Voor m’n neefjes en nichtjes

Henkjan Honing

Iedereen is muzikaal

Wat we weten over het luisteren naar muziek

Nieuwe, uitgebreide editie

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Het schrijven van dit boek werd mede mogelijk gemaakt door een vervangingssubsidie van de Nederlandse organisatie voor Weten-schappelijk Onderzoek (NWO).

© Henkjan Honing 2009, 2012

Alle rechten voorbehouden

Redactie Ed’ Korlaar

Omslagontwerp Steef Liefting

Foto auteur Eduard Lampe

E-BOOK ISBN 978 90 468 1302 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1299 0 (6e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/henkjanhoning

www.iedereenismuzikaal.nl

Inhoud

Vooraf

Deel 1

De do do do, de da da da | Brabbelmuziek

Het eerste luisteren

De ongeletterde luisteraar

Waar dit boek over gaat

Deel 2

Oehoehoe | De magie van muziek

Muziek als mysterie

Muziek als taal

Muziek als geluid

Deel 3

Hmmm… | Muziek en muzikaliteit

We zijn muzikale dieren

Muziek de maat genomen

Herkent u deze melodie?

Deel 4

Tá-ta-ta-tá-ta… | Muziek als cognitie

Het geheim van de ‘luide rust’

Het geheim van de details

Het geheim in kaart gebracht

Deel 5

Aha! | Muziek in ons hoofd

De muzikale luisteraar

Luisteren en leren

Deel 6

Bis, bis, bis! | Toegift van de computer

Compositie voor twee slagwerkers en een computer

Achteraf

Bijlage: voor de lezer die meer wil horen

Noten

‘It doesn’t devalue great poets,
writers, and orators to say that
every human is a user of language,
nor does it devalue great musicians
to acknowledge that all humans
are inherently musical.’

– Erin E. Hannon op Facebook

Vooraf

Als je met mensen praat over muzikaliteit, krijg je vaak reacties in de trant van: ‘O, maar ik ben helemaal niet muzikaal, hoor.’ Of: ‘Ik kan absoluut geen toon houden.’ Vraag je even door, dan blijkt echter dat de meesten een kast vol cd’s hebben en dat ze vaak, en met veel plezier, naar muziek luisteren.

Hoe komt het toch dat mensen zo’n lage dunk van zichzelf hebben waar het hun eigen muzikaliteit betreft?

Dit boek laat zien dat luisteraars muzikaler zijn dan ze zelf denken. Muziek speelt op een intrigerende manier met ons gehoor, ons geheugen, onze emoties en onze verwachtingen. Maar als luisteraar zijn we ons vaak niet bewust dat we zelf een actieve rol hebben in wat muziek zo spannend, troostend of opwindend maakt. Omdat luisteren zich niet afspeelt in de buitenwereld van de klinkende muziek, maar in de stille binnenwereld van ons hoofd en onze hersenen.

In dit boek zal ik aan de hand van recente onderzoeksresultaten laten zien dat we allemaal muzikale dieren zijn; of het nu gaat om het ritmegevoel van pasgeboren baby’s, of om een op de maat van de muziek dansende kaketoe. Alle hoofdstukken samen bestrijken het maatgevoel van kleuters tot de onvermoede muzikale expertise van gewone luisteraars.

Toegegeven, het betreft prille onderzoeksresultaten: de meeste ervan werden tussen 2005 en 2009 in de wetenschappelijke tijdschriften gepubliceerd. Maar ze passen allemaal in het bij onderzoekers groeiende inzicht dat iedereen een bijzonder, aangeboren talent voor muziek heeft.

Dit boek is in relatief korte tijd geschreven, in enkele periodes van ‘luxe, kalmte en volop thee’. Dat was alleen mogelijk dankzij de hulp en steun van velen.

Allereerst dank aan m’n ex-promotiestudenten Olivia Ladinig, Makiko Sadakata en Renee Timmers voor het naadloos en enthousiast overnemen van het onderwijs.

