Theodore Dalrymple

Andermans rotzooi

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Van dezelfde auteur:
Leven aan de onderkant. Het systeem dat de
onderklasse instandhoudt (2004)
Beschaving, of wat ervan over is. Nieuwe essays van
een spraakmakend cultuurcriticus (2005)
Drugs. De mythes en de leugens (2006)
De filantroop. Testament van een seriemoordenaar (2007)
Leve het vooroordeel! De noodzaak van vooropgezette ideeën (2008)
Profeten en charlatans. Hoe schrijvers ons de wereld laten zien (2009)
Door en door verwend. Kritiek op de sentimentele samenleving (2011)

Oorspronkelijke titel Litter. How Other People’s Rubbish
Shapes Our Lives. Gibson Square, Londen
© 2011 Theodore Dalrymple
© 2012 Nederlandse vertaling Rik Smits / Nieuw Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
Het citaat uit Koning Lear is met dank aan Willy Courteaux en Meulenhoff/
Manteau overgenomen uit William Shakespeare: Verzameld werk
(Amsterdam/Antwerpen, 2007).
Redactie Henrieke Korten
Omslagontwerp Bureau Beck
Omslagbeeld voorplat © Maria Toutoudaki
Foto auteur © Marco Bakker
Typografie binnenwerk Willem Geeraerds
NUR 740
ISBN 978 90 468 1291 4
www.nieuwamsterdam.nl/theodoredalrymple

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 978 90 468 1290 7

Vertaling Rik Smits

Inhoud

Inleiding

1   Vuilstortfilosofie

2   De gezinsmaaltijd

3   De hoogopgeleiden

4   Gin Lane

5   Barbaren

6   Daar heb ik recht op

7   Niet van deze wereld

8   Het oog van de camera

9   Hogere zwerfafvalkunde

Conclusie

Inleiding

Het is ruim 650 kilometer van Londen naar Glasgow en onderweg is vrijwel iedere meter berm bezaaid met zwerfvuil. Ik weet dat, want mijn vrouw en ik maakten die reis onlangs zelf.

Veel van de bomen langs de route waren behangen met plastic zakken of rafelige repen plastic die fladderden in de wind als boeddhistische gebedsvlaggen op de hoogvlakten van de Himalaya. Maar het frappantst waren de grasbermen. Kilometer na kilometer waren ze bezaaid met afval: er lagen wat stukken krant, her en der zwierf een wieldop, maar vooral lagen er plastic verpakkingen van eet- en drinkwaren die chauffeurs en hun passagiers mee hadden genomen en die ze na gebruik uit het raam hadden gegooid. Prominent aanwezig, in de zin dat er niet aan voorbij te zien viel, waren felgekleurde limonadeblikjes en transparant blauwgroene mineraalwaterflesjes die nu en dan flonkerden en schitterden in de zon.

Het was niet alleen langs de snelweg dat zwerfvuil welig tierde, als het ware. We reden een stukje om door het Lake District, het landschap dat de Engelse romantici zo had geïnspireerd. Dat landschap is inderdaad van een zo indrukwekkende, bijna hartverscheurende schoonheid, dat ik, terwijl ik niets moet hebben van het romantische gedachtegoed en de eruit voortkomende egodramatiek, er wel wat begrip voor voelde opkomen. Maar zelfs hier lagen de bermen vol met precies hetzelfde soort zwerfvuil. Toegegeven, er lag minder dan langs de snelweg, want de wegen zijn veel stiller, maar het was genoeg om me van het landschap voor mij af te leiden.

We reden Glasgow voorbij, richting Loch Lomond: daar was het al niet anders. De verrommeling nam pas een einde toen we het eiland Mull bereikten.

Mijn vrouw vindt weleens dat ik overdrijf, maar nu was ze het met me eens dat de indruk die dat alles op mij maakte niet was toe te schrijven aan een bedorven maag of voortkwam uit een verbitterde blik op de wereld die me slechts liet zien wat er mis was met de wereld en niet wat goed ging. Ze bevestigde dat de hoeveelheid ongelofelijk was, een in dit verband gepaste term hoewel hij zijn betekenis door overmatig gebruik bijna verloren heeft.

