Wesley Stace

Charles Jessold, moordcomponist

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor Abbey
De vertalers ontvingen een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Charles Jessold, considered as a Murderer. Picador, New York

© Wesley Stace 2010

© Nederlandse vertaling Harm Damsma & Niek Miedema / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Saiid & Smale

Foto auteur © Bill Wadman

E-BOOK ISBN 978 90 468 1278 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1197 9 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/wesleystace

Bij hartsaangelegenheden dient men koelbloedig te handelen.
– Hector Berlioz

The World, 24 Juni 1923

DRIEVOUDIG DRAMA IN KENSINGTON
COMPONIST BRENGT ZIJN VROUW EN EEN ANDER
OM HET LEVEN EN PLEEGT ZELFMOORD
PREMIÈRE OPERA AFGELAST

In een doodlopende straat nabij Kensington High Street is een dubbele moord gepleegd, waarna de dader zichzelf van het leven heeft beroofd. Jaloezie wordt gezien als de belangrijkste drijfveer voor het misdrijf.
Afgelopen nacht werd de politie rond twee uur gealarmeerd nadat getuigen in Cadogan Mansions in Drapery Street waren opgeschrikt door een revolverschot. Nadat politieagent Williams de voordeur had geforceerd, trof hij in de woning het lijk aan van de componist Charles Jessold, oud 35 jaar, met in zijn hand een bebloede, van vijf kamers voorziene revolver, die hij tegen zijn onderkaak had geplaatst. Op het bed lagen de ontzielde lichamen van zijn echtgenote, de mezzosopraan Victoria London (30), en Edward Manville (40), een gehuwd man. Het twee maanden oude kindje van het echtpaar Jessold werd klaarwakker aangetroffen in zijn wiegje.
De politie deelde mee dat mevrouw London en de heer Manville als gevolg van een hun toegediende dodelijke dosis arsenicum om het leven waren gekomen, hetgeen het aannemelijk maakt dat Jessold hun doodsstrijd heeft aangezien alvorens hij de hand aan zichzelf sloeg, en daarmee een derde slachtoffer aan dit drama toevoegde.
Eerder op de avond hadden de slachtoffers gedrieën de generale repetitie bijgewoond van de eerste opera van de componist, Kleine Musgrave, welke over twee dagen zijn première zou beleven bij het Engels Opera Gezelschap. Tijdens de besloten nazit had Charles Jessold naar verluidt een verhitte woordenwisseling met de heer Manville, die daarop samen met mevrouw London de bijeenkomst verliet en met haar vertrok naar de echtelijke woning van het echtpaar Jessold, alwaar zij het kindermeisje dat zorgdroeg voor het zoontje van het echtpaar van haar taak onthieven.
Jessold had het nodige gedronken, en tal van getuigen verklaarden dat hij zich raadselachtig had gedragen. Aan een intimus vertelde hij dat zijn vrouw had verklaard hun huwelijk te willen beëindigen maar het voogdijschap over hun kind te willen behouden.
Afgezien nog van de dood van de componist zijn er enkele gruwelijke overeenkomsten tussen dit drievoudig huiselijk drama en Jessolds opera Kleine Musgrave, waarin lord Barnard zijn vrouw en haar geliefde om het leven brengt, zodat het EOG zich gedwongen zag de productie af te gelasten. Naar verwacht wordt, zal Mozarts Zauberflöte, uitgevoerd onder leiding van sir Arnold Bentham, dit seizoen als vervanging dienstdoen.
Charles Jessold was vooral bekend vanwege het strijkkwartet dat hij gecomponeerd heeft tijdens zijn internering in kamp Badenstein. Tot zijn verdere composities behoren De Spuitwaterflessymfonie, het symfonische gedicht Séance, het Volksliederen-oratorium en zijn populaire suite Shandyismen. In 1918 mocht hij als eerste de door de Vereniging van Componisten ingestelde prijs voor de Aankomend Componist van het Jaar in ontvangst nemen.
De muziekrecensent van dit blad, Leslie Shepherd, die in het verleden met de componist heeft samengewerkt, weet het tragische gebeuren aan Jessolds drankzucht en obsessieve aard, en verklaarde dat de moorden een nodeloos drama vormden, dat onvermijdelijk een smet zou werpen op de nalatenschap van de componist.

Zoals in The World vermeld, was ik niet alleen getuige van de gebeurtenissen tijdens de nazit, doch heb ik in het verleden ook met Jessold samengewerkt. In die laatste hoedanigheid heb ik op 25 Juni tegenover de politie van Kensington een verklaring afgelegd. (Ik had verwacht die dag door te zullen brengen in gespannen afwachting van de première van Kleine Musgrave, doch in plaats daarvan bevond ik mij in een verhoorkamer met slechts één venster.) Deze korte, weinig verheffende ervaring bracht mij ertoe mijn herinneringen aan de componist samen te voegen en hem als het ware gestalte te geven zoals ik hem heb gekend.

Eerst vele jaren later zou ik Jessolds officiële biograaf worden, doch toen ik de opdracht daartoe kreeg, prees ik mijzelf gelukkig dit – weliswaar onvolledige – verslag te hebben geschreven op een tijdstip dat de gebeurtenissen nog vers in mijn geheugen lagen en dat dit geheugen nog op zijn best was. Wellicht dat wij, als eenieder uit de kennissenkring van de componist zich die geringe moeite getroost had, een heel wat vollediger beeld zouden hebben van een man die een ieder die deel uitmaakte van zijn magische kring slechts fracties van zichzelf liet zien. Toentertijd waren de meesten echter blij dat ze hem konden vergeten.

Ik heb deze persoonlijke herinneringen aan de politie ter beschikking gesteld, voor het geval zij van nut konden zijn. Wat men ermee gedaan heeft weet ik niet; wellicht had ik een geadresseerde en gefrankeerde enveloppe moeten bijsluiten, zodat men mij van ontvangst had kunnen verwittigen. Mogelijk is de zending ook te laat aangekomen. Nu stel ik mij voor dat mijn getypte bladen in een of andere dossiermap ergens in een vergeten archiefkast liggen te verstoffen. ‘Archief afgesloten zaken: J’.

Ik heb het stuk evenwel voornamelijk voor mijzelf geschreven. Om alle feiten eens te rangschikken, om de geschiedenis naar mijn beste weten te vertellen, om mijn geest te schonen. Dat ik het daarnaast ook aan de politie ter beschikking heb gesteld was zeker ten voordele van eenieder.

Ik bied het hier in de huidige vorm aan, zonder nadere kanttekeningen. De rest van de geschiedenis komt te gelegener tijd.

1

Charles Jessold, zoals ik hem gekend heb

Soms dient het publiek overvraagd te worden, want zodra men het de toehoorders te gemakkelijk maakt, achten zij zich de gelijke van de componist.

– Robert Schumann

1

Ik leerde Charles Jessold, de moordenaar, kennen op 21 Mei 1910, de dag na de begrafenis van Edward VII. Wij waren beiden een lang weekend te gast op Hatton Manor, en meteen de eerste avond werd mij de gelegenheid geboden iets te vertellen over Carlo Gesualdo, de componist wiens geschiedenis zulk een blijvende indruk heeft achtergelaten.

Ik had zojuist het vertrek betreden waarin zich, naar een snelle rondblik duidelijk maakte, drie componisten bevonden (een van aanzien, twee van niets), en voorts een dirigent plus een assortiment koorzangers, musicologen en oprechte amateurs. Om nog maar te zwijgen van Cedric Mount (ons meest vooraanstaande lid) en natuurlijk Antic Jackson, die er, hoewel hij met dezelfde late trein als ik uit de stad was gekomen, in was geslaagd vóór mij beneden te zijn. Ik was, zoals altijd, de obligate criticus.

De enige mij onbekende was een jongeman die over de piano gebogen stond. Met zijn grijze pantalon met kaarsrechte vouw en zijn opzichtig gestreepte das toonde hij zich de nodige jaren jonger dan wij. Zijn gelaat, dat uit bric-à-brac leek samengesteld, beantwoordde aan geen enkel klassiek ideaal. Zijn voorhoofd was te breed en zijn lippen waren te smal voor zijn vlezige wangen, maar het lachje dat gedurig om zijn linkermondhoek speelde wekte een indruk van jovialiteit. Zijn dikke, zwarte haren zaten met een flinke dot pommade glad tegen de schedel geplakt.

