SHOSHI BREINER

Ira’s bekentenis

Vertaald uit het Hebreeuws door Sylvie Hoyinck

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Met liefde opgedragen aan de vaste mannen in mijn leven

Mijn vader, mijn broer en mijn zoon

Deze vertaling is mede tot stand gekomen dankzij een werkbeurs van
het Nederlands Letterenfonds en een subsidie van het Institute for the Translation of Hebrew Literature (NPO)

Oorspronkelijke titel Sefer Hapridot Hagadol. Am Oved, Israël

© Shoshi Breiner 2009

© Nederlandse vertaling Sylvie Hoyinck/Nieuw Amsterdam Uitgevers 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto omslag © Kristal Kraft

Foto auteur © Gal Hermoni

NUR 302

www.nieuwamsterdam.nl/shoshibreiner

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046812693

ISBN(paper) 9789046812099

What does it matter now? He’s gone for good. The floating
Darkness of the cries seems more and more the prompting
Of a distant will, a fatal music rising everywhere.
MARK STRAND, ‘Dark Harbor, a poem’
(New York, 7e druk, 2010)

Wat doet het er nog toe? Hij is voorgoed weg. Het drijvend
Duister van de kreten klinkt steeds meer als het dwingen
Door een verre wil, een doodsmuziek die rondom aanzwelt.
(Dark Harbor, XXXVII)

Inhoud

Proloog

Woensdag, de eerste dag van de sjivve

Proloog

Een grote rouwaankondiging op de muur van de flat verwelkomde de familieleden toen ze van de begrafenis terugkwamen. Een van de buren was bezig er een extra papiertje bij te hangen, waarop geschreven stond: ‘De sjivve van de heer Sadan z.n.* is in appartement 14’.

‘Voor welke sjivve komen jullie?’ vroeg hij. ‘Want er is er ook een in appartement acht. Goede genade, wat hebben we hier in de flat een rottijd achter de rug,’ voegde hij eraan toe, alsof hij de overledenen persoonlijk had bijgestaan.

Ze stonden voor de kleine lift die de bewoners aan de ouderwets geworden flat hadden laten bijbouwen. Er konden maar vier mensen in en Mina herinnerde zich hoe ze een jaar of vijf, zes geleden, bij die zeldzame gelegenheden dat de hele familie bij Ira op bezoek ging, de kinderen niet als persoon hadden meegeteld. Nu woog haar kleinzoon, de twaalfjarige Matan, meer dan zij en was Gili al zeventien. Weliswaar zo slank als een den (zo hield Mina zichzelf voor), maar ze telde toch beslist als een persoon.

Daarom kondigde Mina aan dat ze even terug moest naar de auto om er een tasje met hapjes uit te halen; vanochtend was ze er niet meer aan toegekomen om die in het appartement neer te zetten. Ze moesten maar zonder haar naar boven gaan.

Esti, haar schoondochter, zei dat wat lichaamsbeweging haar geen kwaad zou doen en nam de trap naar het appartement op de vierde etage. De overige vijf dromden allemaal de lift in. Langzaam schoof de deur dicht. David, die tegenover de steeds smaller wordende spleet stond, zag een man aankomen en een fractie van een seconde was hij ervan overtuigd dat het zijn broer Ira was. Er ging een rilling door hem heen toen in zijn hoofd de woorden ‘Maar we hebben hem toch op de begraafplaats achtergelaten’ opkwamen.

Ira lag inderdaad alleen in zijn graf. Zijn levenloze hersenen hielden zich niet langer bezig met het regelen van de lichaamstemperatuur en daarom was zijn lijf even koud als de kluiten aarde eromheen. En omdat ook zijn overige afweersystemen ermee opgehouden waren, was hij van levend naar levenloos gegaan. In één klap was hij de weinige vermogens kwijtgeraakt die hij in zijn nadagen nog had gehad; hij zag de grauwe muur van de verpleegafdeling niet langer, zijn lege ogen zagen zijn schoonzus Mina niet meer die hem iedere dag kwam verzorgen, hij draaide zijn hoofd niet meer weg wanneer ze hem probeerde te voeren. Hij beschikte niet langer over het vermogen om voorkeuren te hebben voor iets of voor iemand, tot – zo werd door iedereen verondersteld – in eeuwigheid.

Toen ze het appartement binnenkwamen, kwam hun de verwachte muffe geur tegemoet van een ongeluchte ruimte vol spullen die een opkoper alleen tegen betaling mee zou willen nemen. Ze stonden aarzelend op een kluitje in de deuropening, behalve David, die het appartement gewend was en die hun toeriep: ‘Wat staan jullie daar? Ga zitten.’

Aangezien niemand een beter idee had, ging de een na de ander in de stoffige, beetje plakkerige fauteuils in Ira’s woonkamer zitten.

Het was een van die snikhete dagen van het vroege voorjaar en Mina, die hijgend als laatste arriveerde, zette het tasje in de keuken en haastte zich naar de slaapkamer, waar hun kat Toeli al sinds die ochtend opgesloten zat. David en zij hadden haar meegenomen van hun huis in Poleg, zodat ze tijdens de sjivve in Tel Aviv bij hen zou zijn. De kat was nergens te bekennen en Mina deed de deur van de grote kleerkast open. Daar zag ze direct de gloeiende ogen van Toeli. Ze was in de dikke winterdeken gekropen die onder in de kast lag.

‘Kom, gekke kat,’ zei Mina liefdevol. Terwijl ze haar hand naar het onwillige dier uitstak, viel haar oog op twee kartonnen dozen onder de deken. Wat zit daarin? vroeg Mina zich af. Ze had de kast een keer opgeruimd toen Ira was opgenomen, maar had er toen helemaal niet aan gedacht om de deken te verplaatsen. ‘Je bent gewoon geweldig,’ complimenteerde ze de kat. Een beetje achterdochtig keek ze in een van de dozen en zag een stapel vuile, dunne boekjes. ‘David, kom eens,’ riep ze naar de woonkamer.

David vroeg: ‘Wat heeft die kleine nu weer gedaan?’

Mina reageerde met een urgenter: ‘Kom eens hier!’

Ze maakte ruimte voor hem, hij boog zich in de kast, pakte een van de boekjes en las de titel: De wreker. De naam van de auteur was Isar.

Onmiddellijk herinnerde hij zich de instructie weer die hij in het ziekenhuis van Ira had gekregen, na diens eerste beroerte vorig jaar.

Hij haastte zich naar de donkere buffetkast in de woonkamer, pakte de blauwe ordner die tussen de ordners bestemd voor de rekeningen van water en elektriciteit stond en vond daar, zoals afgesproken, het testament van zijn broer. Nadat hij het aandachtig had gelezen, richtte hij zich op zo’n manier op dat Matan zijn hand vliegensvlug van de schaal met bagels terugtrok.

‘Een jaar geleden heeft mijn broer, zaliger nagedachtenis, me bij zich geroepen,’ zei David op de plechtige toon die hij ook bij de begrafenis had gebruikt, ‘en hij verzocht me toen om niet zoals gebruikelijk tot het eind van de sjivve te wachten met het lezen van zijn testament. Hij zei dat als we het gelezen hadden, we zelf zouden begrijpen waarom.’

‘Net een film,’ fluisterde Gili, maar toen ze het ernstige gezicht van haar opa zag, dat dit keer geen enkele warmte uitstraalde, zei ze: ‘Oké, sorry.’

In het testament werd hun verzocht om zijn dood aan te zeggen bij een zekere vrouw in Amsterdam, wier naam, Sara van der Wal, ze nog nooit gehoord hadden, en haar een verzegelde brief te overhandigen die aan het testament bevestigd was.

De kinderloze man liet zijn beide appartementen na aan Raja en Benjamin, de kinderen van zijn broer. En om iedere twijfel weg te nemen had hij vijfduizend dollar bestemd voor de kosten van de sjivve en de grafsteen, waar hij alleen zijn naam ‘Ira’ in gegraveerd wilde hebben, met tussen haakjes ‘Isar’. En onder deze twee namen: ‘Ik heb het niet vergeten, noch vergeven.’

Omdat ieder van hen zich de afgelopen jaren bewust of onbewust van Ira had gedistantieerd, waren ze ervan overtuigd dat die laatste instructie een soort laatste, definitief verwijt aan hen, de bange nalatigen, was. Maar zelfs zijn broer David wist niet wat de naam ‘Isar’ die ze tussen haakjes in de steen moesten laten graveren, te betekenen had.

In een aanhangsel aan zijn testament meldde Ira dat zijn erfgenamen onder in zijn kleerkast twee kartonnen dozen zouden vinden met daarin vijfentwintig exemplaren van het boek dat hij had geschreven en had verstopt om redenen die hun duidelijk zouden worden nadat ze het gelezen hadden. Hij hoopte dat ze het boek, met daarin de verklaring waarom hij zijn hele leven alleen was gebleven, zouden lezen. En dat ze het, als ze dat gepast zouden vinden, ook in bredere kring mochten verspreiden, want na zijn dood had het toch geen zin meer om de inhoud geheim te houden.

Toen David klaar was met het voorlezen van het testament, keek hij Bennie en Raja aan, die dicht naast elkaar op de bank zaten. Het leek alsof hij een reactie verwachtte en in de geest van verbroedering van de sjivve zei Raja: ‘Pap, we zullen het boek pakken en lezen.’

Maar David vond dat niet voldoende en verkondigde: ‘Nee, we lezen het allemaal en wel direct. Ik vind dat we hem na alles wat hij ons gegeven heeft, toch tenminste dat respect verschuldigd zijn.’

Met diezelfde plechtige houding deelde hij aan allemaal een boekje uit. Vervolgens ging hij in de eethoek zitten waar al heel lang niemand meer had gegeten, maar het lezen viel hem zwaar. Daarom stond hij na drie pagina’s op en toetste het nummer in van mevrouw Van der Wal in Amsterdam.

Bijna alle hoofden draaiden nieuwsgierig naar hem toe toen hij zei: ‘Met David Sadan, mag ik mevrouw Van der Wal spreken?’ want Nederlands was een taal die hij nooit sprak tenzij in noodgevallen of wanneer hij sliep. Iedereen luisterde mee, behalve Gili, die geconcentreerd verder las.

Het speet hem mevrouw mee te moeten delen dat zijn broer, Ira Sadan, overleden was, dat er een brief voor haar was en dat Ira haar honderdduizend dollar had nagelaten. ‘We zitten sjivve in zijn huis,’ voegde hij eraan toe, alsof de dame in Petach Tikva woonde.

‘Wat zei ze?’ vroeg Mina.

‘Wat kan ze nou helemaal zeggen? Ze zei dat het haar speet,’ reageerde haar man ongeduldig.

Daarna heerste er stilte terwijl iedereen verderging met lezen.

.........

* Zie verklarende woordenlijst achterin

Woensdag, de eerste dag van de sjivve

Goed, als je lang genoeg leeft, kun je iemand liefhebben,
haten en daarna weer liefhebben enzovoort enzovoort.

BENNIE SADAN

Mina zag er niet uit als de typische dame op leeftijd. Ze was lang van stuk en haar gestalte deed denken aan een berk die al jaren langs een dorpsweg stond; een oude boom met een dikke, verweerde schors die weliswaar door jaren van zon en wind donker geworden was, maar waarbij het onmogelijk was niet terug te denken aan de frisheid van weleer. Hoewel ze een paar kilo te veel meedroeg, had ze een soepele, energieke tred en de andere ouderen die haar ’s ochtends langs de branding zagen lopen waren onder de indruk van haar lange, gebruinde benen. Mina was nog altijd de blondine met de blauwe ogen, die hen, hoewel haar haren dun en droog waren en het blauw van haar ogen al was vertroebeld, deed denken aan iemand uit een koud en beschaafd land.

Maart dat jaar was, zoals gezegd, heet. Heel haar leven had Mina haar best gedaan om aan de Israëlische hitte te wennen en er waren zelfs jaren dat het erop leek dat ze dit klimaat liever had dan de kou in Europa. Daarom deed ze de zwakte waar ze nu aan leed af als iets incidenteels, net als de verwarring, onoplettendheid en andere ouderdomsverschijnselen die zich de laatste tijd lieten voelen.

Dit is het eind van het verhaal, zei ze tegen zichzelf in de lift terwijl ze het zweet van haar voorhoofd wiste, hoewel ze zelf niet eens wist of ze op Ira’s dood doelde of op het feit dat ze niet langer iedere dag naar het ziekenhuis hoefde om hem te verzorgen.

Toen ze zijn appartement binnenstapte zag ze dat de rest van de familie haar, zoals gewoonlijk, voor was geweest en zich snel had geacclimatiseerd. Ze hadden de lawaaiige airconditioner in de woonkamer aangedaan en waren op de banken gaan zitten. Ze ging de keuken binnen. Tap, tap, tap, hoorde ze de kraan. Vanochtend voor de begrafenis had ze al gezien dat hij drupte en ze had tegen zichzelf gezegd dat ze daar onmiddellijk iets aan moesten doen.

Vlug stak ze de gedenkkaars aan die ze van tevoren op de keukentafel had gezet. Niemand had bedacht dat die aangestoken moest worden, maar ze hadden er wel aan gedacht voor zichzelf sap in te schenken en de taarten aan te snijden die zij had gekocht.

Het liefst wilde ze naar huis. De schoenen met het kleine hakje die ze voor de plechtigheid had aangedaan, knelden na het lange staan op de begraafplaats en haar blauwe jurk stonk weerzinwekkend naar een mengeling van Chanel en zweet, in combinatie met vleugje urine uit het incontinentieverband in haar onderbroek.

Ze sleepte een stoel van de keuken naar de woonkamer en ging zitten met haar knieën tegen elkaar geklemd. Bennies suggestie: ‘Mam, waarom kom je niet bij ons op de bank zitten?’ hielp niet.

‘Dit vind ik prettiger,’ antwoordde ze op een toon die duidelijk maakte dat er verder geen woorden aan vuil gemaakt hoefden te worden. David en Matan hadden Ira’s boeken gepakt en deelden ze uit.

Ze zette haar leesbril op en deed het boek open op de eerste bladzijde, maar het lukte haar niet zich te concentreren.

Wat zou ze nu graag naar Ira’s slaapkamer gaan, haar schoenen uitdoen en zich uitstrekken op het bed met Toeli, hun kat, die ze vanmorgen mee hadden genomen uit Poleg, zodat ze bij hen zou zijn tijdens de sjivve. Het zou immers niets uitmaken of ze zijn boek gemakkelijk liggend op bed las (nadat ze haar verband had verwisseld), of dat ze hier in de woonkamer op hete kolen zat. Toch wilde ze er niet met David over hoeven discussiëren. Hij had het dan wel niet met zo veel woorden gezegd, maar uit zijn toespraakje had iedereen begrepen dat hij verwachtte dat ze het boek direct en gezamenlijk zouden lezen. Zelfs Raja’le, haar dochter, onthield zich van commentaar en ging zitten lezen met haar benen over de armleuning van de bruine fauteuil (nou ja, ooit was hij bruin geweest).

Mina was ervan overtuigd dat het lezen haar meer tijd zou kosten dan de anderen, want van iedereen die in de kamer zat was haar Hebreeuws, vooral als ze het moest lezen, het zwakst. Daarom richtte ze zonder verder uitstel haar ogen op het boek.

Ze had de eerste bladzijde nog niet gelezen of ze hoorde haar kleindochter Gili zeggen: ‘Absolute bullshit.’ Want Ira begon het boek met de volgende passage:

Dertig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog keerde ik terug naar Amsterdam, de stad waar ik voor de oorlog met mijn vader, moeder, broer en zus heb gewoond, en vermoordde ik de man die mijn familie verraden heeft. Alle gezinsleden, behalve ikzelf, zaten ondergedoken op de hoeve van deze hondenzoon en hij heeft hen uitgeleverd aan de Gestapo.

