TANER AKÇAM

DE ARMEENSE GENOCIDE

EEN RECONSTRUCTIE

Vertaling Gerrit Jan Zwier & Djuke Houweling

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel A Shameful Act

Metropolitan Books, New York
© Taner Akçam 2006

© Nederlandse vertaling Nieuw Amsterdam Uitgevers 2007
Alle rechten voorbehouden

Vertaling Gerrit Jan Zwier en Djuke Houweling
Redactie Reinjan Mulder
Met dank aan Ugur Ü. Üngör

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Studio Jan de Boer
Foto omslag Armin T. Wegner, Wallstein Verlag,

Germany. All rights reserved

De topografische kaart is gebaseerd op een kaart

van Ara Sarafian, Gomidas Institute, 2005

NUR 686

ISBN 978 90 468 1292 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 978 90 468 0225 0

Ik wil dit boek graag opdragen aan de nagedachtenis van Haji Halil, een vrome Turkse moslim die de leden van een Armeens gezin voor deportatie en ondergang behoedde door ze een halfjaar lang veilig te verbergen, waarmee hij zijn eigen leven in de waagschaal stelde. Zijn moedige daad wijst de weg naar een ander soort relatie tussen Turken en Armeniërs.

Voorwoord

Elk verhaal over het verval en de ondergang van het Ottomaanse Rijk is automatisch ook een verhaal over het ontstaan van vele nieuwe staten binnen de grenzen van dit rijk. Het was onvermijdelijk dat het verlangen om een eigen staat te stichten van etnisch-nationalistische groeperingen die eeuwenlang naast elkaar hadden geleefd, zou leiden tot de verdrijving, of nog erger, van andere etnische groeperingen die in hetzelfde gebied woonden. Een groot lijden was het gevolg, een lijden dat een cruciaal onderdeel van de collectieve herinnering van elke nieuwe natie zou worden. Dat is natuurlijk niet uniek voor het Ottomaanse Rijk: elke gemeenschap, of die nu nationaal, religieus of cultureel van aard is, heeft de neiging om alleen het kwaad te onthouden dat haar is aangedaan en niet het kwaad dat zij anderen heeft aangedaan. Bulgarije, Servië, Griekenland, Irak, Syrië – eigenlijk alle landen die op Ottomaanse bodem zijn ontstaan – zien hun geschiedenis als een reeks verdrijvingen en slachtpartijen waaraan ‘anderen’ schuldig zijn. Dit is in de late negentiende en het begin van de twintigste eeuw de basis geweest waarop historici de natievorming in het Midden-Oosten hebben beschreven. De nationale geschiedschrijving van Turkije wijkt daar niet van af; zij wijst graag op de bloedbaden die Armeniërs, Grieken, Bulgaren en andere etnisch-nationalistische groeperingen onder moslims hebben aangericht, terwijl ze met geen woord rept van het leed dat moslims niet-moslims hebben aangedaan, zoals de afslachting van christenen, om maar te zwijgen over de genocide op de Armeniërs.

Dit boek breekt met deze traditie. Het is een oproep aan het Turkse volk om het leed dat in zijn naam aan die ‘anderen’ berokkend is nader te beschouwen. De reden voor deze oproep is niet alleen de omvang van de Armeense genocide, die op geen enkele manier te vergelijken is met de verspreide wraakacties tegen moslims. Mijn oproep houdt ook verband met de belangrijke conclusie die uit alle onderzoeken naar grootschalige wreedheden getrokken kan worden: om herhaling van dergelijke gebeurtenissen te voorkomen moeten de mensen eerst hun eigen verantwoordelijkheid onder ogen zien – ze moeten erover praten, discussiëren en erkennen wat er gebeurd is.

Vindt een dergelijke eerlijke afweging niet plaats, dan bestaat er een grote kans op herhaling van deze daden, aangezien elke groep van nature tot geweld in staat is; doen de juiste omstandigheden zich voor, dan kan deze mogelijkheid al bij het geringste voorwendsel werkelijkheid worden. Er bestaan op die regel geen uitzonderingen. Elke samenleving moet altijd kritisch naar zichzelf kijken, op een manier die stevig verankerd is in de ethische traditie van de gemeenschap, en die losstaat van wat anderen haar wellicht hebben aangedaan. Hierdoor worden nieuwe uitbarstingen van geweld voorkomen.

Toen op 24 mei 1915 het nieuws Europa bereikte dat er Ottomaanse Armeniërs werden vermoord, gaven Engeland, Frankrijk en Rusland een gemeenschappelijke verklaring uit: ‘Gezien deze misdaden van Turkije tegen de mensheid en de beschaving laten de geallieerden publiekelijk aan de Verheven Porte weten dat zij alle leden van de Ottomaanse regering en ook al haar handlangers die bij deze slachtingen betrokken zijn, persoonlijk verantwoordelijk houden voor al deze misdaden.’¹ Na de geallieerde overwinning in de Eerste Wereldoorlog, en na de dood van ongeveer één miljoen Armeniërs (het getal is sterk afhankelijk van de geciteerde bron) werd verwacht dat de Grote Mogendheden zich aan hun woord zouden houden. Maar in 1919 werd tijdens de Vredesconferentie van Parijs duidelijk dat de arrestatie en vervolging van individuele leden van het Ottomaanse oorlogskabinet geen eenvoudige zaak zou zijn, omdat velen die bij de genocide betrokken waren nog aan de macht waren. Het werd eveneens spoedig duidelijk dat de geallieerden uiteenlopende politieke belangen in het gebied hadden, wat meteen tot ernstige meningsverschillen leidde inzake de vervolging van oorlogsmisdadigers. Ten slotte waren, en dat woog het zwaarst, de juridische instituties en internationale wetgeving onvoldoende toegerust om het probleem van ‘misdaden tegen de menselijkheid’ aan te pakken.

Hoewel de geallieerden het recht hadden om oorlogsmisdadigers te vervolgen en in het bijzonder de daders van de Armeense massamoord – zoals vastgelegd in het Verdrag van Sèvres van 1920, dat mede was ondertekend door de Ottomaanse regering – werd er nooit volledig van dit privilege gebruikgemaakt.² Er werden echter wel drie verschillende pogingen ondernomen om de schuldigen te berechten en te straffen. De eerste poging was de oprichting van een reeks bijzondere krijgsraden door de Turkse regering zelf, voorafgaand aan het Verdrag van Sèvres, in de hoop om bij de Parijse Vredesconferentie gunstiger resultaten te behalen. Deze rechtbanken, die in november 1918 met hun verhoren begonnen, namen in februari van het volgende jaar de eerste zaken in behandeling en gingen daarmee door tot 1922. Ze werden uiteindelijk ontbonden onder druk van de Turkse nationalistische beweging en ook vanwege het geloof dat de processen geen enkel voordeel meer voor de nieuwe nationalistische regering zouden opleveren, zeker niet nadat het Verdrag van Sèvres was gesloten en de opdeling van het rijk was begonnen.

De tweede poging werd op de Vredesconferentie van Parijs door de geallieerden zelf ondernomen, met als doel een juridisch platform op te richten voor de berechting van misdaden tegen de menselijkheid en de daarop aansluitende vervolging door een internationaal hof. Deze pogingen leden echter eveneens schipbreuk, zowel vanwege belangentegenstellingen bij de geallieerden als vanwege het feit dat in die tijd het internationale recht alleen van toepassing was op misdaden die een staat tegen de inwoners van een andere staat had begaan. Als onderdanen van het Ottomaanse Rijk vielen de Armeniërs buiten deze categorie en er bestond geen internationaal verdrag dat zich uitsprak over de misdaden die een staat tegen zijn eigen burgers had begaan.

Een laatste poging om de verantwoordelijken te berechten werd door Groot-Brittannië ondernomen, dat wantrouwig stond tegenover de Ottomaanse rechtbanken in Istanbul en verdachten in hechtenis nam om ze vervolgens naar het koloniale Malta te verschepen. Toen de Turkse bijzondere krijgsraden hun binnenlandse steun begonnen te verliezen, bleven de Britten verdachten voor een Britse rechter brengen. Maar omdat het in de Amerikaanse en Britse archieven aan voldoende bewijsmateriaal tegen bepaalde individuen ontbrak – dit in tegenstelling tot de Ottomaanse archieven, die in ruime mate over bewijzen beschikten – bleven hun pogingen vruchteloos. Ondanks hun vele tekortkomingen waren het dus de militaire processen in Istanbul – de aanklachten, telegrammen, ooggetuigenverslagen en ander bewijsmateriaal dat tijdens de eigenlijke processen tevoorschijn kwam, alsmede tijdens het onderzoek en de ondervragingen die eraan voorafgingen – die het meest succesvol bleken bij het documenteren van de genocide en bij de vaststelling wie daarvoor verantwoordelijk waren.

De vraag naar de Turkse verantwoordelijkheid zorgt altijd voor veel beroering, maar in de hele verhitte discussie hoeft er maar één duidelijke vraag echt beantwoord te worden: zijn er bewijzen dat de Ottomaanse overheid welbewust en van boven af de totale of gedeeltelijke vernietiging van het Armeense volk organiseerde? Het officiële Turkse standpunt is dat de dood van honderdduizenden Armeniërs (de Turkse schattingen lopen uiteen van 300.000 tot 600.000) een tragisch maar onbedoeld bijverschijnsel van de oorlog was. Deze redenering vloeit voort uit de bewering dat de Ottomaanse bronnen niets aantonen van een moedwillig beleid van stelselmatige moordpartijen. In dit boek, dat op de – tot nu toe – meest uitgebreide manier gebruikmaakt van Ottomaanse gegevens, beweer ik het tegendeel.

Zoals gezegd is het bewijsmateriaal dat tijdens de bijzondere krijgsraden in Istanbul werd voortgebracht, van unieke betekenis voor elke poging om de Turkse verantwoordelijkheid voor de Armeense genocide vast te stellen. Van de ongeveer 63 militaire tribunalen die in februari 1919 begonnen,³ hielden drie belangrijke rechtszaken – het proces tegen de ministers van het oorlogskabinet, dat tegen de leden van het Centrale Comité van de Partij voor Eenheid en Vooruitgang (de PEV, die tijdens de oorlog aan de macht was) en dat tegen de regionale partijsecretarissen – zich uitvoerig bezig met de vraag naar de politieke verantwoordelijkheid. Er werd hier heel duidelijk een poging ondernomen om te bewijzen dat het Armeense bloedbad een centraal georganiseerde operatie was, een onmiskenbaar geval van genocide. Samen met de andere processen in Istanbul die zich vooral richtten op concrete voorbeelden van wreedheden die in verschillende gebieden werden begaan, leverden deze procedures belangrijke gegevens op over de manier waarop de slachtingen werden uitgevoerd en over de taakverdeling tussen verschillende paramilitaire organisaties en irreguliere groeperingen. Als we de door Aram Andonian gepubliceerde documenten – waarvan wetenschappelijke onderzoekers liever geen gebruikmaakten omdat die foutief of vervalst zouden zijn⁴ – links laten liggen, leverde het strafrechtelijk onderzoek dat aan de processen voorafging ook cruciale gegevens op over de planning en uitvoering van de massamoord. Het is opmerkelijk dat een groot deel van dit materiaal afkomstig is van Ottomaanse legeraanvoerders en andere hoge officieren en bestuurders die wisten wat er aan de hand was en van wie sommigen weigerden om aan de misdaden deel te nemen. Vehip Pasja, de commandant van het Derde Leger, en Celal Bey, de provinciale gouverneur van Aleppo, behoorden tot die weigeraars.

Om verschillende redenen kregen deze documenten tot voor kort van onderzoekers niet de aandacht die ze verdienden. In de eerste plaats weten we nog steeds niet waar de volledige processtukken zijn gebleven. Een aantal exemplaren is opgeslagen in de archieven van het Armeense patriarchaat in Jeruzalem, maar het gaat daarbij niet om originelen, maar om handgeschreven kopieën. In de tweede plaats zijn de nog bestaande processtukken her en der verspreid en onvolledig. Ze omvatten de verslagen, inclusief de aanklachten en vonnissen van 12 van de 63 processen, die als bijlagen gepubliceerd werden in Takvîm-i Vekâyi, de officiële krant van de Ottomaanse regering, de verslagen uit de dagbladen uit die tijd, die uitgebreid verslag deden van de gebeurtenissen die zich rondom de processen afspeelden, en ten slotte nog allerlei ander Ottomaans archiefmateriaal. Dat de bronnen voor dit onderzoek over verschillende plekken verspreid zijn is een belemmering om een totaaloverzicht te krijgen, waar nog bijkomt dat de archieven niet gemakkelijk toegankelijk zijn voor onderzoekers. In de derde plaats zijn al deze bronnen in de Ottomaanse taal opgetekend – dat is in Arabisch schrift geschreven Turks, een taal die sterk beïnvloed is door het Perzisch en het Arabisch en die alleen leesbaar is voor mensen die over speciale kennis beschikken. Ten slotte is het zo dat zelfs deze toegankelijke Ottomaanse documenten, net als de processen zelf, door Turkse geleerden zijn afgedaan als ‘overwinnaarsrecht’ dat de geallieerden de Ottomaanse regering afdwongen als onderdeel van hun campagne om die regering in diskrediet te brengen en haar grondgebied op te delen.

Hoewel er meer dan voldoende reden is om aan te nemen dat deze lang genegeerde archieven na de wapenstilstand van 1918 werden ‘gesnoeid’ – een groot deel van de belangrijke documenten werd vernietigd of, zoals de openbare aanklager het tijdens de militaire processen in Istanbul zei: ‘geconfisqueerd’ – konden deze documenten vanwege de enorme omvang van de misdaden en de uitgebreidheid van het materiaal maar voor een deel ontdaan worden van belastend materiaal. Gedurende de uitvoering van het landelijke genocidebeleid werden er op de verschillende regeringsniveaus honderden, zo niet duizenden bladzijden correspondentie uitgewisseld. Hoewel een belangrijk deel van deze paperassen ontbreekt, blijven er in de Ottomaanse archieven en in de rechtbankverslagen toch voldoende gegevens over die aantonen dat het Centrale Comité van de PEV (Partij voor Eenheid en Vooruitgang), en de door haar opgerichte Speciale Organisatie die met de uitvoering van het beleid belast was, welbewust van plan was om de Armeense bevolking uit te roeien.

