Lindsay Clarke

Een vriend van de familie

Vertaald door Jan Fastenau

AILANTUS
Amsterdam 2011
Nieuw Amsterdam uitgevers

De auteur dankt The Royal Literary Fund en The Extension Trust voor hun genereuze bijstand tijdens het schrijven van deze roman.

De vertaler heeft voor deze vertaling een werkbeurs gekregen van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel The Water Theatre

Copyright © Lindsay Clarke 2010

Copyright Nederlandse vertaling © 2011 Jan Fastenau /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Omslag Marlies Visser

Omslagbeeld B. Anthony Stewart / Corbis

Binnenwerk Adriaan de Jonge

ISBN 978 90 468 12846 / NUR 302

www.nieuwamsterdam.nl

www.clubvaneerlijkevinders.nl

Ter nagedachtenis aan V.M.C. (1914-1972) en C.C. (1916-1995)

Inhoud

1   Fontanalba

1

Fontanalba

Een middag tegen het einde van september, enige tijd voor de eeuwwisseling, en alle heuvels van Umbrië lagen die dag onder de wolken.

Ik was op verzoek van een vriend op stel en sprong naar Italië gevlogen en reed met flinke vaart in een huurauto langs de oever van het Lago Trasimeno naar het zuiden, toen een geweldige bliksemschicht als een opengeslagen laken uit de lucht wapperde en vlakbij met een krakend gedonder weer dichtklapte. De slagregen vlaagde over het meer op me af en wiste eerst het eiland uit en daarna de plezierboot die naar de kade van Passignano koerste. Enkele tellen later waren de rietkragen dichter langs de oever verdwenen en sidderde het kleine Fiatje onder de geseling van de regen.

Ik remde af tot een slakkengang. Bliksem schroeide de wolken weer en het schelle licht tintelde over mijn huid. Door het regenwaas tegen de voorruit kon ik alleen nog maar de achterlichten van de wagen voor me onderscheiden, dus nam ik de eerste de beste afslag van de autostrada en parkeerde in de plassen langs een weg die over het meer uitzag. Regen ranselde het dunne dak van de auto en sprong in bloempjes op van het doorweekte asfalt. Door de stromen regenwater langs een zijraampje sloeg ik een paard gade dat nerveus rondsprong in zijn wei.

Toen ik de kaart raadpleegde en de kilometers telde, via Perugia en Foligno en daarna over een steile kronkelweg de heuvels in, rekende ik op minstens nog een uur rijden naar Fontanalba. Ik had me voorgenomen meteen naar Marina’s huis te gaan, daar te zeggen wat ik kwam zeggen en me dan terug te haasten naar Londen voordat mijn leven in het honderd liep. Als ik geluk had zou de hele reis me twee dagen kosten, of hooguit drie. De onderneming zou er hoe dan ook flink inhakken op het emotionele vlak. Intussen wees niets erop dat de storm luwde, dus bleef ik in de warme auto zitten kijken hoe de bliksem zijn schelle huif over het meer spande en wegrukte.

Het schoot me te binnen dat Marina me eens had verteld dat bliksemschichten op wederzijdsheid berusten, net als kussen. Ze slaan alleen in wanneer de neerflitsende lading op een energiestroom stuit die opstijgt van een object op de grond – een boom, bijvoorbeeld, of een mens, iemand die zich misschien totaal niet bewust is van het feit dat zijn stofwisseling naar een elektrische omhelzing heeft zitten lonken. Als de schicht echter omlaagschiet is dat altijd voor een rendez-vous.

Zo zat ik over onweer te denken. Ik bedacht dat Marina zulk geflirt instinctief had aangevoeld. Ze was geboren tijdens een noodweer, op een lijnboot die de westelijke uitstulping van Afrika rondde, in de maand voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Haar komst werd ingeluid door bliksemflitsen die hun varenachtige, koraalrode symbooltje in de holte van haar babyborstje griften. En zolang ik haar kende was ze verzot geweest op onweer. Dus als deze storm ook tot Fontanalba reikte en de jaren haar niet onherkenbaar ontnuchterd hadden, dan zou Marina daar nu buiten zijn om te zien hoe de donder door de heuvels rommelde en het universum ophitste, terwijl ik…

Ik wist dat bliksem elke dag wel tien miljoen keer inslaat. Ik wist dat er op elk moment meer dan tweeduizend donderbuien over de planeet knetteren. We kunnen ze vanaf onze satellieten waarnemen en hun aantal berekenen. We kunnen het voltage schatten van elke van de honderd duimdikke bliksemschichten die iedere seconde vele mijlen ver door de atmosfeer razen. Ik wist dat ze de lucht even verzengen met temperaturen hoger dan die op het oppervlak van de zon. Maar wat ik vooral wist was dat je tijdens een onweer veilig in een metalen voertuig kunt zitten. Dat was me eens door een Amerikaanse legerarts verteld toen we in een helikopter boven Vietnam een vreselijk heftig noodweer doorstonden. Dat was heel lang geleden, maar de herinnering had nog steeds die klare, epileptische scherpte die soms een effect is van oorlogvoering. Ik was vlak bij de Perfume River opgepikt uit een vuurgevecht en werd vervolgens heen en weer geschud in een helikopter die elk moment uit zijn voegen leek te kunnen barsten, en ik zat te rillen van angst. Maar als de heli door de bliksem werd getroffen, stelde de arts me grijnzend gerust, dan zou de metalen romp de hele elektrische ontlading zonder enig gevaar als een kooi van Faraday opnemen.

Nu had ik nog nooit van een kooi van Faraday gehoord, en ik vermoedde dat de arts misschien wel tegen me zat te liegen, net zoals hij zeker had gelogen tegen de zwarte soldaat met een halswond boven wiens bebloede noodverband hij een infuus met zoutoplossing hield, maar de theorie voorzag in de behoefte van het moment en ik wilde hem graag geloven. Later verhief ik het tot een soort grondbeginsel, een wet zelfs – de wet van Crowther – die maar één bepaling kende: voor je je in een heikele situatie begeeft moet je eerst vaststellen waar de dichtstbijzijnde kooi van Faraday is. In mijn werk was het stom om dat niet te doen. Je schatte de risico’s in en trof dan alle voorzorgsmaatregelen waarbij de klus toch nog mogelijk was. Zo kon je overleven. Zo kon je ervoor zorgen dat de risico’s zin hadden. Hoewel Marina een dergelijke berekenende houding zou verachten, veronderstelde ik.

