Aminatta Forna

Fantoomliefde

Vertaald door Aleid van Eekelen-Benders en Marijke Versluys

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel The Memory of Love

Copyright © Aminatta Forna, 2010

Copyright Nederlandse vertaling © Aleid van Eekelen-Benders en

Marijke Versluys 2011 / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Omslag Studio Ron van Roon

Binnenwerk Steven Boland

ISBN 978 90 468 1194 8 / NUR 302

www.nieuwamsterdam.nl

www.clubvaneerlijkevinders.nl

Voor mijn dierbare Simon

Inhoud

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 1

Op het ijzeren ledikant voegt een enkel dun laken zich naar de gestalte eronder. Op het nachtkastje een stapeltje notitieboekjes met spiraalband, ernaast een vaas met plastic bloemen in felle kleuren. De notitieboekjes zijn beduimeld, de bladen bobbelig van het vocht. In de kamer zweven bijna zichtbaar de herinneringen van een man. De man op het bed vertelt een verhaal. Hij heet Elias Cole.

Adrian luistert. Hij is hier nieuw.

Elias Cole zegt:

Op een ochtend was ik lopend op weg naar de universiteit toen ik een lied hoorde. De muziek klonk uit de radio die aanstond in een kraampje waar ik langskwam. Een lied van ver weg, over een verloren liefde. Dat stelde ik me er tenminste bij voor, want de woorden begreep ik niet, de melodie wel. In de lage tonen klonk door dat de zanger leed onder een gemis. En uit de hoge tonen kon ik ook opmaken dat het lied ging over iets wat nooit werkelijkheid zou kunnen worden. Ik had in geen jaren gehuild. Maar op dat moment en op die plek, in een stoffige straat omringd door onbekenden, kon ik mijn tranen niet bedwingen. Die melodie is me jarenlang bijgebleven.

Zo gaat het ook als je de eerste glimp opvangt van een vrouw en meteen weet dat je van haar zou kunnen houden. Wat ze zeggen over liefde op het eerste gezicht klopt niet. Het is liefde noch lust. Nee. Wanneer ze bij je vandaan loopt, voel je een gemis. Een voorbode van een gemis.

Ik had niet gedacht die melodie ooit weer te horen. Maar een maand geleden, of misschien was het twee maanden, was ik alleen thuis en zat ik in het vertrek dat dienstdoet als mijn studeerkamer, met het raam open. Buiten hoorde ik heel vaag iemand die bewuste melodie fluiten en stukjes uit het refrein zingen. Een vrouwenstem. Datzelfde liedje van jaren terug. Ik riep Babagaleh, die bij wijze van uitzondering prompt kwam. Ik stuurde hem de straat op om degene die liep te fluiten te gaan zoeken. Het duurde een eeuwigheid voor hij terugkwam. En al die tijd dat ik wachtte, zat er niets anders op dan luisteren naar mijn hart dat het ritme volgde van mijn ongeduld.

Babagaleh kwam aanzetten met een bouwvakker, een Fulani in een gescheurde broek, met ontbloot bovenlijf en onder het cementstof, dat me deed denken aan menselijke as. Babagaleh loodste de man van het tapijt af, maar ik riep hem bij me. Ik vroeg of hij wilde zingen, en dat deed hij, maar een ander liedje. Ik zag Babagaleh er wel voor aan dat hij de eerste de beste figuur die hij vanuit de poort zag, had aangeroepen. Ik neuriede enkele noten die ik me nog kon herinneren.

En toen begon de man die voor me stond te zingen, en daar was de melodie en zijn meisjesachtige, hoge stem. Toen hij uitgezongen was vroeg ik of hij me wilde vertellen wat de woorden betekenden. Het lied ging inderdaad over verlies, maar niet van een vrouw. In het lied verlangde een jongeman naar een voorbije tijd, een tijd die hij alleen kende van horen zeggen, uit de mond van degenen die hem hadden beleefd, die tijd van hoopvolle dromen. Hij zong over het leven dat voor hem onbereikbaar was, omdat hij helaas veel later geboren was, toen de wereld al was veranderd.

Ik was die ochtend later dan gewoonlijk wakker geworden. Babagaleh was al uren op. Als moslim en noorderling staat hij elke morgen om vijf uur op wanneer er wordt opgeroepen tot gebed, en dat pleit voor hem. Verder drinkt hij niet en is hij eerlijk, en dat kun je niet van veel mensen zeggen. Maar lichtgeraakt zijn ze wel, die noorderlingen. Ik riep dat hij een emmer warm water naar de badkamer moest brengen, dan kon ik me scheren. De laatste tijd is er geen stromend warm water, we mogen al blij zijn als er koud water is. Al een paar dagen komt er niets meer uit de kraan. Voor zulke gevallen hadden we achter het huis een ton staan.

‘Ik wil de studeerkamer vandaag afmaken,’ zei ik tegen hem. ‘Als je terug bent van de markt, kom daar dan maar heen.’

‘Het is vandaag vrijdag,’ antwoordde hij terwijl hij aanstalten maakte om het water uit te gieten. Ik was nog in pyjama en zat op de rand van het bad energie te verzamelen om overeind te komen en naar de wasbak te gaan. Natuurlijk, vrijdag. Babagaleh ging naar de moskee. De hele dag niemand om me te helpen.

‘Dat is ook zo,’ zei ik. ‘Maar denk erom, wel meteen terugkomen. Verdoe je tijd daarna niet met te veel kongossa.’