Ik heb ervoor gekozen om het leven dat ik om voor mij onbegrijpelijke redenen cadeau heb gekregen te wijden aan het persoonlijk voltrekken van het doodvonnis van de dader, in de wetenschap dat deze daad volkomen gerechtvaardigd werd door de lafhartigheid van deze man. Tegelijkertijd legde ik ook mezelf een zwaar vonnis op: nooit zou ik een vrouw trouwen of een gezin stichten. En laat de lezer zich niet vergissen door te denken dat ik dit vonnis over mezelf heb afgeroepen doordat ik mensenbloed heb doen vloeien. Het bloed dat ik heb doen vloeien was slechts dat van een bloeddorstig beest. Dit verbod heb ik mezelf opgelegd vanwege de zonde die ik heb begaan toen ik jong en roekeloos was en ik de liefde voor een vrouw verkoos boven het respect voor mijn vader en moeder en de broederlijke liefde.

Toen hij Gili’s opmerking hoorde, liep David rood aan van woede en zei: ‘Jij hebt nergens respect voor. Je kunt niet eens bevatten dat er mensen zijn die dingen doen die niet alleen maar bedoeld zijn om zichzelf in de watten te leggen.’

Raja zei: ‘Pap, laat haar. Op mij maakt dit ook de indruk dat hij het allemaal uit zijn duim gezogen heeft.’

David stond op en liep naar het balkon.

Mina bedacht dat Ira nooit tegen haar gelogen had. Integendeel, alle keren dat hij iets met een leugentje gemakkelijker voor haar had kunnen maken, had hij de moeilijke weg van de complete waarheid verkozen.

Toen ze bij bladzijde zesendertig was, was iedereen al klaar met lezen, precies zoals ze verwacht had. Ze vouwde het hoekje van de bladzijde om en stond op. Ze had hoofdpijn en haar ogen brandden en hoewel ze nog niet alles gelezen had, wist ze maar al te goed waar het allemaal toe leidde.

Het leidde helemaal nergens toe. Want wat Ira werkelijk gewild had, was de gelegenheid om alles opnieuw te beleven en iets te doen met het verschrikkelijke verhaal dat zijn familie overkomen was, maar die gelegenheid had hij niet kunnen krijgen, ongeacht welke afgrijselijke dingen hij ook deed of welke mooie woorden hij erover uitgoot. Want over wat er gebeurd is, heb je niks meer te zeggen (hoewel hij werkelijk prachtig Hebreeuws schreef).

Voor haar stond vast dat hij in de tijd dat hij het boek schreef zowel lichamelijk als geestelijk nog sterk was geweest. Wie weet kwam het juist door het schrijven en het herinneren dat hij die beroertes had gekregen, want soms had ze werkelijk het gevoel dat ze dood kon gaan door aan haar familie te denken.

En zodra ze aan het woord ‘dood’ dacht, herinnerde ze zich hoe ze Ira voor het laatst gezien had. Hij had bewegingloos in een ziekenhuispyjama in bed gelegen, buiten bewustzijn na weer een zware beroerte. Ze was midden op de dag even weggegaan om in de cafetaria wat te eten en toen ze terugkwam, hing zijn mond open en was zijn verhemelte heel erg donker. Aarzelend had ze zijn dunne arm aangeraakt die uit het bed bungelde en al voelde die nog steeds warm aan, toch wist ze dat hij dood was. Ze stond daar en keek naar hem. Hij zag er niet anders uit dan alle andere gestorven oude mannen die ze als vrijwillige ziekenhuishulp had gezien.

Dat komt doordat het vlees dat iedere mens zijn eigen specifieke vorm geeft, voor de dood bijna helemaal verdwijnt en dan zie je de schedel onder de dunne, vergeelde huid, en die ziet er bij iedereen hetzelfde uit.

Met bonzend hart was Mina de gang op gelopen en had ‘Zuster, zuster,’ geroepen.

De zuster kwam en vroeg: ‘Wat is er aan de hand?’ en Mina had gezegd: ‘Mijn zwager is opeens dood, ik was alleen maar even wat gaan eten, niet meer dan een kwartiertje, echt niet langer.’ Tranen die ze niet verwacht had, rolden over haar wangen. ‘Hij is alleen gestorven,’ fluisterde ze tegen de zuster.

En de zuster zei: ‘Je hoeft je niet te verontschuldigen, zo gaat het altijd.’

Nu had een kerel korte metten gemaakt met het getaptap van de oude kraan in de keuken. Ze wilde het er met Bennie over hebben, maar hij legde juist aan iemand aan de telefoon uit hoe die bij het huis van Ira moest komen.

Ze keek op de klok. Het was al vier uur. Ze liep de douche in. Op dit uur stond ze gewoonlijk op na haar middagdutje om met een natte washand haar oksels en hals en de plek die zij ‘beneden’ noemde, te wassen. Aan deze gewoonte, en aan nog een paar andere die David irriteerden omdat die ‘hier helemaal niet pasten’, hield ze vast, omdat ze haar herinnerden aan haar ouderlijk huis in Amsterdam, waar ze, hoewel ze een modern appartement hadden gehad met stromend water, een wc en alles, maar één keer per week in bad waren gegaan en de rest van de hygiëne met een nat washandje deden. Met het klimaat in Nederland vatte je gemakkelijk kou en daarom vonden de mensen dat baden niet goed was voor de gezondheid en hadden de meeste huizen zelfs helemaal geen badkamer.

Het klopte dat Mina in Netanja, dat op de kustvlakte lag en een vochtigheidsgraad van negentig procent kende, soms vaker dan eens per dag onder de douche stond, maar van het ritueel met de washand deed ze geen afstand. En dat gold ook voor het borstelen van haar haar, nog zo’n overgebleven gewoonte uit haar kindertijd. Vroeger, toen ze lang, glanzend, gezond en verzorgd blond haar had gehad, had haar moeder haar geleerd dat je het honderd keer moest borstelen. Nu was het droog en geverfd; om de kleur in het grijze haar te laten doordringen gebruikte de kapster waterstofperoxide, waardoor het verschroeide en doodging. Mina sloeg weinig acht op deze schade. Ze kon zich niet druk maken om alle sores die de tijd haar bracht. In haar ogen was haar haar enkel dat lichte spul dat haar gezicht omlijstte en dat min of meer als zodanig herkenbaar moest blijven.

Haar gezicht was een heel andere kwestie: dit was het gezicht van een andere vrouw, met zwellingen boven en onder de ogen en lippen die geen plaats meer boden om ze rood te stiften. Verder was haar onderkaak met een soort lel aan haar hals verbonden en om zichzelf als zichzelf te kunnen herkennen moest ze die met een hand strak tegen haar kaak aantrekken. Als ze dan in de spiegel keek, stelde ze zich voor dat ze er zo uit zou kunnen zien na het soort cosmetische ingreep dat ze op televisie lieten zien bij The Swan. Deze gedachtegang had ze iedere dag om vier uur als ze in de spiegel boven de wastafel keek, maar vandaag had ze hem zonder spiegel en met een toegevoegde grief, want in Ira’s douche hing er boven de wasbak alleen een oud medicijnkastje, geen spiegel.

Mina ging zitten op de kruk waarvan de zitting gespleten was en gerepareerd met stugge tape, een overblijfsel uit de Golfoorlog, en hoewel ze hardop tegen zichzelf zei: ‘Hoe kun je zo leven?’ voelde ze ook een soort opluchting: bij hen thuis was alles keurig netjes omdat David van haar niets mocht uitstellen en ze hem dwong alles wat kapotgegaan was onmiddellijk te vervangen.

Je moest dat gevoel van haar niet licht opvatten, want op vijfenzeventigjarige leeftijd kostte het haar moeite om genoegen te onderscheiden van gewone zaken, zoals liefde en succes.

Hoeveel jaar al zag ze hun Nederlandse, maar ook hun andere vrienden hoe langer hoe zuiniger en luier worden. Luiheid verfoeide ze, voor zuinigheid daarentegen kon ze veel respect opbrengen: maar wat in haar ogen een teken van ouderdom was, was het onvermogen om onderscheid te maken tussen zuinigheid (bijvoorbeeld medicijnen niet weggooien alleen omdat ze over de datum zijn) en gierigheid (stoelen niet opnieuw bekleden wanneer de bekleding gescheurd is).

Ze stond op van de kruk, deed haar haar met een rechthoekige speld in een soort paardenstaart en liep naar de keuken om water op te zetten. Mina wist dat ze, als ze om vier uur koffie wilde drinken, die zelf moest zetten; niemand die ook maar een vinger zal uitsteken, zei ze tegen zichzelf. Weliswaar dreven de gezinsleden de spot met haar haast religieuze verknochtheid aan bepaalde routines, maar ze namen nooit de moeite op de details ervan te letten. En zelfs als ze dat wel deden, kwam het niet bij hen op om haar koffie aan te bieden of zelf deel uit te maken van haar dagelijkse routine. Nee, voor hen is ze de moeder, en zij zitten te wachten tot ze het zelf doet.

Precies op dat moment kwam Raja de keuken binnen en zei: ‘Mam, ga zitten. Doe je schoenen uit, ik zie dat je voeten een beetje gezwollen zijn, je kunt echt wel sloffen aandoen. Maak je geen zorgen, dat is gebruikelijk bij een sjivve. Dan maak ik ondertussen een kop koffie voor je.’

Mina zei: ‘Oj, dank je, Raja’le’ en ging weer in de woonkamer zitten. (Het sprak vanzelf dat ze daar onmogelijk op sloffen kon gaan zitten, wat was dat voor gebruik en hoe kon je een dode respect betonen op sloffen?)

Mina dronk haar koffie en keek om zich heen. Haar blik bleef op haar kleindochter Gili rusten. Vanaf het moment dat ze in Ira’s huis waren, had het meisje onophoudelijk in haar mobieltje zitten praten. Het leek pas gisteren dat ze in de box in hun woonkamer had gelegen, en nu was ze al een hele dame.

In feite was Gili een lange, slanke jongedame, die de blauwe ogen en het lichte, dunne haar van haar oma had geërfd, maar Gili verfde het met wat Mina ‘Chinees zwart’ had leren noemen. Gili was net zeventien en dankzij haar stofwisseling die zo snel was dat Mina er alleen maar van kon dromen, was direct na het kleuren de lichte uitgroei bij de haarwortels al zichtbaar en twee weken later zweefde het zwarte haar ongeveer twee centimeter van haar schedel. Haar wimpers maakte ze zwart door ze in te smeren met een goedkoop, zacht makeuppotlood, terwijl haar gezichtshuid, die behandeld was met Roacutaan, glansde met een nieuwe roze gloed zonder een spoor van de acne die haar wangen en haar kin nog maar twee maanden geleden bedekt had. Haar linkerwenkbrauw was gepiercet met twee staafjes die pijn deden aan Mina’s ogen telkens als haar blik erop viel, maar er viel niet aan te ontkomen om naar het bovenste helft van haar gezicht te kijken, aangezien in de onderste helft het metalen bolletje op de loer lag dat door Gili’s tong was gestoken.

Matan, haar broer, zat aan tafel en at ronde oosterse koekjes. Hij was twaalf en een half, woog achtentachtig kilo en at alsof het wegwerken van de versnaperingen zijn volledige, aandachtige toewijding vereiste.

En aangezien de airconditioner in het huis van de overledene ook niet meer de jongste en effectiefste was (niemand had in vier jaar tijd de moeite genomen om het gas bij te vullen, en slierten stof wapperden aan het rooster voor de opening), zag Mina hoe het zweet van het gezicht van haar jonge kleinzoon stroomde en zich verzamelde in een diepe plooi in zijn nek. Ze kon zich niet herinneren wanneer hij precies opgehouden was een gewoon kind te zijn. Ineens deed hij haar denken aan de dikke jongen die ze in een tv-programma tussen drie en kwart voor vier had gezien.

Het was zo’n Amerikaanse programma over jongelui met ernstige problemen – een programma dat volgens Mina alleen werd uitgezonden om de wereld te waarschuwen voor de te verwachten catastrofe als men de tijd niet teruggedraaide en weer op de ouderwetse manier van opvoeden overging, die uitstekende mensen had voortgebracht. Aan het programma deden zeven pubers mee die zich thuis zo onverdraaglijk slecht gedroegen dat ze hun ouders tot wanhoop dreven en ze, onder luid applaus, werden overgedragen voor een heropvoeding voor het oog van de camera. De dikke jongen in het programma heette Stevie.

Op een dag lieten de begeleiders het aan het groepje over om een lading watertanks over te brengen naar het terrein waar het kamp voor de nacht zou worden opgeslagen. Het was een zware lading en er werd hun verteld dat ze een efficiënte manier moesten bedenken om haar te vervoeren. Zoals altijd barstte er rivaliteit los onder de jongens. De stem van de commentator van de serie bracht twee getatoeëerde jongens onder de aandacht die hun stem verhieven, de een kaalgeschoren en de ander een Zuid-Amerikaan met rastahaar. Ze konden geen openlijk geweld plegen, omdat de begeleiders, die sterker waren dan zij, dat onmogelijk maakten. Maar de getatoeëerde jongens bedreigden de anderen altijd, omdat ze zeventien waren, sterk en een grote, grofgebekte mond opzetten.

Om kort te gaan, zodra ze de opdracht kregen begonnen die twee aanwijzingen te schreeuwen alsof ze de coördinatoren waren en wisten wat er gedaan moest worden, maar eigenlijk waren ze elkaars tegenstanders, rivalen, en hoopten ze allebei dat de ander het onderspit zou delven.

En toen stelde dikke Stevie, die tot op dat moment zijn mond niet open had gedaan, voor dat ze een rolbaan zouden maken van takken die overal op de grond lagen, en aarzelend voegde hij eraan toe dat ze de tanks alleen maar aan het begin op de rolbaan hoefden te laden om ze daarna tak na tak naar beneden te laten rollen, aangezien de kampplaats lager lag. Het idee werd unaniem aangenomen.

’s Avonds, nadat de tanks inderdaad naar de aangewezen plek waren gerold, liep de skinhead naar Stevie en onder dekking van de duisternis stak hij hem een dikke tak in zijn ballen. Hij deed het niet eens heel hard, het was meer een soort halve por, maar Stevie begon te krijsen en te huilen alsof iemand hem met een zakmes had gestoken. De skinhead wilde eigenlijk het leiderschap terug waarvan hij vond dat het hem was ontnomen (zo legde de stem van de commentator uit); hij was niet bang voor concurrentie van Stevies kant, echt helemaal niet! Maar hij kon het niet hebben dat onder die bergen vlees een heel scherpe geest verborgen ging, scherper dan die van hemzelf of van de anderen. Hoe dan ook, de begeleiders werden erbij geroepen en die namen de dikke jongen mee naar de tent van de leiding, waar hij hun vertelde dat hij er niet tegen kon dat iemand aan zijn geslacht kwam, want op zijn zesde was hij door zijn oppas, de buurjongen, seksueel misbruikt.

Mina keek naar haar kleinzoon. Ze was ervan overtuigd dat geen enkele oppas zich aan hem vergrepen had. Maar waarom overkomt ons dit dan, vroeg ze zich af, alsof zijn vetzucht zich als een onverwachte natuurkracht over hen uitstortte, als een sneeuwverschuiving. Maar ze raakte de draad van deze gedachte kwijt omdat het huis plotseling volliep met mensen van de bank van Ira.

David stond op om hen te ontvangen. Hij zei tegen hen dat hij er ‘erg van onder de indruk was dat ze de moeite hadden genomen hoewel Ira’, – en hij rekende snel – ‘al vijfentwintig jaar bij de bank weg was’.

Mina zei bij zichzelf dat deze eerbiedwaardige afgezanten op tijd naar de begrafenis hadden moeten komen om een rouwkrans op het graf te leggen, zoals het hoorde. Ze was niet geïnteresseerd in hun excuses dat de begrafenis zelf precies was samengevallen met een conference-call met twee buitenlandse vestigingen en daarom niet verzet kon worden. Gezien hun jonge leeftijd verdacht Mina hen ervan dat ze Ira niet eens hadden gekend.

