Siddiqui

Ali Abdul Aziz Ali (ook wel bekend als Ammar al-Baluchi): Aafia’s tweede echtgenoot, neef van Khalid Sjeik Mohammed

Ijaz ul-Haq: minister van Geloofszaken van 2004 tot 2008, vriend van de familie Siddiqui en zoon van de Pakistaanse dictator Mohammed Zia ul-Haq

Generaal Mohammed Zia ul-Haq: heerser over Pakistan van 1977 tot 1988, vriend en beschermheer van de familie Siddiqui

Aga Naeem Khan: vader van Amjad Khan; Aafia’s voormalige schoonvader

Majid Khan: computerprogrammeur uit Baltimore voor wie Aafia een Amerikaanse postbus zou hebben geopend ter ondersteuning van Khalid Sjeik Mohammeds plan uit 2003 om aanslagen te plegen op benzinestations en andere doelen

Dr. Mohammed Amjad Khan: Aafia’s eerste echtgenoot, een Pakistaanse arts die in Boston de opleiding tot anesthesioloog deed

Zahera Khan: moeder van Amjad Khan; Aafia’s voormalige schoonmoeder

Khalid Khawaja: voormalige officier van de Pakistaanse luchtmacht en de Inter-Services Intelligence (ISI) die zich inzette voor Aafia en andere vermeende vermiste personen in Pakistan

Khalid Sjeik Mohammed: naar verluidt door Aafia geholpen meesterstrateeg van Al-Qaida, die zowel de aanslagen van 11 september 2001 bedacht als het plan uit 2003 om aanslagen te plegen op tankstations en andere doelen

Saifullah Paracha: vader van Uzair Paracha, die gevangenzit op de Amerikaanse basis Guantanamo Bay op Cuba en er door Amerikaanse militaire aanklagers van wordt beschuldigd Khalid Sjeik Mohammed en Al-Qaida te hebben geholpen

Uzair Paracha: jonge zakenman die werd veroordeeld vanwege materiele ondersteuning van terroristen nadat was aangetoond dat hij Majid Khan en Aafia had geholpen bij hun plan om Khan terug te brengen naar de Verenigde Staten

Yvonne Ridley: Britse, tot de islam bekeerde journaliste die in juli 2008 een persconferentie gaf waarin ze beweerde dat Aafia mogelijk geheime ‘Gevangene 650’ was op de Amerikaanse luchtmachtbasis in Bagram in Afghanistan

Grootmoefti Mohammed Shafi: hoogste religieuze autoriteit in Pakistan en de geestelijk leidsman van Ismat Siddiqui

Dr. Fowzia Siddiqui: Aafia’s zus, een in de Verenigde Staten opgeleide neuroloog

Ismat Jehan Siddiqui: Aafia’s moeder

Mohammed Ali Siddiqui: Aafia’s broer, architect te Houston

Dr. Mohammed Sualeh Siddiqui: Aafia’s vader, neurochirurg

Grootmoefti Mohammed Rafi Usmani: zoon van grootmoefti Mohammed Shafi en geestelijk adviseur van de familie Siddiqui

Moefti Mohammed Taqi Usmani: zoon van grootmoefti Mohammed Shafi, vooraanstaande autoriteit op het gebied van islamitisch bankieren en lid van de Raad voor Islamitische Ideologie van Mohammed Zia ul-Haq

In het verhaal over Ayaan Hirsi Ali

Asha Artan: Ayaans moeder

Mohamud Mohamed Artan: neef van wie Ayaan beweert dat ze in 1990 in Somalië in het geheim met hem in het huwelijk trad

Mohammed Bouyeri: de moordenaar van Theo van Gogh

Sinan Can: onderzoeksjournalist van het televisieprogramma Zembla, dat Ayaan bijna haar Nederlandse staatsburgerschap kostte

Leon de Winter: Nederlandse schrijver en vriend van Ayaan

Niall Ferguson: Brits historicus en bestsellerauteur, aanvankelijk minnaar en later echtgenoot van Ayaan

Leo Louwé: Nederlandse vrijwilliger die in Lunteren bevriend raakte met Ayaan en Haweya

Hirsi Magan Isse: Ayaans in 2008 overleden vader, voormalig Somalisch politicus en rebellenleider