Ik heb lange ritten gemaakt door Frankrijk, Spanje, Italië, Duitsland, Nederland, België en andere landen in Europa, maar heb daar nergens iets dergelijks gezien. Ik zag zwartgeblakerde vuilnishopen op de straten van Port-au-Prince en koraaleilandjes in de Stille Zuidzee waarvan de bodem schuilging onder een dikke laag lege colablikjes, weggegooid door de zwaarlijvige inlanders die voor hun levensonderhoud treurig afhankelijk geworden waren van buitenlandse hulp. Maar Groot-Brittannië is er heel anders aan toe dan Haïti of de atollen van de Grote Oceaan; ik had nooit kunnen denken dat mijn geboorteland één groot vuilnisvat zou worden, of dat mijn landgenoten het als zodanig zouden behandelen.

Rome is niet op één dag gebouwd en Brittannië raakte niet op een achternamiddag met afval bezaaid. Maatschappelijke en antimaatschappelijke ontwikkelingen hebben geen duidelijk beginpunt, er is niet zoiets als de oerknal die naar men zegt ons universum grondvestte. Ik heb het opkomend afvalgetij in Brittannië een aantal jaren gevolgd en kwam tot de slotsom dat het verschijnsel de moeite van het overdenken waard was. Omdat er verder niemand in geïnteresseerd leek, lokale bestuurders nog het minst van iedereen, voelde ik me als Autolykos, de Prins der Dieven, een scharrelaar in veronachtzaamde kleinigheden.

Mijn interesse in het onderwerp werd gewekt door de wandeling die ik verscheidene jaren dagelijks maakte van het ziekenhuis waar ik ’s ochtends werkte naar de gevangenis waar ik dat ’s middags deed, een afstand van een paar honderd meter. Omdat gevangenissen zelden in de beste buurten van een stad staan, zal het u niet verbazen dat de straten waar ik doorheen liep armoedig waren – al was dat uiteraard niet zo in vergelijking met sommige andere delen van de wereld.

Niet bij kou of regen maar wel als het weer vriendelijk en zonnig was, glinsterden de stoepen alleraardigst van de aquamarijnkleurige tot olivijngroene glasscherfjes van ingeslagen ramen van auto’s langs de straat. Soms lagen er wel acht van die schervenhopen langs de straatkant: meer dan een per honderd meter.

Wat betekende dit alles? Allereerst wees het seizoensgebonden karakter van de auto-inbraken erop dat ze niet gepleegd werden uit louter armoede of nooddruft, want in onze contreien is de winter het seizoen van het grootste gebrek.

In de tweede plaats deed het grote aantal van zulke inbraken, dat in geen verhouding stond tot de toestand in meer welvarende wijken, vermoeden dat de armen vaker het slachtoffer van misdaad zijn dan de rijken.

In derde instantie leek het me onwaarschijnlijk dat al die inbraken het werk waren van vele handen. De verantwoordelijke leek eerder een lopendebandwerker dan een maatwerk leverende geschoolde vakman. Met andere woorden, hier lag bewijs (als dat nog nodig was) dat zelfs in de armste gebieden de klasse van misdaadslachtoffers veel groter is dan die van daders.

Geregeld vroeg ik mij af waarom dit soort overwegingen, die toch zo voor de hand lagen, nooit echt leken door te dringen tot het bewustzijn of het gevoel van de denkende klassen, die als puntje bij paaltje komt toch de toon zetten in onze samenleving.

Afgezien van een enkele in het ongemaaide gras van een voortuin weggekieperde pop zonder kop of kinderwagen zonder wielen, bestond het afval net als langs de snelweg vrijwel geheel uit plastic verpakkingen van industrieel vervaardigde happen en drankjes. Had ik door de jaren heen het afval langs de straten nauwkeurig statistisch bijgehouden, dan had ik ongetwijfeld de plaatselijke veranderingen in het smaakpatroon opgemerkt waar het junkfood betrof; maar ook zonder dat viel mij ergens in die periode de plotselinge verschijning op van blikjes van een drankje dat werd aangeprezen en verkocht als oppeppend en versterkend na onmatigheid, met name van alcoholische aard.

Het plotselinge verschijnen daarvan deed bij mij de vraag rijzen of aanbod nu vraag oproept, of andersom. Natuurlijk moeten mensen eerst weten dat een bepaald product verkrijgbaar is voordat ze er specifiek naar kunnen verlangen: maar er zijn zeker producten die werden ontwikkeld in antwoord op een al bestaande behoefte of verlangen. In dit geval viel de verschijning van weggegooide blikjes van het drankje zo precies samen met een geduchte reclamecampagne waarbij geen retorisch middel tot misleiding onbenut werd gelaten, dat je die alleen maar kon bezien als een schoolvoorbeeld van commerciële manipulatie van de bevolking, een geval van het beduvelen van de goedgelovigen.