Zijn ogen, later omschreven als duivels, vertoonden niets van dien aard. Het waren veeleer kraalogen, die, hoewel zij helder smaragdgroen van kleur waren, mij niet onaantrekkelijk voorkwamen. Tijdens een gesprek richtten zij zich rechtstreeks tot de aangesprokene, een ietwat nerveus makende blijk van betrokkenheid waardoor een vreemde zich tot vertrouweling gebombardeerd zag, of hij dat nu wilde of niet. Ook als hij op zijn beurt moest luisteren weken die ogen nimmer van die van de ander. Om aan zijn blik te ontkomen nam men zijn toevlucht tot de volkomen rechte lijn die van het bovenste van zijn neus naar het puntje van zijn kin liep, de kin die later schuil zou gaan achter een puntbaard (die uiteraard als mefistofelisch werd geduid). Boven zijn ogen afficheerde het bleke oppervlak van zijn voorhoofd de geringste emotie.

De nieuwkomer stond vol overgave te luisteren, zijn rug gebogen in een gestileerde hoek van 45 graden, zijn elleboog steunend op de klep van de piano, zijn kin rustend op zijn hand, zijn duim naar binnen gevouwen, in een al met al opmerkelijk zelfbewuste pose. Ik betrapte mezelf erop dat ik mij afvroeg of hij het wellicht gewend was aller ogen op zich gericht te weten. In elk geval was hij het stralende middelpunt van het vertrek. Elke regisseur die die naam waard was zou hem onmiddellijk uit een groep mensen geplukt hebben.

Ik besefte pas dat iemand piano zat te spelen toen de betreffende persoon daarmee ophield. De pianist, Mark Wallington, stond op en bood met een brede armzwaai zijn kruk aan aan de jongeman wiens masker van bezonnen aandacht plaatsmaakte voor een brede lach, waardoor een wat ordeloos gebit bloot kwam waarin een stel pronte vampiertanden een prominente rol opeiste. Hij hief zijn handen, als om te laten zien dat hij niets in zijn mouwen verborgen hield, en speelde hetgeen hij zojuist had gehoord met een verbluffende mate van nauwkeurigheid na. Zijn niet zonder smaak uitgevoerde spel werd met applaus ontvangen door een groepje bij de haard.

‘Mét arrangement en harmonisaties!’ prees St. John Smith als een soort spreekstalmeester. ‘Iemand die het hem wil verbeteren?’ De jongeman maakte een buiging. Toch niet zo zelfverzekerd, gewoon jeugdig, bedachtzaam, in het middelpunt van de belangstelling.

Ik riep terloops iets naar onze gastheer, de vijftiende burggraaf van Hatton, die mij aankeek en met geheven vinger beduidde dat ik aanzienlijk interessanter was dan de onbeduidende hindernissen die hem in de weg stonden. Hij stond bekend als Sandy, vanwege zijn sproetige woestijnteint, hoewel de enige Sahara die hij kende een bunker op Sunningdale was.

‘Je bent net een Duits werkwoord, Leslie,’ zei hij toen hij eindelijk naast mij opdook. Een uitgekiende belediging. ‘Je komt altijd achteraan.’

‘Maar wel net op tijd, en even inschikkelijk als een Frans adjectief.’ Ik wees vaag in de richting van de jongeman. ‘Wie is die gedresseerde aap?’

‘Tut tut.’

‘Kan hij ook met een koperen mansbakje rondgaan?’

‘Waarschijnlijk wel.’ Sandy overzag zijn domein vol tevredenheid. Jackson en ik vormden de nog ontbrekende stukjes in de legpuzzel van zijn weekend. ‘Fijn dat je er bent, Leslie.’ Ik maakte een buiging. ‘Ah,’ zei hij met een goedkeurende glimlach naar de betreffende coterie. ‘Een reprise van het succesnummer.’

Opnieuw werd een ietwat onmelodieus stuk gespeeld, dat opnieuw exact door de jongeman werd gekopieerd, alsof de eerste pianist een pianolarol had laten perforeren die hij nog slechts hoefde af te draaien. Klaarblijkelijk had de Man met het Feilloze Geheugen het hoogtepunt van zijn act bereikt.

‘Ik wist niet dat bij ons visuitje een variétéoptreden was inbegrepen,’ zei ik pianissimo terwijl wij breed glimlachten naar onze omgeving.

‘Een bagatel. Het pièce de résistance moet nog komen.’

‘Is me dát een bof!’

‘Als ik het wel heb was hij een soort van... wonderkind.’ Speciaal voor mij woog hij het woord op zijn tong.

‘Die al op zijn vierde Vader Jacob in alle toonsoorten speelde? Die zijn eerste sonate al in de baarmoeder componeerde?’

‘Zoiets, ja. Maar zijn jaren als wonderkind zijn voorbij. Tegenwoordig studeert hij tot zijn eigen verdriet compositie bij Kemp, aan het St. Christopher’s College in Cambridge...’

Kemp was een naam waar ik mij, dat was bekend, bij elke gelegenheid die zich voordeed laatdunkend over uitliet, dus in plaats van te reageren wees ik op de stropdas van het wonderkind. ‘Zijn dat de kleuren van Kit?’

‘Nee, volgens mij is dat de das van...’ – hij wachtte even omwille van het komische effect – ‘het Viersteden Muziekfestival in Kent. Ik heb begrepen dat zijn moeder, aan wie hij erg hangt, hem als begeleider laat optreden op dat roemruchte provinciale gala. Jessolds familie mag dan misschien niet tot de fine fleur behoren, mijn waarde Shepherd, ik heb wél een veelbelovende jongeman gezien.’

‘Jíj hebt hem uitgenodigd.’ Ik had gemeend dat we het over een meekomer hadden, iemand van buiten ons kringetje die achter in andermans Bentley als vulling had gediend. Sandy wuifde mijn verontschuldiging weg.

‘Hij studeert dit jaar af, en toen Kemp me vroeg een praatje te houden voor het Universitair Madrigalengenootschap kon het niet anders of ik ontmoette Jessold, die daar voorzitter van is.’ De gedreven madrigalenvorser ging op dat moment vol venijn een stukje ragtime te lijf, waarbij hij de toetsen met veel geweld aan zijn wil onderwierp.

‘Wat heeft hij toch tegen die piano?’

‘Zijn aanslag is een tikkeltje agrarisch, allicht doordat hij jarenlang voor de dochters van de plaatselijke clerus “De arme Vagebond” heeft zitten rammelen, maar Jessold pretendeert ook niet concertpianist te zijn.’

‘Eureka! Dus hij pretendeert componist te zijn?’

‘Inderdaad.’

‘Hij heeft naar een uitnodiging gevist om zich tussen de crème de la crème te kunnen mengen?’

‘Integendeel. Kemp spreekt louter met de grootste bewondering over hem. Daarom heb ik Jessold ervan overtuigd dat de gemiste kans hier aan de Beneden-Theems op hem lag te wachten. En zie: daar zit hij. Het toonbeeld van de jonge componist die ernstig zijn best doet zich bij het publiek geliefd te maken, als een kind dat zijn ouders tracht te behagen. Maar daar groeit hij wel overheen. Eerst maar eens horen wat hij in zijn mars heeft.’

St. John maakte zich los uit het kluitje mensen rond de piano. ‘Bij dat soort herrie springt het glazuur van mijn tanden,’ zei hij met een grimas. ‘Het is zo godvergeten luchtig. Typisch de jeugd, dat wel.’

Sandy deed zijn zegelring af en tikte ermee tegen de zijkant van zijn champagneflûte. Men dronk hem toe met glazen Oeil de Perdrix. ‘Hatton heet u van harte welkom. Ík heet u van harte welkom. Morgen wacht ons het serieuzere werk, vanavond spelen wij. Maar om te beginnen... Ik weet dat Jessold, die hier een vreemdeling in Jeruzalem is, voor enige aangename verstrooiing heeft gezorgd. Wij gunnen de jongeman zijn welverdiende rust... maar eerst wil ik hem nog één keertje zien werken voor de kost. Freddie, naar de piano.’

De moddervette Frederic Desalles ging zozeer schuil in de schutkleuren van zijn jasje, dat het net leek of zijn hoofd van achter de kussens op de sofa kwam gluren. Hij kwam moeizaam overeind en begaf zich naar de piano. Wij hielden, uit angst dat de kruk het zou begeven, onze adem in. Maar hij landde veilig, zonder brokken te maken.

‘Present.’ Hij speelde iets eenvoudigs waarvan hij ons wilde doen geloven dat hij het moeiteloos uit zijn mouw schudde, doch zelfs dit niemendalletje droeg de tragische sporen van zijn vele eerdere mislukkingen. Sommigen meenden dat Freddies enige aanspraken op het componistenschap waren gelegen in het feit dat hij in God geloofde en dat zijn naam buitenlands aandeed. Maar met een religieus motief kon hij even goed uit de voeten als welke Brit dan ook. ‘Tot uw dienst!’

‘Jessold, ik wil je even niet zien,’ beval Sandy.

De butler leidde Jessold het vertrek uit. Ik keek de jongeman na bij zijn beheerste afgang. Hij wierp nog een blik over zijn schouder en betrapte me als het ware op heterdaad. Een ster die het toneel verlaat, weet dat er altijd iemand is die hem nakijkt.