Arro Hirsi Magan: Ayaans halfzus, gynaecoloog

Haweya Hirsi Magan: Ayaans zus

Ijaabo Hirsi Magan: Ayaans halfzus

Mahad Hirsi Magan: Ayaans broer

Herman Philipse: hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Utrecht die een vriendschappelijke en een liefdesrelatie met Ayaan onderhield. In de nasleep van de moord op Van Gogh nam hij het voor haar op

Osman Musse Quarre: Canadees die Ayaans ticket naar Europa betaalde nadat ze in 1992 met hem was getrouwd

Jos van Dongen: verslaggever van het televisieprogramma Zembla die de uitzending maakte die Ayaan bijna haar Nederlandse staatsburgerschap kostte

Theo van Gogh: regisseur die samen met Ayaan Submission maakte en door Mohammed Bouyeri werd vermoord

Marco van Kerkhoven: wetenschapsjournalist die van 1996 tot 2001 met Ayaan samenwoonde

Rita Verdonk: VVD-lid en minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie; stelde in 2006 vast dat Ayaan nooit Nederlands staatsburger was geweest

Maryan Farah Warsame: Ayaans stiefmoeder, een van de eerste Somalische vrouwen die een westerse universitaire opleiding genoten en deel uitmaakten van de regering

INLEIDING

Waarom ik hen ben gaan volgen

Het begon met toeval. Op 3 november 2004 stond ik in de rij voor een veiligheidscontrole op het vliegveld van Atlanta toen ik in de krant las dat Theo van Gogh in Amsterdam was vermoord. In het artikel stond dat Van Gogh naar zijn werk was gefietst toen een bebaarde jongeman in traditionele Arabische kledij en met een islamitisch gebedsmutsje op naast hem was komen fietsen. De vreemdeling had met een pistool gezwaaid en acht keer geschoten, waarna hij twee messen onder zijn kleren vandaan had gehaald. Met het grootste mes sneed hij de cineast de keel door, met het kleinste prikte hij een vijf pagina’s lange brief op Van Goghs lichaam.

De brief was gericht aan de Nederlands-Somalische politica Ayaan Hirsi Ali, die met Van Gogh had samengewerkt aan Submission, een korte film over de verschrikkelijke manier waarop de islam vrouwen behandelt. In een soort vloekrede voorspelde de moordenaar dat Ayaan Hirsi Ali ten onder zou gaan, dat Nederland ten onder zou gaan, dat Europa ten onder zou gaan en ten slotte dat de Verenigde Staten zouden wijken voor de macht van de islam.

De woorden joegen me de koude rillingen over de rug, en niet alleen omdat je zulke lugubere moorden niet in het tolerante Amsterdam zou verwachten. Het lot van Theo van Gogh, een verre verwant van de negentiende-eeuwse schilder Vincent van Gogh, bracht de onthoofding van Daniel Pearl in herinnering, twee jaar daarvoor. Pearl was verslaggever van The Wall Street Journal en had in Pakistan gewerkt. Washington had kort daarvoor bekendgemaakt dat Khalid Sjeik Mohammed, de ‘superterrorist’ die de aanslagen van 11 september 2001 zou hebben beraamd, ook degene was die Pearl had gedood. Ik was net op dat moment op weg naar de stad waar Pearl was vermoord. Het tijdschrift Vogue had me gevraagd meer te weten te komen over een mysterieuze Pakistaanse vrouw, Aafia Siddiqui, die er door de FBI van was beschuldigd voor Khalid Sjeik Mohammed te werken (of KSM, zoals hij in boeken en tijdschriften vaak werd genoemd, in het steno van de inlichtingendiensten van deze wereld).

Het bericht uit Amsterdam vestigde mijn aandacht op nog iets anders. De behandeling van vrouwen in de islam – het onderwerp van de film die de aanzet tot de moord op Van Gogh zou hebben gegeven – was een kwestie die ik al lange tijd volgde. Ik had al jaren het gevoel dat vrouwenonderdrukking voor de ideologie van de radicale islam net zo fundamenteel was als racisme voor het oude Zuiden van de Verenigde Staten en antisemitisme voor nazi-Duitsland. Zodra de politieke islam ergens aan de macht kwam, waren vrouwen de eerste slachtoffers, zoals me als verslaggever in Afrika en het Midden-Oosten was opgevallen. Onder de vlag van de islam verloren vrouwen een groot deel van de vrijheid die ze ooit hadden gehad om te dragen wat ze wilden, om te trouwen met wie ze wilden, en om te reizen, te werken en in algemene zin hun leven in te richten zonder daar de toestemming van mannen voor nodig te hebben. Waar die nieuwe theocratieën het voor het zeggen kregen, verwierven mannen intussen het recht toezicht op en zeggenschap over vrouwen uit te oefenen.