Elke poging om echte en onechte, natuurlijke en onnatuurlijke verlangens en lusten van elkaar te onderscheiden is waarschijnlijk tot mislukken gedoemd. Al zouden we kunnen aantonen dat er ooit onversneden natuurlijke verlangens bestonden, dan nog kunnen die alleen tijdens de allervroegste dageraad van niet eens de geschiedenis, maar de prehistorie in onaangetaste vorm bestaan hebben, vrij van culturele vervorming. Tegenwoordig bestaan ze niet.

Waaruit kwam dan toch mijn ergernis voort over het plotselinge verschijnen van deze nieuwe drank in zijn helder metallicblauwe blikje met zilver en rood en de snelle verspreiding ervan? Ik wilde het goedje al als waardeloos afdoen, toen in mijn geest een vraag de kop opstak als een worm uit een bloemknop.

Kan iets waardeloos zijn als zo velen ernaar verlangen en van genieten? Was de voorliefde die zich ervoor ontwikkelde niet vergelijkbaar met de voorliefde die ik op mijn beurt had ontwikkeld voor champagne? Was ik niet gewoon een snob? U ziet, vuilnis biedt echt stof tot filosoferen.

1   Vuilstortfilosofie

Archeologen deduceren veel uit de vuilstortplaatsen van oude beschavingen, dus waarom zouden wij niet iets kunnen afleiden uit de rommel van vandaag de dag? En vormde wat ik onderweg naar de gevangenis zag geen eloquente getuigenis van hoe mensen leefden? Als je bent wat je eet, dan is de verpakking van wat je eet en hoe je het eet een belangrijk onderdeel van wat en wie je bent.

Het zwerfvuil veranderde caleidoscopisch, van dag tot dag, doordat het oude met de Franse slag werd weggeveegd door de gemeente, weggeblazen door de wind of weggehaald door ratten, en door nieuwe rommel werd vervangen. Er was altijd meer dan genoeg troep te inspecteren op mijn tocht naar de gevangenis.

Wat betekende al die rotzooi? Op zijn minst wekte het de indruk dat de straat des Engelsmans eetkamer is en ook nog zijn vuilnisbak. Maaltijden zijn voor de Brit (of in elk geval voor heel veel Britten) geen gezamenlijk gebeuren, maar slechts het steels en schielijk bevredigen van platte eetlust. Dat blijkt niet alleen uit de plaats waar maaltijden genoten worden maar ook uit hun samenstelling. Ze bestaan in hoofdzaak uit gemaksvoedsel (de reuk van verschaald vet waar keer op keer vis, patat of kip in is gefrituurd, is een van de kenmerkende geuren van het moderne stedelijke Brittannië). De evolutieleer stelt dat de mens een erfelijk en biologisch bepaalde voorliefde heeft voor vet en zoet eten, omdat zulk voedsel snel bevredigt en verzadigt en de mens die zich op de Afrikaanse savannen ontwikkelde alleen kon eten met één oog gericht op eventuele gevaarlijke roofdieren of aaseters. Als dat waar is, lijkt de moderne Britse stad de omstandigheden te herscheppen van zo’n Afrikaanse savanne vol roofdieren en aasgieren.

Maar waarom eten mensen eigenlijk op straat, op zo’n radicaal onsociale manier? Wat zegt het dat men voedsel op zo’n solipsistische wijze tot zich wil nemen? Zelfs als mensen op straat in groepen eten, is er geen sprake van een echt gezamenlijke activiteit, net zo min als het in formatie marcheren van soldaten dat is. Ze eten in hoog tempo, goeddeels in stilte en zorgen dat ze zo gauw mogelijk klaar zijn.

Onlangs bleek uit onderzoek dat 36 procent van de Britse kinderen nooit samen met andere gezinsleden aan tafel eet. Zeker waren er heel wat jongemannen in de gevangenis bij mij patiënt, die in hun hele leven nooit ook maar één maaltijd in gezelschap van anderen aan tafel hadden genoten. En wanneer ik als onderdeel van mijn medische taak huizen bezocht in de omgeving waar ik praktijk hield, kwam ik keer op keer tot de verbijsterende ontdekking dat er niet alleen geen tafel was waaraan de gezinsleden samen zouden kunnen eten, maar dat ook nergens uit viel af te leiden dat er ooit zelfs maar gekookt werd. Voor zover daar niet door de bouwer of verhuurder in voorzien was, ontbrak zelfs de benodigde kookapparatuur. Koken betekende er op zijn best het opwarmen van kant-en-klaarmaaltijden in een magnetron.

Ik zat eens te lunchen met een vrijemarkteconoom die beweerde dat het eten van kant-en-klaarmaaltijden althans voor de armen een economisch rationele keuze was. Ik zei dat ten zeerste te betwijfelen en uitte het vermoeden dat hij de ideologie van de homo economicus was toegedaan, de mens die steeds uitsluitend in termen van rationele afwegingen van economische kosten en baten op zijn omgeving reageert. Daar bracht hij tegen in dat wetenschappelijk onderzoek de juistheid daarvan had aangetoond. Maar toch waren er in de buurt waar ik destijds woonde winkels van Aziaten met Aziatische klanten waar je voor tweederde van de prijs van een hamburger bij McDonald’s tien kilo uien kon kopen. Andere artikelen waren al even laag geprijsd. Handelden de Aziaten economisch gesproken irrationeel door daar hun inkopen te doen?

Ik wantrouw de berekeningen van economen sinds ik in de dagen van Ceausescu Roemenië bezocht, toen economen dachten dat de economische groei er al jaren groot was. Toch lagen er daar nog altijd geen aardappelen in de winkels, en als ze al eens opdoken, dan vormde zich onmiddellijk een rij waarin mensen bereid waren urenlang te wachten.

Hoe dan ook, de econoom die ik sprak meende dat economische rationaliteit zuivere rationaliteit was. Stond eenmaal vast dat kant-en-klaarmaaltijden de goedkoopste vorm van maagvulling waren, dan was daarmee de kous af. Maar klopt het wel dat als mensen maar de goedkoopste manier van bevrediging van hun behoeften kiezen, er op hun keuzes niets aan te merken valt? Kunnen veertig miljoen slonzen en vunzen het echt niet bij het verkeerde eind hebben? En zouden hun keuzes, enkel omdat ze economisch rationeel lijken, niet ter discussie gesteld mogen worden?

Maar wat bedoel ik in dit geval eigenlijk met het verkeerde eind? Wat is een verkeerde keus als het om voedsel gaat? Is wat we eten niet een zaak van persoonlijke voorkeur waarop begrippen als goed en slecht niet van toepassing zijn? Moeten we waar het om de keuze van voeding en andere kwesties van smaak gaat niet gewoon accepteren dat wat het geval is ook juist is? Een keuze is een keuze is een keuze, zou Gertrude Stein zeggen. De vrije markt is zowel moreel als esthetisch neutraal.

Wie in de vrijheid iets anders zoekt dan de vrijheid zelve, stelde De Tocqueville, is tot dienstbaarheid gedoemd. En Macaulay zei dat als we zouden wachten tot de mensen er klaar voor waren om hun vrijheid ten volle te gebruiken, niemand ooit vrij zou worden. Wie op grond van de dwaasheid van andermans keuzes diens vrijheid wil inperken, vergroot altijd zijn eigen macht.

Niemand bestrijdt meer dat er twee typen vrijheid zijn, positief en negatief. Het laatste type houdt slechts de afwezigheid in van dwang van buitenaf; positieve vrijheid bestaat wanneer aan de fysieke, fysiologische, psychologische, sociale en economische voorwaarden voldaan wordt die toestaan dat iemand op een bepaalde manier handelt. Je bent, met andere woorden, pas vrij om een ijsje te eten als je ook werkelijk een ijsje eet. Doe je dat niet, dan is dat omdat je toch al niet vrij was om dat te doen.

Uit het oogpunt van negatieve vrijheid valt er niets te klagen over de manier waarop mensen hun voedsel kiezen.

Maar vanuit het perspectief van positieve vrijheid liggen de zaken heel anders. Ook al is het niet helemaal waar dat de (naar verhouding) arme Britten geen ander voedsel kunnen kopen dan datgene wat ze daadwerkelijk eten. Ook al zou hun inkomen andere waren gemakkelijk binnen hun bereik brengen en ook al zou de som van de kosten van ingrediënten, de investering in keukenapparatuur en gas of elektriciteit om mee te koken gemakkelijk opwegen tegen het verlies aan tijd voor andere, economisch waardevoller bezigheden (dat wil zeggen: als hun gedrag dus economisch gesproken irrationeel zou zijn), dan nog lijdt het geen twijfel dat hun keuzes minder bepaald worden door hun inkomen dan door hun onbekendheid met alternatieven en hun gebrek aan kennis.

