Michiel Heyns

Een jongensvriendschap

Vertaald door Rob van der Veer

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

Bij de vertaling van dit boek is gebruikgemaakt van zowel de Engelse als de Zuid-Afrikaanse versie.

Voor de weergave van het Shakespearecitaat op bladzijde 208 is gebruikgemaakt van de vertaling van Peter Verstegen. Amsterdam: Uitgeverij G.A. van Oorschot, 1993.

De vertaler ontving voor de vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel The Children’s Day

Copyright © 2002 Michiel Heyns

Copyright Nederlandse vertaling © 2012 Rob van der Veer /

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Omslag Bart van den Tooren

Omslagbeeld GeoNando

Binnenwerk Steven Boland

www.nieuwamsterdam.nl

www.clubvaneerlijkevinders.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 9789046812792

Voor Christine

Ter herinnering aan Johan

Het koele web

Kinderen verzwijgen hoe warm het is die dag,
Hoe vurig de geur van de zomerse roos,
Hoe eng de zwarte wolken en het onweersgerommel,
Hoe eng de stoet soldaten, hun luide getrommel.

Maar wij hebben woorden om de boze dag te sussen,
En woorden als besnoeiing van de wrede rozengeur.
Wij ontleden de nacht en haar grimmige muziek,
Wij ontleden de soldaten, de blinde paniek.

Er is een koel taalweb dat ons naar binnen trekt,
Wijkplaats voor een overmaat van vreugde en angst:
Verkleumd sterven wij daar een zeegroene dood
In verbale verzilting en welbespraakte nood.

Maar als wij onze tong van haar kluisters bevrijden,
Ons ontdoen van de taal en haar waterse gewoed,
Als wij vóór de dood – niet in ons stervensuur –
Worden bestookt door een roos, zwarte lucht en getrom,
Door de dag van het kind met zijn laaiende gloed,
Wordt waanzin ons lot, een hele levensduur.

Robert Graves

6 december 1968

‘Tennissen? Tegen de Eeltklauwen?’ vroeg Tony Miles, zogenaamd verbijsterd. ‘Doen de Eeltklauwen dan aan tennis?’

‘Schijnbaar wel, anders zouden ze ons niet uitgenodigd hebben,’ antwoordde meneer Moore.

‘Ik heb nog nooit van een tennis spelende Eeltklauw gehoord, jullie wel? Wie heeft er nou gehoord van een Eeltklauw die kan tennissen!’ Tony keek ons aan, en wij moesten bekennen dat we nog nooit hadden gehoord van een Eeltklauw die kon tennissen.

Een Eeltklauw was een leerling aan een ambachtsschool, en in de snobistische hiërarchie van het Wesley College stond hij nog lager aangeschreven dan de leerlingen van Afrikaanstalige scholen, een groeisector waar Kneuters en Trijnies, respectievelijk de mannelijke en vrouwelijke spruiten van de ondersoort Afrikaanse ruigkikker, zomaar onder hetzelfde dak les kregen. De enige sport waarin we normaal gesproken tegenover de Eeltklauwen kwamen te staan was rugby, want rugby was zo ongeveer de enige sport die op dat soort instellingen werd beoefend, althans, dat namen we aan; rugby was namelijk de hoogste en trouwens ook enige gemene deler binnen de blanke cultuur van Zuid-Afrika.

‘Misschien zijn ze net met tennissen begonnen en willen ze hun spel verbeteren,’ suggereerde meneer Moore, onze tennistrainer.

De Eeltklauwen in kwestie kwamen van de Goudveldse Technische School in Odendaalsrust, die ons had uitgenodigd – uitgedaagd, volgens meneer Moore – een toernooi tegen ze te spelen.

‘Dus nou moeten wij onze zaterdag opofferen om dat zootje Eeltklauwen te leren waar de voorkant van hun racket zit?’ vroeg Tony.

Maar meneer Moore hield voet bij stuk. Het zou onbeschoft zijn een dergelijk toenaderingsgebaar af te wijzen: als jongeren uit een bevoorrecht milieu waren we verplicht onze faciliteiten en talenten te delen met minder bevoorrechte mensen. Hoewel we er niet van overtuigd waren dat onze verplichtingen zo ver reikten, had meneer Moore nu duidelijk een onbespreekbaar moreel aspect aan het vraagstuk toegevoegd en dus legden we ons neer bij onze vermeende nobele inborst.

Omdat ons wedstrijdrooster al vol was, werd de krachtmeting genoteerd voor de laatste zaterdag van het schooljaar. Dat was ook de dag waarop wij als een speciale eindejaarsgunst iemand van onze zusterschool, het Victoria High, mochten uitnodigen voor de wekelijkse filmvoorstelling in de aula. Maar, zo benadrukte meneer Moore, de voorstelling vond pas ’s avonds plaats en zou dus geen inbreuk maken op onze sportverplichtingen. We zouden ruimschoots op tijd terug zijn voor de film.

Het werkte al evenmin bevorderlijk toen we hoorden dat de Eeltklauwen gevraagd hadden of ze naar ons toe mochten komen: het bleek dat ze maar twee banen hadden, en ze beseften zelf ook dat de wedstrijd daardoor onnodig lang zou gaan duren.

‘In hemelsnaam,’ klaagde Stephen Maddox, ‘ze hebben zelf niet eens tennisbanen en verwachten wél dat wij tegen ze spelen!’

Opnieuw zei meneer Moore vermanend dat het gebaar niet afgewezen mocht worden: ‘Misschien willen die jongens graag een keertje naar de stad – en jullie hebben eigenlijk toch geen zin om naar Odendaalsrust toe te gaan, of wel soms?’

Daar viel niets tegen in te brengen, en zodoende werden de nodige regelingen getroffen voor het bezoek van de Eeltklauwen. Onze gastvrijheid strekte zich zelfs uit tot een lichte middagmaaltijd, maar gezien de kookkunst van mevrouw Cameron, die voor ons eten zorgde, viel dat bepaald niet af te schilderen als een extreem royaal gebaar.

Hoewel ervan werd uitgegaan dat onze tegenstanders meteen na het toernooi naar Odendaalsrust terug zouden keren, heerste er toch een gevoel dat ze zich brutaalweg aan ons opdrongen, en dat werd hen zelfs kwalijk genomen door jongens die doorgaans diep neerkeken op de leden en de aangelegenheden van de tennisploeg. Het verzet was zo luidruchtig en onbeschaamd dat meneer Robinson, ons schoolhoofd, zich geroepen voelde tijdens de schoolkerkdienst ‘met leedwezen’ kennis te nemen van de ‘onverkwikkelijke hoogmoed waarmee mensen hun naaste discrimineren, louter omdat hij niet over dezelfde voorrechten beschikt’. Dat bracht de gemoederen geenszins tot bedaren: alle protesten werden voortaan heimelijk geuit. De algemene stemming was dat de geest van het Wesley College de inval van de Eeltklauwen ternauwernood zou overleven.