Ze vroeg of ze iets warms wilden drinken en terwijl ze naar de keuken liep om water op te zetten, voelde ze een oude, lang meegedragen woede in zich opkomen. Ze haalde even diep adem, maar diep ademhalen, zo bleek, was overbodig. Want met het nieuwe medicijn dat ze kreeg was haar woede nu meer iets als een cactus zonder stekels. Wat voor toneelstuk voeren ze hier op, zei ze bij zichzelf, wie was er al die tijd dat hij aftakelde überhaupt geïnteresseerd geweest in hoe het met hem ging?

Sinds die ene keer in haar jeugd, toen ze in het huis aan de Utrechtsestraat achtergelaten was tussen de muur en de toiletpot, kon Mina niet bevatten dat er andere vragen relevant waren dan wie bij wie bleef en wanneer. Ze had altijd het gevoel dat je op het kritieke moment achtergelaten werd, en het kritieke moment was in haar ogen het moment waarop je hart bonsde, je zwaar ademde en het erop leek dat je dood zou gaan.

Die kwestie met de toiletpot vroeg inderdaad om verduidelijking en aan haar kinderen had ze uitgelegd dat er in haar jeugd geen luxe toiletpotten gemaakt werden zoals nu. De toiletpot in hun huis aan de Utrechtsestraat was ingebouwd in een houten doos die haar vader, Otto, die niet alleen klarinettist bij een orkest was maar ook een hobbytimmerman, uitgebouwd had en aan de zijkant voorzien van een deurtje, zodat haar moeder er zeeppoeder en borstels in kon bewaren.

In de winter van ’43, toen de politieagenten hen kwamen halen, was Mina in die ombouw gekropen, precies zoals ze al zo vaak geoefend had telkens als er hard op de deur geklopt werd. In tegenstelling tot de oefening noemde Otto de toekomstige gebeurtenis waar ze zich op voorbereidden ‘het echte werk’.

De ‘evacuatie’, zoals het destijds genoemd werd, had tweeëntwintig minuten geduurd. Ze wist precies hoe lang, omdat haar vader haar had gezegd de hele tijd op haar horloge te kijken en nergens aan te denken, alleen maar naar de secondewijzer te blijven kijken totdat er absolute stilte heerste, en daarna moest ze naar de minutenwijzer blijven kijken en er pas uit kruipen als er vijfenveertig voorbij waren. De laatste instructie was geweest dat ze stilletjes in het bed van haar ouders moest gaan liggen en de deur alleen open mocht doen voor iemand die Gerrit heette, zelfs als dat twee dagen zou duren. Er waren nog een heleboel andere oefeningen geweest: in de tijd dat ze op Gerrit wachtte, mocht ze alleen op sokken door het huis lopen, mocht ze de kraan in de keuken niet opendraaien, mocht ze niet aan de hendel van de spoelbak van de wc trekken, mocht ze uiteraard het licht niet aandoen (dat was al maanden geen risico vanwege de schaarste), en het was ten strengste verboden om uit het raam te kijken.

Van heel die ‘evacuatie’ kon ze zich niks meer herinneren, behalve het angstaanjagende geluid van een glas dat brak. Ze was al elf geweest, de doos waar ze in had moeten kruipen was smal en donker en de toiletpot die in haar buik drukte was koud. De hele duisternis was gevuld met de geur van wasmiddel, een geur waar ze meestal van hield maar die nu in haar neus en ogen brandde.

Ze had niet veel minuten geteld voordat de stilte kwam. Haar moeder, haar vader en Benje, haar kleine broertje van vier, waren verdwenen en sindsdien, hoewel ze wist dat ze niet hadden willen gaan, was ze bang voor het kritieke moment, omdat haar hart haar vertelde dat ze weer in de steek gelaten zou worden.

Ze was, zoals ze haar hadden opgedragen, in het grote bed van haar ouders gekropen en had zichzelf bedekt met het zware dekbed waar zij en Benje zich alleen op zaterdagochtend in mochten wikkelen, en terwijl ze begon te trillen en in het bed plaste zei ze tegen zichzelf: ‘Je bent bang.’ Ze had teruggedacht aan wat haar vader tegen haar had gezegd: zelfs als je verschrikkelijk bang bent, ga niet het huis uit. Na een uur was ze plotseling zo vreselijk misselijk geworden dat het haar niet was gelukt haar hoofd over de rand van het bed te hangen en ze over het dekbed had gespuugd. Ze had het verschrikkelijk koud gehad en haar tanden hadden zo hard geklapperd dat ze ervan overtuigd was dat het buiten te horen was. Daarna was ze blijkbaar in slaap gevallen, want ze was zwetend wakker geworden toen ze de zes afgesproken klopjes op de deur hoorde. Buiten had volslagen duisternis geheerst. Ze had zichzelf naar de hal gesleept, haar linkeroor tegen de deur gedrukt en iemand aan de andere kant horen fluisteren: ‘Ik ben het, Gerrit.’ Ze had de deur opengedaan en daar had niemand minder gestaan dan Johannes, die trombone speelde in het orkest met Otto. Meer kon ze zich niet herinneren. Ze was wakker geworden in een ander bed, in een ander huis, waar een vrouw met blozende wangen en bruine, ronde ogen tegen haar had gezegd, ‘Je bent erg ziek geweest, maar inmiddels is de koorts gezakt.’

Sindsdien waren kritieke momenten voor haar verbonden met ziekte. En als ze ziek was, was het haar zo klaar als een klontje dat niemand voor haar zou zorgen, niet haar man en niet haar kinderen. Ze vertelde het hun niet als ze pijn had, zij liet hun niet weten dat ze op controle ging en wanneer ze dan toch door ziekte geveld gedwongen was in bed te liggen, wilde ze niet dat ook maar iemand in de buurt kwam; ze had hun schijnheilige smoel alsof ze zich zorgen om haar maakten niet nodig. Maar als een van de gezinsleden ziek werd, dan verzorgde Mina hem met grote toewijding: zo behandel je iemand van wie je houdt.

Zo was het ook met Ira geweest, dacht ze nu. In de laatste jaren was hij weliswaar zwijgzaam geweest, maar totdat hij opgenomen werd was hij meer dan ieder ander een eenling geweest. Hij had voor de televisie gezeten en naar Triviant gekeken in het Duits, Nederlands en Engels en was alle deelnemers te snel af geweest met gedetailleerde antwoorden.

Tegelijkertijd had diezelfde Ira, toen hij in het ziekenhuis lag, gedacht dat hij in een trein naar Brussel in België zat.

‘Wat doe je daar?’ had Mina hem gevraagd, maar hij had haar aangekeken met een blik alsof ze nergens iets van begreep.

‘Mijn beste mevrouwtje, ik ben hier niet naartoe gekomen om oesters te eten, dat spreekt vanzelf. Ik heb deze hele reis gemaakt,’ en toen deed hij zijn mond open om verder te praten, maar zijn brein was het woord dat hij zocht blijkbaar kwijt. Plotseling had hij in het Nederlands verzucht: ‘O die poes, die zat helemaal onder het stof,’ en had zijn ogen dichtgedaan.

Mina was ervan overtuigd dat hij aan een of andere niet meer zo jonge vrouw had gedacht, maar in feite was het voor Ira op datzelfde moment geweest alsof hij in een donkere grot terechtgekomen was.

Hij kroop met bonzend hart door de dikke duisternis en tastte naar iets wat hij verloren had, maar hoewel hij in de rondte keek (Mina zag hoe hij zijn hoofd oprichtte en duwde het terug naar achteren), lukte het hem niet om ook maar iets te zien, hij hoorde het geklapper van vleugels en toen hij zijn mond opendeed vloog er bijna een vleermuis recht naar binnen. Daarop deed hij hem onmiddellijk dicht. (Mina had in de foute veronderstelling verkeerd dat hij ademhalingsproblemen had.) Maar hij had hem even snel weer opengedaan en gegromd dat er hier ook helemaal geen verlichting was en dat hij onderdehand genoeg had van het zoeken en dat ze het zelf maar moesten doen.

Mina was niet geschrokken van zijn schorre gefluister. In het ziekenhuis was ze wel gewend geraakt aan verwarde oudjes. Ze deed al jarenlang vrijwilligerswerk als ziekenhuishulp en ze wist dat Ira, ook al was hij ooit een min of meer belangrijk persoon geweest, nu een luier droeg. En zoals te verwachten viel, was Ira in die periode niet alleen de beheersing over zijn kringspier verloren, maar ook over het boek van zijn leven dat voor zijn ogen verscheen als een album waarvan de bladzijden zomaar heen en weer bladerden, zelfstandig, lukraak, ongedisciplineerd.

Nu pas kwam het in haar op dat wat Ira in het ziekenhuis had gezegd geen betekenisloos gemompel was geweest, maar dat hij zijn remmingen wat was kwijtgeraakt, vergeten was om de geheimhouding te bewaren en haar had geprobeerd te vertellen over zijn reis na de moord. Want dat was precies wat hij in zijn boek had geschreven toen alle woorden in het woordenboek nog zonder problemen in zijn hoofd waren opgekomen.

Op de ronde keukentafel met groen formica lag een exemplaar van het boek, door een van de familieleden daar achtergelaten toen hij klaar was met lezen. Mina kon zich niet beheersen en las de beschrijving in het laatste hoofdstuk:

Opdat niemand me op het spoor zou kunnen komen, vloog ik naar Brussel en nam ik voor drie nachten een hotelkamer. Daarna ging ik met de trein naar Amsterdam. Zoals ik verwacht had, werden de paspoorten aan de grens niet gecontroleerd en dus kon niemand weten dat ik in die trein had gezeten. Ik maakte een eind aan het leven van die smeerlap, keerde nog diezelfde avond naar Brussel terug en sliep in het hotelbed alsof ik de stad nooit uit geweest was.

Wie weet wat ze allemaal te weten had kunnen komen van dit verhaal als hij toen, in het ziekenhuis, toevallig de woorden had kunnen vinden. Maar wat deed het er nu nog toe, dacht Mina. Zij en Ira hadden immers nooit de goede woorden kunnen vinden, ook niet lang voordat hij seniel en zij uitgeblust was geraakt.

‘Raja’le,’ riep ze naar de woonkamer en toen Raja kwam, fluisterde ze: ‘We moeten drinken en hapjes kopen, ik zie dat er toch mensen komen.’

Raja zei: ‘Goed, ik zal wel gaan, ik moet hoognodig de benen strekken.’

En Mina zei: ‘Ik zal een lijstje voor je maken.’

‘Doe geen moeite, mam,’ reageerde haar dochter. ‘Ik ben weleens eerder in mijn leven bij een sjivve geweest,’ en ze vertrok.

Mina bekeek het keukentje van Ira. Alles om haar heen was verwaarloosd. Ze wist dat haar zwager sinds jaar en dag een werkster had gehad, maar als niemand een oogje in het zeil hield, gebruikten die werksters je huis gewoon als een grote telefooncel en mocht je dankbaar zijn als ze niet de hele tijd naar het buitenland belden. Bij Ira hadden ze dat vast niet gedurfd, want hij liep alle rekeningen na met de nauwgezetheid van een bankier en zelfs het kleinste bedrag kon niet aan zijn scherpe blik ontsnappen. Maar poetsen hadden ze blijkbaar ook niet gedaan. De keuken was gespikkeld van de opgedroogde vetvlekken die tegen de oude tegels, het vergeelde formica van de kastjes, het stoffige raam en zelfs het plafond gespat waren. De porseleinen gootsteen was van het oude soort waarvan het glazuur gebarsten was in een netwerk van grijze lijntjes.

Wat een gierigaard, dacht Mina. We hebben al eerder verteld dat zij dat graag over anderen dacht. Zelf investeerde ze kapitalen in haar huis in Poleg. Ze woonden in een gloednieuw appartementengebouw, vlak aan zee. Zeven jaar geleden, toen ze achtenzestig waren, had ze gevoeld dat dit de laatste kans was om te verhuizen, omdat het plotseling veel beter ging met de zaak. Ze had gebruik gemaakt van Davids goede humeur om hem de belofte te ontfutselen dat ze zouden verhuizen. Het moge duidelijk zijn dat ze als het aan hem had gelegen, van eeuwigheid tot amen in het oude appartement in het centrum van Netanja waren blijven wonen, in een wijk die eens op stand was geweest maar nu net als de bewoners verouderd was. Op achtenzestigjarige leeftijd was David bereid genoegen te nemen met wat hij had. Maar Mina had hem meer dan duidelijk gemaakt dat ze hem geen seconde rust zou gunnen en dus hadden ze het penthouse gekocht met het reusachtige balkon en uitzicht op zee.

In dit huis wenste ze geen water bij de wijn te doen. ‘Op onze leeftijd hoeven we voor de toekomst nergens meer geld voor opzij te leggen,’ had ze tegen David gezegd, ‘onze toekomst zal vast niet van lange duur zijn.’

Ze accepteerde geen van de goedkope spullen die de aannemer bij de overeenkomst had inbegrepen. En nu, zeven jaar later, zag het appartement er in haar ogen nog steeds als nieuw uit. De keuken was ruim, met een overvloed aan groene kasten waarvan het formica zo modern was dat je helemaal niet kon zien dat het formica was. Het aanrechtblad was gemaakt van glanzend zwart graniet, als een donkere spiegel.

Mina hield van haar keuken. ’s Ochtends scheen de zon door het raam op het oosten naar binnen en werden zijn stralen in duizenden gekleurde flonkeringen gebroken door de verzameling kristallen beeldjes die in een vitrine naast de eethoek stonden. Mina dacht dat het heel origineel was om het Swarovski in de keuken te zetten in plaats van in de woonkamer.

En wat was er hier, in Ira’s oude keuken? Mina keek naar de magneten van verschillende leveranciers die op de oude Amkor-koelkast waren geplakt en vond daar wat ze nodig had. Ze riep Bennie.

‘Benje, ik wil graag dat je deze loodgieter belt, dat was vast en zeker Ira’s loodgieter, en hem vraagt om direct de kraan te komen repareren.’

Bennie glimlachte. ‘Als altijd, tot uw dienst. Maar mam, denk je niet dat dat nu inmiddels overbodig is?’

Maar Mina zei: ‘Bennie, ik ben moe, mijn geduld is op en die kraan werkt me op de zenuwen.’

Hij vertrok met de magneet en Mina maakte in gedachten een notitie dat ze wegwerpbekers en bordjes moesten aanschaffen voor de sjivve, want ze geneerde zich ervoor koffie te schenken in de kopjes die ze in de kast had gevonden, Pyrexkopjes die zo vaak gebruikt waren dat ze ondoorzichtig waren geworden.

Vroeger, toen hij jong was, was Ira een joviaal mens geweest en had Mina hem leuker gevonden dan David. Maar nu, hoewel ze zuinig was met complimentjes, gaf ze in haar hoofd een knikje en fluisterde bij zichzelf: ‘Godzijdank voor David, het had echt veel slechter kunnen uitpakken.’

Met de koffie die ze gemaakt had ging ze naar de gasten. Raja kwam met tasjes terug van boodschappen doen en Mina haalde een pak roomboterkoekjes met een laagje chocolade tevoorschijn. Ze moest eens met haar kinderen praten over de dingen die ze aanschaften. Het was hier niet hun eigen huis, het was niet hun eigen geld en het was helemaal niet nodig om ambachtelijke koekjes te kopen bij de banketbakker. Wat was er mis met een gewoon biscuitje?

Een van de medewerkers van de bank, een gedrongen, mollige jongeman, stond met Raja te praten, waarbij hij zich voor haar zo groot mogelijk maakte. Mina dacht bij zichzelf dat bijna geen enkele man niet onder de indruk was van haar dochter. Raja vroeg aan hem hoe hij Ira kende, en hij gaf graag antwoord, want niemand had hem die vraag nog gesteld en dus had hij geen kans gehad om iets over zichzelf te vertellen. Mina kende Raja en wist dat ze hem onder de beleefdheid en de interesse een beetje belachelijk maakte; het kon haar eigenlijk niet schelen wat de voormalige collega’s van Ira deden, ze wilde hem alleen maar een beetje ongemakkelijk zien, want het was duidelijk dat hij niet verknocht was geweest aan deze strenge, ongemakkelijke man, die vele treden hoger had gestaan dan hij.

