Simon Goldhill

LIEFDE, SEKS EN TRAGEDIE

HOE DE OUDHEID ONS HEEFT GEVORMD

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Love, Sex & Tragedy.

How the Ancient World Shapes Our Lives.

Oorspronkelijke uitgever The University of Chicago Press, Chicago

© 2004 Simon Goldhill

© 2012 Nederlandse vertaling Rik Smits

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld Getty Images

NUR 680

ISBN 978 90 468 1312 6

www.nieuwamsterdam.nl/goldhill

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1311 9

Vertaling Rik Smits

Inhoudsopgave

Leven op de ruïnes

I – WIE DENK JE DAT JE BENT?

1   Het volmaakte lichaam

2   Een mannending?

3   Het vrouwenlichaam – sponzig zacht en zedig glad

4   Hij en zij – een liefdesgeschiedenis?

5   Liefde op z’n Grieks

6   Een man is een man is een…

7   Smachten naar Sappho

8   Doen wat er in je opkomt?

II – WAARHEEN DENK JE TE GAAN?

1   Het rijk der religie

2   Wereldsterren des vlezes

3   Seks en de City

4   Wat doet Athene er voor Jeruzalem toe?

5   Grieks is ketterij!

6   Het antwoord weten

III – WAT ZOU ER MOETEN GEBEUREN?

1   Betekent de geschiedenis iets voor de politiek?

2   De Atheense democratie – een nieuw landschap

3   De oppassende burger

4   De critici van de democratie – vakmensen en onderwijs

5   Een kwestie van verraad

6   De wil van het volk

IV – WAT WIL JE DOEN?

1   Haal het doek maar op!

2   Over tragedie gesproken

3   De gladiator en de jankende, joelende meute

4   Het Laatste Avondmaal

V – WAAR DENK JE DAT JE VANDAAN KOMT?

1   Een gedroomd Griekenland

2   Grondleggers – van Keats tot Hollywood en terug

3   Op zoek naar het Vaderland – waar Freuds Oedipus vandaan kwam

4   De moeder aller verhalen – de Griekse Oedipus

5   De oorsprongsmythe

6   De geschiedenis van tegenwoordig

Dankwoord

Noten

Voor wie meer wil lezen

Illustratieverantwoording

Register

Leven op de ruïnes

Melina Mercouri, de ravissante actrice die het tot Griekenlands beroemdste minister van Cultuur bracht, wist hoe je een publiek moet bespelen. Ze stond op om een grote internationale conferentie toe te spreken. ‘Neemt u mij niet kwalijk,’ zei ze met een zwaar Grieks accent (hoewel er niets mis was met haar Engels), ‘maar ik moet wel beginnen met een paar woorden Grieks.’ Ze wachtte even, terwijl de gedelegeerden berustend achterover gingen zitten, en begon in een op effect berekend traag tempo: ‘Democratie. Politiek. Mathematica. Theater…’

Als het in het moderne Westen over cultuur gaat, spreken we Grieks. De voornaamste kunstzinnige uitingsvormen ontlenen zonder uitzondering hun oorsprong en hun autoriteit welbewust aan de Klassieke Oudheid. Het moderne toneel haalt zijn idealen bij het klassieke theater, en beschouwt zichzelf als voortgekomen uit de Romeinse komedie en uiteindelijk uit de Griekse tragedie. Opera begon als poging om de kracht van die oude theatervoorstellingen te herontdekken. Romans, epiek, poëzie, ze hebben allemaal klassieke ouders. De beeldende kunst ontleent haar modellen aan het klassieke lichaam en bouwt musea als klassieke tempels. Schoon zijn als Venus, betoveren als een sirene, pronken als een adonis, sterk zijn als Hercules – het zijn die beelden die onze verbeelding en onze taal schragen.

Maar de klassieke erfenis is niet alleen in de schone kunsten duidelijk en diepgaand aanwezig. Mannen en vrouwen vechten en sterven voor democratie, terwijl de burgers van het Westen het democratisch gedachtegoed in woord en daad belijden en bejubelen. Wil een staat vandaag de dag voor beschaafd doorgaan, dan is het zaak om bij de club van democratieën te horen. En ook de democratie ontleent haar wortels en haar beginselen aan het Athene van het klassieke tijdperk. ‘Politiek’ is, zoals de politica Mercouri wist, een Griekse uitvinding.

Zelfs waar het de meest intieme aspecten van ons leven betreft, valt nauwelijks te ontkomen aan de zuigkracht van de klassieke wereld. ‘Lesbisch’ kreeg zijn tegenwoordige betekenis doordat de Griekse dichteres Sappho, vrouw die van vrouwen hield, op het eiland Lesbos woonde; de ‘Griekse beginselen’ liggen spotlustigen voor op te tong zodra het over homoseksualiteit gaat; een innige vriendschap heet een ‘platonische verhouding’. Van de klassieke pilaren voor de ingang van de hoofdvestiging van menige bank via het gezweet en geploeter in de sportschool tot aan onze opvattingen over hoe een perfecte buik eruitziet, maakt de erfenis van de antieke wereld integraal deel uit van onze alledaagse moderniteit.