Regisseur Theo van Gogh, die met Ayaan Submission maakte en op 2 november 2004 door de zogenaamde jihadist Mohammed Bouyeri werd vermoord toen hij naar zijn werk fietste. (AP Photo/Willem ten Veldhuys/Dijkstra BV)

Mannen verwelkomden die veranderingen vaak met open armen. Typerend was dat deze puriteinse islamisten vaak pas later duidelijk maakten dat ze over het door God gegeven recht beschikten om andere mánnen te overheersen – soms dachten ze zelfs dat ze daarmee de ondergang van de wereld naderbij konden brengen, iets waar de allerfanatiekste islamisten hartstochtelijk in geloofden. Elke serieuze bestrijding van dergelijke lieden moest naar mijn mening berusten op het principe dat sommige universele rechten niet mogen worden verkwanseld uit naam van een of andere zogenaamd hogere wet.

Toch wist ik maar al te goed dat gewone moslims een groot wantrouwen koesterden jegens westerlingen die beweerden hen te willen bevrijden. In de negentiende eeuw hadden westerse imperialisten de emancipatie van islamitische vrouwen gebruikt als excuus om moslimlanden binnen te vallen en te veroveren. Toen Laura Bush, de vrouw van president George W. Bush, na de Amerikaanse inval in Afghanistan zei dat ‘de strijd tegen het terrorisme ook een strijd is voor de rechten en de waardigheid van vrouwen’, deden veel moslims haar retoriek af als hetzelfde oude liedje. En feitelijk leken vrouwelijke noch mannelijke moslims buiten de VS over enig onvervreemdbaar recht te beschikken in de schimmige oorlog die vicepresident Dick Cheney ‘de duistere zijde’ noemde.

Die duisternis leek Aafia Siddiqui levend te hebben verzwolgen. De vrouw voor wie ik naar Pakistan was gereisd, was in Karachi geboren en heette even briljant als vroom te zijn. Ze had tien jaar in Boston gewoond, waar ze was afgestudeerd aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) en aan Brandeis University. Ze was getrouwd met een Pakistaanse arts en kreeg uiteindelijk drie kinderen met hem. Maar ze was naar Pakistan teruggekeerd en gescheiden. En nadat de FBI haar in 2003 de enige vrouw had genoemd van wie bekend was dat ze voor Al-Qaida werkte, waren Aafia en haar kinderen van de aardbodem verdwenen.

Soms zeiden familieleden dat ze dachten dat ze dood was. Of dat ze geloofden dat de VS haar en haar kinderen vasthielden in een geheime Amerikaanse gevangenis. Washington ontkende dat en bleef waarschuwingen verspreiden. In sommige daarvan werd Aafia bij naam genoemd of werd gezegd dat volgelingen van Osama bin Laden vrouwen zouden kunnen gaan inzetten om het Westen aan te vallen en dat bij toekomstige aanvallen mogelijk massavernietigingswapens zouden worden gebruikt.

In een foto die Aafia’s familie vrijgaf, leek ze het toonbeeld van zoete triomf toen ze in 1995 aan het MIT afstudeerde. Ze droeg een baret en een toga en hield een boeket rode rozen vast terwijl haar lange, zwarte haar bevallig in haar hartvormige gezicht waaide. Ik vroeg me af waarom een vrouw die kon worden wat ze maar wilde worden zich had aangesloten bij een haatdragende, louter uit mannen bestaande beweging die erop uit was vrouwen onder de duim te houden – áls ze zich tenminste bij Al-Qaida had aangesloten. Waarom zou een topwetenschapper met een doctorsgraad van een door Joden gestichte universiteit gaan werken voor een man en een beweging die er genoegen in schepten Joodse hoofden af te hakken – áls ze dat althans had gedaan? En waarom zou een vrouw die alles had waar de meeste Pakistaanse vrouwen alleen maar van kunnen dromen ervoor kiezen dat allemaal overboord te gooien om Amerikanen te vermoorden? Konden de aantijgingen van de FBI eigenlijk wel waar zijn?

Moslims leken intussen niet bang voor Aafia Siddiqui. Ayaan Hirsi Ali boezemde hun juist angst in en maakte hen kwaad.