Voor opzet en inhoud van meerdere hoofdstukken waren de vele geanimeerde gesprekken op de Noordermarkt en aan enkele open tafels in Amsterdam vaak een eerste beproeving. In een later stadium gaven Denny Borsboom, Bas de Haas, Aline Honingh, Machiel Keestra, Justin London, Renee Timmers, Hugo Quené en Jelle Zuidema hun stimulerend en kundig commentaar op individuele hoofdstukken. Verder zou met name de verhaallijn er heel anders hebben uitgezien als ik niet had geprofiteerd van de discussies met de studenten die m’n colleges muziekcognitie volgden. Bijzondere dank voor talrijke inhoudelijke adviezen ben ik verschuldigd aan Tijs Goldschmidt en Anne-Marie Vervelde; ik heb er veel aan gehad.

Hoewel het destijds niet lukte de beleidsmakers van de Radboud Universiteit Nijmegen ervan te overtuigen dat muziekcognitie een onderwerp is om een serieuze plek te geven in onderwijs en onderzoek,1 bedank ik hen oprecht voor de extra motivatie die ze me onbedoeld gaven om er een schepje bovenop te doen en te proberen met dit onderwerp een breed publiek aan te spreken. Speciale dank daarom aan mijn collega’s in Amsterdam die wel iets zagen in het vakgebied, en mij de afgelopen jaren de steun gaven waar ik het meeste behoefte aan had. Ik noem Frank Veltman, Aafke Hulk, John A. Michon, Johan van Benthem, José van Dijck, Wim van der Meer en Rokus de Groot.

Henk ter Borg en Pieter de Bruijn Kops van uitgeverij Nieuw Amsterdam dank ik voor hun enthousiasme vanaf dag één, evenals Ed’ Korlaar, zonder wie dit boek aanzienlijk minder leesbaar zou zijn geworden.

Wat het onderzoek betreft ben ik veel dank verschuldigd aan de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (KNAW) en verschillende Europese kaderprogramma’s (FP5 en FP6) die het onderzoek in de afgelopen vijftien jaar mogelijk maakten. Ik hoop nog vaak bij ze te mogen aankloppen.

En ten slotte: het merendeel van de ideeën die in dit boek gepresenteerd worden is niet nieuw. Ik bouw voort op de inzichten van de pioniers die het vakgebied muziekcognitie vorm en richting hebben gegeven. Ik kan hen hier niet allemaal noemen, maar hun namen zijn grotendeels in de tekst of in de noten terug te vinden. Ik dank hen allen voor hun schouder, en, indirect, voor het lenen van hun oor.

Amsterdam, oktober 2009

Deel 1

De do do do, de da da da

Brabbelmuziek

Het eerste luisteren

Op het eerste gezicht lijkt het een vreemd verschijnsel: volwassen mensen die in een merkwaardig brabbeltaaltje beginnen te praten, zodra ze hun hoofd over een kinderwagen buigen. Naast vaders en moeders overkomt het menigeen die toevallig een kinderwagen of een wieg passeert. We lijken het allemaal paraat te hebben, dat ‘de do do do, de da da da’.

Maar wat zeg je nu feitelijk tegen zo’n pasgeboren soortgenootje? Welke boodschap is er te halen uit dat ‘de do do do, de da da da’?

De formele term voor dit brabbeltaaltje is infant-directed speech (IDS). Het is een manier van spreken die zich onderscheidt van volwassenenspraak door een gemiddeld hogere toonhoogte, overdreven melodische contouren, een langzamer tempo en meer ritmische variatie. Een soort muziektaal dus, maar dan wel een met een onduidelijke betekenis, en zo goed als geen grammatica. Ik zal het daarom ‘brabbelmuziek’ noemen.

Baby’s vinden het prachtig. Kirrend van plezier gaan ze in op de ritmische melodietjes die veel weg hebben van de charme van een popsong als De do do do, de da da da van The Police of het ‘La la la’ in een hit van Kylie Minogue.

Er zijn diverse archieven met wereldwijd verzamelde geluidsopnames van muzikale brabbelconversaties tussen ouders en kinderen. Als je naar enkele voorbeelden luistert, begrijp je doorgaans niet precies wat er gezegd wordt. Maar uit de toon waarop het gebeurt, valt goed op te maken wat de situatie is en, vooral, hoe de stemming is. Je hoort al snel of het gaat om een vrolijk spelletje, een voorbereiding op een middagdutje, of dat er iemand wordt gewaarschuwd.

Aanmoedigingen als ‘Goed gedaan!’ of ‘Ga zo door!’ worden meestal uitgesproken op een stijgende en vervolgens weer dalende toon, met het accent op het hoogste punt van het melodietje. Waarschuwingen als ‘Nee, niet doen!’ of ‘Pas op, afblijven!’ worden eerder op een wat lagere toonhoogte uitgesproken, met een kort, staccato-achtig ritme. Als je de spraak zou filteren, zodat je niet meer hoort welke spraakklanken worden uitgesproken en alleen de muziek overhoudt, hoor je nog steeds of het om een aanmoediging of een waarschuwing gaat. De relevante informatie zit dus minstens zo veel in de melodie en het ritme, als in de woorden zelf.1

Het gebruik van ritme, dynamiek en intonatie wordt door de meeste taalkundigen gezien als een hulpmiddel om baby’s al vroeg vertrouwd te maken met de woorden en de zinsstructuur van de taal van de cultuur waarin ze opgroeien. Door de overdreven intonatiecontouren en gevarieerde ritmische onderbrekingen worden woorden en woordgrenzen benadrukt; en als zodanig helpt het inderdaad bij het aanleren van een specifieke taal. (Dit los van de discussie welke aspecten van taal aangeboren zijn.)2

Uit pedagogisch oogpunt is de periode dat ouders brabbelmuziek gebruiken, merkwaardig lang. Hoewel baby’s al vanaf hun geboorte een duidelijke voorkeur hebben voor brabbelmuziek, vinden ze volwassenenspraak pas interessant als ze zo’n negen maanden oud zijn. Daarvóór lijken ze vooral naar de klanken zelf te luisteren. Pas als ze ongeveer twaalf maanden oud zijn, krijgen kinderen aandacht voor specifieke woorden, woordgrenzen en de klankstructuur; pas dan ook beginnen ze hun eerste, betekenisvolle woorden uit te spreken.3 De karakterisering van IDS, oftewel brabbeltaal, als een hulpmiddel in het leren van een specifieke taal lijkt mij dan ook minder waarschijnlijk, zeker in die eerste maanden.

Een alternatief is om IDS niet te zien als een voorbereiding op taal, maar als een communicatiemiddel op zich: een vorm van ‘muziek’ die gebruikt wordt om te communiceren en de wereld te verkennen zolang ‘echte’ taal ontbreekt.4 Als je vervolgens ook nog eens benadrukt welk type informatie het meest met brabbelmuziek wordt overgebracht, of beter, voor welke aspecten van spraak baby’s de meeste aandacht hebben, dan moet je concluderen dat brabbelmuziek vooral een manier is om emotionele informatie te communiceren. Het is een taal die geen grammatica nodig heeft om toch betekenisvol te zijn.

Woordvolgorde speelt geen rol in deze emotionele taal, maar melodie en ritme des te meer, omdat een baby in het eerste jaar vooral aandacht heeft voor de muzikale aspecten van het brabbelen. De verzorger en de baby bedienen zich allebei van de melodische, ritmische en dynamische elementen van IDS. Ze spreken dezelfde ‘taal’: de taal van de emotie.

Het wekt dan ook geen verbazing dat de muzikale bestanddelen van IDS ook later in een mensenleven een belangrijk onderdeel van spraak vormen: iedereen is ermee grootgebracht. Maar uiteraard gaan we dan wel vele malen subtieler met ritme, klemtoon en intonatie om dan in ons eerste levensjaar. Zo kunnen we aan de toon waarop iemand spreekt, horen of hij blij, boos of opgewonden is. C’est le ton qui fait la musique… En meestal hebben we er weinig moeite mee om te beoordelen of een zin als een vraag, een mededeling, dan wel ironisch bedoeld is.

Er zijn nog meer redenen om IDS als brabbelmuziek te beschouwen, en niet als een voorbereiding op volwassenentaal. Met name in culturen waar de moedertaal een toontaal is, zoals het Chinees, is goed te zien hoe de talige aspecten van IDS, zoals woordbetekenis, zich verhouden tot de muzikale aspecten ervan, zoals ritme en melodie. In toontalen kan een melodietje namelijk makkelijk in conflict komen met een door toonhoogte bepaalde woordbetekenis. Een bekend voorbeeld daarvan uit het Mandarijn Chinees is het woordje ‘ma’ dat, afhankelijk van de toonhoogte waarop het wordt uitgesproken, onder andere ‘moeder’ of ‘paard’ kan betekenen.