Overal om ons en in ons treffen we klassiek erfgoed aan, ook al herkennen we het niet altijd. Toch is de mens sinds de Renaissance nog nooit zo geneigd geweest om het klassieke verleden te vergeten als nu. De beelden en de taal waarvan de denkwereld van voorgaande generaties doordrenkt was, zijn nu alleen nog met een gids te begrijpen. In musea mag bij een schilderij van een klassieke mythe een kaartje met uitleg niet ontbreken, elke allusie op de klassieken in een gedicht is reden voor een voetnoot. Het eeuwenoude fundament van de westerse cultuur, het algemene referentiekader voor onze verbeelding, is binnen de moderne schoolsystemen van het Westen systematisch met wortel en tak uitgeroeid, met onvermijdelijke gevolgen voor de cultuur in het algemeen. Moderniteit is synoniem geworden aan vergetelheid. Vergetelheid met betrekking tot het verleden, de culturele traditie, de hartstochten en interesses die onze historie bepaalden. Zoals pubers altijd weer denken de eersten te zijn die schuttingtaal en seks ontdekken, en slechts vol onbegrip zijn voor de lustgevoelens van hun ouders, zo is het voor de moderne cultuur al een hele toer om zich er zelfs maar rekenschap van te geven dat ze haar erfgoed vergeet.

Een gevolg van dit vergeten is dat de erfenis van het verleden gemakkelijk onbeduidend of irrelevant gaat lijken. En heel oppervlakkig beschouwd, is ze dat ook duidelijk. De klassieke zuilen voor een bankgebouw staan voor weinig meer dan would-be grandeur en respectabiliteit, terwijl klassieke beeldelementen op reclameborden alleen maar een zekere chic helpen voorwenden. ‘Zo schoon als Venus’ is een cliché. Dit boek houdt zich niet bezig met dat soort goedkoop hergebruik van oude beelden, ook al verraden ze overduidelijk de aanwezigheid van een lange traditie. Het is geen handboek over hoe oude mythen opduiken in moderne kunst en literatuur, gaat niet over Disneys Hercules en bemoeit zich niet met Xena: Warrior Princess. Ook ontbreken vertogen over moderne producties van antiek drama, evenals jeremiades tegen het schoolsysteem en de daarvoor verantwoordelijke politici. Het gaat mij niet om de vroomheden waartoe de studie van de klassieken zo vaak leidt. Dit boek gaat over wat de klassieken ons nu nog te zeggen hebben.

Elk hoofdstuk van dit boek is erop gericht om te laten zien hoe kennis van de Klassieke Oudheid ons begrip van de belangrijkste zorgen van het moderne westerse leven en van onszelf fundamenteel beïnvloedt. De kwesties die aan de orde komen betreffen de meest centrale, belangrijkste aspecten van ons maatschappelijke bestaan en ons privéleven. Hoe vormt het verleden onze huidige identiteit? In hoeverre zijn onze seksuele verlangens en onze opvattingen over ons lichaam het product van cultureel bepaalde verwachtingen, of juist een authentieke uiting van onze geaardheid? Hoe moeten we de rol van religie in de samenleving begrijpen, in het bijzonder waar het gaat om huwelijk en gezin? Wat betekent het om burger te zijn van een democratie? Wat zegt onze vrijetijdsbesteding over onszelf en over de samenleving? Mythen en geschiedenis, seks en het lichaam, religie en huwelijk, politiek en democratie, vermaak en vertier: het zijn de bouwstenen van het moderne zelf. De drijvende kracht achter dit boek is de noodzaak om opnieuw het belang te benadrukken van een goed begrip van de antieke wereld als we die bouwstenen willen kunnen begrijpen, juist nu verlies van opvoedkundig en kunstzinnig geheugen zich steeds verder invreet in de hedendaagse cultuur. Hier is van belang hoe kennis van de klassieken onlosmakelijk deel uitmaakt van de vorming van het moderne zelf.

Dat is een wel heel breed scala van onderwerpen, maar de grondslag van het boek is eenvoudig en is in een enkele gedachte weer te geven, die uiteraard ontleend is aan een antieke schrijver: ‘Als je niet weet waar je vandaan komt, blijf je altijd een kind.’¹ Deze venijnige uitspraak vol verachting is van de Romeinse staatsman en redenaar Cicero. Met ‘blijf je altijd een kind’ bedoelt hij geen toestand van gebenedijde onschuld, geen romantische droom van een tijd voordat de natuurlijke oertoestand van de mens bezoedeld raakt door de verdorvenheid die de cultuur brengt. Hij bedoelt dat je je leven zult leiden in onmacht, zonder zeggenschap, niet in staat om ten volle deel te nemen aan de wereld of voldoende te begrijpen hoe die werkt. Een Romeinse vader kon zijn kind straffeloos ter dood brengen, en als hij dat deed lof oogsten voor zijn onwrikbare Romeinse deugdzaamheid. Een kind is op zijn best een vooralsnog onmachtige volwassene. Dat is het soort leven waarmee Cicero ons dreigt.