Het filosofische probleem is dat alle keuzes op deze manier beperkt worden. Het is niet zo dat de rijkste of best geïnformeerde mens alles weet. Integendeel, de omvang van zijn onwetendheid is, net als die van de armen en ongeletterden, oneindig. De som van al onze kennis zal altijd kleiner blijven dan de som der dingen die we niet kennen, individueel en als soort. Bovendien lijken onze keuzes alleen achteraf doelgericht gemaakt te zijn. De realiteit is dat niemand kan leven alsof al van tevoren vaststaat welke keuzes hij ooit nog zal maken.

Gezondheidsaanbidders stellen dat de snelle vette hap slecht is vanwege de gevolgen voor de gezondheid. Het is voedsel dat rijk is aan stoffen die in elk geval vooralsnog als slecht voor het lichaam worden beschouwd. De ingrediëntenlijst van dat soort eten is inderdaad schrikbarende kost, zelfs als je niet zo’n gezondheidsadept bent. Kunnen al die chemicaliën en toevoegingen wel goed voor ons zijn?

Maar rust er op mensen wel een plicht om gezond te leven en te eten, om alleen datgene te kiezen wat het beste is – in de zin van bevorderlijk voor een zo lang mogelijk leven? Of om een ander daartoe te brengen? In de hedendaagse medische ethiek gaat volgens vrijwel iedereen het principe van de persoonlijke autonomie van de patiënt boven alles. Daarmee wordt het recht van de patiënt bedoeld om zelfstandig te beslissen om een aangeboden behandeling te ondergaan of niet. Bijzondere omstandigheden daargelaten is het een dokter niet gegeven om zijn wil boven die van de patiënt te laten prevaleren, enkel omdat dat voor de patient beter zou zijn. En als een patiënt met longontsteking het recht heeft om antibiotica te weigeren, wie heeft dan het recht een ander zijn junkfood te ontzeggen enkel omdat die persoon dik is en aan diabetes lijdt?

Natuurlijk is de analogie niet volmaakt. Dokters mogen hun patiënten geen dingen opdringen die goed voor ze zijn, maar ze zijn ook gehouden om hun niets aan te bieden dat slecht voor ze is. De winkelier heeft zo’n verplichting niet, onder meer omdat alles slecht is als je er te veel van neemt. Een wereld waarin winkeliers die plicht wel zouden hebben, zou trouwens onleefbaar zijn. De analogie gaat ook ietwat mank omdat ouders, met name moeders, hun kinderen voeden in een fase waarin die kinderen totaal afhankelijk van hen zijn. Zodoende vormen moeders de smaak en de gewoontes van hun kinderen. Hebben zij daarom een plicht om goede en gezonde gewoontes en smaakvoorkeuren in te slijpen? Dat kan alleen zo zijn als we aannemen dat gewoontes niet veranderen. Maar gewoontes van mensen doen dat wel, zowel individueel als collectief. Een goed voorbeeld is hoe curry de traditionele fish and chips verdrongen heeft als het favoriete gerecht van de Britten: Indiase restaurants tref je nu aan in heel wat afgelegen oorden waar geen fish-and-chipstent te bekennen is. Actief ingrijpen van officiële zijde in de manier waarop moeders hun kinderen voeden, zou in elk geval een groter kwaad zijn dan het kwaad waarvoor het moet behoeden.

Desalniettemin zou je kunnen stellen dat iemand gehouden is om goed op zijn gezondheid te letten zolang de kosten die ongezondheid met zich meebrengt geheel of gedeeltelijk door anderen gedragen worden. (We gaan er hier voor het gemak even van uit dat het verband tussen slechte gezondheid en slecht voedsel een boven elke twijfel verheven gegeven is.) Je kunt immers geen kluizenaar in de woestijnen van Syrië zijn en tegelijk op junkfood leven. Komt iemand ten gevolge van zijn eigen keuzes in het ziekenhuis terecht, dan staat wel zo goed als vast dat het overgrote deel van de prijs daarvan betaald zal worden door volslagen vreemden: zo bezien zadelt hij die dus willens en wetens met de kosten op.