Omdat ik zelf half Afrikaans was, kon ik mezelf er niet toe brengen net als mijn schoolmakkers minachtend te doen over alles waar de Afrikaner gemeenschap voor stond. Tegelijkertijd was ik overgevoelig voor de geringste verdachtmaking dat ik zelf misschien een Kneuter was. Gelukkig was Engels mijn beste vak; ik haalde trouwens meestal de hoogste cijfers van de klas. Dat was een redelijk bevredigende prestatie, maar op het Wesley viel academisch succes vrijwel in het niet bij sportprestaties en spectaculaire staaltjes als het uit de keuken jatten van de broodpudding die bestemd was voor het avondeten van het schoolhoofd, zoals Sydney Broadbean regelmatig deed, of je eigen scheten in de fik steken, de specialiteit van Peter Emery. Op dat soort kunststukjes was ik niet jaloers – ze leunden te veel op hun eigen succes en lieten zich niet indelen qua mate van perfectie – maar wel koesterde ik de geheime ambitie om publiekelijk en onweerlegbaar te bewijzen dat ik boven de massa kon uitstijgen.

Tennis bood me de gelegenheid om dit ideaal te verwezenlijken. Hoewel het spel natuurlijk geen aanspraak kon maken op dezelfde verdwaasde aanbidding die rugby teweegbracht bij zelfs redelijk intelligente Afrikaners, werd tennis op het Wesley gehuldigd als de bestaansreden van Wimbledon, dat voor de methodistische verbeelding alle aantrekkingskracht van snobisme en privilege had die zij gewetensvol pretendeert af te keuren. In Bloemfontein, het barre centrum van de Republiek van Zuid-Afrika, had tennis iets van een aan heroïek grenzende perversiteit.

Tot mijn eigen verbazing, en die van de meesten van mijn leeftijdgenoten, bleek dat ik ‘er een uitstekend oog voor had’, zoals meneer Moore het noemde. Dat had ik waarschijnlijk te danken aan mijn voormalige ervaringen met de hobbelige baan van Verkeerdespruit, mijn geboortedorp, waar de grillige vlucht van de bal me geleerd had de algemeen geldende wetten van de dynamica niet als vanzelfsprekend te ervaren, maar juist tot de allerlaatste seconde te wachten voordat ik me verplichtte tot de uitvoering van een slag. Dat gaf mijn spel een schier spastische en zweepslagachtige onvoorspelbaarheid waardoor mijn tegenstanders in verwarring werden gebracht, en toen ik eenmaal in de vierde klas zat, was ik een van de beste tennisspelers van de school. Ik was zelfs de derde speler, na twee leerlingen uit de eindexamenklas, Tony Miles en Peter Emery. Maar Tony Miles, schooloudste en sportkampioen, was afgezien van huiswerk maken in alles zo’n uitblinker dat hij automatisch buiten elke rangorde viel. In feite was ik dus eigenlijk de tweede speler van de school, na Peter Emery.

Eén dag voor de wedstrijd meldde Tony Miles zich bij de ziekenboeg. Aan de zuster vertelde hij dat hij zijn lies had verrekt toen hij in de kelder zijn koffer van het rek had gehaald om te gaan inpakken voor de vakantie. Meneer Moore keek hem sceptisch aan.

‘Weet je dat heel zeker, Miles?’ vroeg hij. ‘Je bent meestal niet zo rap met inpakken.’

‘Natuurlijk weet ik het zeker, meneer,’ zei Tony. ‘Als je je lies verrekt, dan weet je dat heel goed.’ De groep permanente Tony Miles-bewonderaars lieten een waarderend gegrinnik horen. Ze wisten best dat de ziekenzuster het vertikte om ergens naar te kijken dat tussen middel en knie lag. Haar vaste reactie was: ‘Nou, als het daarbeneden zit, moet je maar voorzichtig aan doen.’ Daarna schreef ze aspirine of een pleister voor, of soms allebei, al naargelang de ernst van de beweerde blessure.

‘Dan kun je zaterdagavond zeker ook niet naar de film,’ merkte meneer Moore op.

‘Ik weet het niet, meneer, misschien moet ik me er maar naartoe slepen – u weet dat ik als schooloudste de meisjes welkom moet heten en zo.’ Met een overdreven hinkstapje maakte hij zich uit de voeten, vergezeld van zijn grinnikende trawanten. Ik werd dus bij verstek bevorderd tot nummer twee, en toen Peter Emery diezelfde avond werd uitgeschakeld doordat hij brandwonden opliep bij een spectaculair optreden na een bijzonder giftige versie van de koolsoep van mevrouw Cameron, bleek ik opeens speler nummer één te zijn. Ik was belezen genoeg om te beseffen dat menig beroemde carrière in een stroomversnelling was geraakt door de toevallige afwezigheid van de zogenaamde ster – gewoonlijk om een of andere onbenullige reden – maar een liesverrekking en een geschroeid achterste hadden wel iets uitzonderlijk banaals. Ik nam me voor een briljant optreden af te leveren, zodat niemand ook maar met één vinger kon wijzen naar de omstandigheden van mijn debuut. Heldenmoed, zei juffrouw Smithers, onze lerares Engels, is grotendeels een kwestie van op het juiste moment aanwezig zijn op de juiste plaats, maar ik wist dat je ook nog de juiste persoon voor die rol moest zijn.

De dag van de tenniswedstrijd was ook de eerste echte zomerdag: bloedheet, met een verzengende wind die de dreiging van onweer inhield. We zaten met een klein groepje buiten te wachten op de aankomst van de Eeltklauwen, eerder als keuringscommissie dan als welkomstcomité. Niet dat we ze konden wegsturen, zelfs niet als ze gehuld in dierenvellen en bewapend met katapulten zouden komen opdagen, maar het heeft altijd een bepaalde bekoring om als eerste ergens aanwezig te zijn, en de algemene opvatting was dat het Bezoek van de Eeltklauwen iets zou zijn om voorgoed te onthouden.