Geen reactie, wat betekende dat hij van plan was net zo lang te roddelen als hij wilde. Hij goot het water in de wasbak en zette de emmer neer, waarna hij als een bromvlieg bij me in de buurt bleef hangen. Ik wuifde hem weg. Toen ik alleen was, haalde ik diep adem, zo diep als mijn longen toelieten, en trok me met behulp van het handdoekrek overeind. Vier stappen naar de wasbak. Ik legde mijn handen op de porseleinen rand, hervond mijn evenwicht en tuurde in de spiegel. De lichte haartjes op mijn kin wierpen een asgrauw waas over mijn gezicht. Ik boog me voorover en trok een voor een mijn oogleden omlaag. Mijn oogballen waren gelig en rooddoorlopen. Kleuren die tijdens een mooie zonsondergang niet zouden misstaan.

De vorige avond had Babagaleh net als anders de kussens in mijn rug geschikt. Inmiddels moest ik vrijwel rechtop zittend slapen. Ik had het donker in getuurd en geluisterd naar het piepen van mijn stugge longen, naar de lucht die door de buisjes floot – net een roestige machine.

Ik pakte de scheerkwast, maakte de haren nat en zeepte mijn gezicht in tot het schuimde. Het scheermes was niet bepaald scherp en trok aan de stoppels, rukte ze uit de slappe huidplooien. Waar de rimpels op hun diepst waren, gleed het mes over de natte haartjes heen. Ik stak mijn tong in mijn wang en trok de huid met mijn linkerhand strak. Eenmaal klaar plensde ik water uit de wasbak over mijn gezicht. Het was nog warm, en ik genoot van het heerlijke gevoel. Daarna keek ik opnieuw in de spiegel. Uit enkele wondjes welde bloed op. Mijn huid, in de loop der jaren dunner geworden, hing nu onder mijn ogen en onder mijn kaken, liet los van mijn botten. Ik kneep tandpasta op mijn tandenborstel en viel aan op mijn gebit. Bloed aan de borstelhaartjes. Mijn tandvlees was verschrompeld als een slak in de middagzon. Tot slot spoelde ik mijn mond en spuugde in de wasbak. Toen trok ik de stop eruit en keek toe terwijl de tandpasta, het schuimige water en de haartjes als evenzovele verloren jaren kolkend in de afvoer in verdwenen.

Toen Babagaleh terugkwam van de markt zat ik op het onopgemaakte bed moeizaam mijn kleren aan te trekken. Die inspanning had me een hoestbui bezorgd, en waarschijnlijk had het geluid hem naar mijn kamerdeur gevoerd. Zonder iets te zeggen zette hij het blaadje neer met daarop mijn medicijnen, een karaf water en een glas; hij schonk een beetje water in en hielp me een paar slokjes te nemen. Langzaam zakte de hoestbui af. Ik bleef stilzitten en liet me als een kind of een zwakzinnige door hem helpen. Hij bevrijdde mijn linkerarm, die in de hemdsmouw was blijven steken, om vervolgens de manchetten dicht te knopen. Ik duwde zijn handen weg, want ik wilde per se zelf de voorkant dichtmaken. Hij bukte zich, rolde sokken over mijn voeten, stak die in mijn schoenen en strikte de veters.

Gesteven wit overhemd. Zwarte broek. Keurig schoeisel. Ik had ook ongeschoren in een groezelige pyjama kunnen rondscharrelen, net als mijn overbuurman. Je ziet ze overal in de stad. Onderuitgezakt op hun balkon, waar ze omgeven door uitlaatgassen in het niets staren en geleidelijk aan overdekt raken met een laag straatstof. De levende doden.

Op weg naar de deur ving ik in de spiegel boven de commode een glimp op van mezelf. Een stropop in het schemerige licht. Het overhemd en de broek bolden op boven en onder mijn riem. Elke week trok ik de riem een gaatje strakker aan. Op de boord van het overhemd een veegje bloed. Wat nu? Ik kon het niet opbrengen me weer te verkleden. Ik verwachtte geen bezoek.

Babagaleh kwam zeggen dat hij wegging. Hij had zich gekleed voor de moskee: een hagelwitte djellaba, leren sandalen en een diepblauw geborduurd kapje. Voor de zoveelste keer bedacht ik hoeveel makkelijker het leven zou zijn als je altijd zo gekleed kon gaan. Elke dag vervulde Babagaleh zijn eenvoudige taken; op vrijdag nam hij in de moskee zijn vaste plaats in, op de tweede rij. Om de week een dag vrij. Eenmaal per maand bezocht hij zijn vrouw. Hoewel ze al lang uit elkaar waren, had hij vorig jaar nog een nieuw dak en nieuwe raamkozijnen betaald. Ze dronken samen koffie en praatten bij over hun kleinkinderen.

Voordat hij vertrok kwam Babagaleh nog een dienblad brengen, ditmaal met een thermoskan thee, een luchtig Fulani-brood, margarine en hardgekookte eieren. Hij schonk een kop thee voor me in en dempte die met suiker. Net als al zijn stamgenoten is hij de overtuiging toegedaan dat je van suiker opknapt.

Hij liep de hele kamer door om de gordijnen gedeeltelijk dicht te trekken tegen de opkomende hitte, waarna hij zonder nog een woord te zeggen vertrok. Terwijl ik een paar slokjes van mijn thee dronk, werd ik me bewust van mijn plotselinge eenzaamheid. Gedachten boorden zich als kevers mijn brein in. Wat ik ook deed, ik kon ze niet afschudden; ’s nachts wekten ze me even vaak als mijn aanvallen van benauwdheid. Ach, niets nieuws onder de zon. Een kwestie van leeftijd. Zo gaat dat als je niet genoeg te doen hebt.

