Martin Mosebach

Het onvermijdelijke toeval

Vertaling Gerrit Bussink

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Goethe-Institut.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Was davor geschah. Carl Hanser Verlag, München

© Martin Mosebach 2010

© Nederlandse vertaling Gerrit Bussink / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Illustratie omslag © Greg Paprocki (Getty Images)

Foto auteur © Peter-Andreas Hassiepen

NUR 302

E-BOOK ISBN 978 90 468 1276 1

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1200 6 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/martinmosebach

Muzikale introductie

‘Hoe was dat...?’

‘Hoe was wat?’

‘Toen ik er nog niet was?’

‘Dat was toen ik een halfjaar alleen in Frankfurt woonde...’

‘Hoe was dat toen je alleen in Frankfurt woonde?’

‘O, dat was niets bijzonders, dat was zo...’

Een woning was gauw gevonden, omdat ik gewoon de eerste de beste heb genomen. Nee, niet de eerste de beste, het was letterlijk de eerste die ik heb bezichtigd en ik heb meteen toegehapt, ook al was ze te duur voor me. Het kwam door het verleidelijke licht in de kamer aan de straatkant. Erg mooi was die straat trouwens niet, maar dat ter zijde. Huizen van vlak voor de Eerste Wereldoorlog; het is verbazingwekkend dat er toen al zo goedkoop werd gebouwd, met van die dunne muren en bekrompen afmetingen, en dat terwijl het tromgeroffel dat voorafging aan de verwoesting van de steden nog niet eens te horen was; dat hing nog in de lucht, en toch hadden de bouwers en architecten het nieuwe al geroken en er hun kapitaalvermeerderende conclusies uit getrokken. Maar het licht in de woonkamer, daar hadden ze geen invloed op. Dat kwam door de enorme kastanjeboom aan de overkant van de straat, drie verdiepingen hoog, net als de huizen, maar gebogen onder de last van zijn bladerzeeën; hij welfde zich over de rijweg en leek een buiging naar mijn woning te maken, zodat je vanaf het smalle balkon van mijn kamer de uitwaaierende lichtgroene bladeren meende te kunnen aanraken. De kastanjeboom had wel iets van een gigantische spons die het vloeibare zonlicht opzoog en door de zachte druk van de zomerwind weer afgaf, lichtgroen gekleurd als het water in een groot, oud glas. Het hele raam werd opgevuld door de waterig golvende massa van de bladeren; het blad van de kastanjeboom, aan de onderkant breed en rond, van boven spits toelopend en opgehangen aan één enkel punt, verkeerde in een stille beweging; het leek op het ademen van een lichaam. Een schijnbaar volumineus en ondoordringbaar lichaam, dat in werkelijkheid alleen uit lucht en tere membramen bestond.

‘Het is hier wel behoorlijk donker,’ zei de huismeester die me de woning liet zien. Nee, donker was het er niet, maar schemerig als in een met zonnepuntjes besprenkeld prieel. Tegen de avond – van de rossige lucht was natuurlijk niets te zien – verdiepte het groen zich gedurende een kostbaar halfuur, de frisse grassigheid werd voller, smaragdkleurig, maar bevatte nog voldoende zwaar licht om te voorkomen dat de kamer al helemaal wegzonk in het duister. Het licht straalde niet meer, maar werd lichamelijk, het zat opgesloten in het lichaam van de boomkruin, zoals het licht van heel oude kerkramen alleen de stukken glas laat opgloeien maar de kapel niet verlicht. Op mijn eerste avond in de woning ging ik midden in de kamer op een stoel zitten, vanwaar ik naar het raam keek alsof het een filmdoek was. Ik vond het de mooiste kamer waar ik ooit was geweest.

De straat maakte een ruime bocht, wat te maken had met het veldweggetje dat hier door de weilanden liep voordat deze wijk als één geheel was opgezet. Niet alleen aan de grootte van de boom, maar ook aan het tuinmuurtje dat er eerbiedig aan de voet omheen liep, was te zien dat de boom ouder was dan de huizen. Dit kleine teken van bewondering voor zijn schoonheid bewees dat de planologen zichzelf in die tijd niet beschouwden als goden die het privilege hadden werelden te scheppen alsof er in de tijd vóór hen niets had bestaan. De boom mocht zich vanuit een vergane landelijkheid uitstrekken tot in de steedse actualiteit – en intussen was ook de nieuwe tijd weliswaar nog niet oud, maar hij begon al behoorlijk op leeftijd te komen – hij zat echter nog altijd vol levenskracht, hij was oud en jeugdig tegelijk en bood onder zijn groene kap onderdak aan duizend kleine levende wezens. Maar vooral aan het wezen dat pas de volgende avond van zich liet horen.

Bij de eerste korte gefloten frase was het me meteen duidelijk: dit was geen merel en ook geen mees. Dit was niet de stem van een van de zangvogels die hier verder nog in de stad rondfladderden; er waren verbazend weinig mussen, maar wel veel dikke duiven, kraaien en eksters, de grote vogels die waarschijnlijk medeverantwoordelijk waren voor het verdwijnen van de kleine. Nee, deze gefloten toon was iets heel anders dan het gepiep dat zo’n klein vogellichaam normaal gesproken produceert. Ik spitste mijn oren, zoals de zaal de oren spitst als in een opera de diva in de coulissen haar eerste toon zingt, gedempt en ver weg, en toch weet iedereen: daar is ze – nu begint het. Maar wat ik voor mijn raam, achter de cascade van neerstortende bladeren, te horen zou krijgen, hield me minstens zo sterk in zijn ban als het gezang van de goddelijke operaster haar aanbidder. Die weet immers wat hij mag verwachten, en hij hoopt alleen dat ze net zo mooi zal zingen als in haar beste opname, die hij kan dromen. Ik daarentegen was nergens op voorbereid, liever gezegd: in mij leefde niet meer dan een idee uit de literatuur, een aan de poëzie ontsproten fantasie met een hoogstens even groot realiteitsgehalte als de vogel feniks – en toch was die fantasie voldoende, want ze riep inderdaad iets buitengewoons in me op. Daardoor wist ik, terwijl de schemering zich vanaf de achterste muur van de kamer geleidelijk door de kamer verspreidde en het loof buiten alleen nog voor zichzelf straalde: dit is een nachtegaal.