Iedere keer dat Mina Raja zo zag in het gezelschap van andere mensen bedacht ze dat dit alles verklaarde. Het verklaarde hoe het kwam dat zo’n mooie en getalenteerde vrouw van bijna vijftig geen gezin had gesticht en nu al bijna twee jaar samenwoonde met een man van vijfendertig, wiens koffers altijd gepakt stonden.

Hoe is het toch zover gekomen? vroeg ze zichzelf weer af. Na alles wat we hebben meegemaakt (ze hield ervan die zin tegen zichzelf te zeggen). Na alles wat we verloren hadden, wat wilden we nou uiteindelijk? Dat de kinderen een normaal leven zouden hebben.

Het spreekt vanzelf dat de definitie van een normaal leven ongrijpbaar is, en daarom scheppen mensen voor zichzelf een beeld, een stilleven, verstijfd – want beweging veroorzaakt onwenselijke frictie en warmte, terwijl in een plaatje een fractie van een seconde bevroren is waarin op het eerste gezicht volkomen harmonie heerst tussen alle onderdelen van de compositie.

Er was maar één plaatje van een normaal leven dat in Mina’s geheugen gegrift stond: zijzelf, haar moeder Elza en haar vader Otto, haar kleine broertje Benje, oma Bertie, opa Bram, tante Nicole en oom Alex, hun zoon Salli en dochter Jessica.

Ze waren gefotografeerd op een zonnige dag tegen de achtergrond van het Concertgebouw in Amsterdam; het was in de zomer van ’41 geweest. Otto had daar met het omroeporkest van de vara klarinet gespeeld in een middagconcert, dat daarna over de radio uitgezonden werd. Al zijn familieleden waren gekomen. Na het optreden hadden ze aan Johannes de trombonist, die Otto aanbad en altijd bij hem in de buurt wilde zijn, gevraagd om hen te fotograferen tegen de achtergrond van de hoofdingang (diezelfde Johannes wiens verzetsnaam Gerrit was en die haar was komen redden op de dag dat de hele familie opgepakt was). Die foto had ze nog altijd; het laatste document van een tijdperk waarin je nog naar de zon kon kijken met het gevoel dat die hetzelfde scheen voor alle schepselen op de aardbol.

In de herfst van dat jaar riep meneer Van der Noord Otto en de andere Joodse orkestleden bij zich en deelde hun met tranen in zijn ogen mee dat hij onder de nieuwe wetten die de Duitsers hadden uitgevaardigd, geen andere keus had dan hen te ontslaan.

En toen had Otto, haar grote vader, tegen haar gezegd: ‘Wilhelmina, ik vraag je nederig of je genegen bent me wat tijd te gunnen voor een gesprek, als je daarvoor ruimte hebt in jouw drukke agenda.’

Ze was al bijna tien en in het afgelopen jaar waren er zo veel verontrustende dingen gebeurd dat het haar niet ontgaan was hoe haar vader iedere keer dunner en gekromder was geworden. Wie weet wat hij hun vanavond bij het avondeten zou zeggen, met die zachte glimlach van hem die poogde geruststellend te zijn. Het was inmiddels al verboden om in het park te zitten, in het zwembad te zwemmen, de tram te nemen, naar de bioscoop te gaan en zelfs om warme chocola te drinken in een café.

Bij het avondeten die dag had Otto gezegd dat hij niet langer bij het omroeporkest van de vara werkte, maar dat er daarentegen iets heel fijns was gebeurd; hij had het aanbod gekregen om muziekles te geven op de nieuwe Joodse school en hij zou Mina, of beter gezegd zijn persoonlijke koningin Wilhelmina, daarom vaak tegenkomen. Mina begreep helemaal niet waar hij het over had, want ze was die dag net als altijd thuisgekomen van de openbare Oranjeschool, waar ze sinds de eerste klas naartoe ging.

Toen was haar moeder in een vreselijk huilen uitgebarsten. Haar armen waren tot boven haar hoofd omhoog geschoten alsof iemand haar met een zweep had geslagen, en haar handen die niets hadden om vast te grijpen waren met een klap weer op tafel neergekomen. Haar hoofd was zo ver naar achteren geknakt dat Mina bang was geweest dat het eraf zou vallen, en er was een geluid aan haar moeders magere lichaam ontsnapt dat Mina nog nooit van haar leven gehoord had. Otto was toegesneld, had geprobeerd haar moeder te omhelzen, maar ze had hem met kracht weggeduwd. Uit het gezwollen gezicht waarin de mond op een rood gat leek, hadden de woorden geklonken: ‘Het is helemaal over.’

Ja, ook al was ze vijfenzeventig, Mina’s geheugen was nog altijd prima. Zij was niet zoals Nederlandse vrienden van hen, die zich tot in het kleinste detail konden herinneren naast wie ze in de derde klas op school hadden gezeten en hoe de koosjere slager naast de Magere Brug heette, maar zich niet konden herinneren waarom ze gisteren naar de dokter waren geweest of waar ze hun medicijnen hadden gelaten. Mina wist precies waar alles lag.

Bijvoorbeeld, toen er aan het begin van het schooljaar gestaakt was, was hun kleinzoon Matan bij hen op bezoek gekomen. Hij had haar gevraagd wat voor leerling zijn vader was geweest toen hij zo oud was als hij, en zij was naar een van de lades in de het kabinet gegaan en had daaruit probleemloos Bennies rapport uit groep zeven tevoorschijn gehaald, zodat Matan het met eigen ogen kon zien: alles was ‘goed’ en ‘bijna zeer goed’.

Toch werd ook zij door dingen gehinderd. Zoals woorden die haar ontschoten en waarvoor in de plaats een soort zwarte of groene rechthoeken verschenen die haar ongemak bezorgden, die het gevoel gaven dat haar ogen in haar hoofd naar voren geduwd werden.

‘Ja,’ zei ze tegen haar vriendin Bilie, ‘ik weet zeker dat… (godverdomme, hoe heet haar oudste dochter ook weer?) dat… dat jouw dochter dat zelf wel begrijpt.’

Maar soms was het erger, soms kwamen de woorden haar alleen in het Nederlands voor.

Haar psychologe bij Amcha, Tsipi, vroeg haar of dat bij bepaalde onderwerpen gebeurde, die verwisseling met het Nederlands. Mina had daar diep over nagedacht. Wat wil dat zeggen, bij bepaalde onderwerpen? Onder ieder woord in het Hebreeuws had zij een woord in het Nederlands. De Hebreeuwse woorden waren een soort tweede verdieping waar je naartoe moest klimmen en het duurde altijd een fractie van een fractie van een seconde tot je er was, en pas aan het eind van de dag voelde je hoeveel moeite je dat kostte. Het was nooit anders geweest, maar eens had ze veel meer energie gehad, terwijl haar brein tegenwoordig af en toe een pauze nam.

Raja kwam de keuken in om meer water te koken. Mina was een beetje boos op haar omdat zij de afgelopen maand maar één keer op vrijdagmiddag bij hen was komen eten samen met Bennie. Iedere keer had ze een andere uitvlucht gehad.

Mina kende die verhalen van haar wel. Raja had verteld dat Sjai, haar vriend, voor twee maanden naar Oxford ging; die twee maanden waren inmiddels voorbij en Mina kwam in de verleiding om aan Raja te vragen waarheen hij verdwenen was, maar in plaats daarvan zei ze: ‘Raja’le, ik moet je nog betalen voor de bloemen, goed dat jij die gekocht had, anders had er geen enkele bloem op het graf gelegen.’

Raja zei: ‘Mam, werkelijk, ik heb die bloemen gekocht omdat ik ooit van oom Ira hield, niet om de eer van de familie te redden.’

Mina keek naar haar mooie dochter. Raja’s ogen, onveranderd sinds het moment dat Mina ze voor het eerst gezien had in de kraamkliniek, enorme lichte ogen, geel bijna, omringd door zwarte wimpers. Nu zagen haar oogleden er gezwollen uit, alsof ze veel huilde en moe was. Mina wilde haar vragen: Raja’le, is alles goed met je? maar ze had van Raja al de kous op de kop gekregen. Toch kon ze zich niet beheersen en stelde voorzichtig voor: ‘Je kunt misschien even naar de studeerkamer gaan en daar wat op de bank rusten.’

Tot haar grote verrassing antwoordde haar dochter dat dat een uitstekend idee was.

Nu was Mina echt geschrokken en vroeg: ‘Is er wat gebeurd?’

Raja zei: ‘Het is toch verdrietig dat hij dood is, nietwaar?’ alsof ze kritiek had op Mina omdat die opluchting voelde nu er voor haar een einde was gekomen aan het verzorgen van Ira.

Hoe komt het, vroeg Mina zich af, hoe krijgen ze het voor elkaar om zich op geen enkel vlak te beheersen en zichzelf desondanks deugdzamer te voelen dan wie doet en weinig klaagt?

Nadat Raja was gaan rusten, ging Mina naar de slaapkamer van Ira en riep: ‘Toeli Toeli, pssss pssss,’ maar de kat was nergens te bekennen. Mina glimlachte bij zichzelf, wat was ze toch dol op dat dier. Zo’n verwend bolletje wol had ze nog nooit meegemaakt, een zacht, warm bolletje waar ze de hele tijd rekening mee moest houden en dat zich geen centimeter van haar verwijderde. Mina peinsde er niet over om Toeli achter te laten tijdens de sjivve.

Maar aan zo’n verhuizing hangt een prijs. Jaren ervaring met het grootbrengen van katten hadden Mina geleerd dat je een kat aan een nieuwe plek moest laten wennen door ze een paar dagen op te sluiten in een dichte ruimte, anders komt hun instinct boven om te proberen naar huis terug te keren. Daarom lette ze er goed op dat ze de slaapkamerdeur dichtdeed. Het prettigste was dat deze maatregel met de gesloten deur ook Mina goed uitkwam, want zo kon ze daar op het bed zitten en zonder al te veel aandacht te trekken haar eigen gang gaan.

Ze kende de gewoontes van Toeli-poes maar al te goed en daarom keek ze in Ira’s kleerkast waarvan de deur altijd een beetje openstond (hij had de laatste jaren blijkbaar niets gerepareerd wat kapot was gegaan). Toen ze de afgelopen maanden voor hem had gezorgd had ze de kast opgeruimd en ze kende ieder overhemd en elk paar schoenen, maar nu voelde het opeens ongemakkelijk om erin te kijken. Alsof de dood deze gesloten man zijn eerbiedwaardigheid terug had gegeven.

In de kast hing een schimmelige lucht. De overhemden lagen nog steeds netjes op de planken. Aan de roede hingen zijn donkere pakken en onder in de kast stonden zijn schoenen geordend in dozen. Mina keek met een plotselinge vrees naar al die kleren: misschien kregen ze wel een bijzondere kracht als hun eigenaar doodging? Toeli, die nergens iets van snapte, was in een van de lege dozen gekropen en alleen haar gloeiende ogen waren in het donker te zien.

‘Kom, domme kat, wat doe je bang?’ riep Mina, maar de kat was geschrokken, liet haar tanden zien en gromde. Ze trok het beest naar zich toe en nestelde zich met haar op het bed. De kat snuffelde wat in het rond, maar voelde zich blijkbaar niet op haar gemak en met een grote sprong verdween ze weer in de kast.

‘Jij verliest,’ zei Mina tegen haar. ‘Nou kom je niet te weten wat er met Eileen gebeurt.’ Maar Toeli liet niet eens het verwende miauwtje horen waarmee ze reageerde op dingen die Mina tegen haar zei. ‘Goed, je mag dan mooi zijn, maar erg slim ben je niet,’ berispte Mina haar en ze zette het geluid van de televisie harder. Tot haar grote verdriet ontdekte ze dat ze te laat was en dat haar soap al zo’n tien minuten zonder haar aan de gang was.

Mina was dol op Eileen, een rijzige blondine die altijd ton sur ton gekleed ging. Als bijvoorbeeld haar blouse paars was (een werkelijk prachtige kleur en zo jammer dat die niet vaker gebruikt werd), dan droeg ze ook paarse oorbellen. En als haar jurk blauw was, versierd met een witte riem, dan waren haar schoenen net zo. Mina voelde zich inmiddels te oud voor zulke opsmuk, maar het deed haar nog altijd deugd een jonge vrouw in een mooie jurk en op hakken te zien. Toen ze Raja had gevraagd waarom ze nooit jurken droeg en altijd platte schoenen kocht, was Raja’s antwoord geweest: ‘Wat is er aan de hand, moeder? Probeer je me weer uit te huwelijken?’

Raja’le. Altijd haar nagels paraat. Niets kon je tegen haar zeggen. Zomaar een goedbedoelde vraag, en meteen moet ze sarcastisch reageren. De vrouwen die Mina in haar series zag waren immers moderne en zelfstandige vrouwen, dus wat deed het aan hen af dat ze er verzorgd uitzagen?

Mina keerde terug naar Eileen: echt een elegante dame, maar dat was niet het belangrijkste. Het belangrijkste was dat Eileen de moed nooit opgaf in haar zoektocht naar haar zoon, die ze ter adoptie had afgestaan. Wat had ze al niet doorstaan voor die zoektocht! Ze had haar huis verlaten, was haar geheugen kwijtgeraakt en had in een leegstaand gebouw gewoond dat elk moment gesloopt kon worden; Mina vond het heel prettig om te zien dat ook in Amerika mensen zulke sores hadden. Nadat Eileen weer thuisgekomen was – ze was door een of andere oplichter herkend, die wist wie ze werkelijk was en de familie had de oplichter losgeld betaald – dus nadat ze teruggekeerd was, bleek dat haar echtgenoot Ed met haar zus Kristen was getrouwd (en Mina kon maar al te goed begrijpen dat je soms, als je geen keus had, van broer wisselde). Het was voor iedereen een verschrikkelijke situatie, en als Mina niet al elf maanden Prozac had geslikt, was ze daardoor misschien wel in een heuse depressie geraakt. Maar de laatste tijd was het alsof Eileens lijden haar hart net zo beroerde als de wind van de ventilator die in de andere hoek van de kamer stond. Niet meer dan dat.

Ze had ook redenen om boos te zijn, om zich tekortgedaan te voelen, want wie had Ira niet bedacht in zijn testament? Het was heel mooi dat hij de appartementen aan de kinderen had nagelaten, en het was reuze aardig dat hij de verzekeringspolis aan David had nagelaten. Wat kon het haar schelen? Het was immers ook van haar. Maar waarom was het hem te veel moeite geweest om te schrijven ‘aan mijn broer David en mijn schoonzus Mina’? Terwijl hij wel de energie had gehad om zoveel over die onbekende vrouw, die Sara, te schrijven?

Wat haar op dit moment het meest irriteerde was het getap-tap-tap van de kraan, dat erin slaagde de hele weg vanaf de keuken af te leggen, door de slaapkamerdeur heen te dringen en zich in haar oor te nestelen.

Haar psychologe bij Amcha, Tsipi, had haar gevraagd: ‘Zou je willen dat de dingen dichter bij jou komen?’

Ze hadden het toen gehad over de problemen met haar kleindochter Gili, en Mina (Gili noemde haar ‘oma Mien’) had niet geweten wat ze nou echt wilde. Want wat er om haar heen gebeurde, kwam nooit ‘dichter bij haar’, eigenlijk was het meer dat de gebeurtenissen als een gebouw boven op haar vielen, zoals op 11 september.

Om eerlijk te zijn had ze destijds, op 11 september, naar haar serie zitten kijken. Eileen was toen zes of zeven jaar jonger geweest en had ook kort haar gehad, toen de gewone uitzending opeens ophield en ze lieten zien hoe het vliegtuig de eerste toren in vloog.

Mina had niet begrepen wat er aan de hand was, en zoals altijd wanneer ze iets anders uitzonden dan haar serie, had ze binnensmonds ‘verdomme’ gezegd.

