Friederike de Raat

Hoe bereidt je een paard?

& andere onuitroeibare taalfouten

© 2012 Friederike de Raat

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp en ontwerp binnenwerk Studio Ron van Roon

E-BOOK ISBN 978 90 468 1273 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1263 1 (5e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/hoebereidtjeeenpaard

Inhoud

.

Voorwoord

Laat u nooit verassen door de kok

en andere onuitroeibare fouten

Meeeters en zeeegels

Over het nut van het koppelteken

Rutte’s beleid of Ruttes beleid?

Over de zogeheten bezitsapostrof

Even pauze

Over de plaats van de komma

Dodelijke slachtoffers en warme bakkers

Over logica in taalgebruik

Cliché? Weg ermee!

Over tegenwind, piketpaaltjes en donkere wolken

Effe checke...

Waarom feitelijke onjuistheden zo suf staan

Verhaspeldingen

Over verkeerde uitdrukkingen en ander slordig taalgebruik

Jargon en stoplappen

Over managerstaal en ander niet aan te bevelen taalgebruik

Gewoon even smurfen

Waarom dt-fouten volstrekt onnodig zijn

De verwachte blunder

Over het bijvoeglijk gebruikte voltooid deelwoord

Hoed u voor taalfouten!

Over de gebiedende wijs

Een uitweiding over pijlers en peilers

Over de ei en de ij

Aardbevingen, virussen, regen en andere 64 oorzaken en redenen

Over het gebruik van doordat en omdat

Hullie of zullie?

Over hen en hun

Tuttigheid ten top

Over het effect van verkleinwoorden

De chirurg en de zangeres

Waarom vrouwelijke functienamen soms nuttig zijn en vaak overbodig

Groter als mij of kleiner dan ik?

Over als en dan

Daar ‘gaan’ we weer

Over de overbodigheid van het hulpwerkwoord ‘gaan’

De meeste of de meesten?

Wanneer schrijf je een n achter enkele, andere, sommige, etc.?

Stadhouder-slaan

Waarom verkeerde afbrekingen zo irritant zijn

De regering en zijn beleid

Over het gebruik van zijn en haar

Teveel of te weinig

Over de schrijfwijze van woorden als te veel, ten minste, ten slotte, te kort

De speech van de general manager

Over onnodig Engels

De supporter en de migrantwerker

Over anglicismen

Parléz-vous Français?

Fouten in vreemde talen

1 + 1 = drie

Over de notering van cijfers en getallen

Néé, niet wéér!

Over overbodige nadruk

De koningin in de Gouden Koets

Over hoofdletters en kleine letters

Erop of er onder?

Wat te doen met al die voorzetsels en bijwoorden?

Even testen

Nawoord

Voorwoord

.

Dit is geen spellingwijzer, geen schrijfwijzer, geen grammaticaboek en ook geen boekje vol lollige voorbeelden van taalfouten. Maar wat is het dan wel? Dit is een boekje voor mensen die graag goed Nederlands schrijven, of ze nu ambtenaar, docent, student, hoogleraar of journalist zijn. Het is bedoeld voor mensen die weer even met hun neus op de feiten willen worden gedrukt, zoals het juiste gebruik van uitdrukkingen. Die even willen kijken hoe het ook alweer zit met ‘hen’ en ‘hun’, met ‘doordat’ en ‘omdat’. Of die willen weten waar en wanneer je een komma plaatst. In dit boekje worden zeer uiteenlopende taalkwesties behandeld – van het gebruik van hoofdletters tot het onnodig gebruik van Engels – die in de praktijk voor veel mensen lastig blijken. Kwesties die ik als eindredacteur van NRC Handelsblad vaak tegenkwam en waarover veel vragen werden gesteld.

Ach, zullen sommigen denken, een taalfout is toch geen ramp? Nee, in het licht van de wereldgeschiedenis heeft u helemaal gelijk. Maar onderschat het effect van een fout niet op taalgevoelige lezers. Taal- en feitelijke fouten kunnen irritatie wekken bij de lezer en het gezag van een tekst ondermijnen. De gebruiker moet de zin herlezen, wat soepele lezing verhindert. In het hoofd van de lezer krijgt de auteur al snel het etiketje ‘dom’ opgeplakt. Immers, zaken die je al vanaf de basisschool behoort te kennen en te kunnen, blijk je op volwassen leeftijd nog niet te beheersen. En laten we eerlijk zijn: een paard berijden of een paard bereiden, het scheelt nogal in betekenis. Een kwestie van één letter, maar toch...

Dit boek is gebaseerd op de zogeheten witte spelling, die sinds 2005 door de meeste Nederlandse dagbladen wordt gebruikt. De witte spelling is logischer, hanteert duidelijker regels voor bijvoorbeeld het gebruik van hoofdletters en heeft de tussen-n en tussen-s facultatief gemaakt. Dus niet langer oeverloze debatten over padde(n)stoelen en leeftijd(s)genoten...

Ik wil het Genootschap Onze Taal, auteur van het Witte Boekje dat de witte spellingregels bevat, bedanken. Via zijn website (www.onzetaal.nl) en het Witte Boekje hielp het genootschap mij om lastige kwesties beter onder woorden te brengen. Ook ontleende ik een aantal voorbeelden aan website en boekje. Mijn collega’s van de eindredactie van NRC Handelsblad wil ik bedanken voor hun hulp. Met name Simone van Driel en Roelie Fopma droegen tal van voorbeelden aan die van nut bleken voor dit boek. Van Jochen van Barschot en Peter Leijten mocht ik de door hen opgestelde lijst met clichés overnemen. Collega’s Hans Wammes en Roelie Fopma wil ik hartelijk bedanken dat zij hun kritische oog over de tekst lieten gaan.

Friederike de Raat

Laat u nooit verassen door de kok

.

en andere onuitroeibare fouten

Vrijwel geen beginnende journalist ontkomt eraan: er doet zich een aardbeving voor en je schrijft ‘episch centrum’ in plaats van epicentrum. Hopelijk leert een eindredacteur je op zo’n moment eens en voor altijd dat episch is afgeleid van epiek (cultuur die samenhangt met helden, bijvoorbeeld epische poëzie) en dat epi in het Grieks betekent: rondom. Het epicentrum is het middelpunt van een aardbeving, het punt waar de schokgolven worden gevormd.

Een ander voorbeeld is verrassing. Verassing bestaat ook, maar is echt iets heel anders en voelt bepaald minder leuk... Laat je dus wel verrassen, maar nooit verassen door de kok! Onthou: verrassen en verrassing schrijf je met dubbel r en dubbel s.

Epicentrum en verrassing worden bovengemiddeld vaak fout geschreven. En zo zijn er nog veel meer woorden. Net als zinsconstructies die verkeerd worden gebruikt. In dit hoofdstuk staat er een aantal op een rijtje. •

Voorbeelden

naar verluidt: met dt, want: naar (het) verluidt.

aartsrivalen, aartsvijanden, aartsvaders: met een t. Aarts- heeft niets te maken met aarde, maar komt van het Griekse woord ‘archein’, de eerste, de belangrijkste zijn.

kakofonie: kakafonie laat zich makkelijker uitspreken, maar kakofonie is echt de enige juiste spelling.

postuum: en niet posthuum.

kosten noch moeite: en dus niet ‘kosten nog moeite’.

werkloos: en niet werkeloos, als je bedoelt dat iemand zijn baan is kwijtgeraakt. Werkeloos bestaat ook: je kijkt werkeloos toe (zonder iets te doen).

mond-tot-mondreclame: niet mond-op-mondreclame.

houtgreep: houdgreep. Het gaat hier niet om hout, maar om de positie waarin een judoër zijn tegenstander houdt.

coup: dat is een greep naar de macht. Een coupe zit op je hoofd. En is een glas waarin je ijs serveert.

Ondanks het feit dat: niet fout, wel nodeloos lang en ingewikkeld. Met ‘hoewel’ zeg je hetzelfde.

Recent en recentelijk: recent is een bijvoeglijk naamwoord, recentelijk is een bijwoord. Dus: Product X is recentelijk geïntroduceerd. Dat blijkt uit een recente studie. Recentelijk kan worden vervangen door onlangs.

Zowel... als...: de constructie zowel... als wordt – indien beide onderwerpen enkelvoudig zijn – altijd gevolgd door een enkelvoud. Dus: Zowel de president als de premier is gisteren naar de VS vertrokken. Maar: als een van beide delen een meervoud is, volgt een meervoudige werkwoordsvorm. Dus: Zowel de staatshoofden als de ministers zijn gisteren naar de VS vertrokken. En: Zowel de ministers als het staatshoofd zijn gisteren naar de VS vertrokken. Let op: als de werkwoordsvormen verschillend zijn, gebruik je ook een meervoud: Zowel de minister [is] als ik [ben] zijn naar de VS vertrokken.

Dezelfde regels gelden voor noch... noch...: Noch de president noch de minister is gisteren naar de VS vertrokken. Als je deze regels niet kunt onthouden, vermijd dan ‘zowel... als’ en gebruik gewoon ‘en’. Dat gaat nooit fout.

Aantal: na ‘aantal’ volgt een enkelvoudige werkwoordsvorm. Dus: In het rapport [...] wordt een aantal oplossingen geschetst. En: Een aantal arrestanten wordt nog vastgehouden. Toch is deze regel discutabel: veel taalgebruikers zullen ‘een aantal’ opvatten als een meervoud. Zeker in de spreektaal is ‘een aantal opstandelingen zijn gearresteerd’ dan ook niet fout.

Voor wie, waarvoor: na een persoon gebruik je ‘van wie’, ‘voor wie’, etc. Na een ding gebruik je ‘waarvoor’, ‘waarvan’. Dus: De slachtoffers voor wie de herdenking werd gehouden. En: De bank waarvan zij directeur is. Nog een paar voorbeelden: Zes mensen werden gearresteerd, waarvan één voor wapenbezit = van wie. Ook zouden Rwandese functionarissen rekruten, waaronder kindsoldaten, naar de grens hebben gebracht = onder wie.

Twee fijne klassiekers
Onlangs gehoord uit de mond van een hoge leidinggevende: ‘Misschien moeten we die vergadering [hij zal wel meeting hebben gezegd, naar goed managersgebruik] maar aflassen.’ De fijnbesnaarde taalgebruiker krijgt onmiddellijk het beeld voor ogen van een manager in krijtstreeppak met een lasmasker voor zijn gezicht en een lasapparaat in zijn handen die zijn uiterste best doet om die lasklus af te krijgen. Beste manager, het werkwoord luidt afgelasten in plaats van aflassen. En de vervoeging gaat als volgt: ik gelast af, ik gelastte af, ik heb afgelast. Het werkwoord lassen wordt zo vervoegd: ik las, ik laste, ik heb gelast.

Nog een voorbeeld van een werkwoord dat vaak verkeerd gaat, is overléggen/óverleggen. De accenten staan er alleen om aan te geven waar de klemtoon van het woord ligt. De klemtoon is hier essentieel voor de betekenis: overléggen betekent raadplegen, overleg plegen. Óverleggen betekent (papieren) aanreiken, presenteren. Het lastige bij deze werkwoorden is dat ze op dezelfde manier worden geschreven, maar in heden, verleden en voltooide tijd verschillen. Overleggen (overleg plegen) wordt vervoegd als: ik overleg, ik overlegde, ik heb overlegd. Overleggen in de betekenis van aanreiken ziet er zo uit: ik leg over, ik legde over, ik heb overgelegd.

Meeeters en zeeegels

.

Over het nut van het koppelteken

Dit is een troostrijk hoofdstuk in dit strenge boekje: met het koppelteken kun je namelijk nauwelijks fouten maken. Volgens het Witte Boekje mag je altijd een koppelteken gebruiken als je vindt dat dat de leesbaarheid van het woord vergroot. En doe je het wel fout, dan zul je er nooit op aangesproken worden, aangezien niemand erover valt. Maar pas op, soms kan zich een hilarisch betekenisverschil voordoen als je een koppelteken weglaat of juist gebruikt (zie kader). •

In het algemeen geldt dat woorden (woordcombinaties) vaker aan elkaar worden geschreven dan je zou denken. En daar mag je heel ver in gaan:

aandelenanalist

antialcoholmedicijn

massabijeenkomst

langetermijnrente

societyfiguren

onlinegame

divagedrag

liveconcert

Ezelsbruggetje
Als kind wisten de meesten van ons al dat hottentottententententoonstelling als één woord geschreven werd. Dus waarom moeten we nu zo diep nadenken bij hypotheekrenteaftrek of treinstelonderdelenafdeling?

De foutste spatie van het jaar
Het platform Signalering Onjuist Spatiegebruik (sos) heeft een wel heel bijzonder werkterrein: het maakt zich sterk voor het juiste gebruik van de spatie. Nederlanders gebruiken veel te veel spaties, vindt het platform, en dat kan leiden tot hilarische taalfouten. Op de website www.spatiegebruik.nl van het platform vind je niet alleen de regels voor spatiegebruik, maar ook prachtige voorbeelden van fouten (Speelterrein voor twee tot zes jarigen). Het platform heeft in 2011 een verkiezing gehouden van de foutste spatie van het jaar. De winnaar werd: Veel diarree gevallen in Nickerie. Op de tweede plaats eindigde een slager uit Bunnik die een combinatiepakket van hert, haas en wild zwijn aanprees als ‘wild triootje’.

De regels

Er zijn wel wat regels te geven ten aanzien van het koppelteken:

Samengestelde woorden worden veelal aan elkaar geschreven. Bijvoorbeeld: kortetermijnlening, langeafstandsloper, hypotheekrenteaftrek. Bedenk dat er een betekenisverschil is tussen een langeafstandsloper en een lange afstandsloper. In het eerste geval gaat het om een persoon die gespecialiseerd is in het lopen van lange afstanden. In het tweede geval gaat het om een lang persoon die afstanden loopt. Een jammerlijke uitzondering in het Witte Boekje is Tweede Kamerlid. Net alsof er ook een Vijfentwintigste Kamerlid bestaat. Logischer was geweest om dit woord te spellen als Tweede-Kamerlid of Tweedekamerlid.

Je gebruikt wel een koppelteken als de woorden van een samenstelling in hun betekenis gelijkwaardig zijn: directeur-eigenaar, sociaal-democraat, medisch-ethisch; bij driedelige samenstellingen met gelijkwaardige delen gebruiken we tussen de delen ook koppeltekens, bv. hink-stap-sprong.

Samenstellingen met ‘anti’ schrijven we aan elkaar: antiterreureenheid, antiautoritair, antiamerikanisme, antisemitisme. Maar het is wel anti-Amerikaans en anti-Duits, samenstellingen dus waarvan het tweede deel met een hoofdletter begint. Maar als je anti-amerikanisme (dus met koppelteken) leesbaarder vindt, dan mag dat ook.

Bij botsende klinkers (o-o, e-e, etc.) gebruik je een koppelteken: live-evenement, auto-onderdelen. Net als wanneer twee opeenvolgende klinkers onbedoeld een ui/eu/ou/au-combinatie kunnen vormen: netto-uitkering, milieu-inspectie.

Samenstellingen met cijfers krijgen altijd een koppelteken: top-100 (overigens mag je ook schrijven tophonderd), 12-jarig (of twaalfjarig).

Samenstellingen die beginnen met een naam worden aaneengeschreven: Elvisimitatie (al vind ik persoonlijk Elvis-imitatie duidelijker leesbaar), Heinekenbrouwerij.

Apostrof of koppelteken?
We schrijven een apostrof in afleidingen van afkortingen (ICT’er, PvdA’er, sms’je) en in cijferwoorden (A4’tje, 60+’er). Als een deel van de samenstelling een afkorting is, gebruik je een koppelteken: CDA-leider, VVD-achtig.

Betekenisverschil
In sommige gevallen treedt een betekenisverschil op als je woorden aan elkaar of los schrijft. In de mededeling langs de weg ‘Asfalt werkzaam heden’ kun je iets anders lezen dan in ‘asfaltwerkzaamheden’. Rode portsaus en rodeportsaus kunnen ook iets anders betekenen: in het tweede geval weet je zeker dat de saus is gemaakt van rode port. In het eerste geval is er in de saus port verwerkt, maar de rode kleur kan ook best zijn veroorzaakt door toevoeging van aalbessen of tomaten. En wat te denken van: pater op non-actief en pater op non actief? (Voorbeeld uit Onze Taal.)

Rutte’s beleid of Ruttes beleid?

.

Over de zogeheten bezitsapostrof

Jansen’s bedrijf, Jansens bedrijf, Jansens’ bedrijf, je komt de zogeheten genitiefapostrof in vele varianten tegen. Toch is er altijd maar één goed. Debet aan die verscheidenheid is het Engels, dat op dit punt andere (en ingewikkelder) regels heeft dan het Nederlands. •

De regels

In het Nederlands wordt de tweedenaamvals-s na een stomme e of een medeklinker aan de naam/het woord vast geschreven: Mugabes beleid, Ruttes regering, moeders stijl, Jansens bedrijf (vooropgesteld dat de eigenaar Jansen heet en niet Jansens).

Als de naam eindigt op een a, i, o, u of y (Gaddafi’s vlucht, Tessa’s verjaardag, baby’s fles, etc.), dan schrijven we een apostrof tussen het einde van het woord en de s.

Uitzondering

Eindigt de naam of het woord op een s of s-klank, dan wordt volstaan met een apostrof: Bos’ financiële plannen, Six’ portret, Jansens’ bedrijf, Aziz’ uitlatingen.

Hermans’ fout
Een beroemde fout in dit verband is het boek Homme’s hoest van W.F. Hermans. Het had moeten zijn: Hommes hoest. Echter, Hermans vreesde dat de lezer ‘hoest’ dan zou lezen als werkwoordsvorm, niet als een zelfstandig naamwoord.

Even pauze

.

Over de plaats van de komma

Weinig taalkwesties die zoveel problemen opleveren als de komma. Te pas, maar veel vaker te onpas, strooien we met dat nietige leesteken. Toch kan de komma een kwestie van leven en dood worden, zoals een geweldig voorbeeld uit het boek Eats shoots and leaves (over interpunctie) van Lynne Truss laat zien:

Komt een panda een broodjeszaak binnen. Hij bestelt een sandwich en eet die op. Vervolgens haalt hij een pistool uit zijn zak. Na tweemaal in de lucht te hebben geschoten, loopt hij naar de uitgang. Als de verbaasde ober vraagt waarom hij heeft geschoten, haalt de panda een gids over wilde dieren uit zijn binnenzak. ‘Hier, lees maar, op pagina 10,’ zegt hij tegen de ober. Die leest: Panda. Large black-and-white bear-like mammal, native to China. Eats, shoots and leaves.

Zonder de komma na ‘eats’ had de panda gewoon scheuten en bladeren gegeten en nooit een schot gelost in de broodjeszaak. •

Nog een voorbeeld (van Wikipedia) waarbij de komma een cruciale rol speelt:

Bevrijd hem niet, hij heeft de dood verdiend.

Bevrijd hem, niet hij heeft de dood verdiend.

Je komt komma’s op de raarste plaatsen in de zin tegen. Toch is het – voor logische denkers – helemaal niet zo moeilijk om te bedenken waar die komma moet staan.

De regels

Een bijstelling of uitbreidende bijzin staat tussen komma’s.

Een bijstelling zegt iets over het zelfstandig naamwoord of de woordgroep waarop zij volgt, maar kan worden weggelaten:

De leraar, tevens conrector van de school, kijkt uit naar zijn pensioen. (Je mist geen essentiële informatie als je de bijstelling weglaat, dus zet je die tussen komma’s.)

De leerlingen, die niet goed hadden opgelet, haalden een onvoldoende. (De bijzin heeft extra informatie, maar die is niet noodzakelijk om de hele zin te begrijpen. Dus kan de bijzin tussen komma’s.)

Een beperkende bijzin staat juist niet tussen komma’s. Deze bijzin bevat essentiële informatie die niet kan worden weggelaten.

De man die ernstig ziek is, moet naar het ziekenhuis. (Het zou raar zijn een komma te plaatsen achter ‘man’. Dan lijkt het alsof het bijzaak is dat hij ernstig ziek is. Het is natuurlijk beter om te schrijven: De man moet naar het ziekenhuis, omdat hij ernstig ziek is.)

De leerlingen die niet goed hadden opgelet, haalden een onvoldoende. (Deze zin heeft een andere betekenis dan de nagenoeg gelijke zin enkele alinea’s hiervoor: hier staat dat alleen de leerlingen die niet goed hadden opgelet een onvoldoende haalden. Er waren ook nog leerlingen die wel goed hadden opgelet. In de eerdere zin staat dat álle leerlingen niet goed hadden opgelet.)

In een opsomming met gelijkwaardige bijvoeglijke naamwoorden staan komma’s tussen de bijvoeglijke naamwoorden:

Voor mijn verjaardag heb ik een rode, porseleinen theepot gevraagd.

De oude, vermoeide, zieke man moest verhuizen naar een verpleegtehuis.

Voor woorden als omdat, want, terwijl, hoewel, etc. plaatsen we meestal een komma.

We houden een feestje, hoewel daar eigenlijk weinig aanleiding toe is.

Ik zet mijn paraplu op, want het regent.

Tussen twee werkwoordsvormen wordt meestal een komma geplaatst. Dit vergroot de leesbaarheid van de zin.

Wat er gebeurd is, blijft onduidelijk.

Voor het voegwoord ‘dat’ staat geen komma. Je neemt namelijk geen pauze bij ‘dat’, je leest gewoon door.

Ik heb hun verteld dat we gaan verhuizen.

Voor ‘en’ staat meestal geen komma. Het woord ‘en’ geeft een nevenschikking aan, je leest gewoon door en dus is er geen komma nodig.

Jan, Piet en Klaas deden tegelijkertijd eindexamen.

Deze partijen hervormen de arbeidsmarkt, versoberen de sociale zekerheid en verhogen de AOW-leeftijd.

Korte inleidende teksten en honderden verstilde, vaak prachtige kleurenfoto’s.

De inwoners rest weinig anders dan het puin te ruimen, hun intrek te nemen in tenten en er het beste van te maken.

Je kunt een komma voor ‘en’ gebruiken om een (korte) rust aan te geven:

Jan, Piet en Klaas kregen een taakstraf van 120 uur opgelegd, en dat was ook precies wat ze verdiend hadden.

In sommige zinnen is een komma voor ‘en’ noodzakelijk.

Hij leerde er jongens kennen die dol waren op een biertje en meisjes met blonde haren. Zonder komma leerde hij er alleen jongens (die dol waren op bier en meisjes met blonde haren) kennen. Met komma leerde hij jongens én meisjes kennen. (Voorbeeld van de website www.onzetaal.nl.)