Witgeverfde muren. Donkere houten vloer. Parket. Het leggen had veel geld gekost. Bij het raam, waar de zon binnenscheen, zag je onder de laag boenwas een parallellogram lichter hout. Een donkerrood kleed, voorzien van franje, met zijn eigen verschoten ruiten van door de zon gebleekte wol. Twee bij elkaar passende plantersstoelen, dertig jaar terug gekocht van de dienst Bosbeheer. Enkele poefs van bewerkt rood leer, met barstjes en het weer erin.

Het kostte me steeds meer moeite om rond te kijken zonder de rekensom te maken: wat zou dit alles opbrengen als het werd verkocht? Op een dag had ik zitten kijken terwijl Babagaleh de gordijnen uitklopte en de stoelleuningen met een vochtige lap afnam, en ik had me afgevraagd of hij hetzelfde dacht. Die gedachte zette van alles in gang, en in de loop van de dag werd ik steeds meer in beslag genomen door mijn bibliotheek. In de kasten stonden honderden boeken. Ik stelde mezelf tot taak te bepalen welke de moeite van het bewaren waard waren. De rest mocht naar de universiteitsbibliotheek. Als schenking. Zo deed je dat. Door die nieuwe invalshoek kreeg mijn project een doel.

Wij oude mensen zijn als gekooide huisdieren. Als muizen of hamsters zijn we voortdurend in de weer met het herordenen van onze beperkte ruimte; om niet gek te worden laten we om beurten de tredmolen steeds maar weer ronddraaien.

Het jaar daarvoor had ik het huis aan de binnenkant helemaal laten opknappen. Er arriveerden twee schilders met stoflakens en ladders. Zo nu en dan liep ik de trap op om hun vorderingen te controleren en te kijken of ze geen verf op het parket morsten, maar ook om gade te slaan hoe ze samen in volmaakt evenwicht op die ene plank tussen de ladders balanceerden terwijl ze met het plafond bezig waren. Ze praatten onderling over van alles en nog wat, volkswijsheden die niet zelden werden geïnspireerd door de gesprekken op hun radio. Ze letten niet op mij, ze kenden hun plaats, en bovendien wisten ze dat ik maar weinig omhanden had.

In die periode begonnen de problemen met mijn luchtwegen, door de verfdampen, begrijpt u wel. Daarvoor had ik alleen af en toe last van een droge hoest. Ik weet dat aan de harmattan, het stuifmeel uit de tuin, de smog van uitlaatgassen die over de stad lag. Ik was niet naar de dokter gegaan. Waarom zou ik? Om de man in de gelegenheid te stellen mijn borst te bekloppen, een recept voor antibiotica uit te schrijven en me ook nog een buitensporig hoge rekening te sturen?

In een hoekje van het plafond had een spin een web geweven van zijden trapezekoorden. En op het tapijt lagen fijne witte korreltjes die Babagaleh over het hoofd had gezien. Cementstof. Eens heb ik een vrouw gezien, en ik rouwde al om haar verlies nog voordat ik een woord met haar had gewisseld.

20 januari 1969. Het faculteitsdiner waarbij ook de echtgenotes aanwezig zouden zijn. Wij, de vrijgezellen, verzamelden ons aan de rand van het gazon, op een met onkruid overwoekerd gedeelte. Aan de andere kant van het gras stond men in de rij voor de ontvangst. Ik luisterde – wekte althans die indruk – naar mijn collega, die klaagde over de herindeling van het faculteitsgebouw. Hij was erop achteruitgegaan, wat natuurlijk jammer voor hem was. Ik wendde mijn blik af en keek naar de gasten die arriveerden. Ze had een blauwe japon aan waar ze, terwijl ze de stenen trap naar het gazon af daalde, steels aan plukte omdat de stof door de warmte aan haar lijf plakte. Ik keek naar haar en werd overspoeld door gevoelens, door die toen nog onbenoemde emotie.

Mijn eerste bewuste gedachte kwam enkele ogenblikken later en trof me als een mokerslag: de man die vlak achter haar de trap af liep, was haar echtgenoot.

Een paar meter voor de rij wachtenden zag ik hem de andere kant op gaan. Níét haar echtgenoot. Opluchting, een koude ademstoot langs mijn ruggengraat. Tot ik zag dat ze haar hand uitstak en hem op zijn mouw tikte. Maar het was of er in die lichte aanraking, slechts met haar vingertoppen, de kracht van wel tien mannen school, zo snel zwichtte hij en verlegde hij zijn koers weer naar de lange rij gasten. Ik zag dat hij zich onderwierp aan haar wil. Ik zag haar glimlachen: haar lippen bogen bij de mondhoeken omhoog, vaag maar lief. Een glimlach die hij beantwoordde, verslagen maar hoffelijk. Hoewel er sinds ik haar in het oog had gekregen pas enkele seconden waren verstreken, had ik haar al tweemaal verloren.

Ik verontschuldigde me, zette mijn glas op het blad van een ober die langskwam en liep over het gazon om aan te sluiten in de rij, naast een man die ik vaag kende uit de faculteitshiërarchie. Ik knikte en hij knikte terug; hij merkte me nauwelijks op, want hij was allang weggezakt in het soort verdoving dat niet zelden door dergelijke sociale verplichtingen wordt veroorzaakt.

Ik schudde hier en daar handen, mompelde een paar woorden ter begroeting. Iedereen was even onverschillig, alle aanwezigen waren met hun gedachten al bij het eten en drinken. En opeens stond ze voor me, met uitgestoken hand, glimlachend. Ik pakte haar hand. Ik noemde mijn naam. Zag haar glimlachen, een aalmoes vergeleken met de glimlach die ze haar echtgenoot had geschonken. Ze liep door en bleef een paar meter verderop staan terwijl ik haar echtgenoot een hand gaf. Samen liepen ze het gazon over, zijn hand omvatte opnieuw haar elleboog.

Met mijn ogen volgde ik hen. Het drong tot me door dat ik geen idee had hoe ze heette, want tijdens onze kortstondige ontmoeting was haar naam overstemd door het gebons in mijn oren.

De thee was niet warm meer toen ik eindelijk de tijd nam om ervan te drinken. Ik hou niet van lauwe drankjes. Ik liep met mijn kopje de kamer door, zette het even op een salontafel en duwde moeizaam de glazen deur naar de veranda open. Buiten goot ik de thee over de balustrade in het bloemperk, waar tot mijn voldoening een kuiltje in de rulle aarde ontstond. De tuin had te lijden gehad van de droogte: in het gazon waren kale plekken verschenen, de perken hadden meer iets van verwaarloosde graven.

Toen ik weer in mijn stoel ging zitten, was het zweet me uitgebroken van de inspanning. Ik schonk een verse kop thee in en dronk er behoedzaam van. Ik sloeg een van de eieren die ook op het blad lagen stuk en pulkte er met mijn nagels de schaal af. Daarna strooide ik wat zout op het schoteltje en tipte het ei erin. Babagaleh had zich nooit in de mening kunnen vinden dat je een ei ook te lang kunt koken. Ik kreeg amper een hap door mijn keel. De rest legde ik terug. Nog steeds geen trek. Lachwekkend eigenlijk. Het zou een bevrijding moeten zijn als je geen wensen meer hebt. In plaats daarvan voel je een ander soort hunkering, naar het verlangen dat verloren is gegaan. Ik snakte ernaar om weer zin in eten te hebben, honger, en die dan genietend te stillen. Gek genoeg kreeg ik opeens trek in een sigaret. Wat was er nu lekkerder dan giftige stoffen inademen, achteloos, tot diep in je longen?

Korte tijd later duwde ik me weer overeind en ging aan het bureau zitten, met de stoel naar de boekenkast toe gedraaid. Ik koos een boek uit en pakte het van de plank. Banton, West African City: A study of Tribal Life in Freetown, uitgegeven onder auspiciën van het International African Institute. Het had een linnen band, het papier was vergeeld en voelde ruw aan. Ik zocht op het titelblad naar het jaar van publicatie. 1957.

Ik begon te lezen waar het boek openviel, over de groei van deze stad: ‘De derde laag bestond uit de tribale immigranten, die door de creolen werden beschouwd als houthakkers en waterputters, en die vooralsnog tevreden waren met hun positie.’

Ik bladerde een pagina terug: ‘Ze werden “dwalende van hart” genoemd, naar een citaat uit Psalm 95: “Zij zijn een volk, dwalende van hart, en zij kennen Mijn wegen niet. Daarom heb Ik in Mijn toorn gezworen: zo zij in Mijn rust zullen ingaan!”’

Er stond iets in de kantlijn gekrabbeld. Als ik niet zo vertrouwd was geweest met dat handschrift had het me moeite gekost de woorden te ontcijferen: ‘Geef mij een volle maag en een hangmat, dan ga ik mijn eigen rust in.’ Julius. Hij had de gewoonte gehad, typisch iets voor hem, om kanttekeningen in een geleend boek te maken. Ik sloeg het dicht, gunde mezelf een paar minuten om mijn ademhaling onder controle te krijgen. Ik boog me over het bureau om het boek in de kartonnen doos die ernaast stond te gooien.

Het volgende boek dat ik pakte was een werk over deze contreien, van Lethbridge Banbury. Dat was echt waardevol. Een prachtig, dieprood boek. Op de band een met goud ingelegde afbeelding van een olifant en een palmboom. Met de hand uitgesneden bladeren. Illustraties in zwart-wit, elke afbeelding beschermd met een vel spinnenwebpapier.

Ook nu nog kan ik de eerste zinnen uit mijn hoofd citeren: ‘Waarom ik naar S. ging doet niet ter zake; misschien zette ik die stap vanuit de onbevredigbare wens om “de wereld te zien”, waarvan zovele Engelsen vurig vervuld zijn, of misschien werd ik ertoe aangezet door een ambitieus verlangen om promotie te maken bij een dienst waarin succes over het algemeen wordt toegeschreven aan hen die buiten de gebaande paden treden om het te bereiken.’

Ik had het gekregen van een docent die wist hoeveel ik van boeken hield, een promovendus van een Schotse universiteit die hier onderzoek kwam doen. Een eerste druk, uit 1888. Enkele maanden nadat hij zijn research had afgerond en was vertrokken, arriveerde het boek per post. Ik weet nog dat hij, als hij had gedronken, graag een rijmpje opzegde over de laatste koloniale gouverneur.

Van Beresford Stuke moet ik kotsen,
maar onze Protectoraatheren
zeggen expectoreren.