Wat haar broer Adam betrof, die nu hier in Italië bij haar woonde en vroeger mijn beste vriend was geweest, ik had geen flauw idee wat voor iemand hij tegenwoordig was.

Een week ervoor was ik teruggekeerd uit Equatoria, waar ik verslag had gedaan van de burgeroorlog. De herinneringen die ik mee naar huis bracht waren in mijn hoofd gegrift als het lemmet van de machete dat ik uit de schedel van een verbijsterde dorpeling had zien steken die wegvluchtte over een zandweg. De doodsstank van dat dorp hing nog om me heen – zo veel doden, de rottende oogst van een zware slachtarbeid die zo immens was dat het werk ten slotte wel eentonig moet zijn geweest. En toen ik twee dagen terug was in Londen en een telefoontje kreeg waarin ik dringend naar Yorkshire werd geroepen om Hal Brigshaw op te zoeken, wist ik precies waar het over ging. Hal had natuurlijk het nieuws uit Equatoria gevolgd en popelde om meer te weten te komen over het lot van zijn vrienden en medestanders, de mannen en vrouwen met wie hij dat land meer dan dertig jaar eerder had helpen opbouwen.

Ik realiseerde me dat Hal van zowat alle kanten werd geconfronteerd met het debacle van al zijn hoop en ambitie, en toen ik naar het noorden reed had ik er vreselijk tegen opgezien om hem te vertellen wat ik wist. Het was niet voor het eerst dat ik die reis met grote huiver ondernam, maar ik was totaal niet voorbereid op wat me in High Sugden te wachten stond.

Hal zat met een deken om zich heen in een rolstoel terwijl zijn huishoudster, Marjorie Cockroft, rondom zijn scheef weggezakte lijf liep te redderen. ‘Weer een beroerte, maar nu nog erger,’ zei ze. ‘Niet lang na uw laatste bezoek. Ik heb nog geprobeerd te bellen, maar ze zeiden dat u weer naar het buitenland was. Maar het gaat meestal best goed met hem.’ Ze veegde Hals mondhoek af met een tissue en sprak teder over hem, alsof hij doof was. ‘We redden het best, maakt u zich maar geen zorgen.’

Hal zat met een vertwijfelde blik zijn vernederende toestand te ondergaan. Zijn rechterhand lag met de palm omhoog op zijn smalle dijbeen en zijn hoofd hing slap opzij naar links, zodat het leek of hij zich inspande om iets wazigs, iets fijns tussen de duim en de wijsvinger van zijn nutteloze hand te bekijken. Ondertussen hing de lucht van wat vroeger de eetkamer van het landhuis was geweest roerloos om hem heen. Achter zijn rug, voor het raam met zijn stenen middenstijl en uitzicht over de heuvels van het Penninisch Gebergte, stond een eenpersoonsbed op zwenkwielen. Het zag er verontrustend provisorisch uit.

Ik drukte een vluchtige kus op het voorhoofd van de oude man en probeerde hem met een vrijmoedig grapje op te beuren, maar ik was ontzet door het wrak van die ooit zo stoere kerel. En daarna nog meer door zijn hakkelende gebrabbel.

Mevrouw Cockroft nam de taak van tolk op zich. ‘Het gaat over die oorlog in Afrika. We kijken altijd samen naar het nieuws, al weet ik niet precies hoeveel er tegenwoordig tot hem doordringt.’

Hals blik maakte duidelijk dat elk onverdraaglijk woord tot hem doordrong. Dat was echter niet de reden waarom hij me had laten komen. Met norse rukjes van zijn goede hand stuurde hij de vrouw de kamer uit. Hij wilde met mij alleen zijn. De huishoudster slaakte een zucht: ze probeerde toch enkel te helpen? Maar met haar afscheidsblik eiste ze dat ik me bewust was van de aanslag die op haar geduld werd gedaan.

Zodra ze was vertrokken probeerde Hal weer te spreken. Marina’s naam dook op, haast onherkenbaar ontwricht door het geploeter van zijn tong, gevolgd door die van Adam. Ik had eerder moeten snappen wat hij wilde zeggen, maar Hal had het in geen jaren meer over de twee gehad. Pas toen ik het woord ‘Italië’ ontcijferde drong het tot me door dat hij me vroeg om daarheen te gaan en te proberen zijn zoon en dochter terug te halen naar Engeland.

Ik zei: ‘Dat wordt niks, Hal. Ze komen echt niet.’

‘Voor jou wel,’ hoorde ik hem mummelen. ‘Voor jou komen ze wel.’

‘Ik ben wel de laatste –’ begon ik, maar hij snoerde me de mond met zijn aangetaste stem.

‘Zat te denken… Heb je eerder gedaan… Ze overgehaald om voor mij naar huis te komen.’

‘Meer dan dertig jaar geleden,’ wierp ik tegen. ‘En dat was nog voor…’

Nog voor dat moment van aarzeling stak hij weer de hand van zijn goede arm op en zwaaide ermee alsof hij mijn bezwaren wilde wegwissen.

‘Ze komen wel,’ herhaalde hij koppig. ‘Voor jou komen ze wel.’

Ik deelde zijn overtuiging niet. En er waren een heleboel redenen waarom ik had kunnen weigeren, en misschien had ik dat ook moeten doen. Redenen die te maken hadden met mijn omstandigheden, emotionele redenen, protesten die luid opklonken uit het heden en nog veel luider uit het rampzalige verleden. En ik hoefde niet eens naar excuses te zoeken. Ik had Gail, mijn Amerikaanse vriendin, beloofd dat we met z’n tweeën een tijdje naar het Cascadegebergte in het westen van de Verenigde Staten zouden gaan als ik klaar was met mijn Afrikaanse opdracht. Nu dus. De vlucht was al geboekt. Ik was heel erg toe aan een adempauze. Maar hoe kon ik in deze miserabele omstandigheden de laatste hoop de bodem inslaan van een man aan wie ik zowat alles te danken had wat in mijn leven van belang was? Een man die altijd vertrouwen in me had gesteld en met wie ik me vroeger veel sterker verbonden had gevoeld dan ooit met mijn vader? Dus wendde ik mijn blik af, ten prooi aan twijfel, en wenste ik dat er een andere manier was om iets terug te doen voor de dank die ik hem verschuldigd was. Ik kon echter onmogelijk weigeren wat Hal van me vroeg.