De eerste teleurstelling was het transportmiddel van de Eeltklauwen. We hadden van tevoren vrijelijk en onvriendelijk gefantaseerd over een met glimmend kunstbont overtrokken schoolbus of een oranje geverfde legertruck. Wat er kwam aanrijden was een alledaagse en heel respectabele bestelbus; en wat er naar buiten klom was een groepje doodgewone, licht geïntimideerde schooljongens, totaal niet het onbeschaafde gepeupel uit onze methodistische verbeelding. Ze hadden hun schooluniform aan; weliswaar een onooglijke combinatie van geel en roodbruin, maar toch een uniform, compleet met das, pet, schoenen en sokken. Voor zover we konden zien, ontbraken er geen ledematen of zelfs tanden, en op het eerste gezicht zagen ze er ook niet echt ongewassen uit. Afgezien van het feit dat ze een waarschijnlijk abnormaal ingetogen indruk maakten, zagen ze eruit als zes doodgewone jongens. Het was zichtbaar een warme rit geweest: hun haren zaten aan hun voorhoofd geplakt en het witte overhemd van de jongens die hun blazer hadden uitgetrokken, vertoonden grote zweetplekken onder hun armen.

Tim Watkins, die naast me stond, greep dat meteen aan om te zeggen: ‘Tjezis, je kan wel zien dat ze niet gewend zijn kleren aan te hebben.’ Na een vluchtige monstering van de pas aangekomenen vervolgde hij: ‘Gossie, die ene daar ziet eruit alsof hij rachitis heeft.’ Ik keek naar de plek waar hij naar wees en daar, met zijn ogen knipperend in het felle zonlicht, in al zijn onbeholpen onverstoorbaarheid, stond Fanie van den Bergh.

‘O, die daar?’ liet ik me zo achteloos mogelijk ontvallen. ‘Volgens mij ken ik die van… van de plaats waar ik ben opgegroeid. Hij was er een van de armeluiskinderen.’

Inhoud

1

1

1962

Kinderen zijn van nature nieuwsgierig naar nieuwelingen, hetzij om zich over ze te ontfermen, hetzij om ze te kunnen pesten. Vandaar dat zelfs de komst van Fanie van den Bergh lichte ophef veroorzaakte toen meneer Viljoen, het schoolhoofd, met hem ons klaslokaal binnen liep en juffrouw Jordaan hem op de eerste rij neerzette, recht naast mij, met alleen het gangpad tussen ons in. Vrijmoedig bekeek ik hem van top tot teen, maar hij zag er niet uit als iemand om je over te ontfermen of om te pesten – anders gezegd, hij zag er doodnormaal uit. Hij was heel mager, maar dat gold voor meer kinderen in de klas; hij ging armoedig gekleed in groezelige plunje, maar ook dat was in Verkeerdespruit niets bijzonders. Hij droeg een stel versleten schoenen, waarmee hij zich juist wel onderscheidde van de anderen in de klas, die meestal op blote voeten liepen. Dat hij schoenen aanhad was waarschijnlijk een concessie aan zijn eerste dag op school. Mensen uit Verkeerdespruit, zei mijn moeder altijd, moeten bewijzen dat ze schoeisel bezitten. Ik droeg nooit schoenen, zelfs niet op de laatste dag van het trimester wanneer de anderen dat wel deden.

In de loop van de ochtend stelde juffrouw Jordaan haar nieuwe leerling een paar vragen, deels om hem het gevoel te geven dat hij welkom was en deels ook, denk ik, omdat ze een beetje nieuwsgierig was; ze was nog niet lang genoeg in Verkeerdespruit om de hoop op een uitzondering te laten varen. Maar Fanie was dat duidelijk niet. Haar vragen lokten alleen het gewone stugge zwijgen van onwetendheid of verlegenheid uit, of misschien wel van allebei. Zij en de vijfentwintig leerlingen van de derde en de vierde klas gingen weer verder met hun vaste bezigheden en Fanie van den Bergh bezette voortaan zijn bescheiden plekje in het gezapige lager onderwijs van de Oranje-Vrijstaat.

Tijdens de eerste pauze werd het laatste restje nieuwsgierigheid snel bevredigd: Fanie deed zonder morren mee aan een spelletje pinkelen, wat duidde op een aanvaardbare combinatie van aanpassingsbereidheid en gezagsondermijning: pinkelen, een spelletje waarin een lange stok als kolf en een kort stokje als bal dienden, werd officieel verboden nadat Marius Venter een snee op zijn voorhoofd opliep toen hij een fikse zwieper van Louis van Niekerk wilde opvangen. Fanie weidde niet uit over waar hij vandaan kwam, al vertelde hij wel dat hij afkomstig was uit Ficksburg, dat niet dichtbij genoeg lag om hem een van ons te maken en ook niet ver genoeg om hem iets uitheems te geven. Hij was negen jaar, de gemiddelde leeftijd voor onze klas, behalve in het geval van Tjaart Bothma, wiens vader hem een jaar lang van school had gehouden nadat hij in ons plant- en dierkundeboek op een verwijzing naar de evolutie was gestuit. Er werd algemeen geloofd dat Tjaarts vader, ook bekend als Baviaanbakkes Bothma, zich zo druk maakte over de evolutietheorie omdat er een onflatteuze verklaring voor zijn eigen uiterlijk in lag, maar doorgaans spraken wij in Tjaarts gezelschap niet over bavianen, want de leeftijdsvoorsprong van een jaar gaf hem een onevenredige voorsprong in grootte.

Het enige bijzondere aan Fanie was dat hij geen broers of zusjes had: gezinnen met één kind waren in 1962 iets ongewoons in Verkeerdespruit. Hoewel ik zelf enig kind was, vereiste dat eigenlijk geen verklaring, want ik was er gewend aan geraakt dat ons gezin net even anders was dan de rest van het dorp. Maar Fanie was in elk ander opzicht zo doodgewoon dat zelfs deze afwijking van de gangbare vierkindernorm iets ongerijmds had. Zijn vader was de nieuwe barman in het hotel van Loubser, als vervanger van Schalk Redelinghuis, die volgens de verhalen alle winst had verzopen. Onze conclusie was dus dat zijn vader een man van nuchtere gewoonten was, en Louis van Niekerk verklaarde veelbetekenend: ‘Daarom is hij ook enig kind.’

‘Hoezo dan?’ vroeg ik met tegenzin, onwillig om Louis de kans te bieden met zijn deductieve talenten te pronken.

‘Omdat zijn vader barman is, natuurlijk,’ antwoordde hij pedant. ‘Dat betekent dat hij te laat thuiskomt.’

Het lag op het puntje van mijn tong om te vragen te laat waarvoor, maar dat was duidelijk wat Louis van Niekerk van me verwachtte, dus zei ik alleen maar ‘O’, en bukte me om een denkbeeldige doorn uit mijn voet te halen.

Nu volledig verklaard en in een vakje gestopt nam Fanie van den Bergh onze aandacht niet verder in beslag. Niemand deed vervelend tegen hem en sommige kinderen deden zelfs aardig: degenen die geen beste vriendje hadden en die dachten dat Fanie dat misschien kon worden, en anderen, zoals ik, aan wie was bijgebracht dat je aardig tegen vreemden moest zijn. Volgens mij had niemand me daar ooit een reden voor opgegeven, maar ik aanvaardde het, net zoals ik aanvaardde dat je niet je neus aan je mouw afveegde of het over Kaffers had – nog meer bewijzen dat we anders waren dan de rest van Verkeerdespruit.