Net als Aafia was Ayaan klein, om niet te zeggen fijngebouwd. Maar terwijl Aafia Siddiqui ingetogen knap was, bezat de in Somalië geboren Ayaan Hirsi Ali een in het oog springende, roofdierachtige schoonheid. In het krantenartikel over de moord op Van Gogh stond dat ze het scenario had geschreven voor de tien minuten durende film die hem klaarblijkelijk het leven had gekost. In die film vertellen enkele fictieve moslimvrouwen God over de verkrachtingen, de klappen en de incest die ze van moslimmannen te verduren hebben gekregen. Onder doorzichtige sluiers zijn de naakte lichamen van de actrices beschreven met koranverzen die gebruikt worden om de onderdrukking van vrouwen te rechtvaardigen.

Bij de gemiddelde Nederlandse kijker bracht het idee dat zulke verzen nog steeds serieus werden genomen waarschijnlijk een grotere schok teweeg dan het feit dat ze op vrouwenlijven waren geschreven. Maar moslims beschouwen de Koran als het letterlijke woord Gods, en ultraconservatieve moslims geloven dat het verboden is om het menselijk lichaam af te beelden. De meeste islamitische kunst probeert de geschreven Koran te verheerlijken, en vanuit islamitisch standpunt getuigde het van weinig respect dat Ayaan het heilige geschrift op naakte mensenhuid afbeeldde. Bovendien moest Ayaan, zelf immers een geboren moslima, geweten hebben dat ze met vuur speelde door zulke beelden te gebruiken om de schuld van verkrachting en incest bij de Koran te leggen.

Ik vroeg me af wat voor soort woede haar ertoe had gebracht de film te maken. En wat voor moed, of dwaasheid, had haar doen beloven er een vervolg op te maken?

Sommige berichten schreven haar woede toe aan de traditionele vrouwenbesnijdenis die ze als kind had ondergaan en aan het gedwongen huwelijk waarvan ze beweerde dat het haar had doen besluiten in Nederland asiel aan te vragen. Ik was lang genoeg in Somalië geweest om te weten dat zulke verklaringen maar de halve waarheid vormden. Bijna íédere Somalische vrouw is besneden, en toch zouden de meesten hun geloof en de bijbehorende praktijken tot hun dood blijven verdedigen, althans tegenover buitenstaanders. Waarom was Ayaan Hirsi Ali anders?

Zij en de vrome Aafia Siddiqui leken in eerste instantie niets met elkaar gemeen te hebben. Maar toen ik beter keek, zag ik steeds meer overeenkomsten. Ze waren allebei begin dertig. Ze waren allebei zeer intelligent. Ze kwamen allebei uit families met politieke ambities. Ze waren vanaf hun jeugd heen en weer geslingerd tussen Afrika, Azië, Europa en Amerika. Beiden waren vanuit de periferie van de islam in het Westen terechtgekomen, net op het moment waarop de Koude Oorlog ten einde liep. En terwijl westerlingen zichzelf feliciteerden met ‘het einde van de geschiedenis’ en spraken over de opbouw van een ‘nieuwe wereldorde’, hadden Ayaan en Aafia de nieuwe orde van mislukte staten en eindeloze oorlogen in de islamitische wereld intussen aan den lijve ondervonden. In de manier waarop ze met de crises van de islam omgingen, waren ze el-kaars tegenpool, maar er waren aanwijzingen in hun gecompliceerde persoonlijke geschiedenis te vinden dat ze ieder een totaal andere richting op hadden kunnen gaan, misschien zelfs dat Aafia Siddiqui een westerse feministe had kunnen worden en Ayaan Hirsi Ali een militante islamiste.

Ayaan, die zichzelf een rationalist noemde, had als tiener met de politieke islam geflirt. Aafia, een fanatieke moslima, had aan een van Amerika’s beste universiteiten het feminisme bestudeerd. Ze hadden een soort krijgersmentaliteit met elkaar gemeen. Ze gaven allebei hoog op van onverschrokkenheid. Ze waren allebei rebels, hoewel Ayaan in opstand kwam

tegen de islam en Aafia beweerde dat ze in opstand kwam om zich beter aan de islam te kunnen wijden. Beiden waren op jonge leeftijd gehersenspoeld door het fanatieke antisemitisme, dat zo’n zorgwekkend kenmerk is van de moderne politieke islam. Ayaan verwierp het uiteindelijk, Aafia omhelsde het. En beide vrouwen zouden zich later uitspreken over iets wat al net zo opmerkelijk was aan de opkomst van het moderne jihadistische gedachtengoed: een complex, bizar, millenaristisch element, dat helaas aan de aandacht van bijna iedere westerling is ontsnapt.