En zo komt het – zat ik nu te bedenken terwijl tijd en ruimte om me heen verschoven en het weerlichtte boven het meer – dat we, minder uit onwetendheid van onze hunkeringen dan uit een angstig besef hoe ze ons zouden kunnen verteren, onze energiestromen omhoogstralen in een noodweer. Ik zat in de warme auto en de donder rommelde om me heen. Mijn gedachten dwaalden af en ik moet ingedommeld zijn, want denkend aan onweer zonk ik weg in een droom.

Ik droomde dat ik terug was in het oude noorden van Engeland, op een stralend zonnige junidag, en door de sfeer van nietsdoen en de warme geuren die uit de rijtjeshuizen dreven wist ik zeker dat het zondagmorgen was, vlak voor het middaguur, als het stil was in alle fabrieken en werkplaatsen. Er klonk geen verkeersgeluid in de vallei, geen geratel en gerammel van het rangeerterrein, al kon ik in de verte wel klokgelui horen. Zondag, dus, en ik was met mijn vader en we stapten naar buiten de stille ochtend in om samen bier te gaan drinken in een paar cafés. De volgende twee uur of zo sloegen we drie of vier pinten achterover voor we ietwat beschonken teruggingen naar huis waar mijn moeder zat te wachten tot ze het braadstuk op tafel kon zetten. En het gaf een fijn, warm gevoel om zo samen met hem op pad te zijn en te beseffen hoeveel plezier het hem deed om tegenover zijn makkers van de fabriek waar hij werkte met zijn zoon te pronken, want zo was het niet altijd geweest. Zelfs in de droom hield mijn geest zich voor een deel afzijdig en verbaasde zich erover dat het allemaal zo moeiteloos ging tussen mij en de vader die een te lange periode van mijn jonge jaren mijn innigste vijand was geweest. Maar nu hadden we vrede gesloten, voor de verandering. Ik mocht meedelen in de rondjes in The Royal Oak en The Golden Lion en genoot van het ontspannen ritueel van kroeggesprekken. Ik luisterde en lachte, wisselde grapjes en meningen uit over sport, over vrouwen, over de immer onbevredigende toestand van de wereld. Althans, zo had het moeten zijn want zo voelde het aanvankelijk aan in de droom, maar toen zag ik dat mijn vader stil was geworden en opeens heel zwak was. Zijn benen waren zo slap dat hij niet bij machte was om zijn eigen lamme gewicht te torsen en ik moest hem nu ondersteunen en zorgen dat ik hem naar huis kreeg.

Met één hand om zijn middel en de andere om zijn pols bij mijn schouder droeg en sleurde ik hem rond de steile rand van de steengroeve in de heuvel boven het stadje. We waren op weg naar de speeltuin op de top. Ik kon de schommels horen knarsen aan hun ijzeren kettingen. Het was nu niet ver meer maar ik hijgde van inspanning, en toen ik stilhield om op adem te komen en neerkeek in zijn gezicht, zag ik dat de ogen blind en ondoorschijnend waren, en dat hij al een poos dood was, dat zijn lichaam nog net zo gesloopt en naakt was als ik op het smalle doodsbed had gezien toen ik hem had afgelegd. Ik kon de doorligplekken op zijn rug voelen. En het geklingel dat ik hoorde was het onnozele carillon van de ijscokar dat op de warme dag van mijn vaders overlijden de enige doodsklok was geweest.

Toen ik in Italië wakker werd van een donderslag, zeulde ik nog steeds met het lijk van mijn vader door de stille straten van het stadje, van de ene kroeg naar de andere, en er was niemand in de buurt om te helpen of hem weg te dragen.

De avond viel toen ik in Fontanalba aankwam. De hellingen hingen vol wolken. Ik hield stil bij een kruispunt, zoekend naar iets van een bord, en het licht van mijn koplampen viel op een kapelletje van de Heilige Maagd in haar afschilferende blauwe gewaad. Een eindje verderop schemerde een straatlantaarn door de mist. Ik had geen flauw idee waar Marina’s huis zou kunnen zijn, dus stuurde ik de auto die kant op en parkeerde voor een hoog huis van natuursteen.

Een hondje kwam blaffend uit een schuur naast het huis gerend en kefte tegen mijn schoenen. Twee jongetjes verschenen. Ze stonden op spillebenen, hun glanzende haar kortgeknipt boven hun gezichtjes die me verschrikt aanstaarden terwijl ik een vraag in het Italiaans in elkaar flanste, waarop ze het huis in vluchtten. Ergens boven me galmde een klok. Beboste heuvels doemden op en vervaagden tussen wolken met de kleur van verbrande talg.

Ik stond op het punt om verder te lopen toen een vrouw in een zwarte jurk het huis uit kwam. Ze veegde haar handen af aan een schort en riep de hond terug, en toen vroeg ze iets – waarschijnlijk wat ik daar in de schemer uitspookte om haar kinderen zo de stuipen op het lijf te jagen. Ik probeerde het opnieuw. Ze hief een oor naar me op en legde een tengere, bekommerde hand tegen haar wang. ‘Ah, la signora inglese,’ riep ze ten slotte uit. ‘Marina! Sì, sì.’

‘Sua casa?’ drong ik aan. ‘Dove?’

Haar polsen wrongen. Haar tong jakkerde. Ik baande me zo goed als ik kon een paadje door de stortvloed van hulpvaardigheid, en toen ik dacht dat ik het snapte gooide ze er nog een schep bovenop. Pas later, toen ik stilhield op het smalle erf van wat ik hoopte dat Marina’s huisje was, drong het tot me door dat ze had geprobeerd me te waarschuwen dat er niemand thuis was.

De klok was inmiddels opgehouden met luiden. Er was een windje opgestoken dat gaten in de mist blies. Een eenzame straatlantaarn onthulde hoe gevaarlijk het weggetje was waar ik net met mijn auto overheen was gerammeld. Het was zo smal dat de wielen maar een centimeter of zo langs de rand moesten zijn gescheerd waarlangs een olijfgaard enkele meters steil omlaagliep. Ik keek weer op naar de donkere, barse stilte van het huis. De luiken waren dicht. Ik probeerde de klink van de dubbele deur, waar nauwelijks beweging in zat. Onder een bamboeluifel in een nis aan de zijkant van het huis stonden vier stoelen om een ronde tafel. De schemering rook naar regen en tochtige ruimtes.