Een alt als van een zangeres, dacht ik. En inderdaad, het gefluit was niet te vergelijken met het geluid dat een houten of zilveren muziekinstrument voortbrengt, al klonk het nog zo zuiver, zo ongerept en zonder bijgeluiden, zoals je je dat voorstelt bij een mechaniek, bij een apparaat. Maar sommige zangeressen hebben niet voor niets de erenaam nachtegaal gekregen. Dat werd nu bevestigd. Een bepaalde, uiterst gekunstelde en kunstige zangtechniek uit de negentiende eeuw, die intussen volledig uit de operagebouwen is verdwenen en die Amelita Galli-Curci misschien als laatste heeft beheerst, was ongetwijfeld geïnspireerd door het gezang van de nachtegaal. Tonen waarvan je niet kunt geloven dat ze worden gevormd door menselijke lippen, tongen, tanden, verhemeltes, maar die als glad geslepen, fragiele lichamen in het menselijk lichaam wonen, dat ze bij tijd en wijle als een zwerm zilveren vissen met de adem lijken te verlaten, terwijl de zangeres zelf in een betoverde roerloosheid euforisch naar dat klinkende wonder luistert. Nu pas drong de betekenis van het woord ‘gorgel’ in zijn volle omvang tot me door. De nachtegaal was een en al gorgel en uit die gorgel hoorde je het snikken en borrelen, het koeren en jubelen in stoutmoedige loopjes, die tot coloraturen werden en eindigden in het lage gesnor dat aan het binnenste van een vuurvergulde pendule leek te ontsnappen. De naam waarmee het gezang van een nachtegaal het nauwkeurigst wordt getypeerd was zijn Franse: ‘rossignol’, met een rollende r, die uit zijn keel leek te komen; de heerlijke diepte van de alt en de capriolerend naar het zwerk opstijgende frase, alles lag in die drie lettergrepen besloten.

Want het was verbazingwekkend: zangeressen die iets vergelijkbaars presteerden, hadden hun lichaam zwaar en vormeloos laten worden, wat esthetisch gezien zeker niet in tegenspraak was met hun stem, want de fluitachtige gewichtloosheid vloeide ook voort uit kracht. Ik wist van de nachtegaal alleen dat hij heel klein was, bruinig als een van de zeldzaam geworden mussen, maar slanker, iets langer, van een edeler eenvoud. Ik vermoedde dat ik hem niet zou vinden, hoe hardnekkig ik ook naar de groene golven staarde. Hij zat verborgen in het binnenste van de kastanjeboom, als een eenzaam zingende koorknaap onder de koepel van de Sint-Pieter. Bij gebrek aan een klanklichaam maakte hij de hele boom tot zijn resonantieruimte. En zijn kracht paste bij die reusachtige ruimte.

De hele straat was gehuld in het diepe zwijgen dat in de straten van een grote stad alleen mogelijk is op bepaalde momenten waarop ze volkomen onverwacht de indruk kunnen wekken door een ramp te zijn ontvolkt. Heerste dat zwijgen alleen om de kracht van de nachtegaal ongehinderd tot zijn recht te laten komen? Zijn gezang was een demonstratie van die kracht. Eerst bewonderde ik de gulden, volle diepte van de tonen, maar toen volgde een korte stilte, een adempauze als voorbereiding op een nog krachtiger salvo. In zijn gezang lag nu een moeiteloos schetteren en triomferen en ik meende te bespeuren dat hij zijn toehoorders met zijn onvermoeibaarheid en zijn steeds verder culminerende aanzetten wilde verbluffen. Het gezang veranderde in een uitdrukking van onoverwinnelijkheid. Dit was geen lokzang. De nachtegaal had geen ander wezen nodig, hij floot niet listig of wanhopig om de aandacht te trekken, hij zong zoals een ster straalt in de kosmisch lege nacht. Gelukkig of ongelukkig – dat waren geen categorieën voor de nachtegaal. Zijn verlangen was vervuld, hij had geen hoop nodig, in zijn leven was geen moment denkbaar dat hem boven de toestand van dit moment uit zou tillen.

Ik was door gedichten op de nachtegaal voorbereid – Hafiz en Brentano – maar nu ik de nachtegaal eindelijk hoorde, en onderging welk een volheid van klank er schuilging achter die naam die niet meer was geweest dan een signaal om een bepaalde poëtische sfeer op te roepen, vond ik het opeens buitengewoon gevaarlijk om de nachtegaal te vangen in een kunstig lyrisch web van regels. Nooit zou ik meer vergeten wat een nachtegaal in werkelijkheid was: geen specerij, geen parfum, geen symbool, maar een kracht die je slechts hoefde te benoemen om elk gedicht uit balans te brengen, de schommelende lyrische boot moest wel kapseizen zodra de lichaamloze nachtegaal aan boord ging, als hij instapte als het ware, het onovertreffelijk chef-d’oeuvre, een levend wezen dat identiek was met zijn kunst en dat trots en pulserend ieder kunstwerk overtrof.

Hield hij nooit eens op? Ik herinner me niet dat het gezang eindigde. Ik was zo in zijn ban dat ik in slaap viel – dit was nu eens een beslist niet atypisch geval dat niet verveling, maar verrukking je langzaam in slaap deed glijden, terwijl de zanger steeds meer in vervoering raakte en de voorafgegane triomfen veranderde in een fundament voor nog groter overwinningen.

Daarna was ik twee dagen op reis en toen ik de derde dag, opnieuw tegen de avond, thuiskwam en mijn straat in liep, begroette mij daar een vreemde lichtheid en zuiverheid, een stemming die ik me niet herinnerde. Ook in het avondlicht zag de straat er tot blinkens toe opgeruimd uit, de perspectivische verkleining leek getekend met een sjabloon. Daarop, na een tijdloos moment van verwarring, drong het tot me door dat de boom weg was – zijn enorme schaduw hing niet meer over de straat. Had er eigenlijk wel een boom gestaan? Het tuinmuurtje liep nog steeds rond de plek waar hij had geworteld, maar het omlijstte nu een met een motorzaag afgezaagde stronk. De randen waren lichtgeel, maar de kern van de stam zag eruit als kruimelige tabak. De stam was blijkbaar door en door rot geweest. Zou de boom zijn omgevallen, dan had hij vermoedelijk mijn balkon mee de diepte in gesleurd.

De geheimzinnige huurder

Ik zei al dat de kleine woning die ik had betrokken in een rustige, voor mij eigenlijk te dure buurt lag. In mijn straat wisselden al wat oudere huizen en naoorlogse panden elkaar af, er heerste een steriele stilte, er was geen kroeg of levensmiddelenwinkel in de buurt; eigenlijk was er geen enkele reden hier te gaan wonen, het was ook niet in de buurt van een metrostation. Dat schijnt bij een Duitse stad te horen: grote doodse gebieden – een soort urbane houtwol die dient ter verpakking van de delen waarin meer leven heerst en waar alle bewoners met elkaar hebben afgesproken zo onzichtbaar mogelijk te blijven.