Toen me hun merkwaardige symmetrie eenmaal was opgevallen, bleef ik ze maar vergelijken. Hirsi Ali en Siddiqui leken de tegenpolen van de wereldwijde War on Terror, de oorlog tegen het terrorisme. Ze waren tegengesteld, maar aan elkaar verwant. Net als de bikini en de boerka, en de maagd en de hoer, viel de een niet helemaal zonder de ander te begrijpen.

En áls je beiden kon begrijpen, kwam je misschien dicht bij wat dit afschuwelijke conflict voortdrijft. Dus besloot ik hen te volgen en erachter te komen.

Ik vloog naar Pakistan. En later reisde ik naar Nederland om een artikel over Ayaan te schrijven. In 2005 verhuisde ik met mijn gezin naar Amsterdam. Ten slotte keerde ik in 2009 terug naar de VS om dit boek te voltooien.

Ayaans ster was een tijdlang rijzende, terwijl Aafia onzichtbaar bleef. Later richtte de schijnwerper van de roem zich op Aafia, terwijl Ayaan moeite moest doen om nog enigszins in beeld te blijven. Slechts één ding bleef hetzelfde: geen van beiden wilde met me praten.

Toen ik besloot hun parallelle levens op te tekenen, was ik misschien wel de enige die een sterke overeenkomst zag tussen Ayaan Hirsi Ali en Aafia Siddiqui. Ayaan werd beroemd, terwijl Aafia aan de andere kant van de wereld weinig meer leek dan een gezicht op een plakkaat waar GEZOCHT op stond. Maar toen voor beide vrouwen gevaar dreigde, werd hun politieke belang overdreven groot. In het Westen schaarden mensen zich achter Ayaan en de waarden van de Verlichting die ze volgens hen vertegenwoordigde. Later verenigden moslims in Pakistan en elders zich rond Aafia’s persoon en de islamitische zuiverheid waarvoor ze symbool zou staan. Vlaggen werden verbrand, regeringen vielen, presidenten en premiers werd gesmeekt deze idolen te redden. En de namen – geliefd dan wel verguisd – van deze nog maar kort daarvoor onbekende vrouwen werden door miljoenen mensen uitgesproken als de lettergrepen van een of andere machtige toverspreuk.

Ze werden iconen van de oorlog tegen het terrorisme. ‘Ze is een onschuldig slachtoffer,’ riepen de volgelingen van de een in praatprogramma’s en op straat. ‘Ze is een monster,’ riepen de volgelingen van de ander op hun beurt.

Het ‘Seeking Information’-bulletin voor Aafia dat de FBI in maart 2003 deed uitgaan na de arrestatie van Khalid Sjeik Mohammed en Majid Khan. De FBI brengt sinds 2002 dergelijke bulletins uit om het publiek te vragen inlichtingen te verstrekken over terrorismeverdachten die niet door een onderzoeksjury in staat van beschuldiging waren gesteld.

De mythe die deze beide figuren omgeeft, werd steeds duidelijker, in elk geval vanaf een afstand, en ik begon mijn gedwongen afstand tot beide vrouwen te beschouwen als een geluk bij een ongeluk. Terwijl ik de waarheid probeerde te vinden tussen een opmerkelijke hoeveelheid leugens, vaagheden en verwrongen feiten, werd ik steeds nieuwsgieriger naar de manier waarop deze vrouwen bij mensen onder de huid kropen. Tallozen volgden hun verhalen, af en toe ademloos en woedend. Ze hadden wel wat weg van een rorschachtest. Mensen zagen totaal verschillende dingen in hen, en uit wat ze zagen, bleek hoe ze tegen de oorlog tegen het terrorisme aankeken. Ik ging geloven dat ik, als ik het geheim van die mysterieuze macht zou kunnen ontraadselen, misschien de diepere structuur zou begrijpen van het conflict dat onze tijd bepaalt.