Er was geen plek om de auto te keren, en ik stond te overwegen hoe ik het best achteruit kon rijden over het doodlopende weggetje toen het oudste van de twee broertjes uit de mistflarden opdook. Hij liep zonder iets te zeggen langs me heen naar de lage muur onder de luifel, waar hij een potplant opzij kiepte, zich omdraaide en met een gestrekte arm zo stijf als een schermer naar me wees. Zijn handje omklemde een grote oude huissleutel.

Een geur van stof en gedroogde tijm. Dan de fresco’s die uit witte pleisterkalk opdoken op vlakken niet groter dan A3-formaat: afbeeldingen van kooplieden met tulband, zeelieden en monniken met kap; van een schip met één mast en twee rijen glanzende riemen; van een engel die op wacht stond voor een graftombe; van een vrouw die in de woestijn stond te bidden, haar naaktheid verhuld door zilverwit haar dat als een omslagdoek tot haar knieën viel; van een waakzame leeuw op een rots in een vlammende woestenij. Het was of de muren zich een droom voor de geest probeerden te halen en niet meer dan die obsederende fragmenten wisten op te roepen.

Ik hield de muurschilderingen eerst voor middeleeuws werk maar bij nadere inspectie bleken ze recenter te zijn, uitgevoerd in een archaïsche stijl waardoor de nabootsing op een of andere manier verfijnd overkwam en een zekere eenvoud kreeg. De Marina die ik had gekend had niets moeten hebben van zo’n duidelijk verhalende opzet. Maar als zíj de fresco’s niet had gemaakt, wie dan wel?

De jongen lachte naar me en liep door de kamer naar de schouw, waar hij op een afbeelding wees die geen enkel verband hield met de andere. Het was een goedkope, ingelijste reproductie op hardboard met het portret van een monnik met flaporen, halfgeloken ogen en een miezerige baard.

‘San Francesco,’ verkondigde hij. Ik keek naar de gouden stralenkrans rondom het getonsureerde hoofd. De plaatselijke heilige, uiteraard, Franciscus van Assisi. Nu wees de jongen op zijn eigen borst. ‘Franco. Franco Gamboni.’

Ik knikte, tikte op mijn eigen borst. ‘Martin. Martin Crowther.’ Geen van die klanken zei hem iets, dus probeerde ik een variant – ‘Martino’ – die hem een knikje ontlokte. Ik deed een deur open naar een keukentje. ‘Nou, Franco Gamboni,’ zei ik, ‘ik kan me niet voorstellen dat er in dit dorp van jou een restaurant is, dus laten we eens kijken of we wat te bikken kunnen maken.’

De jongen schoten ineens vergeten instructies te binnen, en hij haalde diep adem en gebaarde met een weidse armzwaai over de betegelde vloer. ‘Attenzione, ci sono scorpioni!’

‘Ah, grazie, graziel.’

‘Pregol.’ Hij stond te glimlachen: met beide handen op zijn hoofd gevouwen wiegde hij heen en weer. Toen draaide hij zich om en holde weg, terug over het pad door het duister.

Generaties olijvenboeren moesten hier een karig bestaan bijeengeschraapt hebben voor het huis leeg kwam te staan en Marina het voor een schijntje kocht. Ze was van plan geweest het als vakantiehuisje te gebruiken, maar toen het leven in Engeland haar te veel werd had ze zich hier in Fontanalba gevestigd, waar ze een eenvoudig, goedkoop leven leidde, buiten schilderde en blij was om alleen te zijn, samen met haar kind. Veel later was haar broer Adam bij haar ingetrokken toen hij nergens anders heen kon.

In de woonkamer met de fresco’s was de nis naast de schoorsteen een kleine studeerhoek geworden. Ernaast stond een piano tegen een muur, met panelen die waren opgelegd met houtsnijwerk van gebladerte en maskers. De lattenruggen van twee stoelen waren schilferig goud geschilderd. Over een oude bank lag een blauwe doek. Op het bureau in de nis stonden een petroleumlamp, een draagbare typemachine, een potloodetui met koperen knip en drie boeken. A New Pronouncing Dictionary of the English & Italian Languages was in 1908 gepubliceerd toen (volgens de tabel op pagina iii) een gouden munt van twintig lire een waarde van vijftien shilling en tien kwartpence had gehad. Er leunde een Rough Guide to Italy tegenaan. Ik bedacht dat er een hele beschaving in de spleet tussen die twee boeken was verdwenen. Daarnaast lag de enige andere lectuur in de hele kamer – een fluttig gebonden boekje met de titel Excursies in Umbrië op de rug gestempeld.

De nis zou de voor de hand liggende plek voor een telefoon zijn geweest als Marina niet had geweigerd er een te nemen. Toen dat bij me opkwam pakte ik mijn mobiele telefoon met het voornemen om Gail te bellen, maar ik was moe en humeurig, het gesprek zou maar al te makkelijk verkeerd lopen, dus stopte ik de telefoon weer weg, beseffend dat het nu alleen maar nog lastiger zou kunnen worden om te bellen.

In het keukentje achter in het huis vond ik het wijnrek en genoeg ingrediënten waarmee ik een maaltijd kon improviseren. Onder het eten zat ik over die anachronistische fresco’s te peinzen. Monniken en engelen speelden toch helemaal geen rol in Marina’s wereld? Ze had zich weliswaar tegen alles afgezet waar haar vader voor stond, maar zijn atheïsme had ze niet aangevochten. Net als zuurstof of seks was dat een onontkoombaar gegeven en had het geen zin om daarover te twisten. Dus wat deden die muurschilderingen hier, samen met een afbeelding van de Heilige Franciscus? Ze deden me denken aan de illustraties van de sprookjes van Grimm in een boek dat mijn moeder voor me had gekocht toen ik klein was. In de stilte van de kamer herinnerde ik me de geur van dat boek en het gevoel dat de plaatjes een venster op een wereld waren die hemelsbreed verschilde van het groezelige industriële landschap waarin ik was opgegroeid.

Toen moest ik terugdenken aan de keer dat ik met Marina in bed had gelegen, zo kuis als een ridder uit een legende, en haar een van die sprookjes had verteld om de razernij van haar verdriet te sussen. Die stemming van bijna-onschuld maakte zich weer in al zijn puberale sensualiteit van me meester toen ik me met overslaand hart herinnerde dat ze me later een cadeautje had gegeven – een van haar schilderijen, van een jongen die op de rug van een vos reed. Deze fresco’s waren veel vakkundiger geschilderd, maar er sprak dezelfde betoverde verbeelding uit.

In de la van een nachtkastje boven vond ik een Engelse vertaling van de Aeneis van Vergilius. Met een dik kussen in mijn rug sloeg ik het boek open, en een oude hemelsblauwe envelop viel eruit op het bed. Tot mijn verbijstering zag ik dat hij in mijn eigen handschrift aan Adam was geadresseerd. Het poststempel was uit de late jaren vijftig, toen we allebei tweedejaars student waren. In januari van dat jaar was het bitterkoud geweest en had Adam korte tijd een zenuwinzinking gehad. Hij was ter observatie enkele dagen in een plaatselijke psychiatrische inrichting opgenomen voor ze hem naar huis hadden gestuurd om te herstellen. Daar had ik hem deze brief gestuurd, waarin ik vertelde hoezeer al zijn vrienden hem misten, en hem probeerde op te beuren met een satirisch verslag van ons doen en laten. De toon van de brief was luchtig maar meelevend, zelfs een beetje gemaakt hartelijk als weerslag van een zekere noordelijke terughoudendheid. Adam had me laten weten hoeveel de brief destijds voor hem had betekend, maar ik was zowel getroffen als verrast toen ik ontdekte dat hij hem zo op prijs had gesteld dat hij hem al die tussenliggende jaren had bewaard.

Mijn eerste gedachte nadat ik de brief had gelezen was dat deze missie naar Italië misschien toch niet zo hopeloos was als ik had gevreesd. Daarna kwam een tweede, minder optimistische gedachte bij me op. Het epistel stamde uit een tijd waarin alles nog goed was tussen ons, en misschien was het wel gewoon tussen de pagina’s van een boek gestoken dat hij meer dan veertig jaar geleden had gelezen en daarna had vergeten. Toen ik er verder over nadacht kon ik me geen andere reden voorstellen waarom de brief aan de ondergang was ontsnapt.

Ik wilde net de lamp uitdoen toen het slaapkamerraam werd verlicht door zwierende koplampen en er een auto door de vallei naderde en ergens vlakbij stilhield. Tenzij het geluid van elders weerkaatste moest er nog een huis tegen de flank van de heuvel staan, vlak onder Marina’s huisje. Een man en een vrouw stapten lachend uit de auto. Ik hoorde een van de twee de ander tot stilte manen en daarna werd er onderling gemompeld en gefluisterd, wat werd besloten door een giechelende altstem. Misschien verbaasden ze zich over het licht in Marina’s huisje? Er werd een sleutel omgedraaid. Er klonk meer onderdrukt gelach voor de deur weer werd gesloten en het slot dichtklikte. Niet lang daarna klonken de geluiden van uitbundige seks.

Er zijn weinig ervaringen die je meer van de wereld afzonderen dan in je eentje in je bed liggen binnen gehoorsafstand van luid parende onbekenden. In de geest illustreerde ik het gebeuren met een mengeling van fantasie en herinnering, en toen we ten slotte alle drie klaar waren lag ik in de stilte aan de avond ervoor in de flat in Camden met Gail te denken, toen we na de ruzie over mijn besluit om naar Italië te gaan een onbevredigende wapenstilstand hadden gesloten en onze plannen om tijd voor ons tweeën vrij te maken hadden bijgesteld. De opdracht in Afrika had mijn hartstocht echter ondermijnd. Onze vrijpartij was onaf gebleven. Het had iets mistroostigs, als een pak sneeuw.

Later had Gail me nogmaals gevraagd om niet te gaan, haar ernstige ogen omlijst door een warrige bos haar.

‘Ik heb het beloofd,’ zei ik.

‘Je had mij ook iets beloofd.’

‘Die belofte zal ik ook houden.’

‘Je hebt hem al gebroken.’

‘Maar dat is te herstellen. Dat ga ik goedmaken.’

‘Het is ook zoals je over ze praat,’ zei ze na een poosje. ‘Die mensen daar, bedoel ik. Alsof je nog steeds aan hen onderworpen bent. Met name aan Marina.’

‘Ik kan me niet eens meer herinneren hoeveel jaar ik haar niet gezien heb!’

‘Maar je bent toch verliefd op haar geweest? Zij was toch de eerste?’

Ik zei: ‘Marina is lang geleden uit mijn leven verdwenen. Je moet begrijpen dat dit oude vriendschapsbanden zijn. Ik doe het voor Hal.’

‘Niet waar,’ zei ze. ‘Volgens mij niet.’

‘Je moest eens weten hoe ik tegen deze reis opzie…’

‘Ga dan niet.’

‘Ik moet wel, Gail. Voor Hal.’

Ze schudde haar sceptische hoofd weer. ‘Nee, Martin. Zoals altijd doe je dit voor jezelf.’

En als wrange bevestiging van haar bewering lag ik daar nu in Marina’s huis onder de Umbrische nachthemel en had ik spijt dat ik was gekomen. Ik besefte dat er een heleboel redenen waren waarom ik mezelf geen andere keus had gelaten, en ik werd geplaagd door schrijnende herinneringen aan Hal Brigshaws kinderen die, samen of afzonderlijk, jarenlang in staat waren geweest een oorlogshaard van mijn hart te maken.

Ik herinnerde me de pijn van mijn laatste confrontatie met Marina. Ik herinnerde me de akelige tijd waarin Adams vriendschap in vijandschap was omgeslagen. Ik dacht aan Hal, zo zwaar beproefd in zijn rolstoel, en aan de bergen lijken in Equatoria. En weer kromp ik ineen onder het gewicht van mijn vaders dode lichaam, een logge, rottende last die ik niet af kon leggen.

Ik besefte dat die dingen me vast uit de slaap zouden houden en pakte het boek van Vergilius. Het viel open op de pagina waar mijn brief had gezeten, en ik zag meteen dat iemand – Adam, waarschijnlijk; het was zijn boek – drie regels had onderstreept:

Uw geest, vader,

Uw droevige geest, zo vaak in mijn gedachten,

Heeft me op de drempel van dit oord gebracht.

De nacht zwaaide als sluisdeuren om me heen en liet nog meer duisternis binnen.