Om slechts één voorbeeld te geven van het soort bewijs dat in tegenspraak is met de officiële Turkse visie, wijs ik op de grote verzameling documenten die in 1995 door de Staatsarchieven werd gepubliceerd en die zorgvuldig geselecteerd was om deze visie met bewijzen te staven: De Armeniërs, [zoals zij naar voren komen] in Ottomaanse documenten van 1915-1920. Het boekwerk bevat een telegram, gedateerd 12 juli (29 Haziran) 1915, verstuurd door Talât Pasja, de minister van Binnenlandse Zaken, aan de gouverneur-generaal van de provincie Diyarbakir, dat commentaar geeft op de deportaties die onlangs in het gebied hadden plaatsgevonden. Het telegram laat duidelijk zien dat er genocide in het spel was. Eerst laat Talât Pasja weten dat hij ervan op de hoogte is dat er meer dan tweeduizend christenen in Diyarbakir gedood zijn, daarna waarschuwt hij de gouverneur als volgt: ‘Aangezien het strikt verboden is om andere christenen op dezelfde disciplinaire en politieke manier te behandelen als de Armeniërs, moet er onmiddellijk een eind komen aan dit soort voorvallen, die een kwalijk effect hebben op de publieke opinie en die het leven van alle christenen in buitengewoon groot gevaar brengen.’⁵ Zo moesten de maatregelen die welbewust tegen de Armeniërs werden uitgevaardigd uitdrukkelijk niet op andere christelijke groeperingen worden toegepast.⁶

Het bewijsmateriaal in de Ottomaanse archieven wordt nog versterkt door documenten die in Duitsland en Oostenrijk zijn gevonden en die nog eens afdoende bevestigen dat we met een centraal geleide operatie te maken hebben gehad. Deze gegevens zijn bijzonder belangrijk omdat Duitsland en Oostenrijk militaire en politieke bondgenoten van het Ottomaanse Rijk waren. Hun troepen vochten aan hetzelfde front en hun diplomaten hadden binnen het rijk alle bewegingsvrijheid en konden zich zonder censuur met hun eigen ministeries van Buitenlandse Zaken in verbinding stellen. Naast hun bezigheden in de provincies onderhielden de diverse consulaten regelmatig contact met de politieke en militaire machtscentra in Turkije en zij beschikten derhalve over kennis uit de eerste hand van alle gebeurtenissen. Aanvankelijk wilden de Duitse en Oostenrijkse ambtenaren maar al te graag geloven dat de deportaties van Armeniërs beperkt waren tot de oorlogsgebieden. Het gevolg was dat hun standpunten dat geloof onderschreven of zelfs steunden.⁷ Maar toen de deportaties de oorspronkelijke schattingen van de consuls begonnen te overstijgen, werd hun positie ingewikkelder en hun afkeuring luider en duidelijker. Hun rapporten bevatten ooggetuigenverslagen van de gruwelen die in de provincie plaatsvonden, evenals veelzeggende opmerkingen uit de hoofdstad, zoals die van Talât Pasja: ‘Waar we hier mee te maken hebben (…), is de vernietiging van de Armeniërs.’⁸

Na zijn nederlaag in de oorlog spande Duitsland zich tot het uiterste in om de beschuldigingen van oorlogsmisdaden en betrokkenheid bij de Armeense genocide te weerleggen, in een aanhoudende poging om een zo gunstig mogelijk resultaat bij de Vredesconferentie van Parijs te behalen. Om de publieke opinie te beïnvloeden publiceerde Duitsland een collectie archiefstukken over de gevoerde buitenlandse politiek voor en tijdens de oorlog – Die Grosse Politik der Europäischen Kabinette, 1871-1914.⁹ Johannes Lepsius, aan wie deze publicatie was toevertrouwd, bundelde ook nog een aanvullende verzameling archiefstukken die betrekking had op de Armeense kwestie in de periode 1914-1918. Aangezien het de bedoeling was om de Duitse onschuld met betrekking tot de Armeense genocide te bewijzen, zag Lepsius er óf van af om een aantal bezwarende rapporten te publiceren, óf hij publiceerde ze in gecensureerde of verkorte vorm.¹⁰ Later onderzoek bracht aan het licht dat het grootste deel van de gemanipuleerde documenten informatie bevatte over hoe Duitsland de deportaties door de vingers zag en over haar betrokkenheid bij het onderdrukken van opstanden die het gevolg waren van die deportaties.

Zo waren ook meldingen over Turks verzet tegen de deportaties en de massamoorden gedeeltelijk uit de rapporten verwijderd, om aldus een negatiever beeld van de Turken te schetsen. Alle berichten over Armeniërs die werden bewapend en aan de kant van de Russen gingen vechten waren verwijderd om hen zo onschuldiger te doen lijken, en dat gold ook voor beschrijvingen van gruweldaden en het Armeense lijden, met de bedoeling om de lezers minder te schokken.¹¹ We weten nu echter dat de Duitse betrokkenheid zich niet beperkte tot een simpel weet hebben van de gebeurtenissen en het zwijgen daarover. Integendeel, er waren zelfs enige Duitse officieren die een aantal deportatiebevelen ondertekenden.¹² Vandaag de dag beschikken onderzoekers over een bijna volledig pakket originele Duitse documenten en die vormen na de Ottomaanse archiefstukken het belangrijkste bewijsmateriaal voor de genocideplannen van de Ottomaanse autoriteiten.

Een andere belangrijke informatiebron zijn de documenten in Amerikaanse archieven.¹³ Aangezien de Verenigde Staten pas in 1917 het oorlogstoneel betraden, hadden Amerikaanse diplomaten de mogelijkheid om zich voor die datum vrijelijk binnen de grenzen van het Ottomaanse Rijk te bewegen. Ze hebben een aantal voorvallen zelf gezien en ontvingen honderden verslagen van overlevenden en van buitenlandse waarnemers, zoals missionarissen, die in de getroffen gebieden werkten. Deze bronnen worden verder aangevuld met herinneringen en gedenkschriften van mensen die de bloedbaden overleefden en van buitenlandse ooggetuigen; en ook met Turkstalige documenten, zoals de memoires van topfiguren binnen de PEV,¹⁴ parlementaire nota’s uit de tijd na 1908, rapporten van parlementaire commissies, officiële bulletins van het leger en de regering en krantenberichten.

Al deze bronnen laten er geen twijfel over bestaan dat alleen al de omvang van de campagne onmogelijk zou zijn geweest zonder planning vanuit het politieke centrum. Meer in het bijzonder maken de bronnen het zeer aannemelijk dat binnen het Centrale Comité van de PEV, tijdens een aantal bijeenkomsten die eind maart 1915 plaatsvonden, het besluit is genomen om Armeniërs uit hun huizen weg te voeren en te vermoorden. De PEV, waarvan de aanhangers bekendstaan onder de namen ‘Unionisten’ of ‘Jong Turken’, kwam uiteindelijk tot dit besluit omdat ze het als het enige middel zag om de territoriale eenheid van het land te bewaren, en om aan de oude Armeense kwestie die er nauw mee verbonden was, voor eens en voor altijd een eind te maken. In een brief die Talât Pasja op 26 mei 1915 aan de grootvizier, de eerste minister van het rijk, schreef, maakt hij een toespeling op dit genocideplan van de PEV dat nu regeringsbeleid was geworden: ‘Er zijn de nodige voorbereidingen getroffen voor de volledige en grondige oplossing van dit probleem, dat een belangrijke plaats inneemt op de regeringslijst van hoge prioriteiten.’¹⁵ Uitgaande van de documenten en van de kennis hoe het kabinet destijds functioneerde, weten we echter dat het besluit in wezen afkomstig was van het Centrale Comité van de partij en niet van het Ottomaanse kabinet – een belangrijk onderscheid, want binnen het staatsapparaat bestonden nog steeds kleine haarden van verzet tegen de PEV.

Een van de hoofdstellingen van dit boek is, behalve het bewijs dat de PEV willens en wetens een volk wilde uitmoorden, dat de Armeense genocide niet een op zichzelf staande afwijking was. De moordpartij kan alleen maar begrepen worden binnen een breder historisch kader, en dat is het stervensproces van het Ottomaanse Rijk en de reactie van de politieke leiding op die ondergang. Als gevolg van de schokkende nederlaag in de Balkanoorlog van 1912-1913, raakte het rijk ruim zestig procent van zijn Europese grondgebied kwijt. De overtuiging vatte post dat het onmogelijk was om vreedzaam naast het overblijvende deel van de christelijke bevolking te leven – of nog erger, dat deze Ottomaanse christenen een regelrechte bedreiging vormden voor het voortbestaan van het rijk. Daarom ontwierpen de heersende Ottomaans-Turkse autoriteiten een beleid dat erop gericht was om de bevolking van Anatolië, het territoriale hart van het rijk, te homogeniseren. Deze politiek bestond uit twee onderdelen: het eerste was om de niet-Turkse moslims, zoals Koerden en Arabieren, te verspreiden en zich opnieuw onder de Turkse meerderheid te laten vestigen, met de bedoeling hen zo te assimileren. Bij het tweede onderdeel ging het om de verdrijving van niet-islamitische, niet-Turkse volken uit Anatolië, in feite de hele christelijke bevolking, wat leidde tot de verwijdering van in totaal twee miljoen mensen. Terwijl Armeniërs en Assyriërs getroffen werden door speciale maatregelen die op hun vernietiging gericht waren, werden er ook Grieken verjaagd. In totaal werd bijna eenderde deel van de Anatolische bevolking naar elders gebracht of gedood. Essentieel is dat deze etnische zuivering en homogenisering de weg effende voor de hedendaagse Turkse republiek.

Deze zienswijze is in Turkije onaanvaardbaar. Vanwege de aloude Turkse beleidslijn om alles te ontkennen, is het woord ‘genocide’ zelf in feite een twistpunt geworden – heilig voor de Armeniërs, taboe voor de Turken. Beide partijen hechten enorm veel belang aan de vraag of het woord ‘genocide’ al of niet gebruikt mag worden. Ik gebruik het begrip genocide volgens de definitie die de Verenigde Naties in 1948 aanvaard hebben. Genocide houdt daar de gedeeltelijke of volledige vernietiging in van een etnische, nationale, raciale of religieuze groepering, zowel in tijden van oorlog als in vredestijd. De definitie omvat verschillende vernietigingsmethoden: zoals het doden van leden van een speciale groepering of hun blootstelling aan ernstig lichamelijk of geestelijk letsel, het zodanig toebrengen van fysieke schade dat die de groep ophoudt te bestaan, het verhinderen dat leden van een groep zich kunnen voortplanten, of het met geweld verwijderen van kinderen uit een groep en die in andere gemeenschappen laten opgaan. Volgens de definitie van de Verenigde Naties en ook in het licht van alle bewijsstukken kunnen we het optreden tegen de Armeniërs niet anders dan als genocide bestempelen.

Maar het gaat natuurlijk niet zozeer om de definitie, als wel om het ethische standpunt dat de misdaad erkent en veroordeelt. Hoe we genocide ook definiëren, wat voor woord we er ook voor gebruiken, we moeten toegeven dat deze affaire betrekking had op de moedwillige vernietiging van een volk. In 1915 was Çerkez Hasan een Ottomaanse legerofficier die opdracht had om de Armeniërs een nieuwe vestigingsplaats te bieden in wat nu de woestijnen van Syrië en Irak zijn. Toen hij besefte dat het bij de deportaties niet om een nieuwe nederzetting maar om uitroeiing ging, legde hij zijn ambt neer. ‘Je kunt erover twisten of het woord “doden” synoniem is aan “deportatie”,’ zei hij. ‘Gebruik het woord zoals je wilt. Maar het verandert echt niets aan wat er werkelijk gebeurde (…) Er is maar één manier om te begrijpen wat voor vreselijks er is gebeurd, en waarvan de hele wereld zich bewust is.’¹⁶ Het failliet van de officiële houding in deze kwestie hangt samen met het feit dat de Turkse regering blijft volhouden dat deze enorme misdaad te rechtvaardigen was als een noodzakelijk kwaad om de staat te redden, met als gevolg dat het land er geen moreel oordeel over hoeft te vellen.

In deze zelfde lijn ligt de bewering dat de moord op de Armeniërs niets te maken had met bewust beleid van de regering of de partij, maar dat het om een reeks afzonderlijke voorvallen ging die, zonder opzet en in de loop van barre oorlogsomstandigheden, tijdens een ‘normale’ deportatie plaatsvonden. Dan blijft het echter wel bijzonder moeilijk om uit te leggen hoe 300.000 tot 600.000 mensen (het aantal verschilt naar gelang van de officiële Turkse bron) binnen één jaar – 1915 – konden overlijden als gevolg van ziekte, ongeregelde aanvallen en algehele oorlogscondities, zonder dat de centrale autoriteiten hierdoor gealarmeerd werden.

Nog afgezien van de opeenstapeling van schriftelijk bewijsmateriaal zijn de ontkenningen ook om andere redenen problematisch. De officiële reden voor de deportaties was dat de Armeniërs tijdens de oorlog een gevaar vormden voor het leger en dat zij van het strijdtoneel verwijderd moesten worden. Maar er werden Armeniërs gedeporteerd uit gebieden die ver achter de frontlijn lagen en die niet bij de oorlog betrokken waren. Wat nog zwaarder weegt, is het feit dat ze zelfs náár oorlogsgebieden werden gestuurd, ‘die zich vlak achter het Ottomaanse Zesde Leger in Der Zor of achter het Vierde Leger in Hauran bevonden’.¹⁷ Daar komt bij dat er geen plannen werden ontwikkeld om de gezondheid of zelfs maar de overlevingskansen van de gedeporteerden te waarborgen, niet tijdens de reis en evenmin op de plaats van de nieuwe nederzetting. Bovendien werd alle aangeboden hulp van Duitsland, Amerika en internationale organisaties afgewezen. Het onderzoek dat voor dit boek verricht is, heeft vele nieuwe documenten opgeleverd die duidelijk laten zien dat het Ottomaanse bewind de intentie had om genocide te plegen. Deze documenten, waarvan een paar hier voor de eerste keer gepubliceerd worden, hebben betrekking op zaken als geconfisqueerde Armeense eigendommen waarmee men de oorlog wilde financieren, en de herverdeling van dit bezit onder moslims om zo een burgerij in het leven te roepen die de weggevaagde Armeense middenklasse kon vervangen.

Waarom, zo moeten we ons vanwege het overtuigende bewijsmateriaal afvragen, heeft Turkije altijd vastgehouden aan een ontkenning die nauwelijks geloofwaardig is? Misschien vreest de regering dat, als Turkije de genocide en haar verantwoordelijkheid ervoor zou erkennen, dit ernstige gevolgen zou hebben op het gebied van schadeloosstelling voor het verloren land en eigendom. Als we het vraagstuk van territoriale eisen even terzijde schuiven, die binnen het internationaal recht geen geldigheid bezitten, dan blijft er de reële kwestie van de financiële compensatie over.

Een andere reden van morele aard houdt verband met de connectie tussen de Armeense genocide en de stichting van de Turkse staat in 1922. De Turkse Nationalistische Beweging, de drijvende kracht achter de schepping van de Turkse republiek, werd geleid door leden van de PEV, dezelfde partij die verantwoordelijk was voor de genocide. Veel PEV-leden, die later belangrijke figuren in de Turkse regering zouden worden, gaven openlijk toe dat de schepping van de republiek alleen mogelijk was geweest door de eliminatie van de Armeniërs en daarmee van hun eis tot zelfbeschikking in Anatolië. Net als elke andere natie vereerden de Turken de grondvesters van hun republiek als helden. Het allereerste parlement nam decreten aan die leden van de PEV die voor misdaden tegen de Armeniërs veroordeeld waren, tot nationale helden uitriep. In 1926 voerde het parlement een wet door die land en pensioen toekende aan de families van voormalige PEV-leden, onder andere van twee mensen die als gevolg van de processen in Istanbul waren geëxecuteerd en van een aantal dat door Armeense wrekers was vermoord. Het standpunt van de huidige machthebbers verschilt niet wezenlijk van dat van de stichters van de republiek, en het is juist deze continuïteit die het zo moeilijk maakt om een open discussie te voeren over het eerste begin van die republiek. Sterker nog, wie sommige grondleggers van Turkije voor oorlogsmisdadigers uitmaakt, zet een vraagteken bij het ware wezen van de staat zelf.