Vanaf het moment dat ze ’s ochtends haar ogen opendeed, nog voor ze warme melk aan Toeli had gegeven, voelde ze een soort snufje van tevredenheid – maak je geen zorgen, vanmiddag wachten jou de bonbonussen (zie hield van het woord, bonbonussen, dat ze van haar kleinzoon Matan had geleerd. Matan had tegen haar gezegd: ‘Oma, er zit een -us tussen, het is geen Frans woord’). Ze dacht niet echt na over haar series, vroeg zich niet bezorgd af wat er zou gaan gebeuren, raakte niet opgewonden over de aanstaande bruiloft in de volgende aflevering, nee. Ze wilde de plaatjes voor zichzelf niet ontleden, zodat ze het zoete gevoel niet zou kwijtraken dat volgens haar op een volmaakte bol leek en dat ze enkel en alleen bij zichzelf ‘snoepje’ noemde.

Later, in de loop van de ochtend, als ze het heel warm had in de supermarkt, als er een glas uit haar hand viel en brak, als David laat was voor de lunch, dan ging ze met haar hoofd direct naar het snoepje. Daar werd ze rustig van en bovendien trok het de dag vooruit die anders niet opschoot.

Maar als er iets gebeurde en de serie opeens niet uitgezonden werd, begon ze geïrriteerd op de afstandsbediening te drukken, waarvan ze eigenlijk niet wist hoe ze ermee om moest gaan, behalve hoe je naar de volgende of de vorige zender moest. En als ze zapte, zag ze meestal dat er op de andere zenders zoals altijd films waren en dat alleen op de plek van haar serie de woordvoerder van de Israëlische bank ingelast was die mededeelde dat hij de rente verhoogde. Dan vervloekte ze de regering die precies haar zender had uitgekozen om die mededeling te doen en kwam ze steeds terug naar de zender om te zien of hij al klaar was met zijn mededeling en ze de serie weer vertoonden, maar dat deden ze nooit. Ze gingen alleen maar door met praten en uitleggen. Wie interesseerde zich hier überhaupt voor?

Als zulke dingen gebeurden in de tijd vóór de antidepressiva, moest ze altijd direct aan David denken die hier vast en zeker van genoot en misschien zelfs gelukkig van werd. Gedeeltelijk omdat hij gesteld was op die praatjes van politici, maar ook omdat hij wist dat zij nu geïrriteerd was. David had al lang geleden gezegd dat hij naar de minister van Culturele Zaken zou schrijven dat ze moesten stoppen met het uitzenden van die series die de hersens van mensen lieten krimpen. Maar op 11 september zapte ze langs alle kanalen en zag op elke zender hetzelfde: het vliegtuig dat de toren in vloog. Ze begreep dat de dag verloren was, bleef naar de uitzending zitten kijken, zag toen het tweede vliegtuig dat in de tweede toren vloog, waarop David uit zijn kamer kwam en tegen haar zei: ‘Dit is het einde van de wereld.’

Door de grote opwinding sprak hij Nederlands tegen haar, hoewel hij over het algemeen een enorme weerstand had tegen Nederlands. En zij schrok zich lam, want van zulke dingen begreep hij echt meer dan zij en ze dacht bij zichzelf: dat ontbrak ons nog maar, want het gebeurde na een verschrikkelijke periode waarvan ze nog maar net aan het bijkomen waren.

Maar de laatste tijd ging David telkens slapen als hij ’s middags van de fabriek thuiskwam; hij was zo verschrikkelijk moe dat hij nauwelijks twee woorden met haar wisselde tijdens het eten en daarna ging hij slapen.

Nadat hij opgestaan was, ging hij altijd aan de kleine tafel in de keuken zitten. Het koffiezetapparaat gorgelde een beetje, want de laatste druppeltjes koffie druppelden nog uit het bruine filterzakje in de glazen kan. De lekkere geur van koffie vulde het huis. Op de tafel had zij koffieroom neergezet (hoewel zij die niet mocht hebben vanwege de cholesterol en hij niet vanwege zijn gewicht) en speculaasjes gekruid met gember en kaneel, die ze twee keer per maand bakte (en waarvan de kinderen beweerden dat ze nooit vers waren). Daarna keken ze samen naar het nieuws en ging hij in zijn kamer Engels voetbal kijken en had zij nog net genoeg tijd om naar een Israëlische serie te kijken voordat ze aan het avondeten moest beginnen.

Ja, David had wat te veel aan gewicht en een tekort aan energie, zij had te veel cholesterol en een tekort aan kalk. Ze zou eigenlijk iedere dag drie kilometer moeten lopen omdat haar kalkgehalte laag was. Eens per week nam ze een tablet Afarsolan. Maar om de osteoporose op afstand te houden moest ze krachttraining doen voor haar botten, dat had dokter Noeneswas tegen haar gezegd, de aardige jonge dokter die tot haar grote blijdschap vijf jaar geleden vanuit Utrecht geïmmigreerd was. Als echte Nederlander adviseerde hij haar om te gaan fietsen.

Mina had sinds de oorlog niet meer op een fiets gezeten. En het is helemaal niet waar dat je fietsen niet verleert.

Voor haar vijfenzestigste verjaardag hadden de kinderen haar een fiets cadeau gedaan. Ze had geprobeerd om erop te stappen maar was er op geen enkele manier in geslaagd haar evenwicht te bewaren. Daarna had Bennie, haar zoon, haar van achteren vastgehouden zoals je een kind vasthoudt dat leert fietsen, en had achter haar aan gelopen terwijl zij moeizaam trapte. Maar toen was er iemand van de andere kant gekomen en die had gebeld en was ze zo geschrokken dat ze opgehouden was met fietsen, vergeten was de handremmen te gebruiken en was gevallen. Ze had builen en veel schaafwonden opgelopen die langzaam korsten hadden gekregen en sindsdien had ze niets meer over fietsen willen horen.

Uitstapjes maken, daarentegen, daar had ze altijd van gehouden. Toen Raja nog een klein meisje was en dingen namen gaf, had ze altijd over de uitstapjes gezegd: ‘Vandaag gaan we op avontuur.’

Wat een kind was ze geweest. Een kind vol vuur. Met een hoofd vol zwarte krullen net zoals David, en lichte, olijfkleurige ogen, precies zoals zij, die altijd wijd openstonden alsof ze de hele wereld wilden opslokken. Ze had een lichte huid, roze wangen en een neus vol lieve sproetjes. En ook wat ze in haar hoofd had stond in vuur en vlam. Mina had het gesprek met de pedagogisch medewerkster op school, die zei dat het meisje begaafd was en dat ze een klas moest overslaan, niet nodig gehad om te weten dat Raja bijzonder was. Maar Mina had liever dat Raja in haar eigen klas bleef; we doen ze alleen met Pesach aan ‘overslaan’, had ze bij zichzelf gedacht.

Om wat van de overtollige spanning (zo noemden David en zij de ‘talenten’ van hun dochter) weg te nemen, had ze de gewoonte om drie boterhammen met chocoladepasta en een thermoskan thee in te pakken, en te voet met de kinderen naar het strand te gaan. Bij zee aangekomen sprongen de kinderen ongeduldig rond, terwijl ze probeerden hun hemd uit te trekken dat aan hun lijf plakte. Ze herinnerde zich hoe Bennie als vier- of vijfjarige rood was aangelopen en had geklaagd over het zand dat tussen de gesp van zijn sandaal zat. Raja daarentegen had zich op creatieve wijze van haar kleding ontdaan; die werd uitgerukt en was naar alle kanten gevlogen, waarna Raja naar het water was gerend, in de golven was gesprongen en naar Bennie had geroepen: ‘Kom nou, Jamin.’ Want zo was ze, als iedereen hem bij het voorste deel van zijn naam noemde, dan gebruikte zij juist het achterste deel.

Als ze nat en glimmend uit het water kwamen, zei Raja altijd: ‘Nu gaan we ons verstoppen en jij moet tot honderdvijftig tellen en daarna moet je ons proberen te vinden.’ En dan renden ze weg, verdwenen tussen de zandstenen rotsblokken en Mina wachtte even voordat ze hen ging zoeken en zag dan Bennies bips die altijd boven de verstopplek uitstak, want Raja wrong zich altijd in een spleet tussen de rotsen en Bennie wrong zich er als een bol welpje bij en zocht niet een ander plekje voor zichzelf.

De ontdekking ging altijd gepaard met de uitroep – ‘één, twee, drie, en Raja en Bennie!’ – en Raja’s klacht dat die Jamin aan haar vastklitte en het spelletje voor haar bedierf, waardoor Mina de gedachte bekroop dat haar broer Benjamin op haar zoon Benjamin had geleken, en dat haar ouders daarom niet ook hem hadden kunnen verstoppen. Ze probeerde die gedachte altijd uit te bannen en gaf zichzelf een standje – Mina, je bent nu bij je kinderen – en dan riep ze hen om hun boterham te komen eten en thee te drinken, maar ook toen al gehoorzaamden haar gedachten haar niet en legden het eerste deel van de vaste route af. Tegen de tijd dat ze tegen de kinderen zei dat ze hun handen moesten wassen bij het kraantje, zag ze Elza, Otto, zichzelf en Benjamin zitten op het strand bij Noordwijk.

Otto’s orkest had in de zomer vakantie en ze hadden drie nachten een kamer genomen in hotel Oosterduin aan het strand. Ze kon zich nog ieder detail goed herinneren, want het was in 1940 geweest en het was hun laatste vakantie geworden.

Ze zat toen al niet meer in de eerste klas en had eerder in dat jaar leren zwemmen in het zwembad, waar ze in schoolverband naartoe gingen, want in Nederland, het land van de grachten, was zwemles verplicht. Die vakantie ging haar vader samen met haar het water in en het zeewater was zo koud dat ze eruit wilde rennen, maar haar vader had tegen haar gezegd: ‘Wilhelmina, je moet net doen als ik.’ En hij had in het water staan springen en met zijn handen gespatterd. Daarna kneep hij zijn neus dicht, dook onder een golf en terwijl zij hem in alles nadeed en ervoer dat het makkelijker drijven was in het zoute water van de zee dan in het water van het zwembad, verdween het gevoel van kou en zwommen ze met z’n tweeën parallel aan het strand, terwijl haar vader steeds van haar onder de indruk was en zei: ‘Je bent echt een goudvis.’

Haar moeder en broer liepen langs de branding om te kijken hoe ze zwom en Benjamin, die toen pas vier was, nam een sprong en maakte languit in het zand bewegingen waarvan hij dacht dat het zwembewegingen waren. Hij wilde haar altijd in alles nadoen, maar was een ziekelijk kind dat last had van astma en oorontstekingen; na de lange winters was hij altijd mager en hij was klein voor zijn leeftijd. Hij kon haar niet bijhouden met rennen en ze gebruikte haar voorsprong om van hem af te komen. Ze kon zich nog herinneren hoe haar moeder haar twee jaar later had gezegd: ‘Wilhelmina, dit is niet de tijd om met je broer te rivaliseren. Nu moet je hem in de gaten houden alsof je ogen in je achterhoofd hebt.’ Maar dat was toen de zon zelfs op hun verjaardag niet meer scheen en er plotseling kinderen verdwenen uit buurt.

Ja, haar ouders hadden haar het leven gered toen ze haar achterlieten, maar ze bleef er al die jaren over piekeren of het niet zo was dat haar moeder simpelweg geen afscheid had kunnen nemen van haar jonge zoontje. Kijk, hier zat ze dan met haar kinderen in het zand, en stel dat de politie kwam en ze maar één kind mee kon nemen, zou zij dan ook niet voor Bennie kiezen?

Ze zei de hele tijd tegen zichzelf dat Raja zelfstandiger, sterker, slimmer was. Zij zou het wel redden. Ze keek naar het levenslustige meisje dat onvermoeibaar rondrende, emmers water van de zee naar het strand bracht en er een bouwwerk van modderdruppeltjes mee maakte. Natuurlijk hield Mina niet minder van haar dan van Benjamin. Maar Bennie was degene die haar meer nodig had. Precies zoals haar broer had hij last van astma-aanvallen, en precies zoals haar broer was hij van zijn zus afhankelijk en liep hij vol adoratie en jaloezie achter haar aan.

In de talkshows waar Mina tegenwoordig naar keek, werd soms de vraag gesteld: ‘Wat is liefde?’ en dan werd Mina herinnerd aan de gedachten die ze had gehad toen de kinderen nog klein waren: wat was die liefde precies waarvan ze telkens weer beweerde dat ze die voor hen allebei in gelijke mate voelde? En wat was dan het verschil tussen die liefde en het gevoel dat iemand je nodig heeft, dat hij zonder jou niet kan overleven, dat het afscheid van jou zijn dood zou worden?

Op het strand ging ze dan op het zand liggen, keek de kinderen zijdelings aan en zei: ‘Raja’le, ik doe even mijn ogen dicht, let jij op Bennie.’

Dergelijke verzoeken waren een soort vrijbrief voor Raja om de kleine jongen een beetje te veel te overheersen. ‘Ga hier staan,’ hoorde Mina haar commanderen, ‘niet bewegen. Jouw schaduw zorgt ervoor dat de toren vochtig blijft, en als je beweegt droogt hij uit en valt hij om.’

Mina glimlachte en deed haar ogen dicht. Hij zou dit tot een bepaald punt verdragen, uiteindelijk rebelleren en huilend naar zijn moeder lopen. En intussen kon ze van achter haar wimpers mama Van Dijk zien, de moeder van het gezin waar Mina na enige omzwervingen uiteindelijk terechtkwam, nadat ze haar bij drie verschillende families hadden geplaatst. In de vervalste papieren stond dat ze nu Lotte van Dijk heette, de dochter van de broer van Hein van Dijk, de man van mama, wiens broer en zijn vrouw omgekomen waren bij het bombardement op Rotterdam.

Hij was onderwijzer op de lagere school in het dorp Rhenen. Het echtpaar Van Dijk had zelf geen kinderen en hield van hun Lotte vanaf het moment dat ze ’s nachts hun huis binnenkwam, begeleid door een vrouw uit het verzet die onmiddellijk verdween. In feite hielden ze al van haar nog voordat ze er was. Mama Van Dijk gaf haar direct warme melk, legde haar tussen hen in in het tweepersoonsbed en zei haar dat ze het mooiste meisje was dat ze ooit had gezien. De volgende dag bracht buurman Johan het eenpersoonsbed van wijlen zijn moeder voor Lotte.

Mama Van Dijk, zo begreep Mina, had er heimelijk van gedroomd een klein meisje te krijgen. Het meisje dat er was gekomen was weliswaar ouder dan ze had verwacht, ze was elf, maar dat weerhield haar er niet van het nieuwe bed op te maken met de geborduurde pronklakens die ze had gemaakt voor het geval dat de zoon van God haar in zijn goedheid een baby zou schenken (die gedachte dacht Mina in het Nederlands omdat ze geen Hebreeuwse woorden had om de goedheid van Gods zoon mee te beschrijven).

De volgende ochtend ging Lotte met haar nieuwe oom, meester Hein, naar de nieuwe school. Het schoolgebouw was lang en laag, omgeven door een hoge stenen muur en het lag recht tegenover de kerk aan het dorpsplein. Zij en meneer Van Dijk liepen er naar binnen, waar ze tot haar verbazing ontdekte dat er in het gebouw maar één klaslokaal was en één onderwijzer. Leerlingen van alle leeftijden zaten in rijen in de klas. Ze moest in de vierde rij gaan zitten, de rij van de vierde klas. Lotte–Wilhelmina was een beetje beducht, want ze had veel leerstof gemist in de tijd dat ze bij de andere families ondergedoken had gezeten, maar ze ontdekte al gauw dat op deze school voornamelijk elementair lezen, schrijven en rekenen werd onderwezen. Aangezien ze de tafels heel goed uit het hoofd kende, en ook moeiteloos kon delen, liet meester Van Dijk haar met krijt de tafels van vijf en zes op het bord schrijven voor de kinderen in de derde en de vierde rij, maar net zo goed voor hen die in de vijfde en de zesde rij zaten en die vaak verzuimden omdat ze op een leeftijd waren dat ze hun boerenvaders moesten helpen in het hoogseizoen.