Voor Cicero is weten waar je vandaan komt van essentieel belang: je moet weten wat er voor je geboorte gebeurd is. Wie zijn herkomst niet kent, heeft levenslang – het is niet alleen een veroordeling tot onwetendheid maar een totaal brevet van onvermogen. Wat Cicero bedoelt met ‘weten waar je vandaan komt’ raakt aan de kern van waarom de klassieken voor ons vandaag nog van belang zijn.

We komen onder meer voort uit onze familie. Familie doet ertoe in Rome. Cicero zelf was geen telg uit een van de grote Romeinse geslachten. Telkens weer ventileert hij zijn trots als ‘selfmade man’ maar telkenmale vertoont hij ook het snobisme over klasse en het nest waaruit je komt dat onontbeerlijk was voor het verdedigen van je positie in de hoogste kringen van de Romeinse samenleving. In een Romeins huishouden van stand stonden de dodenmaskers van de voorvaderen opgesteld in de vestibule als een voor iedereen zichtbaar statussymbool. Een Romein leefde tussen de doden die hem gemaakt hadden tot wie hij was. Net zo goed kan in de moderne, post-freudiaanse wereld een persoon gedefinieerd worden door een familiedrama dat terugreikt in het verleden en is je wortels vinden, je familiegeschiedenis ontdekken een verhaal van zelfontdekking. Wij dragen onze dodenmaskers met ons mee in onze geest. Hoe wij in onze familie passen vormt het centrale punt van ieder onderzoek naar begrip van jezelf. Maar bij Cicero staat er bij weten waar je vandaan komt veel meer op het spel dan alleen je persoonlijke identiteit.

Ook het openbare leven definieert iemand als persoon. Cicero’s politieke carrière omvatte de bloedige burgeroorlog die het einde betekende van de Romeinse Republiek en Augustus op de troon bracht als eerste keizer van het Romeinse Imperium. Marcus Antonius, minnaar van Cleopatra en aanvoerder van de verliezende partij in die burgeroorlog, liet Cicero ombrengen, niet in de laatste plaats vanwege de briljante vijandige toespraken die Cicero tegen hem gehouden had. Antonius liet Cicero’s hand afhakken en naar zich toe brengen, de hand die in de Senaat zo vaak naar hem gewezen had en zulke harde woorden had geschreven. Cicero leefde in interessante tijden. Hij gaf zijn leven voor zijn politieke activiteiten. In tijden van burgeroorlog raakt de politiek het leven van iedere burger, en veranderingen in de staatsregeling treffen het echte leven recht in het hart. De kronkelwegen van de politieke veranderingen tekenden Cicero’s publieke en privéleven. Dit politieke verhaal is de grondslag van hoe Cicero de geschiedenis begreep en hoe hij zijn rol als held van de staat speelde.

‘Weten waar je vandaan komt’ was een zaak van fundamenteel belang voor iedereen die in Rome het politieke toneel betrad. Maar als politiek ideaal heeft het ook zijn sporen nagelaten in de geschiedenis van het moderne Westen. Rassentheorieën en nationalisme maken van de herkomstkwestie een bron van gewelddadig conflict, net zoals fanatieke identificatie met religieuze of ideologische stromingen aanzet tot moorddadige haat. ‘Weten waar je vandaan komt’ is een beladen politiek idee voor mensen die dagelijks op straat met geweld geconfronteerd worden. Elke persoonlijke geschiedenis heeft haar eigen politieke kant. Voor zowel Cicero als voor ons is ‘weten waar je vandaan komt’ een politieke kwestie die we niet kunnen negeren.

Maar een goed begrip van jezelf vraagt meer dan zo’n politieke geschiedenis. Ook je culturele identiteit maakt van weten waar je vandaan komt een beladen kwestie. Wanneer verschillende culturen met elkaar in vijandig contact komen, wordt voor elke groep elke grensovergang en elke controlepost een podium voor machtsvertoon, een toneel waarop je jezelf kunt laten gelden – dingen die vandaag de dag nog even onplezierig vertrouwd zijn in de omgang tussen volkeren als tijdens de expansie van het Romeinse Rijk.

In razend tempo bracht Rome het Middellandse Zeegebied onder zijn heerschappij. Maar de verovering van Griekenland bezorgde de veroveraars wel bijzonder tegenstrijdige gevoelens. In het geval van Griekenland kwamen de Romeinen in contact met een volk dat zelf lang daarvoor delen van Italië gekoloniseerd had. Nog verontrustender was het feit dat de Griekse cultuur superieur leek aan de Romeinse. Griekenland beleefde al eeuwen van filosofie, theater, geneeskunst en literatuur toen de stichters van Rome nog gezoogd werden door een wolf. Zoals Horatius het zo mooi verbeeldt: ‘Het onderworpen Griekenland onderwierp zijn woeste bezetter en bracht zijn cultuur naar het Latijnse land.’ Romeinen leerden over cultuur van de Grieken: ze stalen hun beeldhouwwerken, vertaalden hun filosofische geschriften, raadpleegden hun dokters en namen hun literaire vormen over. En ze leerden Grieks. