Silvan Schoonhoven

GOD, GELD & GEHOORZAAMHEID

De keerzijde van het succes van de pinkstergemeente

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten te Amsterdam (www.fondsbjp.nl)

© Silvan Schoonhoven 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Foto omslag © ANP

Foto auteur © Quintalle Nix

Foto’s binnenwerk: collectie auteur, tenzij anders vermeld

NUR 400

ISBN 978 90 468 1272 3

www.nieuwamsterdam.nl/silvanschoonhoven

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 978 90 468 1225 9

Inhoud

Proloog – De kerk die alles wil

Inleiding – Als een wolk

1    Familiebedrijf Maasbach

2    De golf overspoelt Nederland

3    Een explosie na de oorlog

4    De neergang van de Grote Opdracht Gemeente

5    Waarom voorgangers vallen

6    Beréa: een euro moet voor je werken

7    Zorg over genezing

8    Hoe verder?

In het kort

9    De rafelranden van Gods rijk

10  Amerikaanse toestanden

Noten

Jargon

Verantwoording en dank

Geraadpleegde literatuur

Proloog

De kerk die alles wil

Dat ze rozen uitdeelden in de winkelstraat was tot daaraan toe. Maar toen de ouders van Marie Louise opeens een hypotheek namen op hun al afbetaalde huis, ging ze zich écht zorgen maken.

Godsdienstig was het echtpaar Jaap en Nel altijd al geweest. Maar sinds hun kerk onder leiding was gekomen van het prekende wonderkind GertJan Agtereek werd het voor Marie Louise steeds moeilijker om nog een onderwerp te vinden waar ze met haar ouders een normaal gesprek over kon voeren als ze op de koffie kwam. De kerkgemeente legde beslag op hun volledige leven en ook op steeds meer geld. Haar broer was ook lid.

Als tiener was Marie Louise nog een paar keer mee geweest, vooral om de lieve vrede te bewaren. Dat was nog ver voor de tijd dat GertJan Agtereek aantrad en de gemeente omvormde tot een pinksterkerk van het heftige soort. Voor Marie Louise was de maat vol toen ze hoorde dat er geld werd ingezameld, niet voor zoiets als de kinderen in Afrika of Amnesty International, maar voor de nieuwe auto van het evangelische artiestenduo Gert en Hermien.

Ze zette nooit meer een voet in de kerk. Via haar familie bleef ze wel volgen wat zich daar binnen de muren allemaal afspeelde. Duidelijk was dat de charismatische nieuwe pastor GertJan de boel flink in beroering bracht. Er gebeurden wonderen en de Heilige Geest was krachtig werkzaam. Ze gingen daar de wereld veroveren, zo werd gezegd, God deed iets heel bijzonders.

De kerk vroeg steeds meer van de leden. Niet alleen de volledige zondag en tien procent van het inkomen, maar ál hun tijd en geld. Als je koffie nam of een bijbelcursus kreeg moest je betalen. Als je koffie schonk of een bijbelcursus gaf moest je ook betalen. Het geld was nodig voor evangelisatie, niet alleen in de winkelstraat maar ook in Pakistan en Gambia, waar bijbelscholen en weeshuizen werden opgezet.

Marie Louise voelde zich inmiddels zelf een wees. Het was alsof haar vader en moeder op een andere planeet leefden. Zij en haar man moesten niets meer van het geloof hebben en dat hadden ze Jaap en Nel meer dan eens duidelijk gemaakt. Desondanks was haar vader thuis een keer vanaf het terras, met de armen gespreid, voor de kleinkinderen in de achtertuin op luide toon een preek begonnen over Jezus. Aan die kinderen was dat niet besteed. Die hadden altijd begrepen dat ze dat woord niet mochten gebruiken, ze stelden nu vast dat het blijkbaar wel mocht en begonnen te gillen: ‘Jezus Christus! Jezus Christus!’ Het was een pijnlijke middag geweest.

Jaap en Nel gaven het niet op. Wilde hun dochter echt niet weer eens komen kijken in hun kerk? De mensen spraken daar in tongen, dat was zo’n wonder, dat moest je een keer meemaken. Een man met een gebroken arm was zomaar genezen.

Marie Louise kon er niet meer tegen. Ze raakte overspannen en depressief. En wat kreeg ze te horen? Dat haar overspannenheid haar eigen schuld was omdat ze het geloof bleef afwijzen. Ze verbrak het contact.

Langer dan een paar maanden hield ze dat niet vol. Ze voelde zich nog altijd verantwoordelijk voor haar ouders, die alles lieten verdampen wat ze in hun leven met hard werken hadden opgebouwd. Het was een kwestie van tijd voordat ook hun huis geofferd zou worden. Het prachtige halfvrijstaande herenhuis uit 1918, met een garage en glas-in-looddeuren, dat was hun pensioen. Er verscheen een TE Koop-bord in de tuin en het echtpaar kondigde aan dat ze een deel van de opbrengst in het goede werk van Agtereek zouden investeren. Het was niet alleen bedoeld voor bijbelscholen en weeshuizen, maar ook voor containers rijst en koffiekopjes – Agtereek had zich inmiddels ontpopt als een dominee in zaken. En hij had haast. Eigenlijk kon hij niet wachten tot de verkoop van het huis rond was. Daarom sloten Jaap en Nel een vermogenshypotheek af om hem alvast een tiende van de opbrengst te kunnen schenken.

Toen het huis uiteindelijk werd verkocht, verklaarden Jaap en Nel zich bereid om nog eens 90.000 euro uit te lenen. De gezichten in de kerk betrokken na die mededeling – Agtereek merkte op dat hij eigenlijk veel beter geholpen zou zijn met 270.000 euro. Jaap wist het bedrag omlaag te praten en ze maakten het af op ruim 226.000 euro. In drie jaar zouden ze het terugkrijgen, met rente.

Dat stond zwart op wit. Jaap en Nel hadden geen moment voorzien dat ze hun oude dag zouden moeten doorbrengen op een galerijflatje met beneden een portiek en honderd drukbellen. ‘Het is een investering, ik krijg tien procent rendement per jaar,’ had Jaap geroepen toen het contract getekend was. Het jaar daarop riep hij: ‘Zie je wel, ik heb al 23.000 euro verdiend!’

‘Nee,’ zeiden Marie Louise en haar man, ‘je hebt alleen nog maar één keer rente gekregen. Je bent je geld kwijt.’

Dat bleek te kloppen.

Inleiding

Als een wolk

‘Bij voetbal mag je wel uit je dak gaan als er wordt
gescoord; waarom zou je dan niet enthousiast
mogen zijn over de God die jou gemaakt heeft?’

Bert Panhuise, oprichter pinksterzender Charisma TV

In de pinksterkerk is het bovennatuurlijke niet iets van vroeger of ver weg. Het is een tastbare, toetsbare werkelijkheid, waarin het wonder het wint van het alledaagse. Verspreid over de aarde hebben pinkstergenootschappen honderden miljoenen aanhangers, maar voor de meeste Nederlanders is het een onbekende wereld.

Filmmaker Paul Verhoeven vertelde hoe hij per toeval in de schoot van zo’n gemeente terechtkwam. Hij was 27 toen hij door een vriendelijke dame bij een tramhalte aan de arm werd meegetroond naar een Haagse pinksterkerk om de hoek. Geestelijk balanceerde hij op de rand van een crisis. Zijn vriendin was ongewenst zwanger, zijn ontluikende filmloopbaan stond op losse schroeven en Verhoeven was volkomen de kluts kwijt. Nooit eerder was hij bij een pinkstergemeente geweest; er ging een wereld open. Binnen spraken ze in tongentaal en voor hem, als nieuweling, hadden ze een persoonlijke boodschap vol troost. Hij was in tranen en toen gebeurde het: de Heilige Geest daalde op hem neer.¹ Dat was een echte, lichamelijke gewaarwording, alleen te beschrijven in kromme vergelijkingen die de echte ervaring geen recht doen. Het was alsof er ‘een wolk op hem kwam’, een aanwezigheid die ‘zijn hart in brand stak’, als een ‘laserstraal die in zijn hoofd sneed’.

Uiteindelijk greep de ratio in. ‘Ik realiseerde me: dit komt allemaal ook gewoon door de muziek. Mijn mentale weerbaarheid won het op het nippertje van de extase. Ik wist zeker dat als die deur zou worden geopend, ik geestelijk te gronde zou gaan. Sindsdien was dit voor mij verboden terrein.’²

Meestal is de kennismaking niet zó indringend, maar veel mensen hebben weleens een glimp opgevangen van de pinksterwereld. Een bekend beeld vormen de schreeuwende Amerikaanse televisiedominees in spierwitte maatpakken die hun preken doorspekken met amens en halleluja’s. Je ziet stadions vol gelovigen de handen in de lucht gooien als bij een popconcert, er klinkt hypnotiserende muziek, demonen worden uitgedreven, mensen beginnen te ratelen in een onbegrijpelijke fantasietaal of vallen sidderend van vervoering op de grond. De samenkomsten zijn geladen met emotie; om de wonderpredikers hangt de geur van showbizz, succes en privéjets. Maar er is ook altijd een bijsmaak van bedrog, achter de glamoureuze façade.

Natuurlijk is in Amerika, waar deze beweging een eeuw geleden ontstond, alles een slag heftiger dan hier. De Hollandse pinksterdominees preken eerder in bovenzaaltjes met systeemplafonds dan in stadions en ze hebben geen privévliegtuigen – al informeerde pastor GertJan Agtereek wel alvast bij de firma Cessna hoeveel een Citation moest kosten.

Toch raken net als hun Amerikaanse broeders ook veel Nederlandse pinksterleiders verstrikt in schandalen en affaires. Agtereeks Grote Opdracht Gemeente is een van de schrijnendste voorbeelden van een groep die in een neerwaartse spiraal terechtkwam door het manipuleren, voorliegen en financieel uitwringen van leden, het beschadigen van familiebanden, het verkeerd omgaan met kritiek en geld en het overschrijden van seksuele grenzen.

Agtereeks kerk is een van de minder mooie gezichten van de pinksterbeweging in Nederland.³ Veel voorgangers in andere pinksterkerken zagen met afkeuring en schaamte toe hoe de Grote Opdracht Gemeente steeds dieper zonk. Maar dit genootschap was niet het enige dat in de problemen raakte. Ook de beroemdste evangelist die ons land ooit heeft gekend, Johan Maasbach, werd door zijn eigen broeders beschuldigd van misstanden op het gebied van geld en macht, en van het overtreden van de kuisheidsnormen waar hij zelf altijd zo op hamerde. In dit boek draait het om de vraag wat de aantrekkelijke kanten zijn van de pinksterbeweging maar ook hoe het komt dat dít type kerken zo regelmatig in dergelijke problemen verzeild raakt.

De verkenning van de rafelranden van deze beweging is ingegeven door nieuwsgierigheid en verwondering – het is geen motie van wantrouwen tegen de pinkstergemeente als geheel. In kerken waar veel actie is, gaat het nou eenmaal sneller mis dan in een slapende omgeving – en als iets de pinksterbeweging niet kan worden verweten, is het saaiheid. Ook binnen de eigen gelederen komt de laatste jaren een gezonde discussie op gang over de uitglijers op het eigen erf.⁴ Daar realiseren ze zich als geen ander dat het ook nadelen heeft om je zo nadrukkelijk open te stellen voor bovennatuurlijke ingevingen. ‘Vreemde eenden zwemmen graag in de pinksterbijt,’ schreven de historici Cees en Paul van der Laan in het jubileumboek ter ere van het honderdjarig bestaan van de pinksterbeweging waar zij zelf lid van zijn. ‘Het feit dat pinkstergelovigen openstaan voor Goddelijke openbaringen, werkt in de hand dat individuen er extreme opvattingen op nahouden. (...) Als de één de ander overheerst en een beroep doet op slaafse volgzaamheid, dan zakt men al snel weg in een verstikkend sektarisch moeras.’⁵

Terminologie in het kort

Naast de term pinksterbeweging wordt ook het bijvoeglijk naamwoord ‘pentecostaal’ (pentecostal) gebruikt. ‘Volle-evangeliegemeente’ (full gospel) betekent in de praktijk hetzelfde.

Ook de term charismatische beweging valt vaak. Bedoeld wordt dan de pinksterbeweging in de breedste zin van het woord. Het woord ‘charismatisch’ heeft niets te maken met het charisma van een inspirerende leider. Het slaat op de zogenoemde charismata, de gaven van de Heilige Geest.⁶ Dat zijn een soort door God uitgereikte bovennatuurlijke talenten, bijvoorbeeld profeteren, genezen en leiderschap.

Spreken in tongen⁷ is de bekendste van de geestesgaven. Voor buitenstaanders is tongentaal een intrigerend kenmerk van de pinksterbeweging. Het klinkt vreemd om voor het eerst iemand te horen spreken of bidden in onbegrijpelijke klanken, de ‘taal van de hemel’. Voor de spreker voelt het alsof zijn mond, stembanden, ja zijn hele lichaam wordt overgenomen door de Heilige Geest.

Spreken in tongen kan een van de tekenen zijn van de zogenoemde doop in de Geest, een overrompelende, extatische spirituele ervaring. De meeste pentecostalen zijn het erover eens dat een christen die geestesdoop mag verwachten enige tijd nadat hij is bekeerd, als een bevestiging van zijn nieuwe leven.

1

Familiebedrijf Maasbach

‘Wil je geen kritiek, zeg dan niks,
doe niks en wees niks.’

– Johan Maasbach

Den Haag, augustus 2009

Een blu-rayspeler, dat was alles. Het was een schamel verjaardagsgeschenk dat pastor David Maasbach op het podium uitpakte, maar de voorganger hield zijn gezicht in de plooi en bedankte de aanwezigen.

Dat de gemeente dit niet kon maken, vond ook Maasbachs lijfwacht Pieter Rieuwers. Na de dienst stuurde hij zijn baas een mailtje, waarin hij zich excuseerde voor de slappe geest bij zijn broeders en zusters die met elkaar niet in staat waren geweest om meer geld bij elkaar te krijgen. David antwoordde hem op berustende toon. Hij was een lankmoedig mens, schreef hij terug, en ‘Jezus heeft ook geleden’.

Een week later kwam de voorganger toch even op de teleurstellende verjaardag terug. Die zondag stonden de televisiecamera’s uit; de samenkomst zou niet worden opgenomen voor de wekelijkse uitzending bij SBS6. ‘David beklom het podium,’ vertelt Rieuwers, ‘en legde uit dat hij een persoonlijke boodschap had voor de kudde, en niet voor de kijkers. Iedereen werd een beetje onrustig en keek elkaar besmuikt aan. David begon meteen over het mailtje dat hij van mij had ontvangen. Daarna kreeg de gemeente ervan langs, ondersteund met bijbelteksten. Lauwheid, kilheid en geen betrokkenheid! Hoe durfden we de voorganger zo te behandelen als die jarig was? Geen felicitaties, geen cadeaus of enveloppen met inhoud? Het was een schande! Tijdens de dienst was het doodstil in de zaal. Er was geen kuchje te horen, je kon drie kwartier lang een speld horen vallen. Na afloop ging iedereen weg met de staart tussen de benen. De week erop stond er een rij tot aan de uitgang. Iedereen had cadeaus en enveloppen. Het podium werd gevuld met kleurige cadeaus en tasjes van Douglas.’

Rieuwers, die zich dit voorval uit 2009 nog goed herinnert, is inmiddels geen beveiliger meer. Hij heeft de Maasbachs de rug toegekeerd en is een uitgesproken criticus van wat hij ‘een familiebedrijf à la Van der Valk’ noemt.

Het Maasbach-imperium werd opgericht door de charismatische pater familias Johan, kok op de Holland-Amerika Lijn, de enige aan boord die niet zoop en vloekte. Tijdens de oorlog was hij in Brooklyn met het pinkstergeloof in aanraking gekomen. Ergens voor de kust van Hongkong had hij een klap gekregen van een scheepsmaat, waardoor zijn hele bovenlip was opengescheurd. De verzekering van de reder keerde ruimhartig uit. Voor dat geld kocht Maasbach een tent en klapstoeltjes om in zijn vaderland te evangeliseren. Veel volk trok hij niet. Zijn status als bekende Nederlander kwam pas na jaren zwoegen.

Die bekendheid dankte Maasbach aan het feit dat hij op het juiste moment op de goede plek stond. De plek was de Haagse Willemskerk, het moment was 1958, het jaar dat de grote Amerikaanse voorganger Tommy Lee Osborn Nederland kwam wakker schudden. Een paar dagen voor de grote campagne op het Malieveld was er een inleidende bijeenkomst met Osborn, bedoeld als kennismaking tussen de Amerikaan en Nederlandse geestelijk leiders. Maasbach was niet uitgenodigd in de Willemskerk. ‘Het scheen dat sommigen mij beslist niet als voorganger wilden erkennen,’ schrijft hij in zijn autobiografie. Maasbach wurmde zich toch naar binnen. Eindelijk kwam de grote evangelist het podium op. Er ontstond direct verwarring – de vertaler sprak onduidelijk, of de geluidsinstallatie haperde, in elk geval was zelfs op de eerste rij het verhaal slecht te volgen. Osborn greep in: of die lange broeder met dat zwarte krulhaar even naar voren wilde komen om het tolkwerk over te nemen. Een wonderbaarlijke uitverkiezing!

Vroeger had de kleine Johan al openluchtsamenkomstje gespeeld met zijn vriendje Arie. Als de school uit was, schoven ze dan wat oude houten stoelen bij elkaar die dienden als platform. ‘Vriend Arie ging op het orgel spelen. Ik liet het publiek (dat er niet was) zingen en ik getuigde en predikte vanaf mijn stoelenplatform met af en toe een luid “halleluja” door mijn prediking heen.’

Een paar dagen na de voorbespreking stond Maasbach er dan echt, met voor zich het immense Malieveld en de ogen van honderdduizend nieuwsgierigen op zich gericht. Elke avond waren er meer; zo’n massale opwekking was in de Lage Landen nog nooit vertoond. De Heilige Geest was bijna tastbaar aanwezig. Tientallen zieken meldden hun genezing. Osborn preekte simpel en rechtdoorzee; Maasbach vertaalde voor de vuist weg. Als een slagschaduw bootste hij elk gebaar van de grote preker na, waarbij hij bij elke klemtoon licht door de knieën veerde. Hij sprak in plat Hollands, tot ergernis van het comité dat Osborn had binnengehaald. Maar die maalde er niet om: ‘Het komt goed uit, ik spreek toch ook plat Engels.’

Johan Maasbach tijdens een genezings- en doopdienst. Foto: Nationaal Archief/Spaarnestad Photo/fotograaf onbekend

Osborn trok verder, Maasbach bleef, maar hij was niet meer dezelfde als voorheen. Als vertaler had hij iets van het aureool van de Amerikaan afgetapt. Er gingen deuren voor hem open die gesloten waren gebleven toen hij nog in zijn eentje ploeterde als onbekende dominee in Gouda. Maasbach werd een publiek figuur. Hij stak preken af voor Radio Noordzee en Caroline. Decennia voordat het medium Jomanda dat ook deed, vroeg hij luisteraars hun handen op de radio te leggen om via de warmte van het toestel genezing te ontvangen. Hij deed in cassettebandjes en ingestraalde doekjes. Genezing kon ook komen door de vingers in contact te brengen met een weergave van Maasbachs vingerafdrukken in diens tijdschrift Nieuw Leven.

Hij maakte handig gebruik van de televisie. ‘Het geeft niet hoe ze over je praten,’ zei hij, ‘als ze maar over je praten.’ Hij kocht grote panden aan, zoals bioscoop Capitool in Den Haag. Zijn Johan Maasbach Wereldzending opende posten in verre landen. Er gingen miljoenen om in zijn bediening.

Gelovigen raakten in die jaren van opbouw gewend aan de druk om gul te geven. Dat had Maasbach tijdens de laatste oorlogsjaren geleerd in de Ridgewood Pentecostal Church in Brooklyn. Daar had hij de aanwezigheid van de Heilige Geest ervaren zoals hij dat nooit eerder in een hervormde kerk had gevoeld, maar hij moest wel wennen aan de steeds terugkerende vraag naar geld. Het was zijn eerste kennismaking met de voorspoedtheologie, die leert dat hoe meer je geeft, hoe guller God je beloont. ‘Je moest je schamen om als vrijgezel de Here maar één dollar te geven,’ kreeg hij te horen. ‘Heb je weleens een keer een bedrag van honderd dollar gegeven?’

Zo leerde Maasbach offeren, en anderen om offers vragen. ‘De tranen rollen over mijn wangen,’ schreef Maasbach later in een van zijn bedelbrieven. ‘U zult misschien geld moeten lenen of iets moeten verkopen wat u dierbaar is om zodoende het geld vrij te maken, zodat u kunt zaaien in de akker van dit zendingswerk.’