Ten slotte is er dan nog de psychologische factor die het Turkije moeilijk maakt om tot een eerlijke historische afrekening te komen. Over het algemeen is de Turkse samenleving niet geneigd om zich over haar verleden te buigen. In de dominante cultuur wordt niet alleen over de Armeense genocide maar ook over veel andere zaken uit het recente verleden gezwegen – het Koerdische vraagstuk en de rol van het leger zijn hiervan slechts twee voorbeelden. De verandering van het alfabet in 1929, toen het Turkse schrift van Arabische naar Latijnse letters overging, verergerde dat probleem alleen nog maar. Met één pennenstreek raakte het Turkse volk zijn relatie met de geschreven geschiedenis kwijt. Turkije is nu een samenleving die haar eigen kranten, brieven en dagboeken, van vóór 1928, niet meer kan lezen. Zij heeft geen toegang tot welke zaak dan ook die zich vóór dat tijdstip heeft afgespeeld. Het gevolg is dat het moderne Turkije volkomen afhankelijk is van de wijze waarop de staat de geschiedenis heeft gedefinieerd en beschreven. Natuurlijk heeft de staat er belang bij hoe die geschiedenis wordt voorgesteld, zeker wanneer die geschiedenis aan haar eigen legitimiteit raakt. In dit licht bezien wordt het duidelijk waarom de Turkse samenleving de Armeense genocide aan de vergetelheid heeft prijsgegeven.

Dit doodzwijgen van de geschiedenis houdt echter ook verband met het trauma dat de heersende Ottomaanse elite aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw heeft opgelopen. De laatste honderd jaar van het Ottomaanse Rijk werden verduisterd door het schrikbeeld van ineenstorting en desintegratie. Tussen 1878 en 1918 verloor het rijk vijfentachtig procent van zijn grondgebied en vijfenzeventig procent van zijn bevolking. De angst voor totale vernietiging was permanent aanwezig tijdens de lange doodsstrijd van het sultanaat. Herinneringen aan deze periode – en aan de nauwe band die er bestaat tussen de Turkse republiek en het verval van het Ottomaanse Rijk – moeten koste wat het kost worden vermeden. De Armeniërs vormen een symbool van deze hoogst traumatische tijd. Als de Turken zichzelf zien als een feniks die uit de Ottomaanse as oprijst, dan vertegenwoordigen de Armeniërs de ongewenste sporen van die as.

Maar er heeft ook altijd een ander verhaal over het verleden bestaan, een mondelinge traditie die haaks staat op de officiële geschiedschrijving van de staat. Dat geldt zeker voor het oosten van Anatolië waar de gebeurtenissen zich afspeelden, en ook voor de minderheden van Koerden en Alawieten. De twee verhalen hebben naast elkaar bestaan, zij aan zij, al net zo lang als de Turkse maatschappij – fatalistisch en gesloten als zij is – het vermeed om de officiële versie van de geschiedenis aan te vallen. Maar met de opkomst van de democratische beweging in Turkije, die werd aangewakkerd door de poging van het land om lid te worden van de Europese Unie, is de tegenstelling tussen staat en samenleving opeens zichtbaar geworden, en wordt het ene na het andere taboe doorbroken.¹⁸

Net zoals er twee verhalen zijn, zo bestaan er ook twee historiografische benaderingen. Aan de ene kant is er het verhaal van een rijk dat door de grootmachten van Europa in stukken werd gehakt, een langdurig proces van ondergang en desintegratie. Deze geschiedenis deed een krachtig besef ontstaan dat men het Westen moest bestrijden om te overleven en het heeft sterke antiwesterse gevoelens in Turkije gekweekt, met name onder de heersende elite, en dat is vandaag de dag nog steeds zo. Aan de andere kant is er het verhaal van de vervolgingen en moordpartijen en de vernietiging van verschillende religieuze en etnische groepen, in het bijzonder de Armeniërs.

In overeenstemming met deze twee historische verhalen schikken alle basisstudies over het Ottomaanse Rijk zich naar een van de twee benaderingen die elkaar wederzijds uitsluiten: de meeste Ottomanisten en Turkse historici beschrijven de geschiedenis van het rijk meestal als een verhaal over opdeling en ter ziele gaan. Het hele proces wordt voorgesteld als een strijd tussen de Grote Mogendheden en een verzwakkende Ottomaanse staat, waarbij nauwelijks iets gezegd wordt over de slachtpartijen en genocide aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Daarnaast bestaat er de geschiedenis van dit tijdvak zoals die door de slachtoffers is geschreven, en die zwijgt over het uiteenvallen van het rijk. De tussenkomst van de Grote Mogendheden wordt daar altijd voorgesteld als iets goeds, verricht in naam van de mensenrechten. Een van de belangrijkste redenaties in dit boek is dat deze twee elkaar uitsluitende visies verzoend moeten worden en tegelijk in beeld behoren te komen: hun sterke onderlinge relatie vormt een onontwarbaar onderdeel van hetzelfde historische verhaal.

Wil Turkije een werkelijk democratisch lid van de gemeenschap der naties worden, dan zal ze deze ‘zwarte bladzijde’ uit haar geschiedenis onder ogen moeten zien, deze ‘schandelijke daad’ zoals Mustafa Kemal Atatürk, stichter van de republiek, de Armeense genocide heeft genoemd.¹⁹ Alleen door het verleden volledig in haar nationale geschiedenis te integreren kan Turkije de weg naar de democratie inslaan.

Dit boek is opgedragen aan Haji Halil, wiens verhaal ik voor het eerst van Greg Sarkissian heb gehoord, de voorzitter van het Zoryan Instituut die in 1955 op een conferentie in Armenië een voordracht hield. Acht leden van Sarkissians familie van moederskant, zo was zijn verhaal, heeft Halil ongeveer zes maanden lang, onder zeer gevaarlijke omstandigheden, veilig in zijn huis verborgen: men dreigde elke Turk die een Armeniër beschermde, vlak voor zijn huis op te hangen, waarna het huis zou worden afgebrand. Ik was door dit verhaal diep geroerd, vanwege de menselijkheid die het kwaad overwon, en vanwege het feit dat een Armeniër het over zijn hart kon krijgen om in het openbaar een Turk, juist om die menselijkheid, te prijzen. De nagedachtenis van Haji Halil herinnert ons eraan dat beide volken, Turken en Armeniërs, een verschillende geschiedenis hebben waarop ze een toekomst kunnen bouwen.

Opmerking van de auteur

De woorden ‘Turken’, ‘Armeniërs’, ‘Grieken’ en ‘Koerden’ vallen geregeld in dit boek. Ik heb ze vaak op dezelfde manier gebruikt zoals ze destijds werden gebruikt, zowel door de betrokkenen als door schrijvers uit die tijd. Maar het generaliserende gebruik van deze begrippen, dat tot verregaande simplificatie leidt en het gevolg is van een zekere nationalistische benadering, ligt in feite aan de basis van de problemen die in dit boek onderzocht worden, en bovendien is het onjuist. Zij die in het verleden gezamenlijk naar buiten traden, waren in hun totaliteit geen ‘Turken’ of ‘Armeniërs’, maar bepaalde organisaties of groepen met een gemeenschappelijk belang die beweerden dat ze optraden in naam van de natie of religie waartoe ze behoorden. In sommige gevallen ging het om de regering, in andere om een politieke partij, in weer andere gevallen waren zij de vertegenwoordigers van een duidelijk omschreven klasse of subklasse. Het is zelfs de vraag of de grote massa van moslims in Anatolië zichzelf indertijd als Turken, of als Koerden, in plaats van als moslims zag. Maar in alle gevallen omvatten deze personen nooit de hele nationale of religieuze groep die zij zeiden te vertegenwoordigen.

Ik heb geprobeerd om deze termen, die in de betrokken publicaties niettemin geregeld voorkomen, zo veel mogelijk te omzeilen. In plaats daarvan heb ik van preciezere woorden gebruikgemaakt om aan te geven wie bij een bepaalde daad was betrokken. De aanduidingen ‘Turken’ en ‘Armeniërs’ die in gesprekken en in de geschiedschrijving algemeen worden gebruikt, zijn geen historische categorieën, maar eerder ahistorische constructies. Ze zijn alleen bedoeld om aan te geven dat de ene groep niet Armeens is en een andere niet Turks. Daardoor krijg je niet alleen een vertekening van de geschiedenis, maar vererger je ook de onder het publiek levende beeldvorming en vooroordelen.

Ik vind het ook noodzakelijk om er op te wijzen dat deze geschiedenis zich zowel richt op de beslissingen en daden die door een deel van de Ottomaanse politieke elite zijn genomen en begaan, en die de Armeense genocide tot gevolg hadden, als op de oorzaken en consequenties van die beslissingen. Wie verwacht dat hij hier een alomvattende geschiedenis in handen heeft die alle aspecten van de genocide bestrijkt, begaat een vergissing, waarvoor ik de lezer graag wil waarschuwen.

DEEL 1

De Armeense kwestie voor er werd besloten tot genocide

1

Het Ottomaanse Rijk en zijn niet-islamitische volken

Veel boeken en andere publicaties over de Armeense kwestie stellen dat de Armeniërs onder het Ottomaanse bewind tot aan de negentiende eeuw in een sfeer van vrede en rust leefden. ‘Zolang het Ottomaanse Rijk sterk was en zich uitbreidde, leefden de Armeniërs, ondanks hun status van tweederangsburgers, in betrekkelijke vrede.’¹ Deze bewering heeft alleen betekenis binnen het kader van de grotere conflicten die in de negentiende eeuw plaatsvonden en kan daarom niet als objectief worden beschouwd. Het is waar dat je in vergelijking met het geweld van de twintigste eeuw deze periode als relatief vredig kunt beschouwen. Maar door de theocratische aard² van het Ottomaanse Rijk en doordat het onder het onbeperkte gezag van de sultan viel, was hier sprake van een despotisch regime; de gemeenschappen onder haar gezag bestonden niet uit burgers, maar uit onderdanen van de sultan. Hun juridische bescherming was minimaal en ze konden gemakkelijk, zowel legaal als illegaal, door centrale en lokale overheden onderdrukt worden, vooral onder het voorwendsel van belastinginning.

Afgezien van de algehele onderwerping van alle onderdanen waren in het bijzonder niet-moslims het doelwit van discriminatie en onderdrukking. Het is zelfs zo dat in de loop van het Ottomaanse bewind oude ideeën over de superioriteit van moslims zich tot een wettelijk en cultureel kader ontwikkelden dat de achtergrond van de genocide vormde. Dit wil niet zeggen dat het Ottomaanse Rijk alleen op geweld berustte,³ maar wel dat we zonder begrip voor de bijzondere omstandigheden van de verhouding tussen moslims en niet-moslims niet het proces kunnen begrijpen dat tot de beslissing leidde om de Armeense kwestie ‘definitief op te lossen’. Hoewel de genocide niet het automatische gevolg was van heersende juridische en culturele conflicten, had het besluit om genocide te plegen niet genomen kunnen worden als er geen sprake was geweest van al bestaande bijzondere omstandigheden. De botsingen die in de negentiende en twintigste eeuw tussen moslims en christenen plaatsvonden en ook de Armeense genocide moeten tegen deze achtergrond gezien worden. Daarom is de visie dat er vóór de opkomst van het negentiende-eeuwse nationalisme sprake was van relatieve vrede zowel onjuist als misleidend.

Het Ottomaanse Rijk omvatte veel verschillende religieuze en nationale groeperingen. Naast de islam, de staatsgodsdienst, werden er allerlei rechten erkend van andere monotheïstische religies, die ook wel bekendstaan als de ‘volken van het Boek’. Eeuwenlang kenden deze volken in het rijk een zekere mate van religieuze autonomie binnen hun eigen gemeenschap. Deze sociale structuur vormde de grondslag van de Ottomaanse staat. Het ging vooral om heterogeniteit en om de verschillen tussen de volken, en minder om homogeniteit en overeenkomsten, wat tegengesteld is aan het grondbeginsel van moderne nationale staten. Het gevolg is dat historici eindeloos getwist hebben over de vraag hoe je een dergelijke staat moet typeren. De Turkse historicus İlber Ortayli vergelijkt de Ottomaanse staat met een derde Romeinse Rijk, dat functioneerde binnen het kader van mediterrane gewoonten en tradities: ‘Binnen dit rijk was het mogelijk om in de maatschappij geaccepteerd te worden en deel te hebben aan het bestuur, door de ideologie te onderschrijven van de meervoudige, op etnische groeperingen gebaseerde staat en je aan die omstandigheden aan te passen.’⁴

Andere historici beweren echter dat, aangezien de islam de ideologische basis van de staat vormde – een fundamenteel premodern kenmerk – het Ottomaanse Rijk als een islamitische staat beschouwd moet worden. De islam regelde niet alleen zaken die met geloof en eredienst te maken hebben, maar schreef ook regels voor op alle terreinen van de wettelijke, sociale en politieke organisatie die bij het reilen en zeilen van een staat komen kijken. Maar aan de andere kant bleef er naast de islamitische sharia-wetten ook altijd ruimte voor örfi, ‘gewoonterecht’. Volgens Ortalyı ‘komt gewoonte (örf), in zijn specifieke vorm, neer op de macht om wetten op te leggen op terreinen die buiten de invloedssfeer van de sharia vallen, volledig gebaseerd op de wil van de heerser’.⁵ Er is echter geen duidelijke afbakening van de gebieden waarin sharia en örfi werden toegepast en de grens tussen beide is onduidelijk. Dit is het onderwerp van een aanhoudend en bevooroordeeld historisch debat.

Wat we wel weten is dat in principe ‘het publiekrecht, (…) speciaal (…) het deel dat betrekking heeft op het politieke beleid, de financiën en de organisatie, samen met een bepaald deel van het strafrecht, in het algemeen rechtstreeks bepaald werd door de orders en keizerlijke verordeningen – die bekendstaan als fermans – van de sultan zelf (…). Desondanks bleven bepaalde sectoren van het burgerlijk recht die betrekking hadden op het publiekrecht, (…) in het bijzonder huwelijk en erfenis, zowel qua inhoud als qua vorm onderworpen aan de regels van de sharia.’⁶ Maar vaak genoeg ook besteedden de sultans geen aandacht aan dit onderscheid, en namen besluiten die de reikwijdte van de islamitische wetgeving beperkten en die tegen de sharia in gingen.⁷

Van het Ottomaanse recht was het islamitische recht noch het gewoonterecht systematisch in één verzameling teksten ondergebracht. Een aantal regels van het shariarecht was verzameld in geschriften die de indruk wekten dat zij fundamentele wetboeken waren, maar het was nooit duidelijk of er voor het hele rijk één bindend systeem van wetten gold. Een vergelijkbaar probleem deed zich op het gebied van het gewoonterecht voor. Nooit zag één enkele, allesomvattende regelgeving het licht.⁸ Wetten werden alleen afgekondigd als reactie op de speciale noden van een bepaald gebied. Het bestuur liet bestaande juridische kaders vaak voortbestaan en bracht in de loop van de tijd kleine veranderingen aan die ten slotte leidden tot een verzameling heterogene, specifieke wetten die van plaats tot plaats verschilden.

Ook de status van de niet-islamitische gemeenschappen in het rijk werd in beginsel bepaald door het islamitische recht. Maar ook hier waren er uitzonderingen. Soms ontwikkelden zich naast de keizerlijke verordeningen wetten uit speciale schriftelijke privileges of uit diplomatieke overeenkomsten met buitenlandse mogendheden. Er waren zo vier wettelijke kaders mogelijk die, naast de sharia, het leven van de niet-islamitische onderdanen beheersten: het kerkelijk recht, voor zover dat door het islamitische recht werd erkend; de Capitulaties – een reeks akkoorden die de Ottomaanse staat met andere landen had gesloten, met name na de verovering van Constantinopel in 1453; verschillende vredesverdragen; de veranderingen die in 1839 door een serie juridische hervormingsmaatregelen tot stand waren gebracht, als reactie op de invloed van de moderne tijd in Europa.⁹

Om te begrijpen welk van deze vier kaders de doorslag gaf, is het van belang om de zes eeuwen Ottomaanse geschiedenis – van 1299 tot 1922 – in twee perioden te verdelen. De eerste omvat de tijd vanaf de stichting van het rijk tot aan de hervormingen van 1839. De tweede begint in 1839 en eindigt met de val van het Ottomaanse Rijk. De eerste van deze twee perioden rechtvaardigt op zich ook weer een onderverdeling in twee tijdperken, en wel van het ontstaan van de staat tot en met het bewind van Süleyman de Grote tot aan 1566, en dan van 1566 tot 1839. Tijdens de eerste periode overheersten de regels van de islamitische wet. Maar vanaf 1535 gingen de reeks Capitulaties en de veranderingen in de juridische positie van niet-moslims de grenzen van de islamitische wet te boven en vormden zij daar een uitzondering op.

De wettelijke status van niet-moslims in het islamitische recht is gebaseerd op verschillende passages in de Koran, op overeenkomsten die de profeet Mohammed tijdens zijn leven met gemeenschappen van niet-moslims sloot en op bepaalde religieuze opvattingen die aan kalief Umar worden toegeschreven. Bijgevolg is het eerste en belangrijkste onderscheid dat tussen moslims en niet-moslims, waarbij de laatsten verder onderverdeeld worden in de ‘volken van het Boek’ (monotheïsten die een aan hen geopenbaarde Schrift kennen) en anderen (afgodendienaars, atheïsten). En deze groepen zijn ook weer politiek verdeeld in degenen die tegen moslims strijden en degenen die met moslims een vredesverdrag hebben gesloten. Deze laatste categorie, de ‘volken van het verdrag’, wordt dan weer onderverdeeld in twee groepen: daarvan zijn ‘de volken van de schuld’ voor onze optiek het belangrijkst, dat zijn zij die de bescherming van de islamitische staat aanvaarden in ruil voor een personele belasting.

Een belangrijk principe dat de politieke status van elke niet-moslim bepaalt is de aard van het land waarin hij leeft. De islamitische wet verdeelt de landen over het algemeen in twee hoofdgroepen: islamitische en niet-islamitische. De niet-islamitische landen bestaan uit de landen die in oorlog met moslims zijn, het ‘huis van oorlog’, en de landen die vrede hebben gesloten met moslims, ofwel het ‘huis van verzoening’. Wat ons nu vooral interesseert is de wettelijke status van de dhimmî – de volken die onder bescherming van de islamitische staat of anderszins onder islamitische heerschappij leven.¹⁰

Volgens het islamitisch recht genieten moslims in een islamitisch land alle rechten en plichten van het ‘burgerschap’, terwijl de rechten van dhimmî beperkt zijn tot de bescherming tegen geweld en plundering. De dhimmî moeten verdragen worden. Hun aanwezigheid levert geen problemen op zolang ze het gezag en de superioriteit van de moslims en het islamitische systeem aanvaarden. De betekenis van dhimma, een begrip uit het islamitische recht, weerspiegelt de islamitische ‘verplichting’ om de dhimmî te beschermen, het woord impliceert ook ‘recht’, ‘overeenstemming’ of ‘genade’. Wat de dhimmî en de islamitische staat zijn overeengekomen, is dat hun leven en eigendommen onschendbaar zijn, en dat hun vrijheid van godsdienst en godsdienstuitoefening gegarandeerd zijn. In ruil daarvoor zijn de dhimmî verplicht om zich gedienstig en loyaal tegenover de islamitische overheid te gedragen en om een belasting te betalen die jiziya wordt genoemd.¹¹ De relatie is niet die tussen gelijken, maar deze is gebaseerd op verdraagzaamheid.

Het negenentwintigste vers van de negende soera van de Koran vormt de grondslag van de wettelijke status van de dhimmî. ‘Strijd tegen hen die de Schrift hebben ontvangen, maar die noch in Allah noch in de Laatste Dag geloven, en die niet verbieden wat Allah door middel van Zijn boodschapper heeft verboden, en die niet de Godsdienst van de Waarheid volgen, totdat ze bereid zijn belasting te betalen en vernederd zijn.’ Gedurende de hele geschiedenis van de islam hebben deze regels de basis gevormd van de minachting voor de dhimmî en voor hun verhouding tot de staat.¹² Omdat de rechtspositie die de islam aan gelovigen toekende niet voor de dhimmî gold, werden zij op een afwijkende manier bestuurd. Binnen duidelijk afgebakende grenzen mochten zij hun eigen sociale en religieuze zaken regelen en mochten ze hun eigen wetten toepassen op het gebied van huwelijk en vererving. Alleen op het terrein van de strafwet waren ze onderworpen aan de islamitische regels.¹³

Onder het Ottomaanse bestuur waren de verschillende dhimmî ook naar godsdienst of sekte ingedeeld. Deze groepen stonden bekend als millets. De autonomie van elke millet werd erkend door een schriftelijke goedkeuring van de sultan. Elke millet handelde daarna het grootste deel van zijn eigen zaakjes af, ‘niet alleen de geestelijke, rituele en charitatieve elementen, maar ook het onderwijs en de regulering van persoonlijke zaken als huwelijk, scheiding, voogdijschap en vererving’.¹⁴ Elke religieuze gemeenschap koos een hooggeplaatst lid van de geestelijkheid als leider, die de staat vertegenwoordigde en zelf weer verantwoording aan de sultan aflegde. Afgezien van strafrechtelijke zaken – maar zelfs op dit gebied bestonden er uitzonderingen – kregen deze leiders van de millets de bevoegdheid tussen de leden van hun gemeente geschillen te beslechten en belastingen te innen.

In plaats van een stevig institutioneel kader te vormen of een bestuurssysteem dat het hele rijk besloeg, zorgden de millets, hun leiders en hun bestuur zo voor niet veel meer dan een verzameling ad-hocmaatregelen die door de jaren heen groeide. Aanvankelijk waren deze regelingen beperkt tot speciale districten. Maar in de negentiende eeuw werden ze een gevestigde instelling en omgevormd tot het zogeheten ‘millet-systeem’.¹⁵

Het was onvermijdelijk dat de leiders van de millets daarbij af en toe algemene islamitische principes overtraden.¹⁶ Ondanks hun autonomie werden de dhimmî niet beschouwd als de gelijken van moslims en hun ongelijkwaardigheid werd zichtbaar door een serie politieke en juridische beperkingen. Zo mochten dhimmî-mannen niet met moslimvrouwen trouwen. In de rechtszaal werd de getuigenis van dhimmî tegen moslims niet aanvaard.¹⁷ En in het strafrecht gold de regel dat een moslim die een dhimmî had vermoord meestal niet geëxecuteerd werd, al zijn er voorbeelden bekend van ter dood veroordeelde moslims die met voorbedachten rade een dhimmî hadden gedood.¹⁸

Behalve aan wettelijke ongelijkheid, stonden de dhimmî ook bloot aan vernederende praktijken. Het was hun niet toegestaan hun religieuze plichten te vervullen, op een manier die moslims schokkend zouden vinden. Het luiden van kerkklokken en de bouw van kerken of synagogen waren verboden.¹⁹ Er was toestemming van de overheid nodig om schade aan bestaande kerken te herstellen. Bovendien mochten dhimmî niet paardrijden en geen wapens dragen en waren zij verplicht om, als ze te voet reisden, aan de kant te gaan voor naderende moslims. Ook de kleur van de kleding en de schoenen van een dhimmî en de kwaliteit ervan moesten verschillen van die van een moslim. Het is bekend dat diverse verordeningen van het Ottomaanse Rijk, een uit de zestiende eeuw bijvoorbeeld, het niet-moslims op een gegeven moment verboden om gekraagde kaftans, kostbare weefsels (zijde met name), fijne mousseline, bont en tulbanden te dragen.²⁰ Andere verordeningen schreven voor welke kleuren er gedragen moesten worden. Armeense schoenen en hoofddeksels moesten bijvoorbeeld rood zijn, terwijl de Grieken zwart droegen en de joden turkoois. Ook hun huizen moesten in verschillende kleuren worden geverfd. Voor dhimmî gold verder een verbod om houten muilen te dragen en ze moesten in de badhuizen belletjes aan hun badmantels bevestigen.

Bij wijze van vernedering en als blijk van hun minderwaardigheid moesten de huizen van dhimmî ook lager zijn dan die van moslims. Hun ramen mochten niet over de wijken van moslims uitkijken. Men ontmoedigde joden en christenen om in een stad of in een moslimwijk te gaan wonen, al werd dat niet in een speciaal verbod vastgelegd. Wie deze beperkende bepalingen overtrad, werd gestraft met een boete of opsluiting in een gevangenis, of zelfs, in hardvochtiger tijden, met een terdoodveroordeling.

Kortom, het pluralistische islamitische model berustte zowel op vernedering als op tolerantie. Er werd verwacht dat niet-moslims gewillig met deze stand van zaken akkoord zouden gaan. Deed men dat niet, dan werd de dhimma-overeenkomst geschonden. De eis voor gelijkheid, die in de negentiende eeuw door niet-moslims werd gesteld, werd dan ook beschouwd als een schending van die overeenkomst, en de islamitische gemeenschap in het Ottomaanse Rijk was niet van plan zich daarbij neer te leggen. Het was dit culturele en juridische raamwerk, dat de grondslag vormde voor de scheiding van moslims en niet-moslims, dat later van beslissend belang zou blijken te zijn bij de botsingen tussen Armeniërs en moslims aan het eind van de negentiende eeuw.

De tweede belangrijke factor die de status van niet-moslims in de Ottomaanse samenleving bepaalde, was een reeks akkoorden die tussen het rijk en buitenlandse mogendheden was gesloten. Deze stonden bekend als de Capitulaties en verdragen. Na de Ottomaanse verovering van Constantinopel in 1453 formaliseerden deze akkoorden – in feite een reeks wettelijke en commerciële privileges – de bestaande Arabische en Byzantijnse regelingen, die oorspronkelijk tot doel hadden om de handel en het scheepvaartverkeer met het buitenland te bevorderen. Eerst hadden deze privileges alleen invloed op buitenlanders die relaties onderhielden met de Ottomaanse autoriteiten. Maar toen het rijk steeds groter werd en steeds meer verschillende en ver weg wonende volken omvatte, en toen daarna zijn macht minder werd, begonnen de Europese landen druk uit te oefenen om deze bescherming uit te breiden naar de, meestal christelijke onderdanen die onder het bewind van de sultan leefden.

Volgens de akkoorden konden de onderdanen die erdoor werden beschermd niet in Ottomaanse gerechtshoven veroordeeld worden, werden de belastingwetten voor hen op een verschillende manier toegepast, werden hun huizen gevrijwaard van doorzoekingen door de autoriteiten en kregen ze een aantal belangrijke handelsvoordelen.

In 1535 werd het eerste van de reeks akkoorden afgesloten met de koning van Frankrijk. Daarna werden aanvullende overeenkomsten met Frankrijk gesloten in 1604, 1673 en 1740. Aanvankelijk betroffen de privileges die uit de akkoorden voortvloeiden de onderdanen van Frankrijk en zijn bondgenoten. Maar in het akkoord dat in 1673 door sultan Mehmet IV en koning Lodewijk XIV werd ondertekend, werd Frankrijk de beschermheer van alle katholieken die betrekkingen onderhielden met de Ottomanen, inclusief al de katholieken die in het Ottomaanse Rijk leefden. Deze taak werd in 1740 nog verder vergroot, toen ook andere niet-moslims begonnen te profiteren van de privileges.²¹ Het Oostenrijkse Rijk verkreeg privileges in verdragen van 1699, 1718 en 1791, waarbij de Oostenrijkers tevens stelden dat deze voorrechten voor alle Ottomaanse katholieken golden, waarmee ze zich in de binnenlandse Ottomaanse zaken mengden, en later genoten ook Britse en Duitse onderdanen soortgelijke privileges.

Op grond van dergelijke overeenkomsten kwamen de Grote Mogendheden ook geregeld tussenbeide in de interne aangelegenheden van de Ottomaanse staat. Het was geen verrassing dat de Ottomanen deze acties als een inbreuk op hun autonomie zagen. Wat dat betreft was het Küchük Kainarji Verdrag dat in 1774 met Rusland was gesloten, het meest controversieel. Rusland beweerde dat dit akkoord haar ook beschermrechten gaf over de orthodoxe christenen in het Ottomaanse Rijk. De andere Europese mogendheden deelden echter onverwacht het Ottomaanse standpunt dat hier sprake was van een schending van de Ottomaanse onafhankelijkheid. Op 28 december 1854 stuurden ze daarom een memorandum naar Rusland waarin ze de foutieve interpretatie door dat land veroordeelden en verlangden dat Rusland zijn ‘verkeerde lezing’ van het Küchük-Kainarji Verdrag zou herroepen.²² Het is tekenend dat vermoedelijk niet één van deze landen van zijn eigen aanspraken op Ottomaanse onderdanen afstand zou doen.