Opvallend is dat in dit soort gevallen de muzikaal-emotionele informatie het wint van de talige aspecten van IDS.5 In de eerste maanden is de muzikale informatie dus duidelijk belangrijker dan de specifieke betekenis van een woord.

De Canadese ontwikkelingspsychologe Laurel J. Trainor doet veel onderzoek op dit gebied. Zij ziet, niet als enige, het creëren en onderhouden van een emotionele relatie tussen de verzorger en de baby als de belangrijkste functie van IDS. In diverse studies laat ze zien dat jonge baby’s geen enkele moeite hebben om de emotionele informatie in spraak of gezongen kinderliedjes te ontcijferen.

Het is bijzonder om je te realiseren dat baby’s zeer specifieke emotionele informatie kunnen onttrekken aan de ingewikkelde toonwendingen, timing en frasering van het muziektaaltje dat ouders met hen spreken. Ze kunnen minieme verschillen in lettergreeplengte, toonhoogte en intonatie, die corresponderen met emoties die reiken van ‘troost’ tot ‘angst’ en van ‘verrassing’ tot ‘affectie’, perfect decoderen.6

Opmerkelijk is dat baby’s deze ‘welluidende’ emoties al onderscheiden voordat ze emoties in gezichtsuitdrukkingen herkennen. De cognitieve functies die bij muziek betrokken zijn, lijken, naast taal, aan het visuele systeem vooraf te gaan. (In zekere zin is dat niet verrassend, omdat baby’s al ongeveer drie maanden voor de geboorte een werkend gehoor hebben. Een voorsprong ligt dus voor de hand.)

Veel van de muzikale luistervaardigheden die we normaal gesproken toeschrijven aan volwassenen, blijken ook aanwezig bij baby’s die enkele dagen tot enkele maanden oud zijn. Vier maanden oude baby’s kunnen al met grote nauwkeurigheid toonhoogte-intervallen onderscheiden en eenvoudige volksliedjes onthouden en herkennen.7

Daarnaast blijken baby’s veel gevoeliger te zijn voor allerlei subtiele melodische en ritmische verschillen dan de meeste volwassenen. Een voorbeeld daarvan komt uit een studie van de Universiteit van Miami waarin zowel volwassenen als zes maanden oude baby’s luisterden naar melodieën uit de westerse en de Javaanse muziekcultuur.

Voor westerse luisteraars klinken Javaanse melodieën duidelijk anders: de tonen zijn op een andere manier gestemd dan in onze cultuur, ze hebben andere frequenties. In het luisterexperiment werd in elke melodie steeds een enkele toon ietwat hoger of ietwat lager gestemd dan gebruikelijk. De volwassen luisteraars konden deze verschuivingen heel makkelijk traceren in de westerse melodieën, maar niet in de Javaanse varianten. De (Noord-Amerikaanse) baby’s daarentegen hoorden de verschillen in zowel de westerse als de Javaanse melodieën.8

Al deze studies ondersteunen het idee dat we geboren worden met een heel pakket aan luistervaardigheden. Maar ze duiden er ook op dat we onze gevoeligheid voor specifieke muzikale nuances kunnen kwijtraken wanneer we gewend raken aan de conventies van de muzikale cultuur waarin we opgroeien.9 In het gegeven voorbeeld wil dat zeggen: naarmate mensen in het Westen ingebed raken in de heersende muziekpraktijk vermindert hun vermogen om nuances te onderscheiden in de toonhoogte van de minder vaak gehoorde Javaanse muziek.

Omgekeerd kun je verwachten dat Javaanse kinderen op latere leeftijd hun gevoeligheid voor westerse toonsystemen kwijtraken. Substantieel vergelijkend onderzoek ontbreekt hier, helaas. Maar ik verwacht niet dat dat deze verwachting zal beamen, omdat westerse muziek ook in Indonesië steeds dominanter wordt.

Het fenomeen van het kwijtraken van specifieke gevoeligheden die relevant zijn voor onze muziekwaarneming, is te vergelijken met onze taalontwikkeling. Ook daarin is het niet ongewoon dat op latere leeftijd sommige klanknuances niet meer opvallen, of niet meer precies reproduceerbaar zijn. Een bekend voorbeeld is het horen van het verschil tussen een ‘r’ en een ‘l’, wat voor een Japanse baby geen enkel probleem is, maar voor een volwassen Japanner zeer lastig is.10 We verliezen flexibiliteit, in ruil voor een efficiëntere verwerking van die aspecten die relevant zijn voor een bepaalde taal of muziekcultuur.

Onderzoek naar de rol van muziek in onze ontwikkeling is ook gedaan voor andere aspecten, zoals ritme en timing. Met vergelijkbare resultaten: baby’s en jonge kinderen blijken enorm gevoelig voor melodische en ritmische verschillen in spraak en muziek,11 en hun onderscheidingsvermogen is op die punten vaak beter dan dat van de gemiddelde volwassene.

De flexibiliteit van jonge kinderen in het waarnemen en interpreteren van muziek verdwijnt rond de tijd dat ze naar de basisschool gaan.12 In deze periode worden ze sterk gevormd door cultuurspecifieke aspecten van muziek, zoals de tonale en harmonische structuur. Deze zaken zijn duidelijk aangeleerd: ze zijn het resultaat van blootstelling aan de muzikale patronen die karakteristiek zijn voor de muziek van de cultuur waarin kinderen opgroeien.

Samenvattend: het talent om zowel in muziek als in spraak subtiele verschillen in ritme en toonhoogte te herkennen en te interpreteren, lijkt aangeboren. Van jongs af aan zijn we allemaal vaardige ontcijferaars van de veelal emotioneel geladen, niet-talige informatie, die besloten ligt in de prosodie van muziek en taal: in het ritme, de klemtoon en de intonatie.

Opvallend is dat IDS, brabbelmuziek, dergelijk muzikaal talent als eerste aanspreekt. Taal, met zijn specifieke woordvolgorde, een schier onbeperkte woordenschat en een veelheid aan betekenissen, komt pas veel later tot bloei in de ontwikkeling van een mens.13 IDS zegt dus iets over de functie van muziek in onze menswording en over de verwevenheid van muzikaliteit met ieder mens afzonderlijk.

Hoe belangrijk is dit alles? Wat is, los van de essentiële betekenis van brabbelmuziek voor de emotionele hechting tussen baby en ouder, het evolutionaire voordeel van muziek en muzikaliteit?1

1 Ik zal de termen ‘muziek’ en ‘muzikaliteit’ voorlopig nog wat losjes, en door elkaar gebruiken. In hoofdstuk 3 worden ze preciezer gedefinieerd.

Muziek en evolutie

Je zou kunnen zeggen dat muziek in evolutionair opzicht zinloos is: het stilt onze honger niet, en we leven er geen dag langer door. Muziek lijkt weinig nut te hebben, behalve misschien dat we er plezier aan beleven als we het maken of ernaar luisteren. Althans, dat was de redenering van cognitief psycholoog Steven Pinker die muziek karakteriseerde als ‘auditieve kwarktaart’: een smaakvol extraatje, maar evolutionair gezien op z’n best een bijproduct van taal.14

Het is een standpunt dat menig muziekliefhebber en muziekwetenschapper eind jaren negentig flink op stang joeg. Pinker zette taal af tegen muziek, waarbij taal stond voor een evolutionair relevante, en muziek voor een evolutionair irrelevante menselijke eigenschap.

Klopt dat? Zijn er echt geen argumenten aan te voeren dat muziek een beslissende rol heeft gespeeld in de evolutionaire ontwikkeling van de mens? Is muziek niet eerder een ‘adaptatie’, een aanpassing, die bijgedragen heeft aan het overleven van de mens als groep? Of is ze toch, zoals Pinker stelt, niet meer dan een prettige bijwerking van belangrijker functies zoals spraak en taal? Geen adaptatie dus, maar ‘exaptatie’: het gebruik van bestaande eigenschappen voor een nieuw doel. Zoals veren oorspronkelijk dienden voor warmte-isolatie, maar later, via het stadium van de glijvlucht, geselecteerd werden als effectieve manier van voortbewegen.15

Muziekonderzoekers, en met name muziekpedagogen, voelden zich flink aangesproken door Pinkers ideeën, om niet te zeggen geprikkeld. Vanaf eind jaren negentig is er veel energie gestoken in het zoeken naar wetenschappelijk bewijzen dat muziek er wel degelijk toe doet.