Mijn vader was de plaatselijke rechter en we woonden in het op een na grootste huis in Verkeerdespruit, na de pastorie – eigenlijk het op twee na grootste, maar het allergrootste huis behoorde aan dokter Mazwai in de locatie, dus dat telde niet mee. Eigenlijk telde de pastorie ook niet mee, want die was eigendom van de kerk, wat betekende dat wij ervoor hadden betaald met de zespennystukken die we in de collectieschaal gooiden. Je zou dus kunnen denken dat we het grootste huis van Verkeerdespruit bezaten, en dat dacht ik dan ook. Bovendien was mijn vader Engelstalig en hoewel dat niet uniek was, kwam het maar zelden voor in Verkeerdespruit; mijn naam, Simon, moest op z’n Engels worden uitgesproken, maar mijn leeftijdsgenoten beschouwden dat als pure aanstellerij. Mijn ouders kwamen uit de Kaap, die zelfs nog groter was dan Bloemfontein en over het algemeen als beschaafder werd beschouwd.

Wat Verkeerdespruit betreft… Verkeerdespruit genoot geen aanzien in de ogen van de rest van de wereld. Het werd in ons geschiedenisboek alleen maar genoemd als plaats van herkomst van een onbeduidende, ‘vriendschappelijke’ inboorlingenstam – wat betekende dat die inboorlingen zich niet hadden verzet toen hun gebied door de Voortrekkers werd ingenomen – en als plaats waar twee Voortrekkerleiders, bij ontstentenis aan een vijand tegenover wie ze één front konden vormen, met elkaar begonnen te ruziën, wat erop uitliep dat de ene groep nijdig was weggetrokken en vervolgens tot op de laatste man werd afgeslacht door een minder vriendschappelijke inboorlingenstam in Natal. De andere groep was achtergebleven om zich te vestigen in wat later het weinig bruisende blanke dorp Verkeerdespruit zou worden. Zelfs die naam – het verkeerde riviertje – had iets mistroostigs, alsof de stichters van het dorp hun vergissing wel hadden opgemerkt, maar te lamlendig waren geweest om er iets aan te veranderen. De heldhaftige groep die was weggetrokken om elders de dood tegemoet te gaan werd jaarlijks herdacht met een lugubere ceremonie bij de vierkante cementplaat met de karrensporen van de ossenwagen die Verkeerdespruit had bezocht tijdens het eeuwfeest van 1938, toen de Grote Trek symbolisch werd nagedaan. In het vierkante stuk cement stond ook de duidelijke afdruk van een hooggehakte schoen van de toenmalige burgemeestersvrouw, die een drankprobleem had; dat zeiden de mensen tenminste.

Alles bij elkaar waren mijn ambities groter dan mijn omgeving. Het was in elk geval een uitgemaakte zaak dat ik na de zesde klas naar Free State College in Bloemfontein gestuurd zou worden. Mijn moeder zei dat je na een bepaalde leeftijd meer van een school mocht verlangen dan louter het ‘elementaire’; elementairder dan Verkeerdespruit bestond er niet, zei ze, tenzij je een ernstige verstandelijke achterstand zou willen oplopen.

Door aardig tegen Fanie te doen liet ik zien dat ik in mijn gedrag hogere normen hanteerde dan de rest van Verkeerdespruit. Ik vertelde mijn moeder over de nieuwe jongen en zij ging bij zijn moeder op bezoek, zoals ze dat deed bij alle nieuwe ingezetenen van het dorp, deels vanuit haar maatschappelijke plicht en deels in haar hoedanigheid als secretaresse van de Oranje Vrouwenvereniging, ofwel de ovv, een liefdadige vrouwenorganisatie die zich voor arme blanken inzette. Ze vertelde dat de Van den Berghs inderdaad heel arm waren en dat ze er regelmatig op bezoek zou moeten gaan, iets waar ze zich niet op verheugde, omdat mevrouw Van den Bergh aan één stuk door praatte en mijn moeder, ondanks het feit dat ze zelf ouder was, hardnekkig met u bleef aanspreken.

Door het nieuws van mijn moeder aangespoord tot mijn eigen vorm van liefdadigheid bood ik Fanie van den Bergh tijdens de pauze een van mijn eigen dubbele boterhammen aan, maar daar bedankte hij voor, wat niet erg beleefd was, vond ik. Het was wittebrood, wat als een lekkernij werd beschouwd, want wit meel werd niet door de staat gesubsidieerd, anders dan het bruine meel dat door de armen werd gebruikt. Toen ik Fanie even later een vetkoek van Louis van Niekerk zag accepteren, concludeerde ik dat hij niet aan wittebrood gewend was en dat hij niet wist dat het beter voor hem was dan vetkoek. Míjn moeder maakte nooit vetkoek.

Ondanks deze afwijzing hielp ik Fanie van den Bergh af en toe met rekenen. Dat leek hij meer op prijs te stellen dan mijn boterham, hoewel het hem eigenlijk niet interesseerde hoe ik bij de uitkomst was gekomen en hij al meer dan tevreden was met het antwoord op de sommen. Het lukte me niet hem te helpen met lezen: het was net iets te hoog gegrepen voor me om hem duidelijk te maken waarom letters in een specifieke combinatie ‘hond’ betekenden, en niet ‘kat’. Volgens mij behoorde Fanie zonder enige uitleg zo’n eenvoudig onderscheid te kunnen maken. ‘Zie je dan geen verschil tussen “kat” en “hond”?’ vroeg ik ongeduldig, en met een uitgestreken gezicht antwoordde hij: ‘Nee.’

‘Nou, wat is dat er dan voor een?’ vroeg ik en ik wees naar de bastaardhond van mevrouw Maree, die toevallig op dat moment langs het schoolhek draafde. Mevrouw Maree woonde naast de school en had altijd wel iets te klagen over een bepaald aspect van ons gedrag. Haar hond was echter een vriendelijk beest dat zich soms verwaardigde Dumbo, mijn halfjaar oude hondje, met een bezoek te vereren.

‘Dat is Schavuit,’ antwoordde hij.

‘Ja, maar wat is Schavuit voor iets? Een hond of een kat?’ zei ik er snel bij om de beschikbare categorieën te verkleinen.

‘Een hond, natuurlijk,’ zei hij, me aankijkend alsof ík de debiel was.

‘Maar als jij wél een hond herkent als je er een ziet, waarom herken je dan het woord niet als je het ziet?’ vroeg ik triomfantelijk.