De buitenlandse consuls hielpen als gevolg van de akkoorden gewoonlijk alle Ottomaanse christenen om van dezelfde privileges te genieten als hun eigen onderdanen. En hun hulp beperkte zich niet tot het overhandigen van brieven waarin ze diplomatieke bescherming kregen. Zij gaven of verkochten ook paspoorten aan religieuze minderheden in het Ottomaanse Rijk. Wie maar bij een plaatselijk consulaat stond geregistreerd, kon vaak al een buitenlandse nationaliteit verwerven. Zij die deze weg bewandelden waren dan grotendeels ongrijpbaar voor de Ottomaanse justitie en fiscus, en ze kregen ook voordelige douanetarieven als ze handel gingen drijven. In de negentiende eeuw breidden deze activiteiten van de consuls zich dusdanig uit dat ze zich op veel plaatsen binnen het rijk ‘gedroegen als kleine landheren’.²³ Hun macht was vaak groot genoeg om het ontslag te bewerkstelligen van lokale ambtenaren die weigerden met hen samen te werken. ‘Als een provinciaal gouverneur of een vicegouverneur zich niet aan de plaatselijke consul aanpaste, als hij kortom niet bereid was om ten dienste van consulaire belangen af te zien van zijn rechten en plichten’, dan kon de ambtenaar al van zijn post ontheven worden door ‘een simpele klachtenbrief van de consul aan de dragoman, de tolk die aan de ambassade van zijn land was verbonden’.²⁴

Zodra de mogelijkheid zich voordeed, kozen de niet-moslims dan ook voor de bescherming van een buitenlandse mogendheid, zowel om aan de Ottomaanse onderdrukking te ontkomen als om te profiteren van bijkomende voordelen. Alleen al in Istanbul kozen zo naar schatting vijftigduizend Ottomaanse onderdanen voor een ander land. Edmund Hornby, de Britse rechter aan het Consulaire Hof, beweert in zijn memoires dat het aantal ‘zogenaamde beschermde Britse onderdanen’ onder het Ottomaanse bewind in 1856 ‘bijna een miljoen’ was.²⁵ Hoewel er in 1869 een wet op het Ottomaanse Burgerschap werd uitgevaardigd om zo het protectiesysteem te beteugelen, slaagde die er totaal niet in om het systeem af te remmen.

Vanaf de late achttiende eeuw leidden de oorlogen tussen de Ottomanen en de verschillende Europese landen ook tot vredesverdragen die weer andere belangrijke privileges voor christelijke onderdanen van het Ottomaanse Rijk met zich meebrachten en die op hun beurt de weg effenden voor de uiteindelijke onafhankelijkheid van deze niet-islamitische gemeenschappen. De christelijke minderheden, die hier werden besmet met de geest van vooruitgang en vrijheid die uit Europa kwam aanwaaien, kwamen in opstand tegen de heersende politieke en economische onderdrukking en eisten gelijkheid, gevolgd door autonomie, en ten slotte wilden ze een eigen grondgebied. Over het algemeen reageerden de Ottomanen op deze eisen met gewelddadige onderdrukking en terreur, waarop het buitenland dan vaak tussenbeide kwam, wat soms bijna weer tot oorlog leidde. Na de nederlaag werden de Ottomanen dan gedwongen om de eisen van de opstandelingen in te willigen en in te stemmen met hervormingen die tot autonomie zouden leiden. Maar deze hervormingen bestonden meestal alleen op papier, waardoor er weer nieuwe onlusten konden ontstaan, gevolgd door nieuwe buitenlandse interventies en zo begon de hele cyclus opnieuw. Aan dit proces kwam vaak pas een eind als de opstandige gemeenschap onafhankelijk werd.

De Servische opstand van 1804 wordt algemeen beschouwd als het begin van deze ontwikkeling. Deze opstand en het aanhoudende conflict over de vervulling van beloftes die in diverse verdragen waren gedaan, inclusief die op het Congres van Wenen van 1814-1815, bereikten in 1829 hun hoogtepunt met het Verdrag van Edirne, waarin christelijke gemeenschappen voor de eerste keer het recht kregen om deel te nemen aan het lokale Ottomaanse bestuur. Zo werd op een vergelijkbare manier in 1861, na de slachtpartijen onder christenen die in 1860 in Libanon plaatsvonden, onder westerse druk een decreet uitgevaardigd dat het bestuur in die provincie moest reorganiseren.²⁶ Hoewel het decreet alleen voor Libanon gold, diende het als referentiepunt en precedent voor gemeenschappen in andere regio’s.²⁷ Ook de verdragen van Parijs (1856) en Berlijn (1878) behoren tot de serie akkoorden die de weg effenden voor belangrijke veranderingen in de wettelijke positie van niet-moslims.

Een van de fundamentele problemen waar de Ottomaanse staat gedurende de negentiende eeuw mee worstelde, was het vraagstuk hoe de onderdrukking en vernedering van niet-moslims beëindigd konden worden en hoe ze een zelfde status als moslims konden krijgen. De niet-islamitische gemeenschappen waren betrokken bij een onvermoeibare strijd voor grondrechten en vrijheden, en de Grote Mogendheden gebruikten die als voorwendsel om zich met de binnenlandse zaken van de Ottomanen te bemoeien. De staat, die al sinds 1830 gezien werd als de ‘Zieke Man van Europa’, stond aan de rand van de afgrond. Het kwam de Europese grootmachten heel goed van pas dat ze hun wens om het Ottomaanse Rijk op te delen konden verkopen als ‘humanitaire interventies’.

De Ottomaanse machthebbers stonden daarbij niet alleen onder druk van Europese grootmachten, zij werden ook beïnvloed door het veranderende politieke klimaat in het Europa van na de Franse Revolutie om maatregelen te nemen om alle burgers gelijke rechten te geven. Het millet-systeem mocht dan progressief zijn in vergelijking met het middeleeuwse Europa, maar vergeleken met het principe van gelijkheid dat door de Franse Revolutie werd gelanceerd, was het totaal achterhaald. Toen ze dit beseften, begonnen de Ottomaanse heersers aan de Tanzimat (Reorganisatie), een hervormingsperiode die van 1839 tot 1876 zou duren, met het doel om het dreigende gevaar van de ineenstorting van de staat af te wenden en om ook de christelijke bevolking nauwer aan de staat te binden. Zoals Ortalyi schreef:

‘De Tanzimat-periode en haar hervormingen waren bedoeld om het verlies aan grondgebied dat met de uitbarsting van het nationalisme op de Balkan was begonnen, te stoppen. Het was bedacht door degenen die geloofden dat het rijk nog door een nieuw soort patriottisme gered kon worden, het Ottomanisme.’²⁸

De heersende elite begreep dat gelijkheid tussen moslims en christenen de enige manier was om de Ottomaanse eenheid te bewaren.²⁹ Toen Griekenland in 1829 onafhankelijk werd, werd duidelijk dat de islamitische grondslag van de staat alleen maar een vervreemdend effect op de resterende christelijke bevolking kon hebben. Hoewel niemand er warm voor liep, hing het voortbestaan van het rijk af van de creatie van een nieuwe politieke en culturele identiteit. De grote vraag was hoe een dergelijke identiteit tot stand moest komen. Die gedachte beheerste het Rijksedict dat de staat in 1839 ontvouwde, een document dat met tegenzin werd aanvaard door de Ottomaanse leiders die het gevoel hadden dat zij de westerse instituties wel in huis moesten halen. Toen het edict in het rijk werd geïntroduceerd, leek het een reactie op vele crisissen te zijn.³⁰ De ‘westerse instituties’ die ontstonden, waren in feite niet het resultaat van een culturele bewustwording en evenmin van de geestdrift van intellectuelen. De politicoloog Taner Timur merkt op dat dit ‘de concessies waren die Ottomaanse staatslieden gedwongen waren te doen – gewoonlijk zonder erin te geloven …’³¹ Het gevolg was dat het edict onder staatsambtenaren en islamitische onderdanen grote weerstand opriep. Roderic Davison, die dit gebrek aan enthousiasme bespreekt in het kader van zijn algemene evaluatie van de hervormingsperiode, beweert dat wat de kwestie van gelijkheid betreft, ‘dergelijke verklaringen die werden afgelegd voor publiek en buitenlands gebruik, zelden gevolgd werden door daden, en dat ze soms gewoon hypocriet waren’.³² Toch waren deze verklaringen niet altijd onoprecht. De moeilijkheid was, zoals Davison stelt, dat de leiders verder waren dan de publieke opinie en dat ze voorzichtig moesten handelen.³³

Het Rijksedict beloofde dat er stappen zouden worden ondernomen om de fysieke veiligheid, het eigendom, de eer en het welzijn van de bevolking te beschermen, ongeacht hun geloof. Belastingheffing en militaire dienst zouden op een eerlijke wijze worden herzien. Alle onderdanen zouden voor de wet gelijk zijn. De tekst bleef echter in gebreke wat de nadere precisering van de beloofde rechten betrof. Critici beweerden daarom dat het edict ‘in de eerste plaats een defensief karakter had’ en slechts gepubliceerd was om ‘buitenlanders te misleiden. (…)[Deze beloftes] waren eenvoudigweg een soort document dat onder druk van externe en interne gebeurtenissen was geproduceerd en dat, als die gebeurtenissen eenmaal voorbij waren, haastig in een la zou verdwijnen’.³⁴ Wie mocht twijfelen aan de tegenzin die bestond om deze hervormingen door te voeren, hoeft alleen maar te weten dat de wettelijke veranderingen die nodig waren om het principe van gelijkheid te verwezenlijken, pas na 1880 werden afgerond, dus bijna een halve eeuw na de afkondiging van het edict. Toch is het meest radicale onderdeel van het edict – het plan om gelijkheid tussen moslims en christenen te bereiken – ondanks de vertraging wel als een ‘grote revolutie’ omschreven.³⁵ En deze gelijkheid was ook ‘de meest radicale breuk met de oude islamitische traditie,’ zoals de historicus Bernard Lewis heeft opgemerkt, ‘en deze was daarom uitermate schokkend voor de principes en goede smaak van de moslims.’³⁶ Om die reden werd er vaak vijandig op het edict gereageerd. Deze vijandigheid zorgde er, samen met de slechte planning van de staat om de gelijkheid te realiseren, voor dat alle pogingen die op dit vlak werden ondernomen, schipbreuk leden.

De tweede grote stap naar de gelijkheid van moslims en christenen werd genomen door het Hervormingsedict van 1856, een ‘programma dat door buitenlandse mogendheden was voorbereid en dat de Verheven Porte wel moest aanvaarden’.³⁷ Dit decreet van 1856 vormt samen met het beginsel van universele gelijkheid – dat in het Tanzimat-hervormingsedict van 1839 werd afgekondigd, maar dat nog niet tot een grondrecht was verheven – de basis van een wettelijk systeem. De opzet van het edict was om de hindernissen die door het millet-systeem waren opgeworpen te elimineren en om een beginsel van burgerschap neer te zetten dat voor alle volken binnen het Ottomaanse Rijk geldig zou zijn. Naast het principe van gelijkheid voor de rechtbank, bevestigde het decreet dat er ook gelijkheid zou zijn in zaken als belasting en militaire dienst en dat christenen banen konden krijgen op scholen voor burgers en militairen en op regeringskantoren.³⁸ Verder bevatte het de aankondiging dat de onafhankelijke organisatievorm van de verschillende religieuze gemeenschappen beschermd en bewaard zou blijven, maar stond in een poging om deze organisaties te seculariseren, toe dat ook leken of niet-religieuze vertegenwoordigers er voortaan bestuursfuncties mochten bekleden.

Dit was een behoorlijke klap voor het niet-islamitische religieuze leiderschap. In de tijd voor de hervorming hadden deze leiders een bijna absolute macht over hun gemeenteleden uitgeoefend. Het gevolg was dat de poging aanvankelijk op enorme tegenstand stuitte, in het bijzonder binnen de Grieks-orthodoxe kerk. Maar in 1862-1863 vroeg de sultan, zonder zich iets van deze reacties aan te trekken, elke gemeenschap om haar organisatie te herzien en nieuwe regels of een handvest op te stellen. Deze handvesten, die daarna door de leiders van de gemeenschappen werden opgesteld, waren erg belangrijk. Zo diende de Armeense Grondwet, die op 29 maart 1863 werd goedgekeurd, als model voor de erop volgende Ottomaanse Grondwet van 1876.³⁹

Maar al voor de reorganisatie van het millet-systeem zorgde een reeks veranderingen in het bestuur en de rechtspraak voor een gewijzigde situatie van de christelijke bevolking. Als gevolg van het Tanzimat Edict uit 1839 waren er plaatselijke bestuursraden gevormd, waarin de niet-islamitische gemeenschappen vertegenwoordigd werden door hun religieuze leiders. Deze raden werden gezien als het meest liberale resultaat van het Rijksedict ‘vanwege het belang dat zij hechtten aan de gelijkheid voor de wet, die gold voor alle onderdanen van het rijk, ongeacht hun religieuze of raciale verschillen, niet alleen in theorie maar ook in de praktijk’.⁴⁰ Toch vormden de raden nog geen echte doorbraak omdat ‘zelfs in de gebieden waar de christenen een meerderheid vormden, de moslimleden er altijd in de meerderheid waren’.⁴¹

Hoewel er in 1849 en 1852 nieuwe hervormingen werden doorgevoerd met het doel de christelijke deelname aan deze raden aan te moedigen, was dit alles niet erg succesvol. Een andere Provinciale Hervormingswet die in 1864 werd uitgevaardigd, was op het Franse model gebaseerd. Er werden bestuursraden gevormd op provinciaal, subprovinciaal en districtsniveau en daarin moesten vertegenwoordigers van de verschillende niet-islamitische millets samen met hun islamitische landgenoten zitting nemen. Het systeem, dat oorspronkelijk als een proefprogramma in een klein aantal provincies was opgezet, werd daarna over het hele land uitgebreid, en er werden in 1867 en 1871 nog aanvullende veranderingen aan toegevoegd. Wat het strafrecht betreft, kwam er een nieuw wetboek van strafrecht dat in 1840 werd aangenomen. Daar werd nog verder aan gesleuteld door herzieningen in 1850-1854 en 1857 en het kreeg zijn uiteindelijke vorm in 1877, naar Frans voorbeeld. Het wetboek was een poging om tegelijkertijd de ‘moderne’ (dat wil zeggen, westerse) wettelijke principes over te nemen en om de islamitische strafwetten van hun scherpe kantjes te ontdoen. Door middel van een reeks vergelijkbare hervormingen in het rechtssysteem werden er ondertussen wereldse rechtbanken opgericht.⁴²

Deze ontwikkeling begon in 1840 met de oprichting van handelsrechtbanken, waarin zowel christelijke als islamitische rechters zaten, en kreeg een vervolg in 1865, toen er gerechtshoven ontstonden die volledig buiten het bereik van de shariawetten vielen. In 1869 kregen die zelfs zeggenschap over alle andere rechtbanken. De uitschakeling van het islamitische rechtssysteem door deze nieuwe rechtbanken leidde echter tot een chaos. De aanstelling van christelijke rechters en de verklaringen van christelijke getuigen werden genegeerd. En de rechten die de hervormingen aan christenen hadden gegeven werden op brute wijze ingetrokken. Bijna meteen na de invoering van de juridische hervormingen, die grotendeels onder buitenlandse druk waren afgedwongen, werd er een ‘heksenjacht’ op ‘ongelovigen’ gestart waarvan het initiatief bij de overheid lag.⁴³

De grondrechten en vrijheden van de religieuze gemeenschappen in het land vormden zo een enorm probleem voor de opstellers van de Ottomaanse Grondwet van 1876. In deze wet werd met het begrip ‘Ottomaans’ voor de eerste keer gedoeld op alle onderdanen van de staat, zowel moslims als niet-moslims. Bovendien werd de gelijkheid voor de wet verankerd in een grondwettelijke bepaling, die nog eens herhaald werd in het achtste, negende en zeventiende artikel van het document.⁴⁴ De nieuwe Grondwet verkondigde het principe van universele gelijkheid, maakte een scheiding tussen gerechtelijke vonnissen en hun voltrekking, en stelde regels op voor strafprocessen en de taak van de openbare aanklager, wat allemaal tussen 1880 en 1890 in werking trad.