Ik werd wakker in een rode kamer die al baadde in warm ochtendlicht. Ik trok de gordijnen weg en zag een stompe heuvel met olijfbomen en op de top een groepje huizen, dik in de roze en witte verf gezet en met terracotta dakpannen. Zonlicht flitste van een schoorsteenkap. In de wazige verte lagen twee dichtbeboste heuvels als zadels over de horizon. Niets bewoog. Zelfs de zwaluwen zaten stil op de elektriciteitsdraden, maar nu en dan klingelde ergens een koebel die tegen droge, naar rozemarijn en tijm geurende lucht ketste. Achter de bamboeluifel glooide een andere olijfgaard, dichterbij, steil heuvelafwaarts. De schaduwen van terrassen met stenen muurtjes golfden omlaag van de ene rij bomen naar de volgende.

Ik stond te douchen toen ik boven het watergekletter rondom mijn voeten uit een geluid hoorde. Toen ik riep of er iemand was verhief zich een vrouwenstem van onder aan de trap. ‘Ik denk misschien ben ik op een slechte tijd gekomen. Vergeef me.’ Ik wist meteen dat het niet Marina was. Dus van wie was die doffe, buitenlandse stem dan wel, die eraan toevoegde: ‘Ik zal weer terugkomen als u bent aangekleed.’

Ik pakte een handdoek en riep: ‘Wacht even, ik ben zo bij u. Ga niet weg.’ De woonkamer en de keuken waren leeg toen ik naar beneden liep, maar er stond wel een vers gevulde schaal met fruit op de tafel in de eethoek. Ik wreef mijn haar droog met de handdoek, stapte naar buiten en zag de vrouw in de schaduw aan de ronde blauwe tafel zitten. Een zonnebril maskeerde haar ogen. Onder een strohoed met een brede rand en een zijden lint gingen de meeste van haar donkere krullen schuil.

‘Goedemorgen,’ zei ze, ‘ik had niet bedoeld u te storen.’ Ze stond op en gaf me een stevige hand. Ze was slank, een eind in de veertig, en ze droeg een blouse van lavendelgrijze zijde die wijd over een ivoorkleurige linnen pantalon viel. ‘Ik hoorde pas vanmorgen dat u hebt aangekomen. Als ik het gisteravond wist…’ Haar beringde handen zwierden verontschuldigend op. ‘Er was geen eten in het huis, ik weet het. Ik heb melk en boter in de koelkast gezet en er is nu brood in de trommel.’ Met een zweem van verwijt voegde ze eraan toe: ‘We hebben u niet verwacht.’

Ik nam nota van dat intiem klinkende ‘we’.

‘Er is hier geen telefoon,’ legde ik uit. ‘Ik moest ineens hierheen en kon Adam en Marina niet waarschuwen. Ik ging ervan uit dat ik hier wel een van de twee zou aantreffen.’

‘Aha. U wilde hen een verrassing maken!’

‘Bereiden.’

‘Pardon?’

‘Hen een verrassing bereiden, niet maken.’

‘Ach, juist ja. Vergeef me… mijn Engels… Ik ben Gabriella. En u?’

Ik vertelde haar hoe ik heette en ze leek heel even te weifelen voor ze haar mond opende en alleen maar ‘Ah!’ zei.

‘Hebben ze het over mij gehad?’

‘Natuurlijk.’ Haar blik, die een moment was neergeslagen, richtte zich weer op mij en straalde opnieuw van innemendheid.

‘Weet u waar Adam en Marina zijn?’ vroeg ik. ‘Kan ik ze ergens bereiken?’

Ze keek schrander naar me op. ‘Momenteel ik denk van niet.’

‘Het is nogal dringend. Ik heb niet veel tijd.’

Van ergens hoger op de heuvel klonken elf blikkerige klokslagen. We stonden naast de blauwe tafel in het geurende ochtendlicht terwijl ze haar antwoord afwoog. Een witte sportauto blonk naast het kapelletje bij het kruispunt, waar ze hem had geparkeerd. De ochtend lag te stoven in het licht.

Ze zei: ‘Ik denk u moet op hen wachten.’

Deze vrouw was niet van het platteland, maar ze zei het met iets van boerse koppigheid. Het gaf aan dat wachten hier de normale gang van zaken was. Misschien was er ooit iets gebeurd, en op een dag zou er weer iets kunnen gebeuren, maar ondertussen was het gewoon een kwestie van wachten.

Het vooruitzicht om maar wat met mijn duimen te draaien in dit gezapige dorp stond me echter niet aan. ‘Misschien weten de buren waar ze zijn,’ zei ik. ‘Ik heb ze vannacht gehoord, hier beneden.’ Ik liep naar het muurtje achter de tafel en gluurde eroverheen naar de zalmkleurige pannen van een laag dak. Er stond nog een huisje onder dat van Marina tegen de heuvel, mooier en in betere staat.

‘Ah,’ zei Gabriella glimlachend, ‘dus Capitano Mezzanotte is terug! Maar ik twijfel hij kan ons helpen.’ Ik wilde net voorstellen dat het misschien toch de moeite waard was om te proberen toen ik haar zachtjes achter me hoorde gniffelen. ‘Dat is natuurlijk niet zijn echte naam,’ zei ze. ‘Dat is ons grapje, ja? Hij maakt alleen af en toe gebruik van het huis. Adam noemde hem bij die naam omdat hij komt bij nacht en altijd vertrekt weer vroeg.’

‘Met haar,’ verbeterde ik haar.

‘Ja,’ lachte ze.

‘Kapitein Middernacht, ik snap het.’

‘Hij is erg op zichzelf.’

‘Maar dat draagt hij publiekelijk genoeg uit om me uit de slaap te houden.’

Ze knikte met getuite lippen, maar ook nog steeds met een glimlach. Ik bedacht dat zij en Adam op goede voet moesten staan om zo’n grapje te maken. Waren ze wellicht geliefden? Als dat zo was dan zou deze vrouw hem wel eens net zo vastberaden af kunnen schermen voor het verleden als hijzelf had gedaan door alle banden ermee te verbreken. Dan zou ze niet willen dat ik hem verrassingen ‘maakte’.

Ik vroeg: ‘Weet u echt niet wanneer ze terugkomen?’

De frustratie moet op mijn gezicht te lezen zijn geweest, maar met een laconiek schuins hoofdknikje ontweek ze mijn vraag. ‘Dingen lopen niet altijd zoals we verwachten. U moet niet van streek raken.’ Opeens legde ze haar beringde vingers tegen haar lippen. ‘Ik heb een kleine aangelegenheid uit te voeren vanmorgen. Het zal me misschien een uur kosten of zo. Daarna zal ik u lunch geven in de villa, ja? Als u schikt zal ik u komen ophalen om, eh, halfeen.’ De glimlach was hartelijk.