‘Wanneer zij buiten gehoorsafstand zijn,’ vervolgde Sandy, ‘zal ik Freddie vragen een melodietje van pakweg vier, vijf regels te spelen dat Jessold niet kent. Wellicht een impromptu, maestro, of anders iets uit uw aanzienlijke arsenaal.’

Niemand die ook maar een seconde twijfelde aan de omvang van Desalles’ arsenaal. Terwijl hij zijn ruwe schets afHändelde, werden de glazen opnieuw gevuld met pils en port. Het was iets typisch Desalliaans (dat woord bestaat beslist niet en zal ook nooit komen te bestaan), dat wil zeggen: kleurloos als iets kerkelijks, alleszins vergetelijk.

‘Dan kan Jessold nú weer binnenkomen.’ Sandy rukte dwingend aan het schellenkoord. ‘En jij, Freddie, speelt hem de eerste helft van jouw melodietje voor. Maar niet meer dan dat.’

Bij zijn terugkeer nam de jongeman opnieuw een houding aan alsof hij in een meditatieve trance verkeerde terwijl hij de muzikale mogelijkheden in zijn hoofd uitzuiverde. Desalles beëindigde zijn vertolking met een sus 4 in d-mineur, een passend schrijnend akkoord voor deze demonstratie van Ceciliaanse helderziendheid. Jessold verroerde zich niet. Hij was nog niet zover.

‘Doe nog maar eens, Freddie, als je wilt,’ zei Sandy.

Ditmaal nam Jessold, toen Desalles die onafgeronde d bereikte, zijn plaats in, speelde de eerste drie regels en elideerde moeiteloos naar de volgende twee, de melodische evenbeelden, zij het niet identiek geharmoniseerd, van Freddies oorspronkelijke regels. We hebben allemaal weleens stukken gehoord waarbij de volgende inval van de componist vrij voorspelbaar was (en Desalles was niet bepaald de meest onconventionele componist), maar dit was toch wel exceptioneel. Gespitst op alle mogelijke melodische paden, had Jessold ze feilloos teruggebracht tot één, te weten dit ene. Het had veel weg van de vereenvoudiging van een wiskundige vergelijking.

Zijn slotsalvo bestond uit een plagaal akkoord, een soort ‘amen’ waarin Desalles’ Messiah-complex geparodieerd werd. Niemand die geestdriftiger applaudisseerde dan Freddie zelf. Ik klapte gewillig mee, verrukt dat deze knaap niet de angst voor zelfexpressie kende waarmee de meeste in de compositieleer geschoolden behept zijn. Het was een wonder dat hij zo sterk van karakter was dat hij aan de klauwen van Kemp had weten te ontkomen.

‘Beslist beter dan het prototype,’ mompelde ik.

‘Vraag hem maar eens hoe hij het klaarspeelt,’ zei Sandy toen de bel voor het diner geluid werd.

De eerste dronk die werd uitgebracht was op de verscheiden vorst, de tweede op de volgende George. Ik was bang geweest dat de begrafenis met de alomvattende zee van donkerblauwe serge uitstel van ons genoeglijke weekend zou betekenen, doch ons gezelschap liet zich niet kisten.

Als beloning voor de jarenlange, ononderbroken vriendschap met onze gastheer was het mij vergund te zitten naast de held van de avond, die zich mocht beroemen op de uitzonderlijke blos van een veldloper op een ijskoude Decemberochtend, die zijn babyzachte huid, toch al enigszins roze van een overijverige scheerbeurt, rood kleurde. Links naast mij zweefde een terrine, waaruit een soort spookconsommé, compleet met ectoplasma, in mijn bord werd geschept. Ik stelde mij met naam en toenaam aan Jessold voor.

‘Van The World?’ vroeg hij zonder ook maar een zestiende rust.

Ik knikte gevleid. ‘Ik ken u alleen als Jessold.’

‘Chárles Jessold.’

Er gleed een lachje, wellicht een ietwat kruiperig lachje, over mijn gezicht. ‘Chárles Jessold?’

‘Ik hoop dat u niet gaat vragen of ik dé Charles Jessold ben, want dat ben ik vrijwel zeker niet.’ Hij had iets rechtdoorzees over zich, niet onhoffelijk of lomp, maar hij zei waar het op stond. ‘Ik ben componist, maar tot dusver heb ik de critici nog niet iets kunnen bieden wat hun inkt waard is.’

‘Ik verheug me op die zware taak. Zegt weleens iemand iets over uw naam?’

‘Nee. De naam Jessold komt weinig voor en is in Groot-Brittannië naar het schijnt vrijwel uitgestorven, behalve in sommige delen van Suffolk.’

‘Nee. Ik bedoel de beide namen tezamen... niet enkel Jessold.’ Hij keek me niet-begrijpend aan. ‘Samen doen ze me denken aan een componist. Kan het zijn dat u nog nooit van Carlo Gesualdo hebt gehoord?’ De uitdrukking op zijn gelaat onderging geen verandering. ‘Als preses van een madrigalengenootschap én als een Charles Jessold zou u toch van hem gehoord moeten hebben.’

‘Wel, ik voel mij reeds etymologisch met hem verwant.’

‘Hoho! Voorzichtig, Jessold. Zijn naam mag geenszins ijdel worden gebruikt.’

Terwijl ik mij opmaakte om Gesualdo’s opmerkelijke geschiedenis te vertellen, sprak ik de naam van de componist uit als ware het een krantenkop.

‘Carlo Gesualdo!’ tetterde Forbes, onze hoogsteigen boekenwurm, die had zitten meeluisteren. Forbes en ik stonden enigszins op gespannen voet met elkaar, al trokken we ons de wederzijdse plaagstoten niet al te zeer aan, daarvoor waren we er te veel aan gewend. ‘Carlo Gesualdo! Kijk uit voor die malle Shepherd, mijn waarde Jessold. Achter zijn publieke gelaat, achter dat uiterlijk van een bescheiden, zij het fervent nationalistische muziekchroniqueur, gaat een belachelijke oudheidkundige schuil. Met inktbevlekte vingeren en onder een dikke laag stof, zo baant hij zich een weg door de met spinnenwebben bedekte spelonken van onze muziekgeschiedenis.’ Dat alles was zonder twijfel goedaardig bedoeld, doch ik had geen lust het mikpunt van zijn spotternijen te zijn, nu ik zo’n bijzondere geschiedenis te vertellen had. Daarom wendde ik mij weer naar de dis vóór mij, er wel voor wakend mij gepikeerd te tonen. Forbes daarentegen ging ondroten verder: ‘Hoe kom je in godsherennaam op die vreselijke griezel, Shepherd? Alleen doordat die twee namen in de verte iets van elkaar weg hebben? Bespaar onze jonge vriend alsjeblieft dat knekelkabinet. In elk geval onder het eten.’

Ik had nauwelijks gemerkt dat de chaud-froid, een lievelingsgerecht op Hatton, ter tafel was gekomen. De kans op een goed gesprek was gelijk Klingsors tovertuin verwelkt, weshalve ik in alle waardigheid een tijdelijke zwijggelofte aflegde en er genoegen mee nam mijn onthullingen ietwat uit te stellen. Sandy had Jessold veelbelovend genoemd. Ik had daar de spot mee gedreven, maar ook ik voelde het beloftevolle.

Het gesprek kwam op de onderneming van de volgende dag. Voor het oor van de niet-ingewijde klonk het met al ons gepoch over eerdere successen en onze territoriale aanspraken wellicht alsof we ons voorbereidden op een vossenjacht. Er werden strootjes getrokken en het lot (want ik neem aan dat er geen menselijke tussenkomst mee gemoeid was) wilde dat ik aan Jessold gepaard werd. Mijn koppelgenoot sprak de hoop uit dat er tijdens onze excursie gelegenheid zou zijn meer over zijn naamgenoot te horen. Tot mijn genoegen bleek Sandy een en ander gehoord te hebben.

‘Niemand,’ zo bulderde onze gastheer, ‘mag hier op Hatton ervan weerhouden worden een geschiedenis op te dissen, inzonderheid wanneer het een rijke geschiedenis als die van Gesualdo betreft. Zelfs niet door een notoire dwarsligger van jouw statuur, Forbes!’ Forbes stak zijn hand op in een ootmoedig, verontschuldigend gebaar. ‘Laten we nu onze port gaan nuttigen bij een knapperend haardvuur, dan kan Leslie Shepherd daar zijn geschiedenis vertellen. En als die niet aan onze hooggespannen verwachtingen voldoet, werpen we hem gewoon in de vlammen.’