Aan de overkant had waarschijnlijk ooit een sleutelzaak gezeten, die nog niet zo lang geleden was verhuisd, de neonreclame was het enige wat er nog van over was, een grote veiligheidssleutel met daaromheen een rode neonlijn, die nog altijd elke avond werd ingeschakeld. Die roodgloeiende sleutel was nu veranderd in een geveldecoratie met een dubbelzinnige boodschap – misschien een waarschuwing dat je een sleutelbos nooit op een gloeiend hete kachel moet leggen? Sinds het kappen van de grote verrotte boom, die de roodgloeiende sleutel met zijn loof bijna volledig had afgedekt, viel er iets van dat rode licht in mijn kamer, een zwak, onbepaald theatraal schijnsel dat het lege vertrek meubileerde; ik hield ervan om bij dat licht in slaap te vallen, en als ik ’s nachts wakker werd, heerste er in mijn kamer de sfeer van een ouderwetse donkere kamer.

Het was een groot huis, waarin het merendeel van de woningen als pied-à-terre werd gebruikt, de meeste huurders heb ik nooit gezien, er waren dagen dat de verlatenheid van het huis zelfs merkbaar was als ik geen enkele keer de deur uit ging en me midden in de lege omhulsels voelde als de weekendportier van een kantoorgebouw. Maar mij kwam het juist goed uit. Een van de weinige dingen die ik heb geleerd, is het waarderen van de weken en maanden van stilte die je ondergaat als je naar een nieuwe stad verhuist en daar nog niemand kent. Alleen zijn, je overgeven aan je gedachten, weinig praten, zo nu en dan zelfs een sombere bui – heb je dat eenmaal ervaren als iets wat steeds terugkeert, dan kun je er een intensiteit uit putten waarin je de tijd gewoon hoort druppelen. Ik had zelfs mijn boeken nog niet uitgepakt, en als het donker werd lag ik op bed te kijken naar de schaduwen die soms door het rode schijnsel van de sleutel, door het kille vuur buiten bewogen. De geruisloosheid van het huis ging dan over in een zacht geruis als van een schelp, en op dat geruis dreef zo nu en dan een stem of het zachte ronken van een motor of het korte, onmiddellijk gesmoorde gepiep van remmen als een kurk op een snelle stroom langs me heen. Kleine voorvallen kregen gewicht en zetten me aan het denken. Iets waar ik anders nooit op gelet zou hebben, veranderde voor mij in een raadsel, als een droombeeld dat je na het ontwaken nog een tijdje niet van je af kunt zetten. Sporen volgen, aanwijzingen verzamelen om daarmee een beeld van verborgen gebeurtenissen samen te stellen, mijn fantasie richten op verborgen verhoudingen die slechts als minieme irritaties de oppervlakte van de werkelijkheid weten te bereiken – dat was mijn aan iedere verantwoordelijkheid onttrokken, uiteraard volkomen willekeurige tijdverdrijf.

Toen ik de deur van mijn woning opendeed, hoorde ik iets verderop achter de heel grote, hoge vleugeldeur met geëtst melkglas, die blijkbaar toegang gaf tot een grote woning, een piepend geluid, alsof er iemand met een rubberbeestje speelde. In het begin zat er geen naambordje op die deur, later zag ik op een dag een blijkbaar oud messingplaatje: BARON V. SLÁWINA heette de man bij wie ik het opgewonden gepiep hoorde. Een naam uit de sfeer van de Donaumonarchie, vermoedde ik, wat ook paste bij het grote hertengewei dat in de verder ongemeubileerde entree hing. Een paar seconden zag ik de punten ervan door de kier van de openstaande deur, daarna viel de van drie grendels voorziene deur in het slot.

Op een avond stonden er twee lege rodewijnflessen voor de deur, die met hun obscure etiketten al uit de verte een inferieure indruk maakten; wijn zoals je die ’s nachts bij een tankstation koopt. Het pand waar ik was gaan wonen, werd in makelaarstermen ‘goed onderhouden’ genoemd – ze hadden ook van een radicaal gebrek aan persoonlijkheid kunnen spreken. In elk geval stonden er voor de andere deuren geen lege flessen en deze twee flessen met fantasiekastelen op het etiket bleven een hele tijd staan, tot ze op zaterdagavond ten slotte waren verdwenen. Als ik niet in zo’n milde roes van eenzaamheid had verkeerd, zou ik die flessen onder het ouderwetse naambordje BARON V. SLÁWINA niet eens hebben gezien, want zelf ben ik ook erg slordig. Ik zou de laatste zijn die belangstelling heeft voor lege rodewijnflessen voor andermans deur, maar onder deze omstandigheden veranderde alles in een stilleven dat tot observatie uitnodigde.

Niet lang daarna ontmoette ik op de trap een oude vrouw met lang ongewassen grijs haar. Ze was heel frêle en liep gebogen, ze droeg een zandkleurige kasjmier trui en een broek en keek me schuchter, om niet te zeggen nederig aan, alsof het gevaar bestond dat ik haar iets zou vragen. Ze had een fragiele, kleine teckel aan de lijn, een dwergteckel met opvallend grote reeogen en kwieke bewegingen, maar net zo schichtig als zijn vrouwtje; een dure, zeldzame rashond, was mijn indruk, die met soepele, slangachtige bewegingen langs de voor hem hoge traptreden omhoog leek te glijden. Die dag stond er een gebarsten groene badeend voor de deur van de baron, een stuk speelgoed dat niet meer kon drijven. Was er een kind in de grote woning? Was het gepiep afkomstig van een driejarige, van de hond of van de eend? Die vragen spookten een tijdje door mijn hoofd, ik probeerde me zelfs de bejaarde vrouw piepend voor te stellen, maar dat wilde niet lukken, in haar geval lag zacht gejammer meer voor de hand. Later zag ik een paar keer een roodharige, Angelsaksisch ogende man in een zakenpak met een fijn krijtstreepje uit de woning komen, hij liet de deur met een doffe dreun in het slot vallen. Aan het geluid was te horen hoe zwaar de deur gewapend was. De man leek onaangenaam verrast toen hij me zag, hij draaide zijn hoofd om en groette niet; voor de deur stonden nu kwalijk riekende afvalzakken, waarin ook pizzadozen met restanten van pizza’s zaten. De geur van de met kruiden en olie doordrenkte dozen hing in het hele trappenhuis. Uitgerekend op het moment dat die koude pizzawolk in het trappenhuis hing, moest de al wat oudere vrouw van de eerste verdieping, die maar zelden thuis was, van haar reis terugkeren. Ze ging behoorlijk tekeer, maar op haar telefoontjes en toen ze aanbelde kwam vanuit de woning geen reactie. Ze liet de vuilniszakken later door haar werkster naar beneden brengen. Was die roodharige Angelsaksische man dan misschien toch baron Sláwina? Ik liet die gedachte weer varen toen ik hem met de postbode Engels hoorde spreken, tot mijn grote tevredenheid stelde ik vast dat dit papgezicht echt verbonden was met de Engelstalige wereld. Nu waren er in het trappenhuis af en toe ook pianoakkoorden te horen, iemand in de woning van Sláwina oefende steeds weer op een mazurka van Liszt. Je kon aan de loopjes horen dat de speler of speelster de eerzucht had zichzelf niet voor de gek te houden en echt zijn best deed het moeilijke stuk met een dissonant akkoord onder de knie te krijgen en er niet dilettant overheen te glijden – ik probeerde die verbetenheid mimisch in verband te brengen met de verschijning van de roodharige Angelsaksische man die de andere kant op keek als je hem tegenkwam – bestond er soms toch een dwingend verband tussen dat zich-afwenden en een eenzaam kunstheroïsme? Beneden bij de voordeur stond een rolstoel met een etiket van Singapore Airlines te wachten – met daarop het adres: MRS. TAMARA KAKABADZE, C/O SLÁWINA. In mijn brievenbus vond ik een briefje met een telefoonnummer dat er bij Sláwina een pakje voor mij was afgegeven. Ik probeerde mijn buurman een paar keer te bellen. Door de brede hal ruisten de loopjes van de piano, maar er werd niet opgenomen. Pas de volgende avond meldde zich een vrouwenstem, jong, verstrooid, met een Engels ‘Hello?’, dromerig vragend alsof de spreekster eenzaam in een diepe grot de echo zat te controleren. Ik vergat bijna naar mijn pakje te vragen.

‘It’s outside,’ viel ze me met haar zangerige stem in de rede. Het leek of ze ‘Het spijt me’ zei – nee, dit was beslist geen Angelsaksische stem, deze stem kwam van heel ver weg – uit Azië, waar ook de rolstoel vandaan kwam? Hoe snel ik ook naar de deur rende, ik was te laat. Buiten stond het pakje boeken tegen de muur, alsof het daar als bij toverslag terecht was gekomen, en het slot van de deur van mijn buren klikte, niet dichtgesmeten, zoals bij de man, maar dichtgeblazen. Ik stelde me voor dat de vrouw die ik aan de telefoon had gekregen de middag in bed had doorgebracht, wie weet in het donker, en nu pas bij het vallen van de duisternis naar de badkamer ging. In geen geval was het de stem van de gezette Filippijnse met de pokdalige wangen en het fluwelen haarlint, die op zaterdagmorgen beladen met afvalzakken uit de woning kwam en met de sleutels van een grote sleutelbos alle sloten rammelend als van een kasteelpoort op slot deed. De vrouw reageerde niet op mijn groet en keek me alleen doordringend en ernstig aan. Die geslotenheid paste bij haar beroep, conciërges moeten discreet zijn. Maar natuurlijk wachtte ik op de vrouw met de zachte, zangerige stem en werd ik gefopt en teleurgesteld – er kwamen steeds andere mensen uit de woning, nooit degene die ik, brutaal en onrealistisch, ook fysionomisch aan haar stem meende te kunnen herkennen. Was de al wat oudere, Indiaas-Pasjtoense sportman met zijn donkerbruine huid, zijn witte hangsnor en zijn varkensleren lippen haar vader? Ik construeerde rond Sláwina een familie: de bejaarde vrouw met de kleine teckel was zijn schoonmoeder, de Pasjtoen zijn schoonvader, de roodharige Angelsaksische man zijn zwager uit zijn eerste huwelijk, maar die gedachtegang vond ik zelf niet erg overtuigend, hij gleed algauw weer weg uit mijn fantasie. Want wat was de relatie tussen de beide jongemannen in spijkerbroek en de vrouw met de zachte stem? Ik heb ze allebei alleen van achteren gezien, ze droegen tassen met iets rinkelends erin, een jongen met naakt bovenlijf deed open – en hup, waren ze weer verdwenen. Waren de vier lege sektflessen die de volgende dag voor de deur stonden in hun gezelschap opgedronken? In het begin hoorde ik in de woning alleen pianoloopjes en gepiep, maar toen stopte ook dat, en het enige levensteken uit de woning van Sláwina was nu een grote watervlek op de muur van het trappenhuis, waarschijnlijk was daar de badkamer – of was het water toch afkomstig van de verdieping boven hen?

Op een ochtend stond de beheerder met een loodgieter in het trappenhuis. Bij het zien van de vlek schudde hij zijn hoofd. Hij had nog zo tegen de heer Sláwina gezegd dat hij de sauna niet mocht gebruiken – de sauna was ondanks diverse reparaties nooit helemaal waterdicht geweest en moest weer worden gesloopt en tot dan... Op dat moment deed de Filippijnse open, ze nam ons met een wantrouwige blik op, fronste haar voorhoofd en begon alle sloten van de deur te vergrendelen. De beheerder vroeg waar de heer Sláwina was en ze antwoordde: ‘Sláwina no, Sláwina no, Sláwina niks’ – het leek wel een haiku, en met een onverstoorbare blik liep ze de trap af.

Er bestaan geheimen die ons niet meer boeien als ze al te onoplosbaar blijven. En ik had toch al geen zin om me in te spannen op een manier die verderging dan mijn gespeculeer voor het slapengaan over hoe er in de woning van mijn buren werd geleefd. Mijn avonden werden afwisselender, ik kreeg in de stad nieuwe kennissen en begon afspraken te maken en uit te gaan. Titus Hopsten nodigde me uit in het huis van zijn ouders en vanaf dat moment was ik nog maar zelden thuis, want zijn zus Phoebe was altijd in gezelschap van een hele sliert mensen, die vriendelijk en nieuwsgierig op een nieuw gezicht zaten te wachten. Op een avond stond er een jonge Turk in een leren jack op de treden voor de deur van het pand waar ik woonde. Hij had een witte huid en zwart haar, hij stak zijn neus in de koele lucht alsof hij een spoor zocht om vervolgens als een adelaar het leven in te duiken, leven was het enige wat voor hem telde, boven bij Sláwina viel de deur op de bekende manier zwaar in het slot, de jongeman rechtte zijn rug, sprong van de stoep en rende weg. Vóór hem lag de toekomst, het verleden liet hij achter zich.

Zo zou je altijd moeten leven, dacht ik, maar intussen was het me om het even wie er bij Sláwina in en uit ging. En het duurde nog maanden voor ik baron Von Sláwina eindelijk zelf te zien kreeg.