Bij gebrek aan alternatieven besloot ik om ‘te schikken’. Ik bedankte haar en vroeg of het te ver was om te lopen.

Ze spreidde haar handen en sloeg ze zachtjes voor haar borst tegen elkaar alsof ze een mot ving. ‘Nee, niet ver. Maar de weg is steil,’ zei ze. ‘Het zal een warme wandeling zijn.’

‘Ik ben gewend aan hitte. Ik zat vorige week nog in Afrika.’

De glimlach werd breder, de smalle schouders wiebelden wat onder de zijde. ‘Ik vergeet het. U bent beroemd om uw ardimento. Goed, u loopt om de heuvel en neemt de weg links, langs het convento. U zult zien. Steek een brug over en in misschien drie kilometer komt een poort met vogels. Mythologische vogels. Grifoni?’

‘Griffioenen, ja.’

‘De oprijlaan brengt u. De deur is open. Kom erdoor. Ik zal u verwachten.’ Weer offreerde ze haar hand en trok hem vlug weer los.

Onder het vlekkerige licht van de luifel keek ik de sportauto na die optrok en wegreed door dat steile, door de hitte bedwelmde terrasland van olijfbomen.

Ik ontbeet met koffie en fruit en de Rough Guide open op de blauwe tafel. Fontanalba was van te weinig belang om in de reisgids te figureren, dus pakte ik het dunne boekje getiteld Excursies in Umbrië en wilde het openslaan toen ik besloot dat ik beter Gail even kon bellen. Alleen kreeg ik het antwoordapparaat. Ik sprak een bericht in over wat er was voorgevallen, gaf een satirisch verslag van het gesprek met Gabriella en benadrukte dat ik niet van plan was om nog langer dan één nacht in Umbrië te blijven.

‘Je had gelijk,’ gaf ik toe, ‘ik had niet moeten gaan. Ik zal het goedmaken met je.’

Daarna zat ik naar de olijfbomen te staren, omsloten door de stilte.

Bij gebrek aan iets beters pakte ik het boek weer. De titel stond in reliëf op het omslag gedrukt, maar niet de naam van de auteur of de uitgever. Pas toen ik het titelblad opsloeg kwam ik tot de ontdekking dat het was geschreven en in eigen beheer uitgegeven door Laurence Stromberg.

Die extravagante figuur was een jaargenoot van me geweest in Cambridge, maar ik had hem nooit meer gezien sinds we elkaar halverwege de jaren zestig toevallig waren tegengekomen in de foyer van een theater in het West End. ‘Wat zie je er goed uit,’ had hij gekird. ‘Echt een toonbeeld van de onversaagde oorlogsreporter, gebronsd en mager en vast onder de littekens!’ Toen had hij er met een valse por aan toegevoegd: ‘Of ben je door die eeuwige journalistieke quatsch alleen maar tot een cliché van je vak gedeformeerd?’ Maar Larry’s maniertje had toen al iets anachronistisch en met zijn eigen carrière als toneelregisseur wilde het niet vlotten. Het laatste wat ik over hem had gehoord was dat hij was ingewijd in een geheim genootschap dat seksmagie beoefende in South Kensington. Het was de soort roddel die hijzelf in omloop had kunnen brengen, wat het niet noodzakelijkerwijs tot een verzinsel maakte. En uit de pagina’s van zijn boek sprak nu een vertrouwde buitenissigheid, want de diverse excursies voerden evenzeer door de kleurrijke vertrekken van de geest van de schrijver als door het Umbrische landschap.

Ik bladerde even door zijn relaas over de oude zieners van Gubbio die tekens zagen in de vlucht van vogels, en daarna door een ander verhaal over de orakelbronnen van Clitumnus, maar ik verloor algauw mijn geduld en legde het boek opzij. Na een poosje ging ik op weg naar Gabriella’s villa.

Omdat Marina’s huisje halverwege tegen de heuvel stond, een eindje buiten de middeleeuwse muren, zag ik het dorp eigenlijk pas voor het eerst toen ik bij het kapelletje langs de kant van de weg omhoogkeek. Neergehurkt achter zijn vestingwerken lag Fontanalba als een slang over de top van de heuvel gekruld. Alleen een klokkentoren en de kruinen van twee platanen rezen boven de vaalroze wallen uit. Het weggetje naar de villa kromde zich verder om de heuvel, langs de poort en een stel gebouwen onder aan een vierkante toren met een koepel als een fez.

De heraldische reliëfs op de bastions van de stadspoort gingen schuil achter rommelige steigers, al wees niets erop dat er mannen aan het werk waren. De donkere overwelfde doorgang kwam uit op een kleine piazza waar de top van de heuvel met kinderhoofdjes was geplaveid. Huizen glooiden omlaag langs twee smalle stegen, de daken neergedrukt door topzware schoorstenen en platte stenen. Voor zover ik kon zien waren er geen winkels of cafés, maar halverwege de breedste van de twee stegen was een rijkversierde nis rond het bekken van een fontein gebouwd. Aan de rand van de piazza, onder de witte schittering van de romaanse kerk, stonden zes plastic stoelen op schaduw te wachten.

Een vrouw die geen erg had in mijn aanwezigheid gaf een oude man een uitbrander vanaf haar door wingerd overgroeide balkon. Hij zwaaide met een fles, stamelde iets terug tegen haar en zakte toen in de schaduw naast de fontein in elkaar. Ik wilde niet verzeild raken in een burenruzie die misschien al tien of twintig jaar aan de gang was en liep terug, de poort weer uit, terwijl ik me afvroeg wat de mensen, zo hinderlijk dicht op elkaars lip, anders konden doen dan kibbelen in de warmte.

Ik volgde het weggetje langs het convento omlaag naar waar een eeuwenoude brug een rivier overspande die langs grote keien door een groen ravijn tuimelde. Aan de overkant kwam ik na een steile klim op een beboste heuvelrug uit, en daar keek ik om en neer op Fontanalba. De lucht was bedwelmend en harsig, het licht rond het middaguur een doezelig makend blauw geblikker dat werd doorsneden door het schrille gezaag van cicades. Ik zag niemand onder het lopen.

De door griffioenen bewaakte poort stond open. In de laatste bocht van de lange kronkelweg door de bomen kreeg ik een idee van de paleisachtige schaal van het huis. In het midden van een groot voorplein met een Franse tuin klaterde water uit een barokke fontein. Erachter overschaduwde een loggia een aantal deuren op de begane grond. Ze waren alle op slot, dus beklom ik een rondlopende trap naar het terras erboven, waar het centrale deel van de villa verrees met zijn okergele, schilferende stucwerk.