Ondanks al deze hervormingspogingen bleef men ook nog vasthouden aan het millet-systeem. Dat leidde ertoe dat artikel 11 van de Grondwet aan religieuze gemeenschappen voorrechten toekende, terwijl het tegelijk de gelijkheid van alle onderdanen als Ottomaanse burgers onderstreepte. Het gevolg was dat er twee gescheiden wetssystemen opkwamen, het ene gebaseerd op universele gelijkheid en individuele rechten en het andere op groepsrechten en het principe van ongelijkheid. Daardoor werd het bijna onmogelijk de Grondwet uit te voeren.⁴⁵ Dit tweeledige wettelijke raamwerk, dat bekend zou worden als de ‘Tanzimat-dualiteit’, zou de Ottomanen tot aan het eind van hun rijk blijven dwarszitten.

Hoewel de hervormingen bedoeld waren om moslims en niet-moslims dichter bij elkaar te brengen, gebeurde er in feite precies het omgekeerde. De ideologische basis voor een dergelijke omslag bestond eenvoudig niet, niet bij de heersende elite en ook niet in de samenleving als geheel. Volgens de leidende Tanzimat-hervormer Mustafa Reşit Pasja zou de volledige gelijkheid die in het Rijksedict was beloofd de verschillen tussen de groepen uitwissen⁴⁶ en daarmee een einde maken aan de zeshonderd jaar durende overheersing van de Ottomaanse moslims. Maar dat was voor de gemiddelde moslim onaanvaardbaar. Mustafa Reşit Pasja wees er daarom op dat zonder juiste voorlichting en voorbereiding de moslims zich tegen de hervormingen zouden keren, misschien zelfs met geweld. En dat gebeurde ook, de moslims zorgden voor rellen en die leidden weer tot bloedbaden.⁴⁷ De concessies die moslims voor het beginsel van fundamentele gelijkheid moesten doen, waren, zoals Bernard Lewis stelt, ‘vergelijkbaar met de pogingen tot zelfverloochening van veel westerlingen van wie werd gevraagd om het prettige gevoel van blanke superioriteit op te geven’.⁴⁸ Vandaar dat ‘de aanvankelijk positieve reactie van de Turkse bevolking op de beloften van bescherming van leven en goed, op belastinghervorming en op herziening van de militaire dienstplicht gevolgd werd door een tegengestelde reactie die vooral gericht was op de doctrine van gelijkheid. Volgens de critici werden door de nieuwe wetgeving de heilige wetten van de islam ondermijnd.’⁴⁹

Terwijl de moslimbevolking als geheel al ongelukkig was met de aan niet-moslims toegekende rechten, deden de geestelijkheid en lekenleiders daar graag nog een schepje bovenop door de massa verder op te hitsen.⁵⁰ Er werd een massale propagandacampagne op touw gezet die de nadruk legde op de uitholling van het geloof en het verval van de staat, wat allemaal de schuld was van christelijke zeden en gebruiken.⁵¹ Deze aanval op de gelijkheidspositie van christenen bereikte haar hoogtepunt bij het Hervormingsedict van 1856. De hervormingsgezinde staatsman en kroniekschrijver van de sultan Cevdet Pasja omschreef de dag van de proclamatie van dit edict als ‘een dag van rouw en verdriet voor het volk van de islam’.⁵²

Dat zij hun superioriteitsgevoel jegens de ‘ongelovigen’ moesten opgeven, was bij deze hervormingen het moeilijkst voor de moslims te verteren. ‘We hebben dit heilige recht verloren dat onze voorouders met hun bloed hadden verworven. Het geloof dat hiermee de natie haar bestaansrecht heeft verloren, is niet alleen algemeen onder de onwetende massa’s maar evenzeer onder onze staatslieden.’⁵³ De moslims begonnen hun dominante positie te verliezen. Bovendien weigerden niet-moslims, zelfs als ze universele gelijkheid opeisten, om de diverse privileges die hun van oudsher waren toegekend in ruil voor hun lagere status, op te geven. Anders gezegd, het was in sommige opzichten niet in hun belang om de islamitische wet op te heffen. Een Britse diplomaat zei het als volgt: ‘Het idee van gelijke rechten voor alle Ottomaanse onderdanen zat de andere gemeenschappen binnen het rijk dwars (…) omdat het indirect een bedreiging was voor hun oude voorrechten.’⁵⁴ Naar verluidt zou de Griekse metropoliet van İzmit, toen het Hervormingsedict van 1856 na de ceremoniële voorlezing aan de Verheven Porte, het hof van de sultan, weer in de rode satijnen zak werd gestopt, gezegd hebben: ‘Inshallah – God behoede ons ervoor dat het weer uit de zak wordt gehaald.’⁵⁵

Het kan dus zijn ‘dat de Ottomaanse christenen in theorie gelijkheid hebben gewild, in de praktijk gaven ze er de voorkeur aan een belasting te betalen en zo vrijstelling te krijgen van vijf jaar militaire dienst die mogelijk fataal kon aflopen, waardoor ze hun tijd aan handel en landbouw konden besteden’.⁵⁶

In bepaalde opzichten hadden de christenen het inderdaad beter dan de gemiddelde Turkse boer, aangezien ze niet in militaire dienst hoefden en vaak de steun hadden van een buitenlands consulaat, dat hen buiten de Ottomaanse rechtbanken hield, hen beschermde tegen huiszoekingen door de autoriteiten en hen vrijstelde van Ottomaanse belastingen.⁵⁷ ‘De boosaardige Turkse boer was, aan het andere uiteinde van de sociale ladder, meestal niet beter af dan de gewone niet-moslim, en hij had net zo veel te lijden onder wanbestuur (…) Hij had evenveel belang bij staatkundige hervormingen als de christen, maar hij beschikte niet over een verdrag, buitenlandse mogendheid of patriarch om hem te beschermen, en over zijn lot was in Europa haast niets bekend.’⁵⁸ De diplomatieke rapporten die op verschillende tijden over verschillende regio’s binnen het rijk werden opgesteld, leggen hiervan getuigenis af.⁵⁹ Daar komt nog bij dat christenen zich dankzij de afwezigheid van moslims⁶⁰ die gedwongen waren in het leger te dienen gemakkelijker van land konden verzekeren en handel konden drijven. Omdat men ook nog het idee had dat zij buitenlandse bescherming genoten, is het beter te begrijpen waarom de plannen om tot gelijkheid te komen tot vijandigheid en wrok binnen de Ottomaanse samenleving leidden.⁶¹ Deze gevoelens kwamen in de kranten onverhuld aan de oppervlakte:

‘[Turken] worden op Kreta gedood, afgemaakt op Samos, afgeslacht in Roemelië, in stukken gehakt in Jemen, neergemaaid in Hauran, gewurgd in Basra. Maar het zijn niet de Grieken, Armeniërs, Bulgaren, Walachijers, Joden, Arabieren en Albanezen die daarheen worden gezonden, nietwaar? Laat die maar in hun huizen zitten (…) waar ze zich aan hun eigen zaken wijden. Laat ze maar rijk worden, trouwen en kinderen krijgen. We willen ze niet boos maken, hun verheven zielenleven lastigvallen of hun tere gezondheid uitputten. Hoe zouden we anders hun liefde voor het Ottomanisme kunnen winnen? We moeten ze gewoon gelukkig maken, opdat ze beleefd en vriendelijk zullen zijn en Ottomaans willen blijven.’⁶²

Voor de Turkse moslims waren de christenen niet alleen maar defaitisten die het rijk wilden opdelen, maar – wat belangrijker was – ook een kracht die een positie wilde bekleden van macht en superioriteit. Het was duidelijk dat de moslims niet van plan waren hun aangetaste machtspositie zomaar op te geven. Norbert Elias legt het aldus uit:

‘Als ze merken dat de machtsmiddelen van hun potentiële rivalen groter zijn geworden dan die van henzelf, dat hun normen en waarden worden bedreigd en dat hun overmacht is verdwenen (…) dan worden ze zo gevaarlijk als wilde dieren. Dat er een aantal veranderingen plaatsvindt in de omstandigheden tussen twee volken die nu en in het verleden bij elkaar hebben geleefd, is een volkomen normaal en algemeen verschijnsel dat hen dwingt tot het gebruik van geweld. Het is een van de factoren die tot oorlog kunnen leiden.’⁶³

Dit beschrijft heel goed de ervaring van moslims die al een lang proces van afnemende macht over de christelijke bevolking achter de rug hadden. Dat ze hun macht verloren over ‘Bulgaarse veeboeren, Servische varkenshouders en Griekse caféhouders over wie ze vijfhonderd jaar de baas hadden gespeeld’,⁶⁴ was zo’n klap voor hun eergevoel dat de Turken openlijk verklaarden dat ze de macht nooit vreedzaam zouden overdragen, en dat er heel wat bloed zou vloeien voor ze zich sowieso zouden overgeven. De jonge Ottomaanse leider Ziya Pasja, die klaagde dat door de invoering van het gelijkheidsbeginsel de christenen de moslims verre hadden overvleugeld, voorspelde dat de moslims de situatie ondraaglijk zouden vinden. ‘Hoewel de islamitische natie deze ontwikkeling tot nu toe heeft verdragen,’ naderden de gebeurtenissen nu ‘een niet te tolereren niveau, dat onaanvaardbaar was voor de eer en de wensen van moslims (…) er zal een dag komen dat dit alles niet meer verdragen kan worden en dat de zaken uit de hand zullen lopen’.⁶⁵ Ali Suavi, ook een van de Jong Ottomanen, ging zelfs nog verder en waarschuwde dat moslims ‘niet alleen zouden weigeren om het hoger gezag van een onderworpen staat te erkennen, maar dat ze ook nooit zouden toestaan dat deze hen zou regeren. Ze zullen bereid zijn om alles in de waagschaal te stellen en bloed te vergieten om dat te verhinderen’.⁶⁶

Vandaar dat de aanvallen en opstanden van moslims tegen christenen, gedurende de hele negentiende eeuw, verklaard kunnen worden uit hun kwaadheid over hun verlies aan macht. Ik noem hier slechts de incidenten in Libanon in 1844, die in Mekka in 1855, en in Djedda en Syrië in 1858. De oorzaak van de Servische opstand van 1856-1861 was het onvermogen van de moslimbevolking om het verlies van haar dominante positie te accepteren. Volgens de Conventie van Akkerman in 1826 en het Verdrag van Edirne in 1829 moesten Turkse boeren hun land verkopen en Servië verlaten. Maar veel Turkse boeren weigerden te gehoorzamen. Sterker nog, ‘ze waren niet bij machte om een realiteit onder ogen te zien waarbij ze ineens niet langer de heren van Servië waren, maar zich moesten neerleggen bij een situatie waarbij ze nu eens de gelijken en dan weer de onderdanen van de Serven waren (…) Aan de andere kant begon het de Serven vanwege de concessies die ze hadden gekregen te dagen dat zij langzaamaan een natie begonnen te vormen. De verandering in de Turkse en Servische geest was de reden van de heftige botsingen en de bloedige strijd die er tussen hen plaatsvond.’⁶⁷ Ook een van de hoofdoorzaken van de slachting onder Armeniërs in bepaalde gebieden was, alweer, het door de moslims ervaren machtsverlies ten opzichte van de Armeense buren. ‘De moslims in de provincie Van boden weerstand tegen de Armeniërs, die ze eeuwenlang hadden overheerst, en ze waren totaal niet in staat hen als leiders of heersers te accepteren.’⁶⁸ Dezelfde schrijver beweert daarom dat de aanvallen tegen de Armeniërs ‘rationeel’ waren. Bernard Lewis schetst de gevolgen aldus: ‘Vanaf de late achttiende eeuw en gedurende de hele negentiende eeuw kwamen verdrijvingen, uitbraken van massaal geweld en zelfs bloedbaden steeds vaker voor.’⁶⁹

De haat die de moslims tegen de christenen voelden nam alleen maar toe met de Russische, Franse en later Duitse interventies in de binnenlandse zaken van het Ottomaanse Rijk. Het verlies van hun overmacht had het vertrouwen van de moslims geschokt, wat het verlies van hun verdraagzaamheid tot gevolg had. De slachtpartijen onder Armeniërs, die tegen het einde van de negentiende eeuw bijna routine waren geworden, kunnen het beste tegen deze achtergrond gezien worden.

Sultan Abdul Hamid II en de Armeense kwestie, 1876-1908

Hoewel de Armeense kwestie pas een zaak van internationaal belang werd op de Conferentie van Berlijn die op de Russisch-Ottomaanse Oorlog van 1877-1878 volgde, bestond het probleem al langer. Al ver voor de conferentie belegd werd hadden de Armeniërs geprobeerd om een einde aan de onderdrukking en het onrecht te maken. De Armeense Gemeenschapsraad, die in 1862 met haar werk begon, verzamelde klachten van boeren uit Anatolië, waar de meeste Armeniërs leefden, en bood uit hun naam petities aan de regering aan. ‘Deze grieven werden door de raad in 1870 verzameld (…) ze werden in 1870 en 1871 verwerkt, en er werd een rapport vervaardigd en doorgesproken, waarna het aan de regering werd voorgelegd.’⁷⁰ De klachten omvatten plundering en moord in Armeense steden, begaan door Koerden en Circassiërs, onfatsoenlijk optreden tijdens belastinginning, misdaden van regeringsambtenaren en de aanhoudende weigering om christenen als getuigen bij rechtszaken te accepteren.⁷¹ In totaal bevatte het rapport dat in maart 1872 aan de Ottomaanse regering werd aangeboden 154 gevallen van machtsmisbruik door vertegenwoordigers van de regering, en 249 gevallen van kidnapping, overvallen en het illegaal dwarsbomen van geestelijken om hun taken te vervullen.⁷² De regering reageerde met het installeren van een commissie die uit evenveel moslims als niet-moslims bestond. ‘Er werd besloten dat degenen die verantwoordelijk waren voor de in het rapport genoemde wandaden gestraft zouden worden, dat er aanbevelingen voor de toekomst zouden worden gemaakt en dat de aanbevolen acties later nader bekeken zouden worden.’⁷³

De revolte in Bosnië-Herzegovina in 1875 en de Bulgaarse en Servische opstanden die daar snel op volgden, waren keerpunten in de Armeense kwestie. Europese leiders die kwaad waren over de bloedige onderdrukking van deze opstanden, kwamen in actie met het argument dat het Verdrag van Parijs van 1856, dat hun het recht gaf om de christelijke bevolking binnen het rijk te beschermen, hun ook het recht gaf om tussenbeide te komen.⁷⁴ De eerste bijeenkomst over deze zaak, die in december 1876 in Istanbul plaatsvond, eindigde in een mislukking. Om de interventie van de Grote Mogendheden te verhinderen, riep de Ottomaanse regering zichzelf haastig tot een constitutionele monarchie uit. De Grote Mogendheden, die door deze diplomatieke manoeuvres in verwarring waren gebracht, verlieten daarop Istanbul en kwamen in Londen bijeen. Het resultaat was uiteindelijk het Londen Protocol van 1877. Het negende artikel van dit protocol gaf de ondertekenaars het recht om gezamenlijk actie te ondernemen als de voorgestelde Ottomaanse hervormingen op een teleurstelling zouden uitlopen.⁷⁵ Na de ondertekening van het protocol keerden ze terug naar Istanbul om daar verder te praten, maar de Ottomaanse regering weigerde om de overeenkomst te tekenen, omdat ze die als een schending van haar eer en onafhankelijkheid zag. De sultan was eerder bereid om een oorlog met Rusland te riskeren dan om de voorwaarden van het verdrag te aanvaarden.