Hij zat even te prakkiseren. ‘Omdat het woord geen staart en oren heeft,’ verklaarde hij ten slotte.

‘Maar een kat heeft ook een staart en oren,’ sloeg ik terug, danig in mijn sas dat hij zo behulpzaam in mijn pedagogische strik was gestapt, maar hij zei alleen maar: ‘Anders dan die van een hond.’ Later hoorde ik dat hij tegen Tjaart Bothma had gezegd dat ik geen verschil zag tussen een hond en kat, en ik kwam tot de conclusie dat Fanie van den Bergh een domkop was. Hij leek daar zelf over in zalige onwetendheid te verkeren en ging onverstoord zijn gang, zonder zichtbaar last van zijn tekortkomingen te hebben. En ook wees juffrouw Jordaan hem niet op zijn hopeloze toestand, zoals ze regelmatig met andere leerlingen deed. Dat vond ik niet rechtvaardig, aangezien veel van degenen die de wind van voren kregen lang niet zo hopeloos waren als Fanie.

Nu ik mijn plicht tegenover Fanie van den Bergh had gedaan, was ik bereid hem naar de vergetelheid te verwijzen die hij op grond van zijn talenten verdiende, en ik staakte mijn pogingen hem iets bij te brengen. Natuurlijk deed ik nog wel aardig tegen hem, maar er was niet echt veel om aardig over te doen. Zonder het zelf te weten sterkte mijn moeder me in deze overtuiging met haar verslagen over haar bezoeken aan de moeder van Fanie.

‘Ik weet niet,’ verklaarde ze een keer ’s avonds aan de eettafel, ‘waarom ik nog mijn best doe.’

‘Je best waarvoor?’ wilde mijn vader weten.

‘Ach, voor mensen die niet te helpen zijn, zoals mevrouw Van den Bergh.’

Ik spitste mijn oren. ‘Waarom is ze dan niet te helpen?’

‘Ik denk dat ze niet geholpen wíl worden. Ik heb haar het receptenboek gebracht dat wij samengesteld hebben, het boek met die voedzame maaltijden…’

‘Je bedoelt Gezonde maaltijden voor grote gezinnen?’ vroeg mijn vader glimlachend.

‘Ja, en nou klaagt ze dat er geen recept voor vetkoek in staat – vetkoek, nota bene! Dat spul is puur zetmeel en vet! Dat is precies het soort eten waar we die mensen van af proberen te brengen.’

‘Waarom wil ze vetkoek maken?’ vroeg ik, op het spoor van een geheel eigen theorie.

‘Kennelijk zit haar zoon voortdurend te zeuren dat ze vetkoek moet maken. Ik heb tegen haar gezegd dat ze tegen hem moet zeggen dat het slecht voor hem is, maar volgens mij gelooft ze me niet.’

Ik knikte; Fanie had dus echt liever de vetkoek van Louis gehad dan het wittebrood van mijn moeder.

‘En bovendien,’ vervolgde mijn moeder, ‘zegt ze dat ze het boek niet kan gebruiken, want ze zijn geen groot gezin. Het is voor haar geen enkel punt.’

‘En wat is dan jouw punt?’ vroeg mijn vader.

‘Tja, dat de recepten bedoeld zijn voor mensen die te arm zijn om vlees en eieren en dat soort dingen te bekostigen.’

‘Nou, waarom hebben jullie de titel dan niet veranderd in Gezonde maaltijden voor mensen die te arm zijn om vlees en eieren en dat soort dingen te bekostigen?’ vroeg mijn vader.

‘Ach, kom nou, John, dat is het punt niet!’ zei mijn moeder lachend en hoewel ik niet begreep waarom ze lachte, zag ik wel wat ze bedoelde. Het punt was dat het voor de Van den Berghs geen punt was.

Anders dan mijn moeder, die volhardde in haar pogingen de levensstandaard van de Van den Berghs te verbeteren, gooide ik meteen de handdoek in de ring. Fanie van den Bergh bezette zijn onopvallende plaatsje in het anonieme landschap van Verkeerdespruit en zo zou dat zijn gebleven als hij niet na verloop van tijd toch heel bijzonder was gebleken.

Dit feit, op zich al verrassend, werd ons op sensationele manier duidelijk gemaakt. De klas was bezig zich met een moeizaam gemompel door het uurtje hardop lezen te banen – voor mij altijd een beproeving, want ik werd iebel van de hakkelende vorderingen van de anderen en las zolang maar in het vooruit. Vandaar dat ik in de gelegenheid verkeerde om de rest van de klas in de gaten te houden. De meeste kinderen hadden hun ogen strak op de leestekst gericht, doodsbenauwd dat er van hen gevraagd werd een stukje hardop te lezen.

Fanies blik was eveneens strak op de bladzijde gericht: als het mogelijk was woorden te ontcijferen door ernaar te staren, zou hij beslist de beste lezer van de klas zijn geweest. Je zou zweren dat zijn concentratie voortsproot uit een innig verlangen tot begrip. Maar opeens, zonder enige aankondiging, begon hij te kantelen. Een ogenblik later viel hij uit de bank en lag hij op zijn rug in het gangpad. Het gebeurde zo onverwachts dat mijn opvattingen over de indeling van menselijk gedrag volkomen werden ontkracht. Ik gaapte hem aan met het afgrijzen van onbegrip en zag hoe hij verstijfde terwijl zijn vuisten zich balden en zijn rug zich kromde. Inmiddels waren alle ogen van de klas op hem gericht, met uitzondering van die van juffrouw Jordaan; zij was met haar volle aandacht bij de stotterende lezer van dat moment en besefte nog niet dat er iets mis was.

Achter in de klas begon iemand te giechelen. ‘Fanie! Sta op!’ fluisterde ik, meer om voor mezelf de schijn van normaliteit te bewaren dan omdat ik geloofde dat het iets zou uithalen. Mijn woorden hadden eerlijk gezegd een opmerkelijke uitwerking: Fanie begon stuiptrekkingen te krijgen, waarbij zijn hoofd ritmisch op de vloer bonkte. Toen juffrouw Jordaan eenmaal bij hem stond, lag er schuim om zijn mond en was de helft van de klas hysterisch.

‘Hou je gemak!’ snauwde ze in het voorbijgaan tegen Jesserina Schoeman, die verschrikter had gereageerd dan de anderen, en schudde haar ruw aan haar arm. Jesserina slikte en hield haar gemak. Juffrouw Jordaan knielde bij het heftig op en neer gaande lichaam van Fanie van den Bergh en greep hem bij zijn schouders. ‘Fanie!’ schreeuwde ze, en ik zag wel dat ze bijna net zo bang was als wij. Toen vond ze een categorie.

‘Hij heeft vallende ziekte,’ verklaarde ze.

Deze inlichting had ogenblikkelijk een kalmerend effect. Vallende ziekte was iets waar we weleens over hadden gehoord. De nare beproeving was benoemd en verklaard en had voor ons zijn angel verloren. Fanie bleef zich als enige onbewust van deze bezweringsformule. Zijn hoofd sloeg nog steeds ritmisch tegen de vloer, zijn ogen en mond bleven stevig dichtgeklemd.

‘Hij gaat zijn tong inslikken,’ sprak juffrouw Jordaan, en onze angst voor het vreemde was plotseling terug. Ze greep Fanie bij zijn onderkaak. ‘Geef me een liniaal.’

Die van mij lag het dichtstbij. Juffrouw Jordaan griste hem uit mijn onhandige vingers en probeerde met haar linkerhand Fanies vastgeklemde mond open te wringen, terwijl ze de liniaal in de rechterhand vasthield. Zodra het haar was gelukt zijn kaken van elkaar te dwingen, klampten Fanies tanden zich vast om haar vingers. Ze gilde en timmerde Fanie met de liniaal op zijn hoofd. Jesserina Schoeman gilde ook, en juffrouw Jordaans volgende mep trof haar op haar been.

Dat werkte kalmerend op zowel juffrouw Jordaan als Jesserina, maar bij Fanie haalde het weinig uit. Juffrouw Jordaan begon zijn kaken open te wringen met de liniaal en slaagde erin haar vingers te bevrijden. Ik constateerde gefascineerd dat ze bloedden. Inmiddels was de liniaal stevig tussen Fanies tanden gewrikt en kon juffrouw Jordaan zich ontspannen.

‘Nou zal hij in elk geval zijn tong niet inslikken,’ zei ze grimmig, op een toon die te kennen gaf dat hij het eigenlijk had verdiend zijn tong in te slikken, met alle gevolgen van dien. Gerustgesteld vergaven we Fanie dat hij juffrouw Jordaan had gebeten en bleven we met iets minder opwinding naar hem kijken.

De aanval duurde ongeveer vijf minuten. Toen hielden de stuiptrekkingen plotseling op en werd Fanie slap. Zijn ogen waren nog dicht, maar de liniaal viel met een gekletter uit zijn mond. Ik pakte hem op en bestudeerde met veel interesse de tandafdrukken in het hout. ‘Laat eens zien,’ fluisterde Annette Loubser, en de liniaal ging van hand tot hand door een geïmponeerde klas, als bewijsstuk van de drift van Fanies aanval.

We droegen Fanie naar het kantoortje van het schoolhoofd, het coördinatiecentrum voor alle crisissen, en meneer Viljoen bracht hem met zijn auto naar huis. Juffrouw Jordaan, enigszins bleek van de pijn en de schrik, met haar vingers in een verband uit de EHBO-doos in het kantoortje van het hoofd, gaf ons uitleg over de aanval.

‘Sommige mensen krijgen zulke toevallen omdat ze aan een ziekte lijden,’ zei ze. ‘Het is niet gevaarlijk,’ – ze keek vluchtig naar haar verbonden vingers – ‘maar je moet oppassen dat je zo iemand niet aan het schrikken maakt of zo, want dat kan een toeval veroorzaken.’

‘Wat gaat er nu met Fanie gebeuren?’ vroeg ik.

‘Hij zal gauw wel weer in orde zijn,’ stelde ze me gerust.

‘Fanie van den Bergh heeft vanmiddag een toeval gehad,’ verkondigde ik tijdens het middageten. Tot mijn teleurstelling wekte dit brokje nieuws minder interesse bij mijn moeder dan ik had gedacht.

‘Ja, hij lijdt aan epilepsie,’ zei ze. ‘Zijn moeder heeft me erover verteld.’

‘Epi…?’

‘Epilepsie. Zulke mensen krijgen epileptische aanvallen.’

‘Hij heeft juffrouw Jordaan gebeten,’ ging ik verder, vastbesloten toch iets van sensatie uit het hele verhaal te wringen. Nu had ik meer succes.

‘Waarom? Heeft ze geprobeerd zijn mond open te krijgen?’

‘Ze wilde een liniaal in zijn mond steken om te voorkomen dat hij zijn tong inslikte.’

‘Tss,’ zei mijn moeder wrevelig, ‘dat oude bijgeloof. Ze had hem alleen maar op zijn zij hoeven draaien.’ Mijn moeder was verpleegster geweest – ‘gediplomeerd verpleegster,’ benadrukte ik altijd het verschil – voordat zij en mijn vader met elkaar trouwden. ‘Zeg maar tegen haar dat ze blij mag wezen dat hij niet al haar vingers heeft afgebeten.’ Ik zou er niet over dromen om iets van dien aard tegen juffrouw Jordaan te zeggen, maar als mijn moeder kritiek had op onze juffrouwen en meesters, zat ik me stiekem altijd te verkneukelen.

De volgende dag was Fanie van den Bergh terug op school zonder in het oog lopende gevolgen van zijn toeval. Hij genoot meer aandacht dan hem te beurt was gevallen sinds zijn aankomst, maar hij bleek net zo zwijgzaam over zijn toeval te zijn als over alle andere aspecten van zijn leven. Nee, hij herinnerde zich er niets van, en nee, hij had de juffrouw niet expres gebeten, en nee, hij dacht niet dat het kwam omdat hij was geschrokken. Bewapend met mijn moeders superieure kennis was ik spraakzamer over het onderwerp dan Fanie.

‘Mijn moeder zegt dat de juffrouw niet had moeten proberen een liniaal in zijn mond te drukken; ze had hem op zijn zij moeten draaien. Hij had een epileptische aanval,’ verklaarde ik. Ik had voor school op het woord geoefend.

‘Weet jouw moeder daar soms iets van af?’ vroeg Louis van Niekerk uitdagend. Als zoon van een politieman voelde hij zich verplicht me bij ieder wetsgeschil te steunen, maar hij ging meteen tot de aanval over als hij van mening was dat ik mijn boekje te buiten ging.

‘Ze is gediplomeerd verpleegster,’ speelde ik mijn troefkaart uit en bood Fanie van den Bergh een boterham met abrikozenjam aan. Dit keer accepteerde hij hem, maar zonder te bedanken.

Fanies aanval was al spoedig geschiedenis. We namen ons voor hem niet aan het schrikken te maken, maar omdat er normaal gesproken weinig mensen in de klas zaten die zoiets zouden doen, maakte dat voor ons eigen leven of dat van Fanie weinig verschil. De belangstelling laaide weer even op toen juffrouw Jordaan zonder verband op school verscheen, en we rekten allemaal onze nek om de afdrukken te zien die Fanies tanden hadden achtergelaten. Ze waren echter teleurstellend zwak en ik concludeerde dat de juffrouw onnodig streng was geweest door Fanie te slaan, vooral omdat de bijtwonden het gevolg van haar eigen onkunde waren geweest.