Men heeft mij altoos bewonderd om mijn talenten als causeur. Ik vlecht gaarne enig drama door mijn verhalen en schuw ook de hyperbool niet: ik doe met graagte de waarheid een weinig geweld aan om het verhaal zijn rechte loop te geven. Zo kent bijvoorbeeld mijn relaas over de avond dat de onuitstaanbare Kenneth Smart mij naast zich op zijn podium liet staan, tal van ware elementen, doch het was niet zo dat ik mij secondant bij een duel voelde of dat ik slechts ternauwernood wist te voorkomen dat mij een oog werd uitgestoken. Ik kan die geschiedenis oprekken zoveel als ik wil, afhankelijk van het aantal divergerende anekdotes waartoe de gelegenheid aanleiding geeft.

Wanneer ik een geschiedenis vertel, blijft het een vertelsel. Doch in het geval van Gesualdo voel ik mij ingesnoerd door een keurslijf van féíten. Zijn geschiedenis is zó bizar, zo sensationeel, dat de waarheid geen nadere opsmuk behoeft. In die tijd was er nog weinig over hem bekend. De in Leipzig uitgegeven verhandeling van Keiner zou pas vier volle jaren later verschijnen, in het Engels was vrijwel niets over hem te vinden, en zelfs in Grove kwam zijn naam geen enkele keer voor. Ik nam voor het eerst notitie van de componist tijdens mijn naspeuringen ten behoeve van een beoogde kleine uitgave die Muzikale Curiositeiten zou gaan heten. Zijn geschiedenis vroeg erom opgewaardeerd te worden van een bescheiden vermelding in een voetnoot tot een heel hoofdstuk. Mijn Curiositeiten bleven ongepubliceerd (dit is niet de plek om lucht te geven aan mijn misnoegen jegens de uitgever), doch toen ik die avond zijn geschiedenis vertelde, kon ik naar believen citeren uit een ongeschreven boek dat zich in de ongerepte staat van platonische perfectie bevond.

Iedereen was rustig gaan zitten. Ik had het woord. Een deken van rook, uit zowel pijp als haard, legde zich als een rouwkrans om ons heen. We werden omringd door de geur van tabak en eau de toilette.

‘Heren, vandaag spreek ik tot u over Carlo Gesualdo, prins van Venosa, musicus, madrigalencomponist en... moordenaar.’

‘Moordenaar?’ vroeg Sandy overeind schietend. ‘Mag ik tere zielen eraan herinneren dat Shepherd ons tijdens onze laatste bijeenkomst vergast heeft op de onsmakelijke geschiedenis van de Tsjechische componist Frantisek Kotzwara, die in Londen een prostituee twee shilling bood als zij hem wilde castreren...’

Ik schraapte mijn keel. ‘Eerste bedrijf, eerste toneel. Het decor is, naar de titel aangeeft, in Gesualdo, een afgelegen comune in de provincie Avellino, een kleine honderd kilometer van Napels. Het landschap is golvend en overdadig groen. Huizen groepen samen op heuveltoppen alsof zij daar door een vulkaan zijn uitgespuwd. Wij bevinden ons niet slechts in een soort hemels paradijs, doch verrassend genoeg ook nabij de hel: Vergilius’ beruchte Hellemond, “de muil van de Orcus, waar de Rouw en de wrekende Wroegingen van het geweten hun leger hebben opgeslagen, waar de bleke Ziekten wonen, en eh... de droevige... eh, tom tietietom tietietom”. Ik ben er geweest, en het riekt er voorzeker verduiveld naar sulfer.

We schrijven 1566. Als tweede van in totaal vier kinderen wordt ten huize van Fabrizio Gesualdo en Geronima Borromeo een zoon geboren die vernoemd wordt naar zijn oom Carlo Borromeo (die in 1610 heilig verklaard zal worden): Carlo Gesualdo.’

‘Dus vrijwel een tijdgenoot van Shakespeare,’ kwam Forbes ertussen, me tartend boven zijn welbekende ostinato uit te komen.

‘Als jonge knaap leidde Carlo junior, pas tweede in de lijn van opvolging, een betrekkelijk zorgeloos leven. Zijn vader stond bekend als beschermheer van de schone kunsten en hij had de beschikking over een speciale muziekschool. De culturele sfeer waarin hij opgroeide sprak zozeer tot de verbeelding van de jongeman dat hij een virtuoos bespeler van diverse instrumenten werd en al op negentienjarige leeftijd zijn eerste compositie het licht deed zien. In 1584 stierf evenwel onverwacht zijn oudere broer Luigi, waarmee tevens een einde kwam aan Carlo’s zorgeloze jeugd. Nu immers kwam de verantwoordelijkheid voor het geslacht Gesualdo en uiteindelijk ook voor het bestieren van het familiebezit op zijn schouders te rusten. Het werd tijd man te worden.