Maar een wereld waarin op grond van zulke argumenten werd ingegrepen in een zo intiem en persoonlijk aspect van het leven als eetgewoonten, zou een teugelloze dictatuur zijn. Er zijn gezondheidsadepten die er keer op keer op blijven wijzen dat de gezondheidstoestand van de bevolking flink verbeterde tijdens de rantsoenering van voedsel vanwege de Tweede Wereldoorlog: dat degenen die eerst te weinig te eten hadden of te weinig essentiële voedingsstoffen binnenkregen, toen wel goed aten, dat wil zeggen adequaat vanuit het oogpunt van de voedingsleer, terwijl het ongezond schrokken van degenen die eerder overmatig aten werd beknot. Maar het idee alleen al van een nationaal dieet, vastgesteld, opgelegd en gehandhaafd door een ministerie van Voeding doet ons de rillingen over de rug lopen. Geen enkele ziekte, of in elk geval geen enkele aandoening die door een verkeerde voedselkeuze veroorzaakt wordt, kan zo kwalijk zijn als dat vooruitzicht.

Het dieet is in elk geval lang niet de enige gewoonte of vorm van gedrag met negatieve effecten op de gezondheid. Sportbeoefening levert enorme aantallen vermijdbare ongelukken en verwondingen op die evengoed anderen op kosten jagen (iets wat onvermijdelijk is in elk zorgsysteem waarvan betalingen door derden deel uitmaken). Waarom zouden we dan onze morele pijlen juist met zo veel gestrengheid richten op een of ander dieet?

Daar kan natuurlijk tegen ingebracht worden dat ondanks alle verwondingen het netto gezondheidseffect van sportbeoefening toch gunstig is vanwege de lichaamsbeweging die erbij te pas komt. Maar wie zegt dat we de gunstige effecten van lichaamsbeweging niet op zijn minst voor een groot deel zonder kans op verwondingen kunnen bereiken? De tegenwerping dat sport behalve verbetering van de conditie ook nog andere gunstige kanten heeft, zoals het plezier dat de beoefenaars eraan beleven, is er een die patateters met evenveel recht in het geding kunnen brengen.

Het zou bovendien best zo kunnen zijn dat de junkfoodconsument zijn medeburgers juist een waardevolle dienst bewijst door vroegtijdig te overlijden. Ze vergroten de verhouding tussen economisch actieve burgers en inactieven, een belangrijk punt in tijden van snelle vergrijzing. Dit argument werd daadwerkelijk gebruikt met betrekking tot rokers, al was het met een iets andere invalshoek: hun hele rokerscarrière lang hebben rokers zwaar bijgedragen aan de schatkist. Dat gezegd zijnde bestaat er een flinke overlap tussen de groep rokers en die van de junkfoodconsumenten.

Als de gezondheidseffecten van een dieet van junkfood en kant-en-klaarvoedsel niet volstaan om er de staf over te breken, wat dan wel?

Culinaire esthetica biedt onvoldoende aanknopingspunten. Niet alleen omdat de geaccepteerde opvattingen over smaak zo veranderlijk zijn, maar ook omdat zelfs als ze op onbetwistbare gronden konden worden vastgesteld, degenen die ertegen zondigen slechts esthetisch in de fout gaan, niet moreel. Het verband tussen een moreel en een esthetisch oordeel is geen eenvoudige zaak. Waarheid is niet gelijk aan schoonheid, en schoonheid is weer iets anders dan het goede. Natuurlijk is de moraal in het geding als je net als keizer Nero het gras met menselijk bloed besproeit, alleen maar omdat je dat rood zo mooi vindt contrasteren met het groene gras. Maar hoeveel pijn aan de ogen iemand je ook doet die boven een bloedrode broek een grasgroen hemd draagt, moreel tekortschieten doet zo iemand niet.

De fout van een junkfooddieet ligt naar mijn idee besloten in iets wat er in zekere zin niet echt deel van uitmaakt. Het verkeerde zit hem minder in waar het dieet uit bestaat, hoe slecht en ongezond dat ook in veel opzichten mag zijn, dan in hoe en waarom mensen het tot zich nemen. Want het dieet staat voor een manier van leven, een levensstijl die niet alleen weinig aantrekkelijk is maar ook kwaadaardig in de zin dat hij veel onnodig lijden veroorzaakt.

Het zwerfvuil op de straten tussen het ziekenhuis en de gevangenis getuigde van een diepgaand onsociale manier van eten en, in het verlengde daarvan, van leven. Dat is van niet te overschatten betekenis.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1290 7