Ik bleef even naast een stenen urn staan en nam het uitzicht in me op dat voorbij de beelden en dennenbossen tot de wazige vlakte ver in de diepte reikte. Toen ik me weer naar het huis wendde zag ik dat er een deur openstond in de zuilengang onder een tweede – en nog voornamere – loggia. Ik stapte erdoorheen en stond in de koele entreehal.

Het huis was zo stil als een schilderij ervan. In de frisse tunnel van de hal hingen over de hele diepte drie kroonluchters als gepluimde zeewezens. Door een glazen deur aan het einde viel zacht licht langs wanden die waren beschilderd met trompt l’oeil-panorama’s van bomen en prieeltjes en heuvels. Ik kuchte om mijn aanwezigheid kenbaar te maken, en toen er niets gebeurde liep ik door de hal naar een centraal atrium waar een dwarsgang toegang gaf tot kamers aan weerszijden. Ik stond naast een beeld met een ontbrekende hand en overwoog om het huis met een schreeuw uit zijn trance op te schrikken toen er een man in een wit jasje in de gang verscheen. Hij schrok toen hij me zag en snelde over de tegels op me af en luisterde vol scepsis naar mijn uitleg dat ik daar op uitnodiging van Gabriella was. Zijn kin was ongeschoren, zijn mond strak, zijn blauwe ogen dreigend. Hij gromde iets wat een beschuldiging had kunnen zijn dat ik de hand van het beeld had afgebroken en verstopt. Zijn eigen handen, begroeid met dik zwart haar, gesticuleerden overdreven. ‘Nee, nee,’ oordeelde hij, en in de daaropvolgende stortvloed van Italiaanse woorden klonken er twee met grote nadruk: ‘La Contessa’.

Toen ik er niet in slaagde een enigszins begrijpelijke reactie te geven, grimaste hij en gaf hij te kennen dat ik even moest wachten en liep hij de eerste kamer op de gang in. Hij liet de deur aanstaan zodat hij me in het oog kon houden en lichtte de hoorn van een telefoon op het bureau en draaide een nummer. Ik kon alleen zijn kant van het gesprek horen en snapte er weinig van, dus bekeek ik de boekenkasten. Een groot aantal prachtig gebonden boeken stond samen met andere banden gerangschikt die er voddig uitzagen en waarschijnlijk uit de begintijd van de boekdrukkunst dateerden.

Met een rukje van zijn gekromde vinger sommeerde de man me aan de telefoon te komen.

‘Vergeef mij’ – ik herkende Gabriella’s stem boven het gekraak uit – ‘ik ben langer opgehouden dan ik dacht. Maar ik heb Orazio gevraagd om voor u te zorgen.’

‘Ik geloof dat hij me liever het huis uit zou zetten,’ zei ik.

‘O hemel, hij kan fel zijn, ik weet het, maar ik heb tegen hem gezegd de fout is van mij. Ik zal gauw komen. Maak u alstublieft gemakkelijk. Geniet van het zwembad. Er zijn handdoeken en badjassen in het badhok.’

Ik aarzelde even voor ik zei: ‘U hebt me niet verteld dat u een contessa bent.’

‘Ah! Heb ik u een verrassing bereden?’

‘Bereid.’

Ze lachte en zei: ‘Engels heeft geen medelijden.’

In een opwelling vroeg ik: ‘Is Adam daar bij u?’

‘Adam? Waarom vraagt u dat?’

‘Ik weet het niet. Ik krijg het gevoel dat u iets voor me verborgen houdt.’

‘En u vindt u moet alles in één keer hebben?’

‘Vindt u dat ik daar geen recht op heb? En ik heb u trouwens verteld dat ik niet veel tijd heb.’

‘Vandaag is te heet om te haasten,’ oordeelde ze. ‘Geniet van zwemmen.’

Ik had nog meer willen zeggen maar ze had opgehangen.

Orazio gebaarde dat ik hem naar buiten moest volgen naar een binnenplaats, waar hij een deur in de muur opende die schuilging achter een hoge buxusheg. Ik hoorde meteen het geluid van water ergens onder ons. We daalden een stenen trap af en kwamen in een aan het zicht onttrokken tuin. Ik zag de glinstering van water dat uit een leeuwenmuil spoot en neerviel in een goot die in de stenen treden van een neoklassiek tempeltje naast het zwembad was uitgehakt. Witte parasols beschaduwden twee ligstoelen in een prieel van bougainville. Vlakbij stond een lange marmeren tafel met marmeren banken aan weerszijden.

Orazio wenkte me de tempel in, waar een stenen nimf water in een bekken in de vorm van een sint-jakobsschelp goot. Het was niet moeilijk je voor te stellen dat er iemand baadde, naakt als de uit het zilte nat geboren Venus, maar de butler popelde van ongeduld om me op de moderne douche te wijzen die in een zijvertrek was aangelegd, en op de gonzende koelkast in een ander kamertje, ruim voorzien van drank. Hij schonk me bier in. Ik bedankte hem voor zijn moeite. Gepaaid zette hij olijven en pistaches op de tafel buiten en liet me alleen.

Ik trok een paar baantjes, douchte, kleedde me weer aan en ging in de ligstoel zitten. Het bier was zwaar, de warmte van de dag slaapverwekkend. Een rij cipressen aan de overkant van het zwembad stond roerloos. Ik had in een wereld kunnen liggen waarin alles door het zonlicht tot stilte werd verlamd behalve het water. Het gutste uit de muil van de leeuw en stroomde langs de treden in een ondiep, deels afgedekt bassin en vandaar in het zwembad, waaruit het weer ongezien wegvloeide. Het leek of de groene, verborgen tuin alleen maar als doorgang van water diende. Kunst en natuur hadden zich daartoe hier verenigd. De sfeer van die plek sprak uit het geruis van het water, en nu dat geluid door me heen ging begon het besef van mijn afzonderlijke bestaan steeds meer te vervagen.

Ik staarde over de sierheggen naar de bergen in de verte en dacht – zoals zo vaak op de hachelijke expeditie die mijn leven was – Wat doe ik hier in hemelsnaam?

Het zwembad zinderde in zijn net van blikkerend licht. De zon stond stil. Ik herinnerde me een ander bezoek, op een andere plek, toen ik het verleden in dook en in slaap viel.