Als echtgenote koos hij zijn nichtje Maria d’Avalos, die als een grote renaissancistische schoonheid werd beschouwd, ofschoon het portret van haar dat ik in de San Domenico Maggiore gezien heb die opvatting niet ondersteunt. Smaken veranderen. Hoewel zij nog slechts vierentwintig lentes telde, was zij reeds tweemaal gehuwd geweest. Een van haar vorige echtgenoten was gestorven aan een overdaad aan huwelijkse geneugten!’

‘Fij, fij!’ riep Sanderson, de mediëvist van Oxford, uit. ‘Dat verzint u maar!’

‘Geen sprake van,’ bromde Forbes. ‘Net zomin als hij die Kotzwara uit zijn duim zoog.’

‘Hun huwelijk vond plaats in dezelfde kerk waar ook haar staatsieportret hangt, tegenover palazzo San Severo te Napels, het onderkomen dat getuige was van zowel het formele begin als het abrupte einde van hun relatie. Deze verbintenis werd vrijwel onmiddellijk gezegend met de geboorte van een zoon.

Maria d’Avalos echter – en hier komen wij tot de kern van de zaak – ging een verhouding aan met don Fabrizio Carafa, de hertog van Andria. Of zoals Anatole France het fijntjes stelt: “Zij voerde hem terstond naar haar vertrek, alwaar zij hem niets ontzegde van al hetgeen hij van haar verlangde.”’

‘Hij schreef in het Frans, dus houdt u hem s.v.p. niet verantwoordelijk voor de vertaling,’ kwam Jessold ertussen, roekeloos zwaaiend met een glas rijnwijn. Eenieder die verwacht had dat deze jonge nieuwkomer zich in ons roemruchte gezelschap geïntimideerd zou voelen kwam bedrogen uit.

‘Zij zong haar duet met de don gedurende twee jaar, totdat de verhouding aan het licht werd gebracht door Gesualdo’s oom, ook een don, te weten don Giulio. Deed hij dit uit sympathie voor zijn neef? Welnee! De schone dame had zijn eigen toenaderingspogingen afgewezen en zijn ware motief was wraak. Carafa besloot wijselijk de liaison te beëindigen, doch Maria,’ – hier schraapte ik mijn keel – ‘wist hem met haar grote gaven op het terrein van de klassieke retorica op andere gedachten te brengen.

De verhouding werd evenwel op wel zeer brute wijze tot een einde gebracht in palazzo San Severo. Het was een warme Octoberavond in 1590. De valstrik, gebaseerd op het verwisselen en verwijderen van sloten, was listig gespannen. Carlo vertrok, zogenaamd voor een jachtpartij van enkele dagen, doch keerde tweeënhalf uur later reeds terug, waar hij het paar “in flagrante delicto di fragrante peccato” betrapte, waarbij zij elkander niets ontzegden van al hetgeen zij et cetera, in welke staat de gelieven wreedaardig om het leven werden gebracht. Naar verluidt zou Gesualdo geschreeuwd hebben: “Sla dood die schoft, tezamen met die boeleerster!” Een bediende zag hoe hij het vertrek weer binnenging en zijn vrouw opnieuw steken toebracht, om er zeker van te zijn dat zij dood was.

Men vond donna Maria in bed met opengesneden keel en wonden “in de buikstreek, inzonderheid in die delen welke men het meest onbezoedeld dient te houden”. Carafa, het slachtoffer geworden van een bezeten aanval, was bizar genoeg gekleed in een vrouwennachtjapon...’

‘De smakeloosheid!’ zei Sandy.

‘Hij had natuurlijk het eerste het beste wat voor de hand lag aangeschoten,’ opperde Jessold, alsof hij regelmatig in dezelfde situatie had verkeerd. Toen er ogen zijn kant op gingen stak hij in een verontschuldigend gebaar zijn handen op: ‘Zou u dat dan niet gedaan hebben? Nou, ik wel.’

‘Zelfs de vloer waarop hij lag droeg de sporen van die woeste aanval. De bebloede moordwapens werden in Gesualdo’s vertrekken gevonden.’

Ik wachtte even.

‘Stuitend,’ kwam Sandy ertussen.’Ik heb het over jou, Shepherd. Is ook maar één woord hiervan waar?’

‘Elk woord.’

‘In dat geval: bis.’