Deel 1

KIJKEN NAAR HET WESTEN

1

Toen de naam Aafia Siddiqui in 2003 voor het eerst opdook op de lijst van door de FBI meest gezochte personen, hadden maar weinig Pakistanen van haar gehoord. Maar in een kleine kring van gepensioneerde generaals en bebaarde geestelijken in Karachi werd geglimlacht omdat ze haar herkenden. Zij wisten dat Aafia’s moeder haar had opgevoed met het doel een islamitische heldin te worden.

Aafia’s moeder, Ismat Jehan Siddiqui, werd in 1939 geboren in de Noord-Indiase stad Bulandshahr. Voordat de Britten in India arriveerden, leefden hooggeplaatste moslimvrouwen naar de purdah: in afzondering en gesluierd. Mannen van buiten hun familie mochten niet eens hun naam weten of hun stem horen. Maar in de negentiende eeuw opperden islamitische hervormers als sir Syed Ahmad Khan dat het isolement waarin moslimvrouwen verkeerden, had bijgedragen aan de achtergebleven positie van hun gemeenschap. Tegen de tijd dat Ismat werd geboren, stuurden families uit hogere maatschappelijke lagen zoals de hare, hun dochters naar school.

De brandende vraag voor veel moslimintellectuelen, die terugging tot de tijd waarin Europese landen hun rijk uitbreidden, was waarom de islam, ooit een wereldmacht, het tegen het Westen had afgelegd. Stond in de Koran niet dat de islamitische oemma of gemeenschap ‘de beste gemeente was die voortgebracht werd voor de mensen’? Het antwoord van sir Syed luidde dat moslims het gebod ‘Ga heen en leer, zelfs al voert het je naar China’ van de Profeet vergeten waren. Hij spoorde moslims aan om van de Britten te leren en de westerse wetenschap en technologie onder de knie te krijgen. Ismats broer, Shams Ul-Hassan Faruqi, studeerde daarom geologie aan de Aligarh-universiteit, het ‘islamitische Cambridge’ dat sir Syed in 1875 nabij Bulandshahr had gesticht. Ismat bezocht Sir Syed Girls College in Karachi nadat het gezin huis en haard had verlaten en westwaarts was gereisd naar Pakistan, ‘het Land der Reinen,’ dat in 1947 was gesticht als thuisland voor Indiase moslims.

Het huwelijk tussen Ismat en de vader van Aafia, Mohammed Sualeh Siddiqui, was gearrangeerd. Ismat was een kleine, energieke en felle persoonlijkheid. Aafia’s vader was een erudiete, teruggetrokken arts. Niet lang nadat ze waren getrouwd, verhuisden Ismat en Sualeh (die, zoals zo veel Pakistanen die Mohammed heten, bij zijn tweede naam werd genoemd) naar Groot-Brittannië, zodat hij neurochirurgie kon gaan studeren. Hun eerste kind – Mohammed Ali, door zijn familie Ali genoemd – werd geboren in 1961. Een meisje, Fowzia, volgde in 1966, en Aafia, de benjamin van het gezin, werd geboren in 1972, nadat het gezin naar Pakistan was teruggekeerd.

Religieuze moslims benadrukken dat de islam een allesomvattende manier van leven is, en naar die overtuiging praktiseerde de familie Siddiqui haar geloof. De eerste woorden die Aafia als kind hoorde, waren de verzen die tot het gebed opriepen en die haar vader in het oor van zijn pasgeboren kind fluisterde. Haar ouders prentten haar later in dat het doel van het leven was om je te onderwerpen aan de wil van Allah de verhevene en dankbaar te zijn voor zijn gulheid. Ze bewaarden de heilige Koran op een hoge, veilige plaats en lieten de naam van de boodschapper van God, de profeet Mohammed, nooit over hun lippen komen zonder er de zegen ‘Vrede zij met hem’ aan toe te voegen. De islam schreef voor wat ze aten (geen varkensvlees, geen alcohol, alleen ritueel geslacht vlees), hoe ze aten (met hun rechterhand, niet gulzig en met dank aan Allah) en wanneer ze aten (na zonsondergang tijdens de heilige ramadan, onder aanroeping van God); wat ze droegen (voor vrouwen een tuniek over een wijde broek, met een sjaal die bescheidenheid symboliseert); hoe ze sliepen (op hun rechterzij); hoe ze met elkaar moesten omgaan (met respect voor ouderen en liefde en genegenheid voor iedereen); wat ze over hun buren zeiden (geen geroddel, geen kwaadsprekerij) en wat ze moesten vermijden (trots, arrogantie, televisie, muziek, romans). Ze deden hun uiterste best zich zorgvuldig te wassen en in de juiste houding te bidden. Ze wisten dat Allah geen gebeden van onreinen aanvaardde, en of ze mensen nu verwelkomden of gedag zegden, hun sympathie betuigden of iemand het beste wensten, ze vergaten nooit God te bedanken, uit wie alles voortkomt.