Wat is Pinksteren?

‘Met Pinksteren werd de Heilige Geest uitgestort’,⁸ zo luidt de vaste formule. Nog maar een fractie van de Nederlanders heeft die kennis paraat.

Als je de Schrift mag geloven gebeurde het eenenvijftig dagen nadat Jezus was gestorven aan het kruis, negenenveertig dagen nadat hij uit zijn graf was opgestaan en tien dagen nadat hij met de belofte van een spoedige terugkeer in de wolken was verdwenen. Op die Pinksterdag zaten Jezus’ volgelingen bij elkaar, gedesoriënteerd nog door de dramatische en schokkende weken die achter hen lagen. Opeens klonk vanuit de lucht een geraas en in het huis waar ze bij elkaar zaten stak een wind op. Uit het niets verschenen vlammen die zich verspreidden over de hoofden van de aanwezigen. Luid begonnen ze te spreken in vreemde talen die ze zelf niet kenden. Petrus moest de verwarde omstanders uitleggen dat zijn mensen niet dronken waren (‘het is immers pas het derde uur na zonsopgang’) maar dat er iets unieks aan de hand was. Jezus was gestorven en weer opgestaan, iedereen moest zich laten redden uit dit verdorven mensengeslacht en vergeving vragen van zijn zonden. Niet minder dan drieduizend aanwezigen lieten zich die dag dopen, vertelt het verhaal.

Zo ging Pinksteren⁹ de geschiedenis in als de geboortedag van de christelijke Kerk en het officiële startsein om de blijde boodschap te gaan verspreiden. Jezus had daar zelf eerder al instructies voor gegeven. Echte gelovigen zouden zonder risico giftige slangen kunnen hanteren,¹⁰ ze moesten ‘de naties dopen’ en bekeren, zieken genezen, demonen uitdrijven en in ‘nieuwe tongen’ spreken. Niets was onmogelijk.

Kon die vreemde en opwindende begintijd maar weer terugkomen, verzuchtten groepjes christenen achttien eeuwen later. Wat was er na al die tijd nog over van het oorspronkelijke vuur? Een somber orgel, een psalm, een overdenking, een gebed en dan mocht je weer op huis aan. De Kerk was een instelling geworden, God was ver weg. Eind negentiende eeuw voelden veel christenen heimwee naar de geestdrift uit de begintijd.

De gouden tijd van de Johan Maasbach Wereldzending duurde drie decennia. Zijn zoon David beschrijft in zijn autobiografie Verlies nooit je geloof openhartig over wat er daarna gebeurde. Het imperium bezweek in de jaren negentig onder zijn eigen gewicht.

Het begon met Jan Zijlstra. Hij was een gezaghebbende voorganger die dertig jaar voor Maasbach had gewerkt, maar die steeds sterker voelde dat ze uit elkaar groeiden. Hij wilde de diensten anders inrichten maar vond geen luisterend oor bij de stichter. Zijlstra vertrok met zijn gemeente (zei Maasbach) of werd eruit gezet (zei Zijlstra).

Affiche voor een evangelisch radiohoorspel van Johan Maasbach, omstreeks 1976

‘Ik stond iets voor waar Maasbach het niet mee eens was,’ vertelde Zijlstra aan de Volkskrant. ‘Door hem is het toen geëscaleerd en ben ik uit de kerk gezet. Velen zijn mij gevolgd. Ik denk dat hij mij als een bedreiging zag.’

De scheuring was van puur geestelijke aard, zegt hij, het ging niet om de financiële handel en wandel van Johan – al vond hij het wel vreemd dat hij nooit een jaarverslag zag terwijl toch alle collecte-in-komsten uit zijn Leidse gemeente naar Den Haag stroomden. Maasbach speelde tegen vrijwel niemand open kaart. Doe maar een riante donatie, adviseerde David als journalisten om de boekhouding vroegen. ‘Voor mensen die giften geven, hebben we geen geheimen.’

Dat klopte niet helemaal. Ook binnen de kerk kwamen er geruchten en vermoedens. Zes andere voorgangers vertrokken in het kielzog van Zijlstra. ‘Ze spelen kerkje met gestolen schapen,’ schreef David boos.