Het meisje in de trein

Een directe uitnodiging kon de oproep van Titus Hopsten om op zondagmiddag naar het huis van zijn ouders te komen, waar ‘een paar mensen’ zouden zijn, waarachtig niet genoemd worden, maar waarschijnlijk had hij het gebruik van het woord ‘uitnodigen’ een hopeloos kleinburgerlijke manier gevonden om een halve vreemde te vragen hen in het voorstadje te bezoeken. Ik kon me bij deze jongeman met zijn verwende maar mooie, nogal spitse gezicht een principieel wantrouwen tegen elke formaliteit voorstellen, alsof alles wat er te zeggen viel in feite geen pas had. We stonden na kantoortijd in een overvolle kroeg, het wemelde er van de donkere pakken, maar de stropdassen waren voor een deel al af, want het was zo’n krankzinnig hete dag die, naar ik spoedig zou ervaren, in Frankfurt geregeld voorkomt. De hitte veroorzaakte een uitzonderingstoestand en de mensen die nog niet uitgeput waren, gooiden alle remmen los. Hij was de enige wie de hitte niets leek te doen. Hij zweette niet, alsof zijn huid uit een warmtewerend materiaal bestond. Inderdaad was de hand die hij me bij de begroeting toestak klein en licht. Ik had hem toevallig ontmoet, en nadat we hadden geconstateerd dat we een paar gemeenschappelijke kennissen hadden, gaf hij me tijdens het hele gesprek het gevoel dat hij zo gauw mogelijk aan me wilde ontsnappen. De telefoon bedierf zijn stemming, zijn krampachtige vriendelijkheid verdween op het moment dat hij moest telefoneren en laconiek en enigszins bits in zijn mobieltje sprak. Daarna schonk hij me opnieuw een hartelijke, uitgesproken warme glimlach, waarop zijn blik prompt weer onrustig en onbestemd geïrriteerd over de menigte gleed. Niet dat hij iemand leek te zoeken, maar alsof hij zich niet in een kroeg bevond maar op een receptie waar hij zich verveelde en waar hij niet meteen weer kon vertrekken. Hij slaagde erin de uitnodiging om naar Falkenstein te komen en het uitwisselen van onze telefoonnummers zo te brengen dat het leek of hij van me af wilde zijn. Zo gaat dat meestal: alsof er een afspraak bestaat die het je verbiedt een gekregen telefoonnummer ooit te bellen. En waarschijnlijk zou ik niet op de gedachte zijn gekomen om zelfs maar af te zeggen als ik in mijn alleen-zijn intussen niet het begin van een vaag ongenoegen over het gebrek aan gezelschap had bespeurd.

Dus zat ik de volgende dag in de trein naar het voorstadje. Ik was best nieuwsgierig, de naam Hopsten was mijn collega’s niet onbekend. Dat waren ‘prima mensen’, zoals zij ze met een typische mengeling van moraal en berekening omschreven, en zelf was ik ook niet helemaal vrij van die mentaliteit – maar principieel toch wel, zoals ik met bescheiden trots kan zeggen. Ik kan dat zelfs bewijzen. In de trein zat ik tegenover een redelijk jonge en een wat oudere vrouw, nee, tegenover een meisje en een vrouw van een jaar of veertig, die er nogal afgeleefd uitzag. Geen twijfel mogelijk, het tweetal hoorde bij elkaar. Ik bespeurde een zekere verwantschap tussen de kunstig vervilte haardos van het meisje en het misschien wel opzettelijk slordig geel geverfde haar van de vrouw. Voor de rest leken ze in niets op elkaar. De oudere vrouw had een grauw gezicht en dicht bij elkaar staande ogen – dom en achterbaks, dacht ik genietend – terwijl de jonge vrouw een engelachtige verschijning was, met een huid die waarschijnlijk al bloosde als ze werd getroffen door een iets te heftig zuchtje wind. Haar lippen, haar oortjes, haar neusje, alles was volmaakt gevormd, kinderlijk en af tegelijk. Ik liet mijn blik heen en weer gaan – daar de afstotelijke, hier de beeldschone, daar de groezelige, hier de appelfrisse, daar de uitgeputte, hier de nog nooit met enige inspanning belaste vrouw. Ze waren allebei identiek gekleed, in een spijkerbroek en een wit T-shirt, nee, op dat van de oudste stond een tekst, een vitalistische leuze, die vloekte met haar toestand; op haar niet geringe, zichtbaar door een bh in toom gehouden boezem stond ‘Viva España’, terwijl de jonge vrouw even zichtbaar zonder bh rondliep, de heuveltjes prangden gelijkmatig alsof Canova toch een naturalist was geweest. Uit mijn woorden blijkt dat ik me volstrekt schaamteloos kon overgeven aan de aanblik van het tweetal – de vroeg oud geworden del was hoe dan ook een bestanddeel van mijn genot, zij zorgde voor het contrast dat van de alleen maar appetijtelijke aantrekkelijkheid van de jonge vrouw een duidelijk aan de oudere ontstijgende schoonheid maakte.

Waarom ik zo ongegeneerd mocht zitten gapen? Ze waren heel ingespannen bezig, hun omgeving bestond voor hen niet. De oudere vrouw boog zich over haar blote voet en betastte nadenkend en wantrouwig de gele nagel van haar linker grote teen. Alleen aan een klein restje rode verf was nog te zien dat ze die dikke, in hoornige ringen tot een dierlijke klauw uitgegroeide nagel weken geleden nog had gelakt. Maar nu was zijn lot bezegeld, nu zou hij, na een diepgaand onderzoek, ten slotte toch worden geknipt. Maar helaas wilde de kleine nagelknipper niet goed greep krijgen op de in zijn afstotelijke groei verdikte nagel, ze probeerde het telkens weer, en telkens weer ontsnapte het hoorn aan de sierlijke klingen. De jonge vrouw daarentegen had zichzelf een klein wondje aan haar wijsvinger toegebracht – ja: prachtig, ze had een appel geschild en het rode bloed was op het witte vruchtvlees van de appel gedruppeld! – en nu was ze blijkbaar ontevreden over de stand van haar genezing. De warm doorbloede gezonde huid werkte minder snel dan ze mocht verwachten. Ze had haar pleister verwijderd en bekeek met gefronste wenkbrauwen haar rood geworden vingertop, waarbij ze zacht haar hoofd schudde, alsof ze iemand berispte. Ze drukte voorzichtig op de tastbal van de vinger. Er kwam geen bloed meer. Maar in elk geval deed het haar goed haar vinger met wat speeksel te kunnen bevochtigen. Ze zoog ernstig als een drinkende baby op haar gewonde vinger, het was een therapeutisch zuigen, dat echter tot haar verbazing de toestand van ongeschondenheid niet onmiddellijk herstelde.