Aafia en haar broer en zus leerden grote stukken uit de Koran uit hun hoofd, evenals de Hadith of gezegden van de Profeet, en reciteerden ze voor hun ouders. Het kind dat het er het beste van afbracht, kreeg een prijs. Toen ze zeven was, kon Aafia haar vijf dagelijkse gebeden opzeggen. Zelfs al eerder leerde ze haar intenties te onderzoeken voordat ze iets deed. Wilde ze Allah behagen? Zo ja, dan moest ze wat ze deed aan hem opdragen met de woorden ‘Uit naam van God, de Barmharige, de Genadige’. Maar waren haar daden niet bedoeld voor Allah, of waren ze hem waarschijnlijk niet welgevallig, dan liet ze ze beter na. Liefdadigheid is een van de pijlers van de islam, en Aafia en haar broer en zus leerden dat ze in hun vrije tijd anderen moesten bijstaan. Overal was een regel voor, maar achter die regels stond de eenheid van Allah en van de islam. Uiteindelijk vloeide dit grote systeem samen in de sharia, ‘het rechte pad’ van de islamitische wet dat bepaalde wat goed was en wat niet, en in welke mate. Zij die het pad volgden, werden in hun aardse leven beloond met zegeningen en in het leven erna met het paradijs. Zij die daar niet in slaagden, riepen onheil over zichzelf en hun naasten af omdat ze linea recta naar de hel gingen.

Dat alles was gebruikelijk voor belijdende moslims. Maar de familie Siddiqui ging nog een stap verder. Ze waren volgelingen van een islamitische beweging die bekendstaat als het deobandisme.

Het deobandisme ontstond in de negentiende eeuw als antikoloniale beweging. Een groep soennitische geleerden stichtte de sekte nadat ze een opstand tegen de Britten hadden ontketend die ze ‘de Jihad van 1857’ noemden en die Britse geschiedschrijvers de Muiterij van Sepoy of de Sepoy-opstand noemen. De opstand was een spectaculaire mislukking, die 200.000 moslims het leven kostte en de Britten ertoe aanzette de laatste mogolkeizer te verdrijven en hun greep op India te verstevigen. Maar de rebelse geleerden lieten zich niet ontmoedigen. Ze streken neer in de stad Deoband in de deelstaat Uttar Pradesh, niet ver van waar Ismat opgroeide, om ‘de duistere nacht van het Britse imperialisme’ door te komen, zoals ze het formuleerden, ‘en de fakkels van het islamitische geloof brandend te houden’.

Evenals sir Syed vroegen de deobandisten zich af waarom de islam door het Westen werd overheerst. Maar ze verwierpen de opvatting dat moslims van het Westen moesten leren. In plaats daarvan beweerden ze dat moslims, in hun ijver de ongelovigen na te volgen, Allah en zijn wet uit het oog verloren waren; ze probeerden hun religie te zuiveren en terug te keren naar haar oorsprong.

De meeste Indiase moslims waren geen deobandisten. De grotendeels ongeletterde, soennitische boerenstand, een meerderheid, behoorde eerder tot de mystieke sekte van de Barelvi’s. Ze baden in de tempels van soefiheiligen en volgden religieuze leiders die bekendstonden als pirs en die via erfopvolging waren benoemd. De feodale landeigenaren regeerden op hun beurt over de soennitische massa en waren meestal sjiieten – een oude Iraanse erfenis. De deobandisten, die meestal uit de stedelijke middenklasse afkomstig waren, keken op beide groepen neer.

Hoewel het aantal deobandisten beperkt was, was de sekte favoriet bij legerofficieren, hoogopgeleiden en kleine zakenlui. Vóór de opdeling van India was de grootmoefti, de hoogste religieuze islamitische leider van India, een deobandist: moefti Mohammed Shafi. Na de opdeling werd hij de eerste grootmoefti van Pakistan, met Karachi als standplaats.