Fanie keerde terug naar zijn vorige staat van aanvaardbare obscuriteit. Op een dag wist hij echter voor korte tijd aan zijn vrijwel onzichtbare bestaan te ontsnappen door op de speelplaats te verschijnen met een bruine papieren zak in zijn hand, glimmend en doorschijnend van het vet.

‘Wat heb je daar, Fanie?’ vroeg Louis, hoewel niemand zich kon vergissen in de aanblik van een zak vetkoek.

‘Vetkoek,’ zei Fanie, half verlegen, half trots. ‘Wil je er eentje?’ en wat hij uit de zak haalde was de grootste en wanstaltigste vetkoek die ik ooit had gezien. Mevrouw Van den Bergh was duidelijk nog aan het experimenteren. Ik onderdrukte een giechelbui, maar Louis van Niekerk, die nooit een blad voor de mond nam, zei: ‘Tjezis, het lijkt wel een koeienvlaai. Geef op, laat maar proeven,’ en hij pakte het vreemde voorwerp aan en hapte er voorzichtig in. ‘Smaakt lekkerder dan het eruitziet,’ luidde zijn halfgare bevinding.

‘Hiero,’ zei Fanie en hij stak een tweede stuk vetkoek, nog grilliger gevormd dan het eerste, naar me uit. ‘En dit is er een voor jou.’

‘Nee, dank je,’ zei ik. ‘Mijn moeder zegt dat vetkoek slecht is voor een mens.’

Met de vetkoek nog in zijn uitgestrekte hand keek hij ernaar alsof hij hem voor de eerste keer zag. Toen gooide hij het versmade voorwerp met een boog over het hek op de stoffige straat. Schavuit kwam aangedraafd, rook eraan, pakte hem in zijn bek en liep ermee weg naar het achterplaatsje van mevrouw Maree. De volgende dag maakte het hoofd bekend, vlak voordat we in rijen naar binnen gingen, dat mevrouw Maree geklaagd had dat we haar hond ‘smerigheid’ hadden gevoerd en dat hij daarom op het vloerkleed in haar zitkamer had overgegeven. Toen ik dat aan mijn moeder vertelde, zei ze dat het vloerkleed van mevrouw Maree al misselijkmakend genoeg was, met of zonder behulp van vetkoek.

Ongeveer een halfjaar na Fanies toeval ontstond er een hele toestand tijdens de pauze. Ik was bij het schoolhek bezig kleine stukjes van de hoekpaal af te kerven. Ik had ergens gehoord dat het fijngemalen hout jou – of je slachtoffer – aan het niezen kon maken.

Opeens was er een toeloop naar het terrein naast de jongenswc’s. Zelfs de meisjes, die zich gewoonlijk op een veilig afstandje van dit mannenterritorium hielden, koersten er haastig op af. Ik nam aan dat er weer een vechtpartij aan de gang was – hoewel ik de vaste strijdkreet ‘Vechten! Vechten!’ niet gehoord had – en rende erheen om in alle opwinding te delen. Maar in plaats van twee vechtlustige jongens die elkaar uitdaagden, omsloot de kring van omstanders alleen maar een kronkelende Fanie van den Bergh, duidelijk in de greep van een nieuwe aanval. Wij uit de derde en vierde klas voelden ons ver verheven boven de rest van de school omdat wij alles al eens eerder hadden meegemaakt, maar waren tegelijkertijd een beetje teleurgesteld dat nu ook de anderen werden ingewijd in het mysterie van Fanies toevallen. Toch werd er naar ons gekeken voor advies, zelfs door de grote kinderen.

‘Wat moeten we doen?’ vroeg Frikkie Steyn, een grote jongen uit de zevende klas, die was uitgekozen als schooloudste van de lagere school omdat hij het hardst kon lopen van iedereen en die nu voor de eerste crisis van zijn leiderschap kwam te staan.

‘Steek je vingers in zijn mond,’ stelde Louis van Niekerk voor. Zijn venijn was eerder op mij gericht dan op Frikkie. Hij wist dat ik het niet leuk zou vinden dat de medische kennis van mijn moeder zomaar werd weggewimpeld en hij kreeg gelijk.

‘Nee, niet doen!’ schreeuwde ik terwijl ik me naar voren drong. ‘Leg hem alleen maar op zijn zij.’

Frikkie overwoog de mogelijkheden: hij kon zijn vingers tussen de dichtgeklemde, schuimende kaken van Fanie van den Bergh wringen of hij kon hem op zijn zij leggen. Heel verstandig koos hij voor de laatste optie. Het resultaat leek wel een mirakel: Fanie ontspande zich onmiddellijk en leek in een diepe slaap te vallen. Zelfs ik was onder de indruk van de doeltreffendheid van mijn moeders methode, en de rest van de school was met stomheid geslagen.

‘Zie je nou wel,’ zei ik schouderophalend. ‘Het werkt.’

‘Wat moeten we nu doen,’ vroeg Frikkie, en ik besefte dat ik geen enkel idee had. Ik had me niet erg in de kennis van mijn moeder verdiept. Onwillig om afstand te doen van mijn zo onverwachts verworven gezag hield ik me groot.

‘We moeten hem naar binnen dragen. Hij kan hier niet blijven liggen,’ bedacht ik voor de vuist weg.

‘Oké, we brengen hem naar het kantoortje,’ zei Frikkie, die nu weer het bevel had, en hij greep een been vast. ‘Jij’ – hij wees naar mij – ‘pakt het andere been, en jullie’ – hij wees naar twee andere jongens, onder wie de van zijn troon gestoten Louis van Niekerk – ‘pakken elk een arm.’

En zo werd de bewusteloze Fanie van den Bergh plechtig en bijna in optocht naar het kantoortje van meneer Viljoen getild en daar op de grond neergekwakt. Er stond een bank in het kantoortje, speciaal voor dit soort gelegenheden, maar het kwam niet bij ons op Fanie daar te leggen, want hoewel hij toch al niet erg schoon op zijn lijf was, zat hij nu onder het rode stof van het speelterrein. Meneer Viljoen zat net thee te drinken in de lerarenkamer. Terwijl Jesserina Schoeman hem op een holletje ging roepen, joeg Frikkie iedereen weg, op de dragers na. De verdrevenen dromden samen in de deuropening, waarschijnlijk in de hoop dat Fanie meneer Viljoen zou bijten.