Voorgangers, medewerkers en kerkgangers, de een na de ander stapte op. David Maasbach vond het vreselijk om zijn vaders werk uit elkaar te zien vallen. In de biografie beschreef hij de scheuring in zuiver bijbelse termen. Volgens hem ging het niet domweg om een verschil van inzicht; het was een strijd tussen Goed en Kwaad, tussen God en Satan. ‘God staat altijd achter Zijn dienstknecht,’ schreef David. ‘Een van de grote principes van de Bijbel is dat we de Gezalfde des Heren niet mogen aanraken.’ Hij haalde er ook het vers over Mirjam bij – Mirjam die kritiek had op Mozes en op slag een afschuwelijke ziekte kreeg.

De scheurmakers waren machtsbeluste muiters, riepen de Maasbachs. ‘Vaak zijn het slimme, krachtdadige leiders die met een ijzeren wil hun plannen doorzetten. Ze weten de mensen slim te overtuigen dat ze van hun vrijheid en rechten beroofd worden.’ Niet zonder leedvermaak verwees David naar de drie muiters Korach, Datan en Abiram in het bijbelboek Numeri. ‘Het drietal werd met hun gehele gezin en al de vrienden die zich aan hun zijde hadden geschaard, levend begraven.’

Maar de Maasbachs konden er zoveel bijbelteksten bijslepen als ze wilden, het lukte niet om de onvrede te bezweren. Na een viering van het heilig avondmaal stapte David met uitgestoken hand op de overgebleven voorgangers af.¹¹ Hij ‘kreeg dat op zijn hart’, zoals ze in pinksterkringen zeggen om te onderstrepen dat iets niet zomaar hun eigen idee is, maar een ingeving van de Geest. Een voor een vroeg David de aanwezigen of ze achter Maasbach stonden. Iedereen zei ja, maar niet iedereen dacht het ook; op Goede Vrijdag kondigde weer een groep het ontslag aan, tot ontzetting van vader en zoon. Tijdens een volgend avondmaal weigerde een van de broeders zelfs de wijnbeker te delen met Johan.

In stilte groeide onder de handen van boze medewerkers een zwartboek. De Maasbachs hadden zich als bloedzuigers op hun gemeenten vastgezogen, was daarvan de kern. Ze lieten hen voor een hongerloontje werken aan tv-programma’s, boeken en bandjes, terwijl David voor duizend dollar per nacht in hotels sliep. Johan zou het hebben aangelegd met vrouwen in de gemeente. Een kindertehuis in Indonesië was als melkkoe gebruikt. Een jongen had zelfmoord gepleegd omdat hij door de kerkleiding was uitgestoten, en hij lag dagenlang dood in een huis van de kerk.

Toen de Maasbachs van het zwartboek hoorden, wisten ze het zeker: hun medegelovigen waren slangen, niet met gif in hun kaken maar in hun hart. Nooit, schreef David, nooit mocht de inktpot gebruikt worden om het evangeliewerk te besmeuren. Heb je kritiek, dat kan, maar dan moet je naast je broeder gaan staan ‘in gebed, met bemoediging en geloof’, zei David. Bovendien: zijn vader Johan reed in een doodgewone Opel Astra, dat kon je met de beste wil toch geen geldzucht noemen. Vader Maasbach reageerde laconiek in interviews. ‘Het feest gaat toch door.’

Op David miste de zwartboekcampagne zijn uitwerking niet. ‘Flessen vol tranen’ huilde hij. Nachtenlang bracht hij door in gebed, maar duidelijke antwoorden van boven kreeg hij niet. Urenlang lag hij plat op zijn buik met zijn gezicht in het tapijt en de handen op zijn hoofd. Op reis werd David getroffen door een crisis die hij ervoer als een aanval van Satan zelf. Twee weken lang vocht hij tegen stemmen in zijn hoofd die zijn dood aankondigden.