Ze was bang dat de kinderen nieuwsgierig zouden zijn en over haar verleden zouden willen horen in het gebombardeerde Rotterdam, een stad waar ze nauwelijks iets vanaf wist, dus bedacht ze een huiveringwekkend verhaal over een bom die op hun huis was gevallen en haar ouders had gedood op het moment dat ze toevallig op straat was en het haar gelukt was om ergens te schuilen. Maar de kinderen vroegen niet naar haar verleden. Ze wilden vooral graag weten of meester Van Dijk tegen zijn vrouw zei: ‘Welnu, mama Van Dijk, let je wel op je persoonlijke hygiëne en was jij je handen iedere keer nadat je naar het toilet bent geweest?’ waarop ze naar hen glimlachte en zei dat ze dat nog niet wist.

In dat stadium van de oorlog was er al heel weinig te eten. De Duitsers noteerden al het vee en elk stuk land, berekenden wat er geteeld moest worden en eisten de hele oogst op. De dorpsbewoners leefden op een menu van veel surrogaatproducten: surrogaatkoffie, surrogaatthee, surrogaatsuiker en surrogaatmeel. Maar aan suikerbieten was er geen tekort, en niemand had de melkkoe van mama Van Dijk geconfisqueerd die meer melk gaf dan verwacht en waarvan je een paar liter kon stelen, waar mama Van Dijk boter en kaas van maakte. Soms maakte ze zelfs pannenkoeken met appel, die ze ’s nachts van de boom in hun tuin plukte.

Van Lotte, die iedereen Lotje noemde, verwachtte ze niets. Lotje was vrijgesteld van alle taken in huis en in de tuin, het enige wat ze hoefde te doen was goed haar best doen op school en ’s avonds bij mama Van Dijk zitten om bij het licht van de olielamp aan het grote wandkleed te borduren waarop dansende edelen in een kasteel te zien waren. In haar wijsheid had mama Van Dijk ervoor gekozen het geheel in zwart-wit te borduren, want in de loop van de oorlog was borduurgaren niet langer te krijgen. Ze draaide bosjes zwart en wit naaigaren in strengen en zo kon ze, nadat ze ze had vastgeknoopt, verder met haar werk.

Jaren later had Mina haar zoon Bennie achter Davids rug om gerekruteerd, om het echtpaar Martha en Hein van Dijk voor te dragen voor de titel Weldoeners van de mensheid. Mina had alles opgeschreven om naar Yad Vashem te sturen en gevraagd aan Bennie om haar fouten te verbeteren.

Bennie was toen al soldaat en had niet vaak verhalen gehoord over het verleden van zijn ouders. Hij had het gelezen en zei: ‘Mijn God, dat verdienen ze. Wie weet wat we zouden hebben gedaan in hun plaats.’

‘Heel het dorp verdient het,’ had Mina tegen hem gezegd en ze had verteld hoe op zekere dag drie Duitse soldaten en een officier met de rang van eerste luitenant in het dorp waren gearriveerd. Al aan het begin van de oorlog hadden de Duitsers een lijst opgesteld van vrije kamers in huizen en nu dwongen ze de inwoners deze soldaten onderdak te geven in de kamers, die ‘gevorderd voor de oorlogsinspanning’ werden verklaard. In het dorp gingen geruchten dat Kees, de oudste zoon van de familie Boel, de nazi’s steunde. Hij was een paar keer verdwenen en er werd verteld dat hij afgereisd was om mee te lopen in de parades van de nsb. Maar over het algemeen liep hij in het dorp rond en waarschuwde de boeren dat de Duitsers hun leugens maar al te goed doorzagen als ze beweerden dat er eieren gebroken waren of dat het varken ziek was geweest en een natuurlijke dood was gestorven.

Toen de soldaten in het dorp kwamen wonen riep de officier Kees bij zich en benoemde hem tot zijn persoonlijke bediende. ‘Aldus,’ zei hij, ‘draag je meer bij tot het beroemdste leger ter wereld.’

Kees moest zich iedere ochtend melden om de officier te helpen met het aantrekken van zijn uniform en zijn jas netjes af te borstelen, en iedere avond moest hij zijn legerlaarzen poetsen. En omdat er geen schoensmeer was, stuurde de officier hem erop uit om boter van zijn moeder de melkboerin te stelen en daarmee zijn laarzen in te vetten. Daarnaast werd er in het dorp verteld dat hij een lucifer af moest steken in de wc voordat de officier er binnenging om te poepen, want de officier beweerde dat alleen vuur de strontlucht van de Nederlanders teniet kon doen (maar dat hoorde Mina bij toeval, bij opa, want zo’n verhaal was niet geschikt voor de oren van beschermde meisjes).

Op een zondag kwam de Duitse officier de kerk binnen terwijl het hele dorp er bijeen was voor het gebed, groette iedereen met een opgeheven hand en legde vervolgens met zijn bariton die onder het hoge houten dak weerklonk, aan iedereen uit dat ieder die Jidden verborg ten dode opgeschreven was. En daar liet hij het niet bij, hij voegde eraan toe dat als bleek dat er daadwerkelijk zulk ongedierte in het dorp woonde, dan niet alleen de mensen die het onderdak verschaften zouden sterven, maar dat één vertegenwoordiger van elke familie tegen de muur gezet zou worden en ter plekke doodgeschoten.

Er heerste doodse stilte in de kerk. Dominee Ludo stond op en zei dat dergelijke dingen niet in Gods huis gezegd mochten worden.

De officier keek hem minachtend aan en zei: ‘God zelf heeft het grote vaderland gezegend.’

Kees, die achter hem stond, zei plotseling: ‘Meneer de officier, als men hier Joden liet onderduiken, dan had ik dat geweten.’

Lotje–Wilhelmina zat met neergeslagen ogen en durfde bijna niet te ademen.

‘Tot op dat moment had ik me niet gerealiseerd dat dit niet alleen mijn probleem was, maar dat ik een gevaar vormde voor het hele dorp,’ zei ze tegen Bennie.

Diezelfde zondag kwam ’s middags het echtpaar Kooistra op de thee. Ze hadden zelf zes kinderen en verzorgden nog een kind dat de zoon van mevrouw Kooistra’s zus was. Er werd gezegd dat zijn ouders hem, vanwege de oorlog, geen eten konden geven en daarom hadden ze hem naar familie in het dorp gestuurd. Het gesprek ging over de gebruikelijke dingen: wat kon je koken als er onvoldoende ingrediënten waren, hoe kon je langer doen met het bad dat ze eens in de maand namen en hoe je het water kon warmhouden terwijl het verboden was om hout te stoken voor de verwarming. Maar toen mama Van Dijk Lotje verzocht naar de slaapkamer te gaan, snapte Mina dat ze de gevaarlijke situatie die was ontstaan wilden bespreken, en meteen begreep ze dat het zevende kind van de familie Kooistra net als zij Joods was.

Terwijl ze daar nog zaten ging de deur open en kwam Johan Boel, Kees’ vader, binnen. Hij keek de aanwezigen aan en gaf de langste toespraak die hij ooit van zijn leven had gegeven: ‘Jullie hoeven je helemaal geen zorgen te maken om Kees. Hij mag dan misschien de schoenen van de luitenant poetsen, maar hij weet maar al te goed wie zijn baas is, en vorig jaar nog heb ik tegen hem gezegd dat ik hem castreer zoals ik de beer gecastreerd heb als hij zijn mond opendoet, en ik ben ervan overtuigd dat hij me gelooft.’

Buiten was het al donker geworden. Mina zat op het bed en zei tegen zichzelf dat ze op moest staan en bij de anderen in de woonkamer moest gaan zitten, maar ze kwam nog niet in beweging.

Toeli sprong opeens op het bed en Mina zei tegen haar: ‘Toelietje, domoor, je komt precies met de reclame, je hebt alles gemist.’

Op datzelfde moment waren er op het scherm drie Siamese katten te zien. Ze zaten aan een lange tafel met een wit tafelkleed erop en aten met mes en vork kattenvoer dat ze aangeboden werd op grote witte borden. Eén moment lang veranderde Mina van gedachten over het dieetvoer van Toeli en zei: ‘Lieve deugd, hoe wist je dat ze net nu jouw etende vrienden zouden laten zien?’

En plotseling schoot Mina de volgende vraag te binnen: wat had Ira met zijn kat gedaan? Hij had immers toen zijn uitzending naar Nederland was afgelopen een kat meegenomen, en als hij op reis ging had hij altijd aan hen gevraagd om haar te voeren. Maar ze kon zich niet herinneren dat hij hun zoiets gevraagd had toen hij teruggekomen was. Nee, dat zou ze zich echt wel herinnerd hebben, want ze was dol geweest op die kat. Een grijze siamees, die net als alle siamezen verschrikkelijk loensde. Nee, het kon niet zo zijn dat hij drie dagen op reis was gegaan en de kat daarom had weggedaan. Had hij misschien in zijn gemompel echt geprobeerd haar wat te zeggen over de kat? Ze zou het bij zijn vriend Bram moeten navragen, als hij naar de sjivve kwam.

Bennie en Matan kwamen de slaapkamer binnen. Bennie deed het licht aan en vroeg: ‘Mam, wat is er met je, waarom zit je hier alleen in het donker?’

Ze zei: ‘Ik ben niet alleen, ik zit hier met mijn herinneringen.’

Bennie ging verder: ‘Nou, hoor je dat je de kraan niet hoort?’ Mina luisterde aandachtig en inderdaad, het tap-taptap was opgehouden. ‘Je bent zo lang verdwenen dat we de reparatie hebben kunnen doen,’ zei haar geestige zoon.

‘Dank je wel, Benje,’ zei Mina terwijl haar ogen zich met tranen vulden. ‘Ik heb werkelijk niet gehoord dat de loodgieter er was.’

Matan zat naast haar op het bed en aaide Toeli.

‘Het is erfelijk, die liefde. Kijk hoe hij van katten houdt, net als ik,’ haastte Mina zich haar tranen te verbergen.

‘Neuj, we zijn meer van de honden,’ zei Bennie. ‘En geloof me, onze Oz krijgt nog veel te lijden door deze sjivve. Hij zit al zo vaak hele dagen alleen thuis.’

‘Je had hem allang weg moeten doen,’ verweet ze hem. ‘Je hebt niets dan sores van hem, wie heeft er nou zo’n groot beest nodig in huis?’

‘Mam, begin daar niet over, ik heb al genoeg aan m’n hoofd met één vrouw die honden haat. Dus wat nu?’ zei Bennie om van onderwerp te veranderen. ‘Nu hoef je niet meer iedere dag naar het ziekenhuis te rennen om voor Ira te zorgen. Dan kun je nog een soap kijken?’

‘Oj, wat een onzin. Ik ging graag. Ira was ooit een goed mens, met een beetje te veel principes, maar ik hield van hem,’ reageerde ze blozend.

‘Goed, als je lang genoeg leeft, kun je iemand liefhebben en haten en daarna weer liefhebben enzovoort enzovoort,’ zei haar zoon en zoals gebruikelijk wist ze niet of hij het meende of een grapje maakte.

Daarom legde ze het uit. ‘Toen hij ouder werd,’ zei ze, ‘werd hij vreemd, ik heb nooit gesnapt wat er met hem aan de hand was. Hij distantieerde zich van iedereen, maar je kunt immers iemand nergens toe verplichten,’ vatte ze samen, maar ze vreesde dat ook Bennie genoeg jaren zou leven om lief te hebben, te haten enzovoort enzovoort. ‘Waar zijn mama en Gili? Zijn ze al naar huis?’ vroeg ze aan Matan.

‘Nee, iedereen is in de woonkamer.’

Bennie ging terug naar de woonkamer, maar Matan bleef met de kat spelen.

‘Zeg eens, Matanni, hoe gaat het met Gili de laatste tijd?’ vroeg Mina belangstellend.

‘U weet hoe ze is,’ zei Matan. ‘Ze leeft via haar mobiel.’

‘Wat heeft ze dan toch allemaal te bespreken via haar mobiel?’ vroeg Mina zich verwonderd af.

‘Het is beter zo,’ zei hij, ‘ik heb bijvoorbeeld helemaal niemand om te bellen behalve mama en papa.’

‘Matannetje,’ zei Mina liefdevol, ‘kom eens hier, ik wil een kus. Weet je nog dat jij en ik over vijf maanden op onze geheime reis naar Amsterdam gaan?’

‘‘Tuurlijk, ik oefen al een beetje met Nederlands.’

‘Pas maar op dat je geen Nederlands praat in je slaap,’ lachte Mina, ‘laat opa ons niet betrappen.’

‘Denkt u echt dat hij niet weet dat u er ieder jaar naartoe gaat?’

‘Als hij het zou weten, dan zette hij me het huis uit. Hij is zo fanatiek wat dat betreft. Je weet dat toen oom Ira in Nederland ging werken, opa daarna een heel jaar niet met hem heeft gepraat. En toen onze Raja er ging studeren, vond hij het niet goed dat ze ons kwam bezoeken in de vakanties. Maar daarover heb ik tegen hem gezegd dat hij voor zichzelf een ander huis moest zoeken en toen heeft hij zijn mond gehouden. Het is een kwestie van het lot,’ mijmerde Mina. Met Matan kon ze over zulke dingen praten. ‘Opa is alle slechte Nederlanders tegengekomen, en ik alle goede.’

‘Oma,’ vroeg Matan, ‘denkt u soms dat het geen toeval was?’

‘Nee, dat was absoluut geen toeval,’ oordeelde ze. ‘Mij kwam het helemaal niet toe om te leven, wat had ik nou helemaal gedaan? En ook later, wat heb ik nou gedaan met het leven dat ik gekregen heb?’

Matan omhelsde haar stevig en zei: ‘Oma, wat is er met u aan de hand? Ik ben dol op u.’

Mina droogde haar ogen met een tissue. ‘Ach, het is een droevige dag, dus dan ben ik zo’n beetje, zo, je weet wel.’

‘Oma, hebt u er weleens over gedacht om zelfmoord te plegen?’

Daar schrok ze van. Ze ging op het bed zitten en pakte hem bij de hand. ‘Wat zeg je nou, Matannetje, het leven is de grootste gift, zelfs als het soms moeilijk is om dat zo te zien,’ loog ze hem voor, onrustig door de duistere naklank van zijn vraag.

Ik moet hier met Bennie over praten – haar oude angst brak nu door de Prozac heen – hierover en over wat ik twee weken geleden aan het strand heb gezien. Maar ze wist dat ze uiteindelijk niets tegen hem zou zeggen. Wat kon ze nou helemaal tegen hem zeggen? Dat hij eigenlijk geen thuis had? Dat zijn vrouw niet wist hoe ze er een thuis van moest maken? Dat zijn kinderen niet ontvingen wat ze nodig hadden en in plaats daarvan een hele hoop spullen kregen die ze niet nodig hadden? Wat kon ze er voor hem toe bijdragen? Had hij nog niet genoeg zorgen aan zijn hoofd? Onze familie heeft geen geluk om een goed iemand te krijgen, dacht ze, alles rust altijd op onze schouders.

En die kinderen van tegenwoordig – niet alleen Bennies kinderen, zo gaat het bij iedereen – meteen vanaf het begin worden ze als volwassenen gekleed, mogen ze lang opblijven en krijgen ze koffie in plaats van chocola te drinken. Er wordt met hen in volwassen taal gepraat en er worden volwassen grappen verteld. Ze worden niet op hun plaats gewezen en vervolgens is iedereen verbaasd dat ze maar doen wat ze willen.

Zij, zij had niet genoeg kindertijd gehad, dat klopte, maar zelfs met alles wat er gebeurd was, herinnerde ze zich dat de volwassenheid iets was waar je moeite voor moest doen om die te bereiken. Iets wat je als kind stukje bij beetje meekreeg, volgens een zekere regelmaat, zodat het je niet ging duizelen. Je werkte naar de volwassenheid toe en raakte er langzaam aan gewend, en dan ging het goed. Maar tegenwoordig gieten de ouders het allemaal in één keer over hun kinderen uit en gaan naar hun werk. De kinderen komen daar niet goed uit, zei ze tegen zichzelf. Die elfde september is nog maar het begin. Dit gaat helemaal verkeerd aflopen.