Tijdens deze onderhandelingen bood het Armeense patriarchaat de eisen van de bevolking aan de Britse en Ottomaanse leiders aan. Daartoe behoorden de dienstplicht van Armeense jongemannen – wat men liever had dan de prijs te betalen voor vrijstelling van dienstplicht – rechtstreekse belastingbetaling aan de overheid in plaats van het opleggen van belastingaanslagen aan boeren, het aanstellen van onafhankelijke belastinginspecteurs in de provincies, de afschaffing van shariarechtbanken, de uitbreiding van het aantal wereldse rechtbanken, het ontwapenen van oorlogszuchtige Koerden en Circassiërs en de toekenning van het recht aan Armeniërs om wapens te dragen. Het rapport protesteerde ook tegen ‘afgedwongen landonteigening, het ontheiligen van kerken en heiligdommen, en in het bijzonder tegen de gedwongen bekering van vrouwen en kinderen, brandstichting, het toestaan van afpersing, verkrachting en moord. Dit zijn maar een paar zaken waar de Armeniërs geregeld mee te maken hebben.’⁷⁶

Gedurende de Russisch-Ottomaanse Oorlog keken de Armeniërs daarna vooral naar het zegevierende Rusland. De Armeense officieren die succesvol in het Russische leger hadden gediend, en die waren gerekruteerd uit de omvangrijke Russisch-Armeense bevolking, hadden een belangrijke rol in deze koerswending gespeeld.⁷⁷ De Armeense patriarch in Istanbul besloot een memorandum te sturen naar de exilarch in Etchmiadzin in Russisch-Armenië, dat als het geestelijke centrum van de Armeense kerk werd beschouwd, en dat naar de tsaar doorgezonden zou worden. Het memorandum eiste het volgende: dat het grote deel van oostelijk Anatolië, dat door de Russen bezet was en dat als historisch Armeens grondgebied werd beschouwd, niet aan de Turken teruggegeven zou worden en dat de basisrechten, die aan de Bulgaren waren toegekend, ook voor de Armeniërs zouden gelden. Verder zou, als deze gebieden wél zouden worden teruggegeven, de Ottomaanse regering onder druk moeten worden gezet om hervormingen door te voeren en er zouden Russische soldaten ter plekke moeten blijven, net zo lang totdat die hervormingen hun beslag hadden gekregen. Bijkomende eisen hadden betrekking op de toelating van Armeniërs in overheidsdienst en in het leger en op de openstelling van belangrijke bestuursposten in de provincies en steden. Ten slotte eiste het memorandum nog dat de nomadische Koerden en de Circassische stammen een vaste woonplaats zouden krijgen.⁷⁸

Daarna werd besloten om vergelijkbare verzoeken aan de tsaar en de Britse eerste minister te sturen, en tevens om een delegatie naar de Russische commandant in Edirne af te vaardigen. De Ottomaanse leiding was ongetwijfeld op de hoogte van deze acties. Toen de Russische Armeniërs eenmaal vergelijkbare initiatieven gingen ondernemen, werd de Russische ambassadeur aan het hof van de sultan, graaf Nicholas Ignatiev, gevraagd om de Armeense kwestie op de agenda van de komende Ottomaans-Russische vredesbesprekingen te zetten. En zoals het Russische patriarchaat had verzocht, werd er overeenstemming bereikt over een regeling die vergelijkbaar was met die over de Libanese autonomie. Alleen kwam die uiteindelijk nooit tot stand.

Bij het begin van de vredesbesprekingen in San Stefano leek het erop dat er geen bepaling over de Armeense kwestie in het slotverdrag zou worden opgenomen. De Armeense patriarch, ‘die daarvoor alle verantwoordelijkheid op zijn schouders nam, wendde zich tot het Russische leger in San Stefano’.⁷⁹ Het gevolg was dat er een zestiende artikel werd toegevoegd, dat ervoor zorgde dat de Armeense kwestie in het brandpunt van de internationale diplomatie kwam te staan. Het artikel bepaalt:

‘Aangezien de evacuatie van Russische troepen uit het door hen bezette gebied in Armenië dat aan Turkije zal worden teruggegeven, aanleiding kan geven tot conflicten en complicaties die schadelijk kunnen zijn voor de goede relaties tussen beide landen, zal de Verheven Porte zonder verder uitstel de verbeteringen en hervormingen doorvoeren die nodig zijn in de provincies waar Armeniërs wonen, en zal de Porte hun veiligheid garanderen tegen aanvallen van Koerden en Circassiërs.’⁸⁰

Volgens deze overeenkomst zouden de Russische eenheden net zo lang blijven totdat de hervormingen in de Armeense landstreken waren doorgevoerd. Rusland kreeg daarmee permanent een rol als toezichthouder en waakhond. Maar Groot-Brittannië kon niet accepteren dat Rusland zoveel ‘autonomie’ binnen het Ottomaanse Rijk kreeg en stuurde onmiddellijk marineschepen naar de Bosporus. Londen sloot daarop een aparte, geheime overeenkomst met de Ottomaanse regering, die in elk geval niet blij was met Ruslands nieuwe rol. Daarna deden de Britten, die lieten weten dat zij het Verdrag van San Stefano niet als bindend zouden aanvaarden, een oproep voor een nieuwe vredesconferentie waaraan alle grote mogendheden moesten deelnemen.

Dit Congres van Berlijn kwam op 13 juni 1878 bijeen en eindigde een maand later, op 13 juli. Engeland en Rusland hadden vooraf al overeenstemming bereikt over de fundamentele kwesties in een protocol dat door beide landen op 30 mei was ondertekend. Armeense organisaties, die door de kerk geleid werden, stuurden delegaties en dienden rapporten over de Armeense situatie in. Hun grootste angst was dat er van hun in San Stefano behaalde resultaten niets over zou blijven. In een brief legden de Armeense gedelegeerden er de nadruk op dat zij geen onafhankelijkheid van Turkije nastreefden, maar dat zij slechts een Armeense gouverneur wilden en een zekere mate van autonomie in die gebieden waar de Armeniërs de meerderheid vormden.⁸¹ Zij stelden ook gedetailleerde plannen voor om een dergelijke opzet mogelijk te maken.

Het eenenzestigste artikel van het Verdrag van Berlijn plaatste de Armeense kwestie duidelijk in het Europese blikveld:

‘De Verheven Porte neemt op zich om zonder verder uitstel de gewenste verbeteringen en hervormingen uit te voeren in de provincies waar Armeniërs wonen, en zal hun veiligheid garanderen tegen aanvallen van Circassiërs en Koerden. De Porte zal periodiek aan de buitenlandse mogendheden, die op de gang van zaken zullen toezien, bekendmaken welke stappen er zijn ondernomen.’⁸²

Vanuit het Armeense gezichtspunt was dit een vooruitgang, maar de mislukking om autonomie te verwerven werd, evenals de duidelijke aanwijzing dat de Russische soldaten teruggetrokken zouden worden, in vergelijking met het Verdrag van San Stefano als verliespost gezien.

In 1879, korte tijd nadat het verdrag van Berlijn was getekend, herinnerde Groot-Brittannië de Ottomanen aan hun beloften. Toen sultan Abdul Hamid II hierop niet reageerde, zonden de Britten een tweede nota aan de Porte.⁸³ Deze boodschap had evenmin resultaat en dus ‘kwam er een Engelse vlooteenheid in de baai van Beşik aan om wat meer druk te zetten. Er werd ook verondersteld dat de Engelse oorlogsschepen extra druk op de Dardanellen wilden zetten.’⁸⁴ Op dat moment besloot de Porte om de kwestie van de provinciale hervormingen ter hand te nemen en stuurde hoofdambtenaren naar de regio ‘die over brede kennis beschikten om de uitgangspunten van de hervormingen te bestuderen’.⁸⁵ Het Armeense patriarchaat bereidde verder gedetailleerde rapporten voor over de noodzakelijke hervormingen.

Op 13 juni 1880 zonden de ondertekenaars van het Verdrag van Berlijn een nieuwe nota over de Armeense hervormingen naar de Porte. Op 5 juli gaf de Ottomaanse regering antwoord, door middel van een memorandum dat enerzijds de activiteiten van de gestuurde ambtenaren opsomde en dat anderzijds klaagde over overdrijving. Bovendien spande de regering zich in om te bewijzen dat de Armeniërs geen meerderheid in de oostelijke provincies vormden. Maar verder moest ze toegeven dat er tot dusverre geen initiatieven tot hervorming waren genomen. Ook in 1883 en 1886 deden de Europeanen dringende verzoeken aan de Porte om tot handelen over te gaan, maar de Ottomanen slaagden er uiteindelijk in om de zaak zich voort te laten slepen en om zelf zo weinig mogelijk te doen.

Behalve deze weerstand van overheidswege om tot hervormingen over te gaan was er de situatie van de Koerden die het probleem nog ingewikkelder maakte. De Ottomanen stelden dat zij de Koerden wilden betrekken bij welk alomvattend hervormingsplan dan ook. De Grote Mogendheden stonden echter niet achter dit uitgangspunt, omdat zij meenden dat de Koerden ‘primitief’ waren. Bovendien had men het gevoel dat het plan onderdeel was van een Ottomaanse tactiek om de veranderingen in Armenië te dwarsbomen.⁸⁶

Uiteindelijk leden al dit soort pogingen schipbreuk omdat, zoals de Turkse historicus Enver Ziya Karal heeft duidelijk gemaakt, het nagenoeg onmogelijk was om strenge maatregelen te nemen tegen de Circassische en Koerdische stammen, over wie de Armeniërs zich het luidst beklaagden. Als men hen niet dwong zich te vestigen bleven ze rondzwerven. Nog belangrijker was het feit dat de moslims zich, als reactie op de slachtpartijen in de Balkan en op de aanhoudende aanvallen van de Grote Mogendheden, hadden verenigd.

‘De acties die sinds 1875 door de christenen op de Balkan en de christelijke landen van Europa tegen de Turken en andere islamitische volken waren ondernomen, hadden onder de moslims een gevoel van solidariteit doen ontstaan. Heel wat hooggeplaatste Ottomaanse staatslieden, met Abdul Hamid II voorop, stonden een buitenlandse politiek voor die gebruik wilde maken van deze solidariteit om zo de staatsmacht te behouden, een politiek die later bekend zou worden onder de naam panislamisme.’⁸⁷

Het rijk van Abdul Hamid II ging de overgebleven christelijke gemeenschappen zien als een verloren zaak en spande zich in om de moslims nauwer aan de troon te binden.

Onder het voorwendsel van toegenomen activiteiten van Armeense revolutionaire organisaties riep de Ottomaanse regering ongeregelde Koerdische cavalerietroepen in het leven, de Hamidiye-regimenten.⁸⁸ Half november 1890 publiceerden de kranten in Istanbul het keizerlijk decreet van de sultan over hun oprichting. Ze waren samengesteld uit Koerden die de grensstreken bij de Russische Kaukasus bewoonden en die trouw aan de Porte waren gebleven.⁸⁹ Hoewel de officiële geschiedschrijving beweert dat deze eenheden hun ontstaan te danken hebben aan een tekort aan militaire mankracht en aan de behoefte om de Russische grens te beveiligen, zijn er heel wat Turkse bronnen die stellen dat de Armeniërs hun ware doelwit waren.⁹⁰ De Hongaarse oriëntalist Armenius Vambery verhaalt hoe de sultan hem over de ware aard van deze regimenten vertelde: ‘Ik zeg je dat ik het Armeense probleem snel in orde zal brengen. Ik zal ze een flinke draai om de oren geven die pijn zal doen en een einde aan hun revolutionaire plannen zal maken.’⁹¹

In 1894 brak er in het Cilicische dorp Sasun (bij Muş) een opstand uit, omdat de Armeense dorpelingen gedwongen werden belasting aan Koerdische stammen te betalen, terwijl er ook al belasting door de regering was geheven. Ze werden verpletterd onder de last van een dubbele belastinginning. De dorpelingen, die geweigerd hadden te betalen, dienden een formele klacht in Istanbul in. De rechters beslisten in hun voordeel, maar de ‘gouverneur-generaal in hun provincie, een domme en koppige man, stookte de plaatselijke moslims tegen de Armeniërs op’.⁹² De opstand van de Armeense boeren werd onderdrukt en het plunderen en moorden bleven doorgaan. Daarna volgde er ten gevolge van de propaganda van de revolutionaire Armeense organisatie Hunchak een nieuw oproer. Toen het nieuws over deze ‘Armeense opstand’ het paleis bereikte, werden er militaire eenheden naar het dorp gestuurd. Turkse bronnen zeggen dat deze soldaten zich barbaars tegen de dorpelingen gedroegen en dat er veel slachtoffers waren.⁹³

Na deze bloedige onderdrukking stelden Groot-Brittannië, Rusland en Frankrijk een memorandum op dat gebaseerd was op de uitgangspunten van het Armeense patriarchaat en dat een schets gaf van een hervormingsplan dat de zes oostelijke Anatolische provincies Erzurum, Bitlis, Van, Sivas, Diyarbakir en Harput omvatte. De Ottomaanse regering zond op 27 november 1894 een onderzoekscommissie naar het gebied. De commissie had echter de uitdrukkelijke taak meegekregen om ‘de plunderingen en moorden te onderzoeken die Armeense bendes hadden begaan’,⁹⁴ wat Groot-Brittannië ertoe bracht een scherp protest in te dienen, waarbij het ontslag geëist werd van de gouverneur-generaal in de ‘Armeense provincies’.⁹⁵ Eerst deed Abdul Hamid II nog een vergeefs beroep op de Duitsers, maar daarna was hij gedwongen om samen met Engeland, Frankrijk en Rusland een hervormingscommissie in te stellen. De buitenlandse leden van de commissie veroordeelden de Porte in strenge bewoordingen, maar Frankrijk en Rusland lieten bij de Ottomanen doorschemeren dat zij niet met alle geweld op de kwestie van de hervormingen zouden aandringen. En Rusland had weinig belangstelling voor zijn westerse grens, aangezien het land verwikkeld was in een conflict met Japan dat zou uitlopen op een oorlog in het Verre Oosten.