Meneer Viljoen verscheen met zijn kopje thee in de hand, op de voet gevolgd door juffrouw Jordaan. Hij aarzelde en keek haar aan; zij nam attent zijn kopje over, maar niet zonder thee op Fanies bloes te morsen. Meneer Viljoen knielde naast Fanie neer.

‘Fanie!’ riep hij. ‘Wakker worden!’

Tot ieders verbazing werd Fanie wakker. Met niets ziende ogen staarde hij naar meneer Viljoen die, lichtelijk uit het veld geslagen door de doeltreffende werking van zijn eigen gezag, zich nu verplicht voelde de zorgverlening voort te zetten.

‘Wat is er gebeurd, Fanie? Was je geschrokken?’

Langzaam verplaatste Fanies blik zich van meneer Viljoen naar ons.

‘Wat is er gebeurd, Fanie?’ herhaalde meneer Viljoen. ‘Heeft iemand je laten schrikken?’

Fanies knipperende ogen schoten vluchtig in de richting van meneer Viljoen; zijn blik gleed terug naar Frikkie, zweefde zonder enig teken van herkenning heel even bij Louis en kwam daarna tot rust op mijn aandachtige gezicht. Hij bleef me strak aankijken. Een paar tellen leek het alsof hij diep nadacht. Toen kwam er een uitdrukking van onmiskenbare haat op zijn botte tronie te liggen.

‘Hij was het,’ zei hij triomfantelijk en hij wees naar mij. ‘Hij daar heeft me laten schrikken.’

6 december 1968

Natuurlijk wist ik dat Fanie van den Bergh na zijn verhuizing uit Verkeerdespruit naar de Technische School van Odendaalsrust was gegaan, maar gezien zijn niveau toen ik hem voor het laatst zag spelen, was het nooit bij me opgekomen dat hij lid van het tennisteam zou zijn. Als de Eeltklauwen Fanie van den Bergh als een aanwinst beschouwden, moest hun spel nog bedenkelijker zijn dan we al vermoedden. Weliswaar had Fanie in Verkeerdespruit een rudimentaire belangstelling voor het spel opgevat, maar die was eigenlijk meer op meneer Van der Walt gericht, de tennistrainer. Ik kon me hem amper als een echte tennisspeler voorstellen, iemand die tennisschoenen, een racket en witte sokken bezat: in mijn verbeelding zag ik Fanie nog steeds als een smoezelige jongen op blote voeten. Maar hier had je hem in levenden lijve, ontegenzeglijk, samen met de andere Eeltklauwen, en zag hij er in zijn schooluniform totaal anders uit dan de Fanie van den Bergh die ik me was blijven herinneren, en toch was het onmiskenbaar nog Fanie, met zijn air van iemand die verdwaald is maar zich daar niets van aantrekt, een soort onbekommerdheid over zijn eigen onhandigheid die grenzeloos storend is voor mensen die vinden dat hij zich er wel degelijk iets van zou moeten aantrekken.

Mijn grootste angst was dat Fanie een gênante herkenningsbegroeting zou ensceneren, zodat ik tegen wil en dank met de Eeltklauwen zou worden geassocieerd. Het was me pas onlangs gelukt iedereen ervan te overtuigen dat ik geen echte Kneuter was, en als ik nu in onversneden Afrikaans begroet werd, zou dat de moeizame aanpassing van mijn imago een onherroepelijke knauw geven. Maar Fanie was nog net zomin geneigd tot drama als in het verleden. Hij vertoonde weinig verbazing of andere emotie toen hij me zag, net alsof hij me zomaar in de Voortrekkerstraat in Verkeerdespruit tegen het lijf was gelopen. Toch kwam hij op zijn X-benen naar me toe gekuierd. Hij was nog steeds herkenbaar als het slungelige Verkeerdespruitse joch uit mijn herinnering, maar nu lag er een zekere gratie in zijn onbeholpenheid, als bij een jong dier dat bezig is zijn eigen lijf te vinden. Zijn weinig geprononceerde gelaatstrekken hadden inmiddels een vorm aangenomen; de vreemd prominente beenderen van zijn schedel wezen nu op structuur terwijl ze vroeger alleen maar leegheid hadden benadrukt. Zijn melkboerenhondenhaar was nu blond en blonk door de gezonde glans die erop lag, misschien omdat het schoner was dan in het verleden.

Fanie stond nu bij me en zei ‘Hallo’ met een vlakke, nuchtere stem, zonder aanstalten te maken mijn hand te schudden. Misschien werden de Eeltklauwen niet de fijne kneepjes van de etiquette bijgebracht.

‘Fanie,’ zei ik. Hij nam aarzelend mijn uitgestoken hand aan en schudde hem op een stuntelige manier.

‘Zijn allebei je ouders nog gezond?’ vroeg ik. De Van den Berghs waren van Verkeerdespruit naar Ventersdorp verhuisd ‘om mijn zuster op d’r bedrijf te gaan helpen’, zoals mevrouw Van den Bergh tegen mijn moeder had verklaard. ‘Kun je je daar iets bij voorstellen?’ had mijn moeder gevraagd. ‘Mevrouw Van den Bergh die haar zus helpt met kippen plukken en varkens slachten!’

Fanie keek me onbehulpzaam aan: de vaste gedragscode van het Wesley waren duidelijk niet aan hem besteed. ‘Zijn je ouders gelukkig – daar bij je tante?’ probeerde ik nog eens.

‘Nee,’ zei hij in zijn harde en ongegeneerde Afrikaans, ‘mijn vader zegt dat het er naar kippenstront stinkt.’

Ik ving de blik van Tim Watkins op, achter Fanies rug: hij maakte er geen geheim van dat hij vol leedvermaak naar ons gesprek stond te luisteren. Fanies mede-Eeltklauwen, inmiddels wel gewend aan de hiaten in Fanies omgangsvormen, lachten overdreven uitbundig om zich van zijn jongste staaltje van onhandigheid te distantiëren. Ik besloot maar liever geen verdere informatie in te winnen over het wel en wee van het gezin Van den Bergh.

‘Is dit de eerste keer dat je in Bloemfontein komt?’ vroeg ik, zonder echte nieuwsgierigheid of verwachtingen: met Fanie van den Bergh over koetjes en kalfjes praten was even dankbaar werk als pinda’s voeren aan een kameel. Tot mijn verbazing en in plaats van het ongenuanceerde, letterlijke ‘ja’ of ‘nee’, wat Fanies hardnekkige bijdrage aan de wereld der taalgebruikers was, klaarde zijn gezicht op alsof hij ergens vandaan een kostbare herinnering opdiepte. ‘Nee,’ zei hij. ‘Nee, ik ben hier al eens eerder geweest – samen met Steve. Op zijn motor.’