Maar ook die gedachte joeg haar al geen angst meer aan. Blijkbaar is angst als een snaar, en als je die te strak trekt verliest hij zijn rek en houdt hij op te trillen.

Twee weken geleden, op maandag of misschien dinsdag – ach, wat doet het ertoe welke dag het was – was ze vroeg in de ochtend naar buiten gegaan voor haar wandeling langs het strand. Ze kon zich het hele plaatje nog goed herinneren: in de verte zat een groepje jongelui, het was winterweer, er was weinig licht en van veraf zag ze brandende sigaretten. Ze liep onverschillig door, wat kon het haar schelen dat er een groepje zat te roken op het strand? En toen had ze ineens Gili herkend.

Ze dacht bij zichzelf: wat doet Gili hier? Op dit uur hoort ze in haar bed te liggen, want over twee uur moet ze naar school.

Gili kreeg haar in het oog, maakte haar sigaret uit en riep: ‘Hé oma Mien. Iedereen, maak kennis met mijn bloedeigen oma.’ En alle jongelui zwaaiden vrolijk met hun handen naar Mina.

Het viel Mina op dat er geen enkel ander meisje bij was. Ze zei: ‘Gili, heb je wat nodig?’

En Gili rolde zonder enige reden om van het lachen en zei uiteindelijk: ‘Nee, ik heb alles wat ik nodig heb. Dat heb ik altijd.’

Mina wilde haar vragen sinds wanneer ze rookte, maar Gili zei: ‘Weet u, oma? Ik heb eigenlijk verschrikkelijke dorst. Is hier ergens een kiosk open, kunt u iets te drinken voor me kopen?’

De kioskhouder overhandigde Gili het blikje cola waarom ze gevraagd had en ze maakte zich snel uit de voeten. Mina kende de man, ze kocht bij hem altijd koud water. Hij zei tegen haar: ‘Dat is uw kleindochter, toch?’

Ze zei: ‘Dat klopt, dat is Gili, de dochter van mijn zoon.’

‘Het is een leuk meisje, jammer van haar, zo helemaal van de wereld,’ merkte de man op.

‘Wat wil dat zeggen?’ schrok Mina.

‘Vraag dat aan haar,’ adviseerde de kioskhouder.

Ze had moeite om Gili bij te houden, die zich op een lui drafje met haar cola van haar verwijderde. ‘Dag, oma,’ zwaaide ze van een afstandje. ‘U hebt me hier niet gezien, goed?’ voegde ze eraan toe.

Mina zwaaide terug en vervolgde haar eigen weg. Ze dacht bij zichzelf: in feite weet ik niets over dit meisje. Wat doet ze hier eigenlijk? Wie weet wat ze rookt? Het is verschrikkelijk. Maar ze wist maar al te goed dat dat niet alles was. In haar soap was er zo’n jongen, Eileens neef, hoe heet hij ook alweer? Rick. Dat was het. Deze Rick rookte steeds hasj en loog de hele tijd tegen zijn ouders. En de waarheid was dat zijn ouders het niet wilden weten. Ze waren bezig met hun eigen dingen, ieder met zijn eigen pakkie-an.

En zij ook, wat kon zij doen? Ze had de kracht niet meer om hierbij betrokken te raken. Daar hebben kinderen ouders voor. Misschien als ze Amerikaans was geweest zoals de oma van die Rick en als ze er net zo uit had gezien als zij, dan had ze misschien iets kunnen doen, maar nu, zoals ze zich voelde, ze had haar kracht lang geleden al verspild.

Ooit, toen ze heel jong was, had ze nog gehoopt dat aan het eind alles goed zou komen. Maar dat eind was ongrijpbaar, en ondertussen leek Gili niet iemand die goed terecht zou komen, had Matan veel problemen, maakte Bennie de hele tijd ruzie met zijn vrouw over de hond, en Raja, wat was er ooit bij Raja op zijn pootjes terechtgekomen?

Mina deed het nachtlampje aan dat naast het bed stond, deed Ira’s boek open bij het omgevouwen hoekje en las hoe hij aan het eind van de oorlog teruggekeerd was naar Amsterdam. Zijn brigade-eenheid was in Brussel gelegerd, hij had een legerjeep ter beschikking gekregen en was in Amsterdam gearriveerd om te informeren of iemand van zijn familie het overleefd had. Hij had zijn jeep in het centrum van de stad geparkeerd en was op de tram gestapt. En daarna begon hij een zeer gedetailleerd verhaal over hoe hij Nederlandse jongens had gezien die een arme vluchtelinge, kaal van de kampen, mishandelden.

Ik zag de rug van een jonge vrouw. Ze was bijna kaal en zo mager dat het leek alsof haar jurk van haar schouders af zou glijden als ze zou opstaan om aan het koord dat het ‘stop’- bordje bediende te trekken. Bij de volgende halte stapte een groepje luidruchtige jongens in. Ze omringden de vrouw.

Een van hen zei: ‘Zo, dus Jodenhoeren mogen nu al weer met de tram?’

Zijn kameraad zette zijn vinger onder haar kin, tilde haar gezicht op en zei: ‘Jodenhoeren mogen tegenwoordig a-a-alles doen.’

Mijn adem stokte in mijn keel maar ik vermande me direct en vloog op het groepje af. Ik stompte de eigenaar van de vinger en duwde zijn kameraad het gangpad op. Ik was ouder dan zij en in uniform. Ze pakten hun vriend die gevallen was op en maakten zich simpelweg uit de voeten.

Daarna vertelde hij hoe hij twee weken lang bij dat meisje Marian te gast was geweest en er in die tijd in geslaagd was om David op te sporen.

‘Ik vertel de lezer het verhaal van deze chaos niet omdat ik wil opscheppen over mijn heldendaden,’ legde Ira uit, ‘maar om hem de bittere smaak van die periode te laten proeven. Want laat de lezer zich niet vergissen en denken dat het een hartelijk welkom was dat deze onverlaten haar heetten, de onverlaten die diezelfde enorme brandhaard hadden overleefd.’

Maar Mina was niet van gisteren, hij was vast en zeker niet zomaar te gast geweest bij dat arme meisje. Ze wist dat hij het verhaal vertelde om een vrouw van wie hij gehouden had en die belangrijk voor hem was geweest, een plaats en een naam te geven. Zou hij de ontmoeting met mij ook beschrijven? fluisterde een opgewonden stemmetje in haar hoofd. Want de geschiedenis met die Marian was precies in dezelfde tijd geweest dat Ira ook Mina voor het eerst ontmoet had.

Ze had moeite om verder te lezen en ze sloeg haar ogen op om opnieuw naar de oude foto te kijken die naast Ira’s bed hing. Ira en David stonden erop; hij was van na de oorlog. Ze stonden op het Leidseplein met op de achtergrond hotel American, Ira in het uniform van het Engelse leger met het insigne van de Joodse brigade, gezond en bruin, naast een bleke David in een wollen broek en een wit overhemd, lang en broodmager. Ondanks het verschil in leeftijd en gewicht was duidelijk te zien dat het broers waren. Allebei hadden ze hetzelfde donkere haar en dezelfde lichte ogen. Ze stonden dicht naast elkaar in het zonlicht, hun gezichten een beetje in de schaduw. Davids lachje was klein, alleen een trekje van zijn lippen, terwijl die van Ira groot was en zijn tanden liet zien. Precies zo herinnerde ze zich hem.

De eerste keer dat ze hem zag, zat hij in een jeep van het Britse leger en stopte hij bij het huis in het dorp. Dat was in de lente van ’45. Ze was destijds dertien jaar en wist maar al te goed dat de oorlog voorbij was. Ze wist ook, want dat had mama Van Dijk haar uitgelegd, dat papa Van Dijk navraag had gedaan bij het kantoor van het Rode Kruis in Den Haag en had ontdekt dat niemand van haar familie het overleefd had. Drie maanden nadat ze naar kamp Westerbork waren gebracht, waren ze per trein op transport gezet naar Auschwitz en daar waren ze nog dezelfde dag omgekomen. Mama Van Dijk had gehuild toen ze het haar vertelde, hoewel ze Otto, Elza en Benjamin niet had gekend.

Maar Lotje had niet gehuild. Ze had daar alleen maar gestaan en gevraagd: ‘Maar wat gaat er nu met mij gebeuren?’

Ondanks de moeilijke omstandigheden van de oorlog was Mina gegroeid in de jaren dat ze in het dorp woonde. Mama Van Dijk was een kop kleiner dan zij en toen ze haar omhelsde stond ze op de tenen van haar klompen. Ze zei: ‘Wat zeg je nou? Wat, ben je soms niet onze dochter? Je zult altijd onze dochter blijven.’

En omdat Mina van mama Van Dijk hield en zelfs verknocht was aan papa Van Dijk, en omdat ze vertrouwde op de liefde van alle mensen in het dorp, zei ze: ‘Goed,’ en daarna ging ze naar haar kamer.

Ze dacht bij zichzelf: ik voel niets. Papa, mama en Benjamin zijn dood en ik voel niets. Ze ging op het bed liggen en probeerde iets te voelen, maar het enige wat in haar opkwam was de vrees dat mama Van Dijk misschien, nu de oorlog voorbij was, plotseling genoeg van haar zou krijgen.

Het laatste wat ze wilde was ooit Rhenen verlaten. Van heel het vlakke land lag juist dit dorp op een berg, een niet zo erg hoge berg, maar met een hoogte van honderd meter een echte berg voor degene die zich altijd onder zeeniveau bevindt.

Ze stond voor het raam, met haar neus tegen het glas gedrukt, zag beneden in de verte de Rijn en daarachter de groene weilanden van het vroege voorjaar, deed haar ogen stijf dicht en bad fluisterend: ‘Kindeke Jezus, alstublieft, in al uw barmhartigheid laat mij hier voor altijd blijven.’

Maar een maand later, toen de jeep bij hun huis stopte en de soldaat eruit stapte, voelde ze dat er toch iets naars te gebeuren stond en weer klopte haar hart snel. Ze rende weg en verstopte zich achter de dubbele deuren in de hal om te luisteren naar de woorden die mama Van Dijk en de soldaat met elkaar wisselden. Hij zei dat hij van de Joodse brigade was en dat hij van het verzet lijsten had met Joodse kinderen die ondergedoken zaten in de dorpen, en dat hij ze opgehaalde en naar Joodse familie bracht die het overleefd had.

Mama Van Dijk zei dat er hier geen Joodse kinderen waren en verzocht hem in alle beleefdheid om van haar erf te gaan.

Hij zei dat hij een gerechtelijk bevel had en genoodzaakt was om wettelijke maatregelen tegen haar te nemen als ze hem het meisje niet liet zien.

In reactie hierop verhief mama Van Dijk haar stem en zei hem dat ze alleen deed wat haar dominee, die de gezant van God in hoogst eigen persoon was, haar vertelde.

Lotje huilde de hele nacht in mama Van Dijks armen. De volgende ochtend kwam de soldaat in zijn jeep weer terug, in het gezelschap van iemand die ze helemaal niet kende. De man beweerde dat hij helemaal uit Amsterdam gekomen was omdat hij een neef van Otto was, en dat hij en zijn vrouw ondergedoken hadden gezeten en dat ze haar nu bij hen wilden opnemen.

Ze krijste hysterisch dat ze met niemand meeging en dat ze hem helemaal niet kende.

Hij zei tegen haar: ‘Wilhelmina, wat zeg je nu? Weet je niet meer dat we samen gefotografeerd zijn na een concert van Otto, toen voor het concertgebouw?’

In één klap herinnerde ze zich haar vader, haar moeder en de andere familieleden die toen op die zonnige dag gefotografeerd werden. Ze voelde hoe er een pijn opkwam die haar borst openscheurde en hoe alles wat binnenin zat naar buiten stroomde, terwijl ze naar Salli keek, papa’s neef, en zag hoe verschrikkelijk oud en kaal hij was geworden. Ze wilde haar handen naar hem uitstrekken en hem omhelzen maar in plaats daarvan rende ze naar mama Van Dijk om haar te omhelzen en kon ze alleen maar huilen, zoals op de dag dat ze doodsbang in het bed van papa en mama had gelegen.

Ook mama Van Dijk had medelijden met de verdrietige man die tegenover haar stond, die duidelijk door bloedbanden nauwer verwant was aan Lotje dan zij, en ook zij begon te huilen en te smeken. ‘Ik vind het goed dat jullie haar komen bezoeken wanneer je maar wilt, maar neem me het meisje niet af. Het is mijn enige dochter.’

De soldaat die op een afstandje stond kwam dichterbij en zei: ‘Het is voor iedereen heel erg moeilijk. Het zijn hier allemaal goede mensen en we zijn zeer dankbaar voor alles wat jullie voor het meisje hebben gedaan. Ik ben ervan overtuigd dat jullie haar leven hebben gered en dat is onbetaalbaar. Maar het meisje is hier niet uit vrije wil gekomen, dat is gebeurd vanwege de tragedie van de bezetting. Nu moet het meisje volgens de wet van God en die van de mens, terugkeren naar haar familie en haar volk.’

Die soldaat was Ira geweest. Tijdens het verlof dat hij had gekregen van zijn eenheid die bij Brussel gelegerd was, was hij zijn broer David komen zoeken en had zich vrijwillig gemeld om ook andere Joodse kinderen te zoeken. Mina herinnerde zich nog precies dat hij tegen haar had gezegd: ‘Ik ben verantwoordelijk voor jou. Ik zal je schrijven en als het je niet bevalt in je nieuwe huis, dan kunnen we je helpen.’ Maar hij zei niet: ‘Dan kunnen we je terugbrengen naar mama Van Dijk.’ En om wat niet gezegd werd, werd ze door angst bevangen en begon ze te rennen. Ze rende doelloos rond totdat ze bij de kerk kwam, en daar zag ze dominee Ludo die het pad tussen de banken aan het vegen was.

Ze rende op hem toe, klampte zich aan hem vast en huilde: ‘Willen jullie me werkelijk overleveren aan de Joden?’

En Ludo, die een stille en bescheiden man was en daarom zo geliefd bij de dorpelingen, zei: ‘Jezus was ook een Jood.’ Daarna ging hij samen met haar tegenover het altaar zitten en voor het eerst vertelde ze hem haar hele geschiedenis. Toen ze klaar was zei hij: ‘Mijn dochter, het leven geeft jou dit kleine lijden dat je moet verdragen, zodat het je in de toekomst helpt om veel groter lijden te verdragen.’

Maar pas vele jaren later, toen ze in het volle kantoortje van Tsipi de psychologe van Amcha zat, had Mina zich deze woorden van Ludo herinnerd.

Ze zei tegen Tsipi: ‘Het waren echt goede mensen in het dorp. Ze redden me niet alleen, ze gaven me ook jarenlang een goed leven in een tijd dat mijn ouders en mijn broer als beesten leefden. Ik heb heel vaak het gevoel dat het jammer is dat ze me hebben gered. Het zou beter zijn geweest als ik bij mijn familie was gebleven, dat was veel rechtvaardiger geweest.’

Toen ze bij Salli, de neef van haar papa, in Amsterdam woonde, gingen ze een keer naar de film en zagen op het journaal dat voor de film vertoond werd de gruwelen van de nazi’s. Ze zat daar met Salli en tante Greetje, zijn kersverse vrouw, en probeerde niet naar het scherm te kijken, maar een onbeheersbare nieuwsgierigheid trok haar ogen naar de figuren in gestreepte pyjama’s die tegen de hekken stonden. Het waren allemaal kale geraamtes en het was onmogelijk om te onderscheiden of het mannen of vrouwen waren, maar ze zag er een klein persoon tussen, een kind misschien, en vanwege zijn ogen kon ze niet meer naar de Amerikaanse komedie kijken die erna werd vertoond. Ze zat daar in stilte want ze wilde Greetje niet irriteren die altijd zo ongeduldig was, maar daarna vertikte ze het om ooit nog naar de bioscoop te gaan. Pas nadat ze geëmigreerd was en men haar had verzekerd dat het bioscoopjournaal al lang niet meer over die oorlog ging, omdat dat nu altijd over de oorlog hier in Israël ging, bezocht ze de bioscoop weer.