Het zogenaamde ‘Mozart-effect’ is het bekendste resultaat van deze speurtocht. Psychologe Frances H. Rauscher liet zien dat studenten na het beluisteren van een Mozartsonate aanzienlijk beter presteerden in een intelligentietest. Zo’n veertig studenten luisterden in een experiment tien minuten naar Mozart (om precies te zijn de sonate voor twee piano’s in D groot, KV 448), óf tien minuten naar ontspanningsinstructies, óf ze brachten tien minuten in stilte door. En wat bleek? Bij de studenten die naar Mozart geluisterd hadden, werd een positieve invloed op het oplossen van ruimtelijke puzzeltjes geconstateerd, terwijl dat bij de leden van de andere twee groepen niet het geval was.

Eindelijk hard, wetenschappelijk bewijs voor het belang van muziek: het maakt ons slimmer!16 Althans zo leek het…

In de jaren daarna werd aangetoond dat het effect niet zozeer door de muziek zelf werd veroorzaakt, maar door de opgewekte stemming waarin de deelnemers, als gevolg van het luisteren naar muziek verkeerden. En de Canadese muziekpsycholoog E. Glenn Schellenberg liet zien dat er naast het Mozart-effect een Schubert-effect is, een Sibelius-effect, en zelfs een Blur-effect. Inderdaad: luisteren naar je ‘eigen’ muziek verbetert (tijdelijk) je ruimtelijk inzicht. Maar hetzelfde effect treedt ook op bij het luisteren naar een boeiend verhaal of het eten van een banaan – voor zover dat iemands humeur verbetert. Niet de specifieke muziek, maar de door de muziek verbeterde stemming beïnvloedt de scores in een intelligentietest.17

Terwijl deze indirecte relatie een teleurstelling kan zijn voor bewonderaars van Mozarts muziek, wijst het ook op een belangrijke kracht van muziek: ze kan iemands stemming enorm beïnvloeden of versterken. De vraag blijft echter waarom dat zo is.

Het zou goed kunnen dat onze vroege ervaringen met IDS daar iets mee te maken hebben. Ook recent hersenonderzoek draagt steeds meer bewijzen aan dat muziek niet alleen de aanmaak van ‘blijmakende’ endorfines bevordert, maar ook van invloed is op de manier waarop onze hersenen zich na een hersenletsel ontwikkelen of herstellen.18

Terugkomend op het Mozart-effect, en de ophef daaromheen: het is natuurlijk een zwaktebod om het belang van muziek aan te tonen door te laten zien dat muziek een andere menselijke kwaliteit positief beïnvloedt. En wel een kwaliteit die we kennelijk belangrijker vinden. In dit geval: intelligentie. Het bevestigt in wezen het idee van muziek als tweederangs activiteit of, in de termen van Pinker: een kwaliteit die een onbelangrijke rol speelt in de menselijke evolutie. Kwarktaart.

Charles Darwin zou het vermoedelijk niet met Pinker eens zijn geweest. Hij vond muziek vooral een groot mysterie: ‘[het talent voor muziek] moet gezien worden als een van de meest mysterieuze waarmee de mens begiftigd is’.19 Maar tegelijkertijd opperde hij dat muziek hoogstwaarschijnlijk een product is van ‘seksuele selectie’. Het maken van muziek als zwaaien met een bos sexy veren…

Evolutionair psycholoog Geoffrey F. Miller heeft dit idee recentelijk verder uitgewerkt. Hij voert de seksuele aantrekkelijkheid van popsterren op ter ondersteuning van het principe van seksuele selectie, met als kroongetuige Jimi Hendrix en zijn vele groupies. Ook de belangrijke rol die popmuziek speelt bij jongeren in de puberteit voert Miller op als ‘bewijs’ voor Darwins idee.20 Daarnaast ziet hij muziek (en de andere kunsten) als het medium bij uitstek om onze mentale en cognitieve vaardigheden aan anderen te demonstreren en die van anderen te beoordelen.21