Het resultaat van dit gezamenlijke initiatief was een vergaand hervormingspakket dat op 11 mei 1895 aan de Ottomaanse regering werd voorgelegd. Dit plan zou jarenlang een referentiekader blijven. Aanvankelijk verwierp Abdul Hamid II het pakket, aangezien hij van mening was dat de voorstellen een inbreuk vormden op de onafhankelijkheid van de sultan. Toen hij het hervormingsplan onder ogen kreeg, zou de sultan hebben opgemerkt: ‘Deze zaak zal in bloedvergieten eindigen.’⁹⁶ Toen hij echter sterker onder druk werd gezet, sloot hij een compromis en stelde voor om alleen voor de Armeniërs een hervormingspakket samen te stellen. Hij beloofde om veranderingen door te voeren op het gebied van bestuur, justitie en belasting, om christenen op regeringsposten te benoemen en ze in de gelederen van politie en gendarmerie op te nemen.

Terwijl de discussies zich voortsleepten en er in de regio het ene incident na het andere plaatsvond, demonstreerden de Armeniërs onder leiding van Hunchak eind september 1895 in Istanbul. Er werd onder de Armeniërs in de hoofdstad een bloedbad aangericht, onder het voorwendsel dat er tijdens de protesten geweld was uitgebroken.⁹⁷ Vervolgens dwongen de Grote Mogendheden de sultan op 20 oktober 1895 het oorspronkelijke hervormingspakket te aanvaarden. Het nieuwe programma eiste ook dat er toezicht op de Koerdische stammen zou worden gehouden en verbood de leden van de Hamidiye-regimenten om buiten diensttijd hun uniformen en wapens te dragen. Maar net als bij voorgaande hervormingspogingen kwam er van deze veranderingen niets terecht.⁹⁸

Ondertussen breidde het vuur van de opstand zich overal in Anatolië uit. In Zeytun, Trabzon, Erzurum, Bitlis, Van, Harput, Diyarbakir, Sivas en Çukurova vonden georganiseerde slachtpartijen onder Armeniërs plaats.⁹⁹ Hoewel er geen directe bewijzen zijn dat de sultan de bloedbaden organiseerde, is het tijdstip, vlak na de bekendmaking van de hervormingsplannen, verdacht.¹⁰⁰ Op 26 augustus 1896, toen de Armeense Revolutionaire Federatie – de Dashnaks – de Ottomaanse Bank in Istanbul overviel, in de hoop zo de aandacht op de Armeense zaak te vestigen, volgde er een enorme moordpartij. Keizer Wilhelm II beweerde op grond van rapporten die hij had ontvangen dat er tegen 20 december 1895 ongeveer tachtigduizend Armeniërs gedood waren.¹⁰¹ De aantallen die in Franse en Engelse rapporten gegeven worden zijn tweehonderdduizend, respectievelijk honderdduizend.¹⁰² Johannes Lepsius, de Duitse priester en pleitbezorger van de Armeniërs, geeft een totaalcijfer van achtentachtigduizend,¹⁰³ terwijl het Armeense patriarchaat stelde dat het werkelijke aantal eerder bij de driehonderdduizend zat.¹⁰⁴

Opnieuw oefenden de Grote Mogendheden druk uit. Er werden nieuwe beloften over hervormingen gedaan en er werden nieuwe programma’s opgesteld.¹⁰⁵ Maar sultan Abdul Hamid II slaagde er ook dit keer in om de storm van protest te doorstaan. De hervormingen werden afgezwakt en een groot deel raakte verloren en vergeten in de loop van latere gebeurtenissen. Onenigheid tussen de Grote Mogendheden speelde daarbij een belangrijke rol. De Europese staten waren vooral bezig met het behartigen van hun eigen economische en politieke belangen, al hadden ze het graag over ‘humanitaire interventies’. Gedurende de jaren negentig van de negentiende eeuw maakten ze de Ottomaanse heersers duidelijk dat er van hun kant geen actie enkel en alleen ten gunste van de Armeniërs zou komen. Dankzij de hypocriete politiek van Europa bleef het Armeense probleem onopgelost.¹⁰⁶

Al met al hadden de verschillende buitenlandse interventies en verdragen in deze tijd een negatief effect; ze zorgden niet voor blijvende hervormingen, en speelden een belangrijke rol bij de moordpartijen tussen 1894 en 1896 en bij de Armeense genocide in 1915.¹⁰⁷ Zo ervoeren de Armeniërs na 1880 meer onderdrukking en bloedig geweld dan vooruitgang. En na de slachtingen tussen 1894 en 1896 werd de Armeense kwestie van de internationale agenda afgevoerd tot aan de revolutie van 1908.

De bloedbaden onder christelijke minderheden, die de hele negentiende eeuw door hadden plaatsgevonden, waren meestal reacties op provinciale opstanden die sociale veranderingen eisten, of ze waren het gevolg geweest van reacties tegen bewegingen die naar separatisme of nationale onafhankelijkheid streefden. In heel veel gevallen sloegen de botsingen al snel om in aanvaringen tussen moslims en christenen, waarbij hun religie of dorpsgemeenschap de hoofdrol speelde.

De slachtpartijen onder Armeniërs kregen na 1890 echter een heel ander karakter. In deze periode spande de Ottomaanse staat zich in om een soort nationale eenheid te bewerkstelligen op basis van een panislamitische ideologie, in een poging om zo het proces van verval en ineenstorting tegen te houden. In deze tijd werd er welbewust een staatspolitiek gevoerd die tot doel had om nationaal-religieuze groeperingen (met name de Armeniërs) vooral om godsdienstige redenen sociaal uit te sluiten. De Armeniërs werden tot zondebokken gemaakt.

Om een voorbeeld te geven: op een gegeven ogenblik zei Abdul Hamid II, nadat hij beweerd had dat de Armeniërs buitensporig rijk waren, dat ze ruim eenderde deel van de posten binnen de Ottomaanse bureaucratie bezetten, dat ze weinig belasting betaalden en dat ze buiten de militaire dienstplicht vielen, dat ‘de Armeniërs een gedegenereerde gemeenschap vormden (…) altijd slaafs’.¹⁰⁸ Hij beweerde ook dat hun bevoorrechte positie een gevolg was van hun economische macht, en hij begon druk uit te oefenen op kooplieden, effectenmakelaars en de rest van de Armeense burgerij.¹⁰⁹ Het idee begon wortel te schieten dat het rijk, in de woorden van Abdul Hamid II, geconfronteerd werd met ‘de eindeloze vervolgingen en vijandigheden van de christelijke wereld’.¹¹⁰ De Ottomanen werden aan bijna alle grenzen omringd door vijanden die het rijk in stukken wilden hakken. Men had het gevoel dat deze voortdurende dreiging de staat ondermijnde. Abdul Hamid II zei:

‘Door Griekenland en Roemenië van ons af te pakken heeft Europa de voeten van de Turkse staat afgehakt. Het verlies van Bulgarije, Servië en Egypte heeft ons van onze handen beroofd, en nu wil men door middel van deze Armeense agitatie bij onze belangrijkste organen komen en onze ingewanden eruit scheuren. Dit zou het begin zijn van onze totale vernietiging en daarom moeten we er met alle kracht waar we over beschikken tegen strijden.’¹¹¹

In dit licht bezien zou elke hervorming neerkomen op de ondergang van het rijk. Bezield door deze gedachte zei de sultan tegen de Duitse ambassadeur die bij de Porte geaccrediteerd was: ‘Ik zweer dat ik liever doodga dan dat ik hervormingen zal accepteren die tot zelfbeschikking [voor de Armeniërs] zouden leiden.’¹¹² De Duitse liberaal Friedrich Nauman omschreef de geestelijke toestand van de Ottomanen als volgt: ‘Bij het doden van de Armeniërs door de Turken gaat het niet eenvoudig om de vervolging van christenen. Integendeel, het maakt deel uit van de strijd op leven en dood van een oud en groots rijk dat niet wil sterven zonder een laatste, bloedige poging te ondernemen om zichzelf te redden.’¹¹³ In een dergelijk geestelijk klimaat was het gemakkelijk om het idee te verspreiden dat de Armeniërs gewoon een binnenlands verlengstuk van buitenlandse vijanden waren. Steeds meer begon men de Armeense kwestie te zien als een zaak die rechtstreeks met de overlevingskansen van het rijk te maken had. Wat de aard ook was van de solidariteit van de moslims, zij was het psychologische product van het verval en de desintegratie van het rijk, gepaard aan het geloof dat men omringd werd door vijandelijke machten die het op de ondergang van het rijk hadden voorzien. Panislamisme veranderde zo in een staatsideologie.¹¹⁴

Vandaar dat de aanvallen, die vooral tegen de Armeniërs gericht waren, het karakter van pogroms hadden. Bij de geringste provocatie wakkerde de staat de aanvallen aan, ervan uitgaande dat zij de moslims zo nauwer aan zich bond. De Oostenrijkse ambassadeur bij de Porte berichtte dat moslims werden bewapend en dat zij tegen de christenen werden opgezet, en dat deze maatregelen de ‘Moslim Kruistocht’¹¹⁵ werden genoemd. De rapporten van de diverse diplomatieke missies in Istanbul en ooggetuigenverslagen¹¹⁶ maken duidelijk dat het afslachten tussen 1894 en 1896 centraal georganiseerd werd. De Britse en Franse ambassadeurs bij de Porte berichtten dat de bloedige aanvallen rechtstreeks vanuit het paleis zelf werden geleid.¹¹⁷ De Duitse en Oostenrijkse ambassades gaven vergelijkbare berichten door.¹¹⁸ In het memorandum dat de Grote Mogendheden in 1896 aan de Ottomaanse regering stuurden, wordt gezegd dat de aanvallen tegelijkertijd op veel verschillende plaatsen begonnen en dat een aantal daders dezelfde kleding en dezelfde wapens droeg. Het memorandum vermeldde ook dat overheidsdienaren de aanvallers naar hun doelen hadden geleid.¹¹⁹ De Franse ambassadeur Paul Cambon vertelde dat de Ottomaanse minister van Buitenlandse Zaken Tevfik Pasja had toegegeven dat staatsambtenaren aan de moordpartijen hadden deelgenomen.¹²⁰

Toen hij de algemene islamitische beleidslijnen van Abdul Hamid II samenvatte, schreef een auteur:

‘Hij verzamelde deskundigen uit een aantal verschillende moslimgemeenschappen om zich heen; hij verminderde het aantal christenen dat hoge posities innam en vermeerderde het aantal moslims (…) Door moslimgroepen te bewapenen erkende hij hun recht om zich tegen christenen, die door Europa van wapens waren voorzien, te verdedigen, en hij wekte de indruk dat de staat aan hun kant stond. Niet langer werden moslims gestraft enkel en alleen omdat Europa dat vroeg. En gebeurde dat toch, dan waren de straffen dusdanig dat ze beter beloningen konden worden genoemd.’¹²¹

Moslims moesten ervan overtuigd raken dat hun aanvallen op christenen de vervulling van een religieuze plicht waren.

Rapporten van Europese diplomaten en de getuigenissen van reizigers uit verscheidene regio’s van het rijk bevestigen deze situatie. De dragoman bij de Britse ambassade, die perfect Turks sprak en die zijn rapporten baseerde op de meningen die hij van plaatselijke moslims hoorde, zei over de slachtingen van 1894-1896:

‘De daders worden geleid door de voorschriften van de sharia. De wet schrijft voor dat als de rayah – ofwel ‘vee’, ofwel christenen – proberen, door hulp te zoeken bij buitenlandse mogendheden, hun privileges die hun door hun islamitische meesters zijn geschonken te overschrijden en zij zich van hun onderdrukkers willen bevrijden, hun leven en bezittingen verbeurd worden verklaard en ze zijn overgeleverd aan de genade van de muzelmannen. In de visie van de Turken gingen de Armeniërs buiten hun boekje door een beroep te doen op buitenlandse grootmachten, met name op Engeland. Ze zien het daarom als een religieuze plicht en als een rechtvaardige daad om (…) de Armeniërs te vernietigen.’¹²²

Getuigen van de slachtpartijen in Urfa berichtten dat de moslims, voordat ze de aan handen en voeten gebonden Armeniërs doodden, passages uit de Koran citeerden en baden.¹²³ Het is geen toeval dat de bloedbaden over het algemeen na het vrijdaggebed plaatsvonden. De moorddadige aanvallen, die begonnen nadat er na de vrijdagse gebeden een speciaal signaal had geklonken, gingen door totdat er een tweede signaal was gegeven om te stoppen.¹²⁴

Het geloof dat moslims een religieuze plicht vervulden door Armeniërs te vermoorden was misschien geen motief dat op regeringsniveau een rol speelde, maar het was een belangrijke factor voor de deelnemers aan de genocide van 1915 en had invloed op de hele nasleep. Yusuf Kemal Tengirşenk, lid van de onderzoekscommissie die door het Ottomaanse parlement werd geïnstalleerd na de slachtpartijen in Adana in 1909 en later de tweede minister van Buitenlandse Zaken van de Turkse republiek, somde op basis van het Britse diplomatieke rapport de redenen op waarom moslims aan de massamoord hadden deelgenomen: ‘Ik ben van mening dat de grote meerderheid werkelijk geloofde dat hun regering, hun leven en hun geloof bedreigd werden.’ Een andere reden die hij noemde was de ‘lust tot plunderen’.¹²⁵ Tijdens het bewind van Abdul Hamid II klonken er stemmen op die het Armeense probleem wilden oplossen door op grote schaal te gaan moorden. Armenius Vambery vertelde dat İzzet Pasja, de drijvende kracht achter Abdul Hamids II Armeense politiek, meende dat de enige manier waarop het probleem geëlimineerd kon worden, neerkwam op het elimineren van de Armeniërs.¹²⁶

Met de oprichting van de Hamidiye-regimenten zien we dat het ‘belonings’-mechanisme dat in werking trad als er wreed tegen de Armeniërs werd opgetreden, een meer systematisch karakter kreeg. De kosten die men voor deze eenheden moest maken, werden gedekt door de groeiende inkomsten die hun repressie, diefstal en moord opleverden. De leden van deze regimenten waren vrijgesteld van belastingen en de stammen waartoe ze behoorden kregen vaak land van de staat. Deze beloningen en de organisatorische vorm waarin die gegoten waren, zouden een beslissende en negatieve rol gaan spelen bij de massale slachtpartijen die op komst waren.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0225 0