Tante Greetje raakte onmiddellijk in verwachting toen ze het nieuwe appartement aan het Olympiaplein betrokken. Toen Mina bij hen arriveerde, was tante al in de derde maand en had last van afgrijselijke misselijkheid. Mina probeerde uit alle macht haar te ontlopen, maar dat was onmogelijk in het kleine appartement. Elke nacht huilde ze in haar kussen, terwijl ze niet wist of ze haar ouders en haar broer miste of mama Van Dijk. Hoe het ook zij, ze bezwoer dat er een dag zou komen dat ze wraak zou nemen op die soldaat, die gekomen was en haar leven geruïneerd had. Ze wist al dat hij Ira Hammer heette, want hij stuurde haar twee keer per jaar, met Rosj Hasjana en Pesach, een brief om te vragen hoe het met haar ging en te vertellen waar hij in Israël mee bezig was. Hoewel ze nooit op zijn brieven antwoordde, bleef hij haar koppig schrijven.

Niemand anders dan hij schreef haar brieven, en als er een brief van hem kwam dan plaagde tante Greetje haar: ‘Jouw held heeft weer aan je gedacht.’

Mina moest dan blozen en zei: ‘Je kunt hem in de prullebak gooien.’ Maar daarna ging ze altijd naar beneden naar de straat om de brief verlangend en met bonzend hart te lezen. Ze ontdekte dat ze aan hem moest denken en op zijn brieven wachtte, en dat verwarde haar, want ze had genoeg redenen om boos op hem te zijn en soms leek het wel alsof ze alle boosheid verzamelde en bewaarde voor deze Ira, die dacht dat hij iets goeds voor haar gedaan had.

Maar ze had niemand op deze wereld, en in de maand dat het irritante kind van Salli en Greetje twee werd, Greetje weer zo opgeblazen was als een ballon en de ruimte in het appartement alarmerend krap werd, schreef Mina daarom toch naar Ira. Ze schreef dat ze wist dat het mogelijk was om het onafhankelijke Israël binnen te komen. Ze loog en schreef dat ze zionistisch was, en dat niets haar in Nederland hield en misschien kon hij haar helpen om te emigreren.

Toen ze van boord ging in de haven van Haifa stond de trouwe Ira op de kade te wachten. Hij droeg het kaki uniform van het Israëlische leger. Ze was zestien en had zich voorgenomen hem met haar handtas te slaan, maar ze viel in zijn uitgestrekte armen en werd verliefd op hem zoals alleen een zestienjarig meisje dat niemand op deze wereld heeft verliefd kon worden.

Hij regelde een plek voor haar in het nieuwe jeugddorp onder de naam Johanna Jabotinski. Ze gingen met de trein tot aan Zichron en sleepten zich te voet naar het dorp, terwijl hij haar koffer zeulde en probeerde te achterhalen hoe het met haar zionisme stond.

Uiteindelijk, met brandende wangen van de ongewone hitte, zei Wilhelmina tegen hem: ‘Je kunt regelrecht naar de hel lopen met dat zionisme en dat Joodse volk van je, ik ben gewoon gevlucht uit de brij die jij voor me bereid hebt vanwege een overmaat aan zionisme en Joods volk.’

Toen hield hij eindelijk zijn mond en ze kon niet bevatten hoe het mogelijk was zo boos op iemand te zijn en tegelijkertijd ervan te dromen om om zijn nek te gaan hangen en nooit meer los te laten. Maar één ding wist ze tenminste heel zeker: hij deed wat hij beloofd had en op het kritieke moment verdween hij niet.

Ze herinnerde zich hoe hij samen met haar de kamer in het ‘Arbeidstershuis’ die ze moest delen met een ander verweesd meisje, binnengestapt was. Ze legde de koffer op het bed dat haar toegewezen was en ze gingen naar buiten. Ze liepen zwijgend tot hij haar vroeg of ze honger had.

Ze zei tegen hem: ‘Ira, je kunt me hier niet achterlaten. Ik wil niet bij iemand wonen die ik niet ken. Ik wil niet nog een keer verhuizen.’

Verbaasd keek hij haar aan. ‘Je kunt niet bij mij komen wonen. Ik ben geen familie van je, ik ben meestal niet thuis en ik kan niet voor je zorgen.’

Toen ze al achttien was, was het alsof hij nog steeds alleen maar het meisje kon zien dat hij voor het eerst in het Rhenen ontmoet had.

Eén moment verloor ze haar voorzichtigheid en zei tegen hem: ‘Maar misschien ben je wel gelukkig met mij.’

Ira zei: ‘Ik verheug me erop telkens als je me komt bezoeken. Ik wil ook dat je mijn broer David leert kennen.’

Daarna weigerde ze hem te zien, en hij bleef haar, zoals altijd, brieven sturen met Rosj Hasjana en Pesach. Tot ze op zekere dag, vier jaar later, naar de bruiloft van Jaap de Hertog ging, een klasgenoot van haar die ook naar Israël was geëmigreerd. Jaap, die zijn naam verhebraïseerd had tot Joël, bracht haar naar de tafel met Nederlanders en al van verre zag ze een lange jongeman die eruitzag als een niet zo goed gelukte versie van Ira. Ze dacht onmiddellijk bij zichzelf dat hij voldoende beschadigd was om met haar te willen zijn.

Mina zei: ‘Kom Toeli, dan gaan we naar de woonkamer, eens kijken wat ze daar aan het doen zijn.’ Maar de kat haastte zich weer de kast in. ‘Wat heb je daar nou te zoeken,’ mopperde ze op haar. ‘Zijn kleren en schoenen zijn al lang dood, en nu is hij zelf ook dood.’

Mina stond op, ging naar de woonkamer en vroeg: ‘Wil er iemand koffie of thee?’

Raja zei: ‘Mama, ik zie dat je het zwaar opneemt. Zeg eens, hij heeft je destijds bij de Nederlanders weggehaald en je uit de klauwen van mama Van Dijk gered, en toen je klaar was met hem te haten, heb je toen niet een beetje van hem gehouden?’

‘Zulke praatjes zijn helemaal niet gepast nu,’ zei Mina. ‘Dit is niet de tijd voor jullie grappen.’ Maar ze keek naar David.

David luisterde niet. Hij was verdiept in een fotoalbum.

Hij heeft eigenhandig mijn geheimzinnigheid over zich heen gebracht, dacht ze venijnig. Hij heeft nooit willen weten hoe ik me voelde waar het Nederland en Ira betrof. Hij had zijn eigen verhaal, en zo was hij altijd met alles geweest. Na Bergen-Belsen had hij de hele wereld in zijn hoofd geordend, en dat was zo’n geordende wereld geworden dat er nog geen komma aan veranderd kon worden. Daarom was ze ooit zo boos op hem geweest, jaren geleden, voordat ze aan hem gewend raakte en zich ermee verzoende. Vanwege die orde was hij niet alleen zuinig met geld maar ook met kracht; hij was sterk en niets kon hem omver brengen.

Maar nu… nu, dacht ze bij zichzelf, heeft hij de kracht niet meer om die orde in de wereld te handhaven. Zijn lichaam is oud. Dat heeft ook invloed op het hoofd. Hij geeft geen kracht meer in zijn armen om de sluis mee dicht te houden, en het leven is als een overstroming.

De kinderen vertrokken. Ze zeiden dat ze morgenmiddag terug zouden komen. David zei dat hij eraan toe was om naar bed te gaan. Morgen wachtte hun een lange dag. Hij deed het overhemd uit waarin door de rabbijn op de begraafplaats een grote scheur gemaakt was, legde het samen met zijn broek op het nachtkastje aan zijn kant, stapte in bed en viel direct in slaap.

Mina stopte de overgebleven hapjes op de eettafel in plastic bakjes die ze in Ira’s keukenkastje had gevonden. Het waren bakjes die ze zelf had gekocht om af en toe haar gemberkoekjes voor hem mee te kunnen brengen. In de woonkamer stonden de meubels in een soort kring, maar ze was ervan overtuigd dat hij nooit van zijn leven zo veel gasten in één keer had gehad. Ze keek naar de met een laken bedekte spiegel in de hal; een buurvrouw uit de flat was gekomen, had die bedekt en beweerd dat men zich in het huis van een dode niet mocht opdirken. Mina pakte de oude bezem uit de bijkeuken, veegde de vloer schoon en zette het servies in de kast. De kaars brandde nog steeds in zijn blikje. Ze wist dat je geen vuur mocht laten branden als je ging slapen, dus blies ze hem uit.

Ze ging in bed liggen en deed het kleine leeslampje aan. Toeli voelde uiteraard aan dat er iets heel erg anders was en draaide een paar keer om haar eigen staart heen totdat ze de juiste houding had gevonden. Mina zei bij zichzelf: ‘Ze heeft het beter door als er wat verandert dan hij. Zo is hij nu eenmaal,’ praatte ze verder met zichzelf. ‘Hij is niet bereid de dood in de ogen te zien. Hij zegt dat hij er al te veel van heeft gezien.’

‘Als we doodgaan, gaan we dood,’ had hij tegen haar gezegd toen ze een keer gewaagd had hem te vragen wat er zou gebeuren als een van beiden zou sterven. ‘Wat, moet je het van tevoren voorbereiden? Als dat gebeurt dan blijf jij in dit huis wonen,’ had hij gegrapt.

Maar ze was ervan overtuigd dat ze eerder dood zou gaan dan hij. Ze had immers dat zorgelijke probleem met haar blaas en ze was er helemaal niet zo zeker van dat ze wakker zou worden uit de narcose van de operatie die voor volgende week gepland stond. Ze werd al op voorhand boos op hem omdat ze wist dat hij niet om haar zou rouwen. Hij kan niet rouwen, alleen maar toespraakjes houden. Maar wat voor toespraakje kon hij over haar houden?

Vanaf het moment dat ze elkaar hadden ontmoet, was het hun allebei duidelijk geweest dat ze samen moesten zijn. Niet omdat ze zo bijzonder van elkaar onder de indruk waren, maar de opdracht om verder te leven met het gemis van alles wat verloren was, was te groot voor elk van hen apart. Mina dacht altijd dat ze net twee helften van verschillende potten waren die een heel arme persoon aan elkaar had geplakt. En heel haar leven voelde ze hoe lelijk de plek van de verbinding was. Toen ze jonger was, had de pot ook gelekt. Er was een keer geweest, ongeveer twee jaar nadat ze getrouwd waren, dat ze het gevoel had gehad dat ze niet meer kon.

Toen had ze Raja opgepakt, was naar Ira gegaan, had op zijn deur geklopt en gezegd: ‘Ik kom hier wonen.’

En hij had tegen haar gezegd: ‘Je bent volkomen gek geworden.’

Ze had gedacht dat hij geen problemen wilde met zijn broer, maar hij had tegen haar gezegd: ‘Ik hou niet van blondines.’

Alleen al om die opmerking had ze zijn verzorging niet op zich hoeven nemen toen hij al geen onderscheid meer maakte tussen blondines en brunettes.

Maar ze wilde aan David en aan haar kinderen laten zien hoe je iemand niet in de steek laat op het kritieke moment; niet dat ze de hoop had dat het voorbeeld dat ze ermee gaf zou helpen als de tijd daar was.

Ze zei tegen Tsipi: ‘In hun leven is er geen plaats voor iets anders dan hun eigen leven. Dacht je dat ze ooit willen weten wat er met me aan de hand is? Het zijn goeie kinderen, ik zeg niet dat het niet zo is, maar ze hebben nog nooit iemand verloren, en wat ze hebben, weten ze niet te waarderen.’

Tsipi had toen gesuggereerd: ‘Raja heeft haar man verloren.’

Mina zei: ‘Ja, maar dat is niet hetzelfde.’

Er restten haar nog vijf bladzijden in het boek. Ze draaide het leeslampje zodat ze David niet zou storen. En ze las hoe Ira zijn broer ontmoette, hoe hij van hem het hele verhaal over het verraad vernam en zwoer dat hij wraak zou nemen op de verklikker.

Er werd in het hele boek met geen woord gerept van zijn activiteiten om Joodse kinderen te vinden die bij Nederlanders ondergedoken zaten. Nee, hij noemde haar helemaal niet, zelfs niet om te benadrukken wat een goede zionist hij was. En ondanks de vele jaren die voorbij waren gegaan, en de vele tabletten Prozac die ze geslikt had, voelde ze vanuit haar buik naar haar hals een golf van giftigheid in zich opkomen en ze fluisterde in het donker:‘Laat hij de tyfus krijgen!’

Ze lag met gesloten ogen in bed en wilde uit alle macht goede dingen over hem denken. Ze herinnerde zich hoe hij haar in de jaren 80 bij haar eerste reis naar Nederland had geholpen. Hij had destijds de bank vertegenwoordigd in Amsterdam en was voor een afspraak met zijn directeuren naar Israël gekomen. David had hem niet willen ontmoeten en dus had ze met Ira in een café gezeten.

Ze zei tegen hem: ‘Ik wil ook naar Amsterdam toe.’

En hij zei: ‘Zeg dat je naar Trenčianske Teplice in Tsjecho-Slowakije gaat, daar zijn geneeskrachtige bronnen. Ze mogen dan wel communistisch zijn, maar ze willen wel toerisme. Ga daar voor een paar dagen heen, zodat je de plaats leert kennen en van daaruit vlieg je naar Amsterdam. Dat komt hij niet te weten. Ik regel de tickets voor je.’

Ze vroeg: ‘Waarom doe je dit voor me?’

En hij zei: ‘Jij hoeft geen last te hebben van zijn dwaasheden.’

Hij is boos op David, omdat David hem buitensluit, dacht ze.

‘Bovendien heb ik je er weggehaald,’ voegde hij eraan toe, alsof hij daarmee wilde zeggen dat hij haar op de een of andere manier benadeeld had.

Omdat ze kinderen had en haar leven min of meer op orde leek, zag ze zichzelf al niet meer daar wonen. Maar dat was niet alles. Ze kon over Nederland ook niet enkel denken als de plek waar ze gered was. Wat ze zag, was dat eigenlijk alles wat ze liefhad daar vermoord was. En de hele kwestie was nog ingewikkelder geworden doordat ze van de warmte was gaan genieten, van het groen van de Hefervallei, van de kleur van de zee en het harde zonlicht was gaan houden. Zo, zonder dat ze er erg in had gehad, was haar een soort vaderlandsliefde bekropen voor haar nieuwe thuisland en voelde ze ook een zekere trots voor alles wat er gebeurde. Ziedaar, zonder dat iemand het opgemerkt had, was gebeurd wat Ira vanaf het prille begin voor ogen had gehad en was ze zionistisch geworden.

Daarna gleed ze in slaap en in haar sluimer zag ze zichzelf op een heel koude winterdag op schaatsen. Haar vader stond niet ver van haar vandaan en gaf haar broer Bennie aanwijzingen hoe hij moest schaatsen terwijl hij de rug van een stoel vasthield, want dat was de manier waarop kinderen destijds leerden schaatsen op de bevroren grachten. Ze was al een ervaren schaatsster. Getooid met een rode wollen muts en wanten vloog ze over het ijs en schaatste in de lengte over de gracht.

Op de beide oevers strekken kale bomen hun dunne armen naar de hemel. Daar staan ze bloot in de scherpe kou, met hier en daar stammen omwikkeld met oude zakken bedoeld om hen door de winter te helpen. Het licht ijl en grijzig, ziet ze voor zich tot aan de einder andere schaatsers die steeds kleiner worden totdat ze niet meer zijn dan donkere stipjes op het witte ijs. De sneeuw die ’s nachts gevallen is bedekt de huizen met een dikke witte deken. Alles ziet er schoon uit en de lucht die ze inademt is zo helder dat hij kraakt. Ze zwaait naar haar vader en Bennie en is gelukkig.