Ik lachte met hem mee om hem te vriend te houden. En dat kwam vaker voor, want hij spoorde me altijd aan om door te drinken, alsof het een schande zou zijn als een van ons beiden nuchter was.

Die avond in januari sloeg ik haar gade – haar en haar man. Ze bewogen zich ongedwongen te midden van de gasten, waren nooit meer dan enkele ogenblikken alleen. Op een bepaald moment stond ik aan de rand van een groepje, net buiten de kring en uit het licht, maar zo dichtbij dat ik mijn hand maar had hoeven uitsteken om haar aan te raken. Haar man vertelde een anekdote, er werd gelachen – door iedereen behalve door mij. Ik had zijn verhaal niet gevolgd. In plaats daarvan had ik haar gadegeslagen. Ik sloeg haar gade zoals zij hem gadesloeg. Eenmaal ontmoetten onze ogen elkaar. Ze glimlachte en wendde haar blik af.

Later schoot me te binnen waar ik hem eerder had gezien. Op een keer tussen de middag in de aula, een bijeenkomst die door de studenten was belegd. Als ik me goed herinner om te praten over de verwijdering van een medestudent. Mijn decaan had me gestuurd en ik ging achterin zitten. Mijn aanwezigheid bleef onopgemerkt, wat me goed uitkwam. Een paar alinea’s typen en in het postvakje van de decaan deponeren. Plicht vervuld.

Vlak voordat de bijeenkomst officieel begon, viel het me op hoe de studenten zich rond hem verdrongen: gespannen en gretig. Op een gegeven ogenblik vroeg de voorzitter of hij op het podium wilde komen. Aanvankelijk stribbelde hij tegen, hij zwaaide lachend met een vel papier als om het idee weg te wimpelen. Toen de aanwezigen mompelend bleven aandringen, stond hij op, plotseling heel energiek, en sprong het podium op om kort iets te zeggen. Hij leunde met zijn elleboog op de katheder, boog zich naar voren en keek de toehoorders recht aan. Zijn stemgeluid zinderde door de zaal. Een vlaag van opwinding. Handgeklap, als vogels die opwieken.

Wat had hij gezegd? Dat is weggezakt.

De rest van de ochtend en een groot deel van de middag verdeed ik met zoeken. Mijn speurtocht verliep, hoe kon het anders, langzaam en nauwgezet. Toen Babagaleh terugkwam uit de moskee stelde ik mijn vraag.

‘Waar zijn mijn notitieboekjes?’

Gewoontegetrouw keek hij me bij wijze van antwoord strak aan: zijn instinct was in eerste instantie – zolang hij nog niet precies wist waar mijn vraag heen ging – om te verbergen wat hij wist, elk teken van denkarbeid te verhullen, zijn gezicht te veranderen in een gladde steen waar elke beschuldiging af zou glijden. Hij liep de kamer uit en kwam terug met een kartonnen doos waar MILO MILK op stond.

‘Waar waren ze? Waarom heb je ze ergens anders opgeborgen?’

‘Opbergkamer, master.’ Hij schonk me een nietszeggende, onschuldige blik.

‘Op het bureau graag.’ Ik kon het me niet meer veroorloven me op te winden. Dat wist ik. Babagaleh wist het ook.

Tot diep in de avond zat ik mijn notitieboekjes door te nemen. Er was geen elektriciteit. Babagaleh stak een paar kaarsen aan en ik ging door met lezen, ook al was het vermoeiend voor mijn ogen en schrijnde de waslucht in mijn borst. De notitieboekjes hadden het overleefd, maar de elastieken die eromheen hadden gezeten, vielen uit elkaar. Er ontbraken enkele bladzijden, andere waren gearceerd door zilvervisjes en termieten, en hier en daar zaten zakjes uitgedroogde eitjes, vliesjes, vezels en draden van onbekende insecten. De inkt uit mijn vulpen was verbleekt tot matgrijs. Maar nog wel intact. Min of meer.

Dagboeken waren het niet. Gewoonweg aantekeningen die ik voor mezelf had gemaakt. Een belangrijke datum. Ideeën voor een volgend college. De titel van een boek of artikel. Lijstjes van dingen die ik moest doen.

25 november 1968. Twee maanden voor het bewuste faculteitsdiner. In mijn eigen handschrift de gebeurtenissen van die dag. Kort verslag van de bijeenkomst, vermelding van het feit dat hij de studenten had toegesproken. Geen woord over wát hij had gezegd.

Ik kon me herinneren dat ik in mijn verslag voor de decaan melding had gemaakt van zijn praatje.

Julius Kamara. Op een middag dat ik aantekeningen zat te maken voor een college zag ik hem vanuit het raam. Een karakteristiek loopje: vlotte, grote stappen, een hand in zijn zak. Ik legde mijn pen neer om hem beter te kunnen volgen. Ik keek toe terwijl hij een stukje afstak over het gras, rechtsaf ging en met beide handen de dubbele deur van Civiele Techniek openduwde.

De volgende keer dat ik hem zag was ik op weg naar huis. Toen ik op een donderdag door de campus wandelde, liep hij voor me. Korte tijd hield ik zijn tempo aan. Een paar studenten die op de trap voor de aula zaten, riepen hem en stonden op; ze klopten hun broek af, verzamelden hun boeken. Hij wachtte tot ze bij hem waren. Ik liep onopgemerkt voorbij.

Vlak bij de poort van het universiteitsterrein stond een witte Volkswagen Variant met stationair draaiende motor. Zij zat aan het stuur, met een elleboog op de rand van het open raampje. Ze droeg een mouwloze jurk van licht katoen en had een grote oranje sjaal om haar haar geslagen. Vanaf haar plek zou ze me in de spiegel hebben kunnen zien, maar dat gebeurde niet. Ik vertraagde mijn pas. Ik liep naar de auto toe.

‘Goedenavond.’

Ze schrok op uit haar gepeins.

‘Hallo,’ antwoordde ze met gepaste beleefdheid, vergezeld van een minieme glimlach. Zo doen vrouwen dat wanneer ze een man tegenkomen die ze niet herkennen, in de hoop hem aan te moedigen noch te beledigen.

‘Het faculteitsdiner,’ zei ik. ‘Elias Cole.’

‘Ach ja, natuurlijk,’ en ze schonk me een vaag lachje.

‘Julius vroeg of ik wilde zeggen dat hij verlaat is maar dat hij eraan komt.’

‘Dank u.’ En weer glimlachte ze, iets hartelijker nu.

‘Ik ben bang dat ik niet meer weet…’

‘O,’ zei ze toen ze begreep wat ik bedoelde, en ze tikte tegen haar borst. ‘Saffia.’

Ik liep door.

‘Dank u!’ riep ze me nog na. Ik zwaaide even om te laten merken dat ik het had gehoord.

Enkele minuten later passeerden ze me, Julius zat achter het stuur. De zon stond laag. Geen idee of ze me hadden gezien. Hoe dan ook, de auto reed zonder vaart te minderen door.

In de toenemende duisternis wandelde ik de lange weg af. De schaduwen van de bomen aan weerszijden rukten gestaag op, de kleuren rondom versmolten tot grijs. De witgeverfde stammen, verlicht door de tanende zon, tekenden zich af als schildwachten. Ik keek de achterlichten van de auto na tot het vuurvliegjes in de verte waren. Ik bleef staan om mijn notitieboekje te pakken, drukte het tegen de gladde bast van een boom en noteerde het kenteken van de auto nu dat nog in mijn hoofd zat. En één woord.

Saffia.

Vrijdag. Een paar dagen na onze ontmoeting bij de campus had ik een afspraak in de stad. Na afloop liep ik via een zijstraat naar de hoofdweg, waar ik een bus naar de campus kon nemen. Het was een rustige straat in een eens welvarende woonwijk. Er was een kiosk waar je frisdrank en sigaretten kon kopen, en op de stoep bij een kleermakerij verderop prijkte een geborduurde japon op een paspop. Voor de winkel stond een witte Volkswagen Variant geparkeerd.

Aan de temperatuur van de kofferklep voelde ik dat de auto al een poosje in de zon stond. Ik keek even om me heen. Of Saffia was op bezoek bij een vriendin, of ze was in de kleermakerij. Ik had geen keus. Terwijl ik de zon uit en de winkel in stapte, schoot de gedachte door me heen dat Julius de auto misschien gebruikte. Inmiddels had ik echter ontdekt dat hij vele uren op de campus doorbracht. En ik had het bij het rechte eind. Want daar stond ze, achter in de winkel, gekleed in een eenvoudige jurk van bedrukt katoen, naast een van de kleermakers. Op tafel lag een opengeslagen tijdschrift, waar ze zich diep overheen bogen terwijl zij het doorbladerde. Ik keek toe. Tot mijn voldoening had ze mij nog niet gezien. De lijn van haar hals, haar gewoonte om aan haar duim te likken voordat ze de bladzij omsloeg, de ernst waarmee ze de voors en tegens van de diverse modellen bestudeerde, de welwillende glimlach die ze de kleermaker schonk.

‘Meneer?’ De kleermaker die het dichtst bij mij zat had zijn trapmachine stilgezet en keek naar me op. Ik gebaarde in Saffia’s richting. Hij knikte en ging weer aan het werk. Toen ze de bestelling even later had afgerond, draaide ze zich om. Ze zei de man gedag, vergaarde haar tijdschriften en zocht naar haar autosleutels, zonder op andere dingen te letten. Pas toen ze bijna tegen me op botste, keek ze op.

‘Pardon. Neem me niet kwalijk.’ Ik deed een stap opzij, alsof het mijn schuld was.

‘Hé, hallo,’ zei ze.

‘Hallo,’ antwoordde ik. ‘Mevrouw Kamara, als ik het wel heb?’

‘Ja, ja.’ Ze stak haar rechterhand uit, en voor de tweede maal nam ik hem in de mijne.

‘Cole. Elias Cole.’

‘Meneer Cole. Natuurlijk. Hoe gaat het met u?’

‘Zoals u ziet. Uitstekend.’ Ik maakte geen aanstalten om de drempel over te gaan, wat haar deed aarzelen.

‘Uitstekend, mooi zo.’ Ze knikte naar de winkel. ‘Ik zal u niet ophouden.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Een kostuum. Het is nog niet helemaal klaar. Niet belangrijk.’ Natuurlijk was dat bezijden de waarheid, maar een leugen was het niet. Zeker niet wanneer een man het tegen een vrouw heeft. Dat is heel normaal, vindt u ook niet? En ik voegde eraan toe: ‘Nee, ik ben weer op weg naar mijn werk.’

Toen glimlachte ze.

‘Naar de campus? Ik moet toch die kant op. Ik kan u wel een lift geven? Of bent u met uw eigen auto?’

‘Nee,’ zei ik. ‘Kom, ik zal u even helpen.’ En ik nam de stapel tijdschriften van haar over. Saffia deed de auto van het slot en ik schoof op de passagiersplaats, waarna ik me omdraaide om de tijdschriften op de achterbank te leggen. Ik zag dat die was neergeklapt en dat de kofferbak vol lag met oude kranten en aarde. En dus hield ik de tijdschriften op schoot.

We reden door de stad. De scholen hadden lunchpauze, de kinderen renden op de trottoirs achter elkaar aan. We zaten midden in het windseizoen: de lucht was doortrokken van sintelachtig stof. Saffia reed geconcentreerd, met haar aandacht helemaal op de weg gericht. Intussen keek ik naar haar handen. Net als de meeste vrouwen omklemde ze het stuur aan weerskanten. Geen sieraden, alleen een gouden trouwring. Haar ongelakte, korte nagels waren mooi van vorm. Onder een paar nagels van haar rechterhand zag ik een rouwrandje. Zo nu en dan gunde ik me een blik op haar gezicht, op haar profiel dat zich tegen het helle licht van het raampje aftekende. In haar wimpers zat hetzelfde opwaartse boogje als in haar bovenlip. Terwijl ze vaart minderde om een man met een handkar te passeren, beet ze licht op haar onderlip. En toen ze bij een drukke kruising naar links en naar rechts keek, gleed haar tong vluchtig over haar bovenlip. Lichtvlekjes schetsten het reliëf van haar wangen, haar voorhoofd, haar neusbrug. De hals van haar jurk liet haar keel vrij, onder haar sleutelbeenderen welfden haar borsten. Over haar bovenbenen lag haar licht gekreukte jurk, de spieren eronder spanden zich als ze de pedalen bediende.

Rechts van de weg lag een uitgestrekt moerasgebied, een natuurreservaat. Het ligt er nog steeds. Te drassig om op te bouwen. Toentertijd had je vanaf de weg over het moeras uitzicht tot aan de zee. Ik keek ernaar.

‘Ik heb gehoord dat er bijzondere orchideeën staan,’ zei ik.

‘Houdt u van bloemen?’

‘Ik heb er geen verstand van,’ antwoordde ik. ‘Ik woon in een appartement en de tuin is niet van mij. Maar ik vind ze wel mooi. Wie niet?’

‘Moerasorchideeën. Lissochilus. Die bedoelt u. Ze staan daar inderdaad. En u hebt gelijk, ze zijn heel bijzonder. Ze worden zo hoog als u en ik.’

‘Hebt u ze gezien?’

‘Niet onlangs. Maar een paar jaar geleden wel. Een groepje van de botanische vereniging is er op excursie geweest. Als je eenmaal weet waar ze staan, zijn ze gemakkelijk terug te vinden. Maar niet meteen.’ Ze zweeg even terwijl ze gas gaf om een taxi in te halen die uitkeek naar een vrachtje.

‘Ik moet maar eens contact opnemen met de botanische vereniging om te vragen of er nog meer excursies op het programma staan. Misschien kunt u me helpen?’

Wie weet zou ze me uitnodigen om een keer mee te gaan. Ik voelde haar aarzelen, overwegen of dat wel gepast zou zijn.

Even later zei ze: ‘Ik probeer thuis orchideeën te kweken. Niet de Lissochilus. Ik weet niet of het eigenlijk wel kan. Veel succes heeft het nog niet opgeleverd. Maar ik heb wel prachtige lelies, amaryllissen, harmattanlelies. Die bloeien in het wind-seizoen. Misschien kunt u op een avond eens met Julius meekomen.’

‘Graag,’ zei ik. Hoewel haar woorden niet waren ingekleed als een regelrechte uitnodiging.

Een paar minuten later stopten we bij de faculteitsgebouwen. Ik stapte uit en boog het open raampje in om haar te bedanken. Ze knikte en schonk me een beleefdheidsglimlach, die plotseling en zonder aankondiging omsloeg in een uitdrukking van zuivere blijdschap. Nog tijdens haar reactie drong het tot me door dat ze niet meer naar mij keek. Ik richtte me op en draaide me om. Julius.

In zekere zin bof ik. Lange tijd heb ik daar anders over gedacht. Ik wilde dolgraag opvallend zijn, terwijl ik dat absoluut niet ben. Ik heb nu eenmaal zo’n gezicht dat lijkt op alle andere. Met het klimmen der jaren heb ik iets gekregen waardoor ik me onderscheidde, zou je kunnen zeggen. Mijn haar. Maar de eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik bijna mijn hele leven zo’n gezicht heb gehad dat de mensen vergeten.

Toen ik Julius een hand gaf, merkte ik wel dat hij me niet goed kon thuisbrengen. Zoals ik het vroeger als mijn lot beschouwde dat ik het onthouden niet waard was, zo is het lot van charismatische figuren dat ze zelden worden vergeten. Omdat ze omringd worden door mensen die het werk voor hun rekening nemen, worden ze vanzelf slecht in het onthouden van namen en gezichten. Het was duidelijk dat deze situatie voor Julius heel normaal was en dat hij er volstrekt niet mee zat. Saffia legde uit dat we elkaar in de stad waren tegengekomen. Hij gaf me een klopje op mijn schouder en toonde welwillende belangstelling. Geen spoortje jaloezie, maar wellicht voelde hij zich domweg niet bedreigd. Toen Saffia over bloemen begon greep ik mijn kans. Ik bleef staan kijken terwijl Julius het achterportier opende, zijn aktetas op de kranten legde en naar de bestuurderskant liep, terwijl Saffia naar de passagierskant schoof. Hij stapte in, pakte de hendel van de stoel en zette hem naar achteren.

Ze reden weg en zwaaiden. Daar stond ik, en in gedachten volgde ik hen. Even voelde ik me vreemd verlaten. Maar dat gevoel was van korte duur, want inmiddels was ik in het bezit van een uitnodiging om de maandag daarop bij hen op bezoek te komen. Adres en tijdstip werden zorgvuldig genoteerd in mijn boekje.

Zaterdagochtend. Na het ontbijt was ik op de veranda gaan zitten om de kranten door te kijken en een sigaret te roken, toen Vanessa verscheen. Ze keek stuurs en haar lippen waren zo stevig opeengeklemd dat ik, toen ze haar mond opendeed om iets te zeggen, een lijntje in haar lipstick zag dat deed denken aan een vieze rand in het bad. De afgelopen dagen had ik helemaal verzuimd haar te bellen. Ze was een en al strijdlust.

Nog voor ze had kunnen losbranden, zei ik: ‘Ik zat net aan je te denken.’ Dat was nog min of meer waar ook. Ik was wakker geworden met ochtendbegeerte. Voordat ik opstond om naar de wc te gaan had ik haar vagelijk naast me gewenst. Zelfs op dit moment en ondanks haar zure gezicht voelde ik de aandrift weer opkomen.

Ze trok een pruilmondje. Ze droeg een strakke rok en een nauwsluitende tamule met pofmouwen. Ze had haar haar laten ontkroezen en in enorme krullen laten zetten. Niet bepaald een coupe die ik mooi vond. Maar er bleek wel uit dat ze aandacht aan haar uiterlijk had besteed. Ze was beslist niet op weg naar de kerk.

‘Waar heb je gezeten?’ Ze zette haar handen in haar zij.

‘Hier,’ antwoordde ik. ‘Waar anders? Koffie?’

In de keuken deed ik een lepel oploskoffie in een kopje, schonk er heet water op en vulde het tot de rand met Carnation-melk. Als ik dat niet deed zou ze me voor krenterig verslijten. Vanessa was zo’n vrouw die een hekel had aan gierigheid, vooral bij mannen. Toen ik weer buitenkwam, bleek ze al aan tafel te zitten. Ik zette de kop voorzichtig neer, met een doos suikerklontjes erbij.

‘Ga je gang,’ zei ik. Suiker was voor een vrouw als Vanessa nog steeds een kleine luxe.

Ze wachtte even, toen pakte ze twee klontjes uit de doos; het ene deed ze in het kopje, het andere legde ze op een theelepel en dompelde het in en uit de warme koffie. Ze keek naar het klontje dat uiteenviel en begon op te lossen. Ze bracht het lepeltje naar haar lippen, maar bleef mij negeren.

‘Het spijt me,’ zei ik. ‘Ik heb het heel erg druk gehad. De examens staan voor de deur en ik moet mijn studenten daarop voorbereiden. Elke avond laat thuis. Vroeg weer op. Ik wilde je er niet mee lastigvallen.’

‘Ik had voor je kunnen komen koken.’ Ze hield haar ogen neergeslagen.

‘Dat is te veel gevraagd.’

‘Ik doe het graag.’ Een korte stilte. Ze trok weer een pruilmondje, overdreven ditmaal, en gluurde door haar wimpers naar me op. ‘Ik had je iets kunnen laten bezorgen.’

‘Je bent te goed voor me.’ Ik stond op en ging achter haar staan. Ik boog me naar voren en drukte mijn lippen in haar nek. Ze deed alsof ze zich onder mijn aanraking vandaan kronkelde. Ik zette zachtjes mijn tanden in haar huid. Ze protesteerde giechelend, maar zonder veel overtuiging. Ik trok haar uit haar stoel, draaide haar naar me toe en kuste haar. Ik proefde de zoete suiker op haar tong, het vet van haar lippenstift.

Tot halverwege de ochtend lagen we samen in bed. Later sloeg ik Vanessa gade terwijl ze mijn appartement rondliep, paperassen ordende, de tafel opruimde en mijn schoenen in de kast zette. Tijdens die momenten betrapte ik me erop dat ik haar al met Saffia vergeleek. Vanessa was jonger, maar dat maakte haar niet frisser of onschuldiger. Naïever, dat wel. Ze probeerde zich wereldser voor te doen dan ze was. Ik vond het best prettig haar om me heen te hebben, ze was nauwelijks in staat mijn ergernis te wekken. Elke keer dat de deur achter haar dichtging werd de ruimte onmiddellijk opgevuld: waar zij was geweest, ontstond geen vacuüm. Als ze er niet was, dacht ik niet aan haar. Terwijl Saffia nu al mijn dromen binnen was gestapt.

Vanessa wilde graag de vrouw van een hoogleraar worden, dat had ze zichzelf ten doel gesteld. En misschien werd ze dat nog weleens, hoewel ze zich te gemakkelijk gaf. Ik wenste haar alle goeds toe. Ik lag in de kussens geleund en keek toe hoe ze probeerde zich een plaatsje in mijn leven te veroveren. Eigenlijk jammer, dacht ik bij mezelf, maar er zou een moment komen dat ik met haar zou moeten breken.