Thuisgekomen wachtte hem een mediastorm, want het Openbaar Ministerie was een vooronderzoek begonnen naar aanleiding van het zwartboek. Het eind van het Maasbach-imperium leek nabij. Vroegere volgelingen wisten via een profetie zelfs precies te melden wanneer ‘Gods eigen standwerker’ van de markt zou worden gevaagd. Op 24 augustus 1993 zou de Wereldzending vallen. Om dat af te wenden kondigde David een driedaagse vastenactie af voor alle medewerkers, voorgangers, hun gezinnen en de overgebleven gemeenteleden. Ze baden en preekten tegen de naderende storm. In de dienst kreeg een medestander het op zijn hart om het zwartboek en alle boze brieven op de grond te smijten en te vertrappen, net zoals het in de Bijbel staat: ‘Ik heb u macht gegeven om op slangen en schorpioenen te treden en tegen de gehele legermacht van de vijand en niets zal u enig kwaad doen.’

Pas jaren later, op 5 maart 1996, viel een brief van de Economische Controledienst op de mat. De conclusie: Johan Maasbach was een matig boekhouder, maar aanleiding voor verdere stappen was er niet. Toen David dat las, spoelde er een vloedgolf van de Heilige Geest over hem heen. ‘Ik begon luidkeels in tongen te spreken. Ik deed dit zo hard dat het door ons hele kantoor te horen was.’

Wat de Maasbachs betreft was de overwinning totaal en het blazoen gezuiverd. ‘De opstellers van het zwartboek staan ten diepste beschaamd vanwege hun ongeestelijk handelen in deze zaak,’ schreef David. Voortaan was de blik weer op de toekomst gericht, ook al bleef daar voor de inmiddels 77-jarige Maasbach senior niet veel van over. Zijn groep was gehalveerd, maar de volgelingen vatten dat op als teken van hoop. God moest wel grote plannen hebben, ‘want snoeien doe je om iets nog meer vrucht te laten voortbrengen.’ Om de overwinning te onderstrepen vierde de Wereldzending voortaan elk jaar het Poerimfeest. Daarmee herdenken de joden jaarlijks dat hun vijand Haman werd opgehangen aan een paal.

Johan Maasbach stierf op 18 september 1997. Zijn zoon nam het restant van het werk over. Vanaf het moment dat de evangelische Zoe University in Florida hem een eredoctoraat verstrekte, noemde hij zich ‘doctor Maasbach’.

‘Op een gegeven moment had David vijf man beveiliging nodig,’ herinnert Pieter Rieuwers zich. ‘Geen idee waar hij bang voor was. Ook de e-mail moest veiligheidshalve worden gescrambled.’

Rieuwers had Maasbach senior niet meer meegemaakt, maar David had hij jarenlang trouw gediend, ondanks een groeiend onbehagen. Zijn vrouw liep al langer rond met twijfels en dat zette het gezin onder spanning. Beiden verbaasden zich over het bedelen om geld, vooral in combinatie met de dure schoenen, de Armani-pakken en de gouden horloges. Het omslagpunt kwam toen Pieter op een ochtend via de beveiligingscamera’s zag dat David plat op zijn gezicht op het podium lag.

‘Het was doodstil in het pand, ik keek op de monitor en tot mijn schrik zag ik hem languit op de grond liggen. Ik ging met een rotgang naar beneden, maar ik werd al tegengehouden door een collega. Hij heeft daar een kwartier gelegen. Bevangen door de geest van God, zei hij achteraf. Niemand mocht meer het podium op, ook de band niet. Het was “heilige grond”. Toen dacht ik: hij is gek geworden. Ik begon vragen te stellen en zei dat ik een paar weken afstand wilde nemen om na te denken. ’s Avonds kreeg ik een mailtje: “veel succes met het zoeken naar een andere gemeente”. Ik was gewoon de kerk uitgezet.’

Wat is ‘evangelisch’?

De pinksterbeweging maakt deel uit van de brede familie van protestantse kerken. Daarbinnen zijn ze deel van de evangelische substroming. Hoewel evangelische christenen (de achterban van de EO) veel gemeen hebben met pinkstergelovigen, gaat het om twee verschillende groepen.

Groot belang wordt in de evangelische kerken gehecht aan vier zaken: de noodzaak tot bekering, de noodzaak om in actie te komen voor het geloof, nadruk op het belang van Jezus’ kruisdood en een vrij letterlijke interpretatie van de Bijbel.¹²

Ook pinkstergelovigen kennen aan die zaken een groot gewicht toe, maar ze voegen er een belangrijk punt aan toe: dat de Heilige Geest vandaag nog actief en voelbaar is. Dat uit zich bijvoorbeeld in het spreken in tongen en andere ‘geestesgaven’.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1225 9