Aafia’s moeder, Ismat, was een rusteloze, ambitieuze vrouw die zelden tevreden was, tenzij ze mensen organiseerde. Grootmoefti Mohammed Shafi vond dat vrouwen thuis moesten blijven, onder streng toezicht van mannen. Ooit schreef hij zelfs dat minstens de helft van ‘de chaos, het bloedvergieten en onderlinge twisten’ werd veroorzaakt door ‘vrouwen en hun ongebreidelde vrijheid’. Toch haalde Ismat deze hoge geestelijke in het begin van haar huwelijk over haar onder zijn persoonlijke begeleiding te laten studeren. De religie die generaties Indiase moslimvrouwen tot de purdah had veroordeeld, werd voor haar een manier om voor zichzelf op te komen.

Onder leiding van de grootmoefti bestudeerde Ismat de islamitische rechtspraak en het leven van de Profeet. Maar ze las ook het werk van twintigste-eeuwse schrijvers als de Pakistaanse Abu al-Al’la al Maududi en de Egyptische Hassan al-Banna. Westerse historici noemen denkers als Maududi en Al-Banna, die een hedendaagse moslimstaat willen stichten, ‘islamisten’. Maududi had een seculiere opvoeding genoten, maar was van deobandistische komaf. In de jaren dertig begon hij te beweren dat een ‘stortvloed’ van westerse ideeën en gewoonten de islam dreigde te overspoelen. Volgens Maududi was de islam niet alleen een geloof, maar ook een revolutionaire, politieke ideologie en een economisch en politiek systeem. Hij streefde er bovendien naar het idee van de jihad nieuw leven in te blazen, een religieus gebod dat hij defineerde als de strijd om de politieke macht. ‘Een totale Deen, een religie,’ schreef hij, ‘van welke aard ook, wil eigen macht. Het vooruitzicht de macht te moeten delen, is ondenkbaar.’

Zoals zoveel andere islamisten, toen en nu, maakte Maududi zich vooral zorgen over pogingen om de seksen meer met elkaar op gelijke voet te brengen, zoals dat in het Westen gebeurde. Toen hem een keer werd gevraagd wat hem op het pad van de politiek had gebracht, noemde hij een gebeurtenis uit de jaren dertig: ‘Ik zag een islamitische shurafa (eerzame) moslimvrouw zonder purdah (sluier) over straat gaan, wat een paar jaar daarvoor nog ondenkbaar zou zijn geweest. Het was zo’n grote schok dat ik er ’s nachts niet van kon slapen en me afvroeg wat die plotselinge verandering onder moslims teweeg had gebracht.’ In 1941 richtte Maududi een politieke partij op, de Jamaat-e-islami, die ernaar streefde vrouwen weer onder streng toezicht van mannen te brengen. Paradoxaal genoeg bood de partij vrouwen uit conservatieve families ook een maatschappelijk aanvaarde manier om toegang tot het openbare leven te krijgen, en toen de jaren zeventig aanbraken, zaten er meer vrouwelijke activisten in Jamaat-e-islami dan in elke andere partij.

Toen Aafia nog een baby was, verhuisde het gezin van Pakistan naar Afrika. Dr. Siddiqui had een baan aangeboden gekregen in het nieuwe University Teaching Hospital in Lusaka, de hoofstad van Zambia. De familie Siddiqui werd algauw actief in de kleine, maar levendige Aziatische gemeenschap, en Ismat begon vrouwen godsdienstles te geven, waar ze de kleine Aafia vaak mee naartoe nam.

Toen Aafia twee jaar was, richtte Ismat een groepering op die ze de United Islamic Organization (Verenigde Islamitische Organisatie) noemde, kortweg UIO. Het doel ervan was moslims in Lusaka bijeen te brengen en de beoefening van hun godsdienst in banen te leiden die de goedkeuring van deobandisten konden wegdragen. De UIO probeerde ook, met minder succes, de christelijke meerderheid in het land tot de islam te bekeren. Aafia zou later aan een vriendin vertellen dat ze in een van haar vroegste herinneringen in kleermakerszit op de grond zat, terwijl haar moeder lesgaf aan een opgetogen gehoor van in kleurige sluiers en hoofddoeken gehulde Afrikaanse en Aziatische vrouwen, met een stem die beurtelings aanzwol en afnam met de cadans van een prediker. Voor Aafia, een klein kind nog, belichaamde haar moeder het respect en de bewondering die een vrouw dankzij haar kennis van het geloof kon verwerven. Het was een les waar Ismat nog meer nadruk op ging leggen toen het gezin in 1980 terugkeerde naar Pakistan.