Dat klinkt overtuigend. Behalve dat het zou betekenen dat we, net als bij seksuele selectie bij zangvogels, grote verschillen in anatomie en gedrag tussen mannen en vrouwen zouden mogen verwachten… Maar anders dan bij zangvogels, walvissen, kikkers en andere ‘liedjes’ producerende dieren, is er bij mensen geen substantieel verschil in het waarnemen of produceren van muziek tussen mannen en vrouwen.22

Dat muziek een belangrijke rol speelt in de puberteit – de tijd van grote ontwikkeling in zowel identiteit als seksualiteit – weten we allemaal uit eigen ervaring. Dat is echter nog geen bewijs dat muziek een resultaat is van seksuele selectie. Voor Jimi Hendrix zijn zonder al te veel moeite vele tegenvoorbeelden te vinden van seksueel duidelijk minder aantrekkelijke popsterren. Rock- en popsterren blijken ook nog eens gemiddeld twee keer zo jong te overlijden.23 Vergelijk het met brutale schapen die ooien weglokken bij het dominante mannetjesschaap: ook die gaan eerder dood. De rammen die wat minder opdringerig zijn, of wat meer geduld hebben, hebben daardoor uiteindelijk meer succes in de voortplanting.24

Kortom: de veronderstelde rol van muziek in de seksuele selectie is een hypothese die zich, zoals veel evolutionair gemotiveerde hypotheses, makkelijker laat verwoorden dan dat ze zich empirisch laat onderbouwen.

Behalve dat muziek mogelijkerwijs een biologische oorsprong heeft, speelt ze natuurlijk ook een belangrijke rol in ons culturele en sociale leven: van ceremonies en rituelen waarin gedanst en gezongen wordt, tot het zoeken naar en versterken van onze identiteit, van puberteit tot volwassenheid. Denk bijvoorbeeld aan een popster die een heel voetbalstadion in vervoering kan brengen. Of aan het effect dat een zorgvuldig gekozen popsong in de verkiezingscampagne van een Amerikaanse presidentskandidaat kan hebben: High Hopes van Frank Sinatra bij John F. Kennedy, Born in the U.S.A van Bruce Springsteen bij Ronald Reagan en Better Way van Ben Harper bij Barack Obama.

Volgens sommige auteurs is de belangrijkste functie van muziek dan ook het bevorderen van de sociale cohesie van een groep. Mu-ziek is de ‘sociale lijm’ die de groep bij elkaar houdt, samenwerking bevordert en aldus het groepsgevoel versterkt.25 Een van deze auteurs is de historicus William H. McNeill. Hij ziet een essentiële rol voor muziek in ‘het verminderen van het zelfbewustzijn en het verhogen van het groepsgevoel’.26 Het is volgens hem een functie die voortkomt uit het (prehistorisch) zingen en dansen rondom het kampvuur ter voorbereiding op de jacht; muziek droeg op die manier indirect bij aan het overleven van de groep.

Daar is weinig tegen in te brengen. Of het moet de vraag zijn wat de kip is en wat het ei: doet muziek niet vaak een beroep op cognitieve vaardigheden die zelf ook een bijdrage leveren aan sociale processen?

Een laatste evolutionair te duiden hypothese, en één die goed past bij de hypothese van de brabbelmuziek, is muziek te zien als een soort vlooien, zoals chimpansees dat graag doen. Het is door de evolutionair psycholoog Robin Dunbar al eens overtuigend met roddelen in taal in verband gebracht, een verschijnsel dat hij ‘vocaal vlooien’ noemt.27 Muziek zou je als een ‘muzikaal vlooien’ kunnen zien: een effectief sociaal bindmiddel dat de hechting tussen ouder en kind (zoals bij IDS) bevordert, of tussen mensen in het algemeen.

Opvallend is wel dat in alle hierboven genoemde hypotheses evolutionair nut als het criterium wordt gebruikt: de biologische benadering van muziek geldt als maatstaf. Daar is op zich niets op tegen. Zij het dat er, zoals we nog zullen zien, ook nog andere manieren zijn om het nut of belang van muziek aan te geven. Een vergelijking met seks is hier op zijn plaats: dat vervult toch ook meer functies dan het strikte voortbestaan van de groep?