Wat idioot, dacht ik met uitgesproken zelfverachting, dat ik hier nu op weg was naar een paar rijke mensen die ik niet eens kende en wier afgezant Titus geen bijzonder hartelijke gastvrijheid beloofde, in plaats van kordaat alles te doen, in elk geval alles in het werk proberen te stellen om het weekend met dit meisje door te kunnen brengen. Het was immers wel duidelijk dat deze jonge proletarische vrouw – een sterk, in contrast met de familie Hopsten gekozen woord – of liever gezegd: dat dit in een proletarisch nest gedropte meisje mij oneindig veel meer zou bezighouden en prikkelen dan alles wat ik in het reservaat van de familie Hopsten mocht verwachten. Nee, niet het haar en niet de kleren maakten de beide vrouwen voor mij tot twee mensen die bij elkaar hoorden, het waren hun stille bezigheden, het naast elkaar zitten als twee naaisters, of als twee vrouwen op een montageafdeling, die allebei opgingen in een gecompliceerde klus, dat heb ik nooit vergeten. Ja, meer nog: waren die twee vrouwen zich bijvoorbeeld na gemeenschappelijk doorstane gevechten weer aan het opknappen? Ik ben er nog altijd van overtuigd dat als de jonge vrouw me ook maar één keer had aangekeken, ik onmiddellijk het woord tot haar gericht zou hebben. Maar zat ze in werkelijkheid niet zo keurig stil om ervoor te zorgen dat ik haar in alle rust kon bekijken? Eén station voor het eindstation, het mijne, stapten ze op het laatste moment uit, ik zag ze op het perron zonder groet uit elkaar gaan, ze hadden niets met elkaar te maken.

Het duurde een poosje voordat er een taxi kwam, waarna een rit volgde door de villawijken rond het middeleeuwse plaatsje met zijn burcht, daarna open landschap, uitgestrekte, oplichtende weilanden, ten slotte een wit, als een schip door terrassen en balkons omgeven huis, dat tussen groene golven in een plooi van het landschap weggedrukt leek, een vrij lange oprit, geen naam op de brievenbus, dat was het huis van de familie Hopsten. Bij de ingang kwam het meisje uit de trein me tegemoet, nu gekleed in een miniem zomerjurkje dat haar hele benen liet zien. Ik was er niet zeker van of ze me niet toch herkende. De pleister om haar vinger was nieuw en schoon.

‘Maar dat ze je niet herkende, daar bleef het toch niet bij? Ik moet bekennen dat ik niet erg van zulke liefde-op-het-eerste-gezicht-verhalen hou. Zit daar meestal niet gewoon willekeur of zelfs loopsheid achter?’

‘In veel gevallen zul je gelijk hebben. Maar ik vertel inderdaad een liefde-op-het-eerste-gezicht-verhaal, of liever gezegd de voorgeschiedenis ervan, liefde op het eerste gezicht heeft soms namelijk ook een voorgeschiedenis, hoe tegenstrijdig dat ook mag klinken.’

Het kwam niet onvriendelijk over dat Phoebe Hopsten me niet herkende of niet wilde herkennen of onze ontmoeting in de trein, min of meer terecht, gewoon te oninteressant vond om er nog op terug te komen. Ze straalde, maar ze straalde gewoon alle kanten op. Het huis en de tuin waren vol mensen, allemaal met een glas in de hand, allemaal, zo leek het, al een beetje aangeschoten in de hitte. In de trein had ik haar geheel in zichzelf gekeerd meegemaakt, in een zelfverkozen isolatie waarin het onmogelijk was haar aan te spreken, maar nu ik haar door de menigte gasten zag dartelen – met een heel kort moment vol verrukte aandacht voor iedere afzonderlijke gast – was ze nog veel onbenaderbaarder geworden. Ik bekeek de jonge mannen, van wie de meesten eerder van haar dan van mijn leeftijd waren, en vroeg me af wie van hen aanspraak op haar mocht maken, maar steeds als ik mijn oog op iemand had laten vallen, legde ze haar hand met de kleine pleister al in de nek van een ander of vlijde ze zich gedurende een ademtocht tegen hem aan. Ik was nog steeds behoorlijk in de war door mijn foute inschatting in de trein. Ik had echt gedacht dat ze bij die verschrikkelijke vrouw met de teennagel hoorde. Zoals ik nu kon vaststellen, had ik me een werkelijk sluitende voorstelling van haar milieu gevormd, wat een mijn fantasie prikkelende, fleurige voorstelling was geweest, ik had het gevoel haar ontdekt te hebben, als een man die in een varkenskot een parel heeft gevonden. Ik vond het moeilijk dat beeld nu van me af te zetten. Phoebe was een gouden mozaïeksteentje dat in totaal uiteenlopende ontwerpen paste, maakte ik mezelf wijs, nee, ik had me niet vergist, ze lag met haar verschijning sociaal juist niet vast, ze paste heel plausibel in een aantal volkomen tegengestelde uiterlijke verbanden – paste ze bijvoorbeeld bij haar ouders? Het waren ongetwijfeld zeer respectabele mensen, maar bij haar kwam daar nog iets bij, iets minder respectabels, meende ik met zekerheid te kunnen zien. En ik had tijd genoeg om te kijken, ik zwom als een vis door deze mooie vijver en liet me slechts een enkele keer in een gesprek verwikkelen. De eerste keer met een heel amusante, nogal gezette oosterling, die Joseph Salam heette en hier ook niemand kende, en daarna mocht ik zelfs met de eregast praten, de oude Schmidt-Flex – je hoort het goed – met zijn witte haardos. Hij zag er even gewichtig uit als in de krant, met in zijn gevolg zijn zwijgzame echtgenote, een somber kijkende zoon en zijn buitengewoon aantrekkelijke schoondochter, zo’n man verschijnt nooit alleen.

Kunstwerken bij het zwembad

De zondagmiddag verliep zoals de familie Hopsten dat graag zag. Juist ook qua sociale stijl zaten de familieleden op één lijn: er moesten veel mensen zijn, ze wilden dat het een ontspannen komen en gaan was van slechts gedeeltelijk genode gasten, op mooie dagen kondigde men zijn bezoek gewoon aan en ook het meebrengen van vrienden werd toegejuicht, zeker als ze bij Rosemarie in de smaak vielen. Ze liet ongegeneerd merken of een meegebracht iemand haar beviel of niet, de mensen spraken over het algemeen over Rosemaries ‘verfrissende openheid’, een uitdrukking die ook werd gebruikt als haar duidelijkheid grensde aan grofheid. Rond een soort Indiase tempelvijver lagen de gasten als pelgrims om het zwembad, een nogal ondiep bekken dat nog uit de jaren twintig dateerde en dat ze zwart had laten betegelen, de lievelingskleur van Helga Stolzier, die intussen zelf geloofde dat ze turquoise of hemelsblauwe zwembaden altijd al lelijk had gevonden. De lichamen leken in een bad met fijne inkt te duiken, het was altijd een kleine verrassing ze dan onder water in hun blanke naaktheid te zien oplichten. Rosemarie Hopsten droeg een zwart badbak met heel korte pijpjes, waarin haar krachtige, aan een Maillol-beeld herinnerende figuur met de duidelijke taille en de sierlijke lijnen van haar heupen prachtig uitkwam; ze dook en als ze weer bovenkwam, zwaaide ze haar natte haar met een elegante hoofdbeweging uit haar gezicht; toen ze onder het oog van haar in ligstoelen rustende en koutende gasten via het aluminiumladdertje uit het bassin klom, glansde de druipende stof als een robbenvel, ze verspreidde een glinsterend waas van waterdruppels, het was een triomfantelijke ontstijging aan vochtige diepten, de gesprekken stokten, iedereen keek naar haar en de geforceerde monterheid van sommige opmerkingen verried dat iemand zijn bewondering in toom probeerde te houden. Rosemarie was licht gebruind, ze lette op dat ze geen leerachtige huid kreeg, en ook als ze zich had afgedroogd, lag er over haar mooie stevige huid een fijne glinstering als van dauwdruppels. Bernward Hopsten kwam met de hem kenmerkende houterigheid overeind, hij trad tegenover zijn vrouw op als tegenover een vreemde dame. Met een rustige glimlach nam hij de natte handdoek van haar aan en overhandigde haar een glas witte wijn. Een perfect paar, dacht ik, zo veel beleefdheid na al die jaren en bij zulke uiteenlopende temperamenten. Rosemarie was de enige die in het water ging, het was warm, maar niet heet, en Silvi Schmidt-Flex in haar minuscule bikini strekte haar meisjesachtige lichaam uit in de zon, met gesloten ogen en zonder aan het gesprek deel te nemen. Ze had gezegd dat ze het water te koud vond – ‘Zie je wel,’ zei Bernward tegen zijn vrouw, maar die antwoordde nogal bot dat bij haar het zwembad in juni niet werd verwarmd. Dat was een verstandig standpunt en ongastvrije zuinigheid kon de Hopstens waarlijk niet worden verweten. Uit een grote zilveren schaal stak een aantal wittewijnflessen, de wijn was fris en heel droog en liet zich drinken als water, Phoebe had al een paar keer nieuwe flessen uit het huis gehaald. Joseph Salam was erin geslaagd de oude Schmidt-Flex in een gesprek over de Balkan te verwikkelen, hoewel de schoonvader van Silvi aanvankelijk nogal onbenaderbaar leek en Salam zelfs vrij duidelijk met een ironische blik bekeek; zijn beproefde instinct om mensen die niet in de mainstream van politiek aanzien zwommen of zich op een andere manier door geld of invloed onderscheidden onmiddellijk te herkennen en te negeren, had hem duidelijk gewaarschuwd. Ook de zich onder Salams strakke sportshirt aftekenende welvingen van spieren en vet bevielen hem niet, maar uit een diepe ligstoel valt moeilijk te ontsnappen. Salam boog zich over hem heen, dronk met grote slokken van zijn wijn, liet de oude Schmidt-Flex zijn wijnadem ruiken en gedroeg zich verder heel superieur, gaarne bereid om de droge brokjes die zijn onwillende gesprekspartner voor zijn voeten strooide met een hartelijke lach te beantwoorden. Hij liet het voorkomen alsof hij in de principieel niet grappig bedoelde uitspraken van de oude man iets grappigs ontdekte, wat de oude Schmidt-Flex vervolgens ook weer niet wilde verloochenen – want wie wil er minder geestig zijn dan blijkbaar wordt vermoed? Ten slotte was de gereserveerdheid van Schmidt-Flex senior weggesmolten, hoewel hij geen wijn dronk.

‘Ik heb Tito goed gekend,’ hoorde ik hem zeggen. Als hij de maarschalk nooit had ontmoet, zou hij gezegd hebben: ‘We zijn elkaar vreemd genoeg nooit tegengekomen.’ Salam knikte ervaren.

‘Ja, Tito heeft de Balkan begrepen...’

‘Of juist niet begrepen.’ Schmidt-Flex reageerde nu pedagogisch, waarmee het met zijn zelfbeheersing gedaan was.

‘Kostelijk,’ Salam zuchtte genietend, ‘hij heeft de Balkan juist niet begrepen.’ Maar hij hield zijn daaropvolgende lach behoedzaam in bedwang om de oude Schmidt-Flex niet ongeduldig te maken. Hans-Jörg Schmidt-Flex, de zoon, zat naast zijn moeder. Ze deden allebei hun best hun wrevel te verbergen. De moeder reageerde stoïcijns, oneindige uren waarin ze zich in gezelschap had zitten vervelen trokken aan haar geestesoog voorbij, de dag dat ze van verveling meende te zullen ontploffen – het zal meer dan dertig jaar geleden zijn geweest –, de dag dat ze van verveling meende te stikken, was er ook bij, en ook het eigenaardige gevoel van afstomping en lege lichtheid dat achterbleef toen ze dat moment van paniek had overwonnen, het had haar nooit losgelaten en haar leven draaglijk gemaakt. De situatie van Hans-Jörg was anders. Hij verveelde zich niet, want hij verveelde zich nooit. Mismoedig volgde hij de gesprekken, en van zijn gezicht viel af te lezen: Mijn god, hoe kan iemand zoiets doms zeggen; misschien moest hij zich er op een gegeven moment toch nog mee gaan bemoeien, op het minst geschikte moment natuurlijk, en met woorden die hem zouden logenstraffen.

Misschien is het fout om al te dicht bij de mensen te staan, vooral wanneer ze, althans van een zekere afstand, zo’n betoverende aanblik bieden. Het groen van de weilanden, dat voorbij de nu in het hoge gras bijna onzichtbare schutting overging in zachte heuvels, welvingen en zwellingen – tien jaar geleden hadden hier nog koeien gegraasd –, met laag in de verte de toren van Burg Kronberg en daarachter in de rookkleurige nevel de vlakte van de Main met de in het zonlicht glinsterende, glazen gevels van de flatgebouwen, dit alles leek wel een groot landschapschilderij, het leek op een van de beste schilderwerken werken van de Kronbergse School uit de negentiende eeuw, waarop de hemel altijd iets te felblauw is en de wolken van slagroom lijken, en deze vanuit de verte zo beminnelijk en vrolijk lijkende mensen als juwelen midden in dat smaragdgroene fluweel gebed. Terwijl ik bij de schutting van de tuin stond en het zich in het bewogen oppervlak van het zwarte zwembad spiegelende gezelschap overzag, dacht ik aan de mandarijnen van Goethe, die ‘am Wasser und im Grünen, fröhlich trinkend, geistig schreibend ’ hun lentedag doorbrengen. Maar rond de oude en wat minder oude mensen – de ‘volwassenen’, zoals een achttienjarige vriendin van Phoebe heel onschuldig zei – stonden of liepen nog zeven of negen jongens en meisjes van de generatie van Titus en Phoebe – wat hun aantal betrof was ik niet helemaal zeker van mijn zaak, omdat ze allemaal zo op elkaar leken. Of zou ik met mijn vijfendertig jaar al met de blik van een oudere naar een mij over het geheel genomen vreemd geworden generatie kijken? Ze hadden allemaal mooi haar en een perfect gebit, ze waren allemaal slank en getraind, de jongens in hun gestreepte overhemden en spijkerbroeken hadden allemaal het mooie, enigszins muizige gezicht van Titus met in hun ogen een onwankelbare ernst. Maar Phoebe was door haar wilde haardos, haar vervilte gouden haar anders dan de andere meisjes, zo veel werk had niet iedereen ervoor over. Ze rookten allemaal, wat geen van de volwassenen deed, alsof ze bang waren voor het misprijzen van de oude Schmidt-Flex, die er niet voor terugdeinsde om rokers ter zijde te nemen en een preek af te steken over de hun nog onbekende gevaren van het roken. Bij andere gelegenheden heb ik Rosemarie en Joseph Salam heus wel met een sigaret gezien.

Wat het tafereel echter een nieuw soort schoonheid verleende, dat was de moderne techniek: het mobieltje dat alle jonge mensen bij zich hadden en dat vanuit de verte plaatjes opleverde zoals die in het dagelijks leven eeuwenlang hoogstens op het toneel te zien waren. En zelfs daar inmiddels al een hele tijd niet meer. Want het grote classicistische alfabet van expressieve lichaamshoudingen behoorde intussen allang tot de verleden tijd. De sprekende, in de renaissance en de barok populaire houdingen uit de antieke kunst, de gewaagd verdraaide lichamen, de uitgestrekte armen, het hurken, het kop-in-de-nek-leggen, de gebaren waarmee het hoofd werd verhuld, de melancholie en het verdriet, al die het lichaam exposerende en het zwijgende lijf tot spreken brengende houdingen prijken in gouden lijsten in musea, maar uit de natuur zijn ze verdwenen. Nee, dat waren ze, dat waren ze tot de uitvinding van de mobiele telefoon. Tot dan verzonk de eenzame mens als het ware in zichzelf als in een grote pot. Zijn gelaatsuitdrukking werd gesloten, elke expressie leek verdwenen. Werd iemand aangesproken, dan moest hij uit een duistere bron opstijgen naar de aarde, zijn masker afleggen en weer transformeren in zijn levende persoon. Nu zag ik een eindje verderop enigszins ter zijde een meisje zitten dat haar blonde haar voor haar gezicht liet hangen en met haar lokken speelde, opgerold als in een holle boom van peinzende, diepe vrolijkheid, en op hetzelfde moment liet haar fijne hand de lokken los en streek met gespreide vingers door de lucht. Een ander meisje stond aan de waterkant gefascineerd naar haar spiegelbeeld te kijken, ze had haar benen als een danseres om elkaar heen gedraaid, haar hoofd was op één schouder gezakt en haar hand tekende zachte vlindergolven in de lucht. Allebei waren ze aan het bellen, terwijl het apparaatje dat zo veel schoonheid voortbracht en de antieke droom werkelijkheid liet worden – het levende standbeeld – bijna onzichtbaar bleef. Hun voorheen ongeïnteresseerde gelaatsuitdrukking was nu als het ware ontvlamd, hun wangen bloosden, hun ogen glansden, een nieuwe spanning maakte zich van hun lichaam meester. Wat dichter in mijn buurt schreed – ja, het was een langbenig schrijden – een jongeman heen en weer, waarbij hij zo nu en dan op zijn hakken ronddraaide. Zijn handen maakten retorische gebaren, toen stak hij ze in zijn broekzak, hij wipte op zijn tenen, legde zijn hoofd in zijn nek, hield zijn gezicht in de volle zon, waarop een schok door zijn kaarsrechte lichaam voer, hij boog zijn hoofd, zakte door zijn knieën – had ik zo’n beheerste Hamlet-monoloog ooit maar één keer zo indringend en in zijn totale expressie mogen zien. De jongen droeg een koptelefoon, waardoor hij nog vrijer heen en weer paradeerde, hij had beide armen beschikbaar voor het gesprek. Maar het mooiste zag ik pas toen het gezelschap begon op te breken, en deze keer was het geen telefoon maar een digitale camera die die schoonheid mogelijk maakte. Bernward stond beneden bij de poort, hij had gasten naar hun langs de weg geparkeerde auto’s gebracht en op dat moment kwam de cabriolet van de jonge Schmidt-Flex en zijn vrouw zijn kant op rijden, die voor het huis hadden mogen parkeren. Hans-Jörg zat achter het stuur, zijn doffe ogen gingen schuil achter een zonnebril, hij was een man van hebbedingetjes, van accessoires, en hij droeg ook autohandschoenen met gaatjes, maar naast hem, in een wapperend wit linnen hemd dat van haar schouder was gegleden en de spaghettibandjes van haar bikini op haar gebruinde schouder onthulde, stond Silvi, die met uitgestrekte blote armen zo’n fototoestel omhooghield, haar blik gefixeerd op het beeldschermpje, ze had iets van een zwevende engel, een Nike met in haar hand een gouden krans. Bernward stond stil en met een verrukte glimlach naar de verschijning te kijken. Toen ze naast hem stopten, zei Silvi: ‘Ik geloof dat ik een mooie foto van je heb gemaakt.’

‘Toch vind ik het teleurstellend – ik dacht dat ik iets te horen zou krijgen over die meneer Von Sláwina van je, en in plaats daarvan zit je met allerlei dames te dwepen.’

‘Nee, Sláwina is nog niet aan de beurt. Maar het zou onterecht zijn hem gewoon weer te vergeten.’

‘Dan is die Sláwina waarschijnlijk een soort conservenblik dat je pas openmaakt als je het nodig hebt...?’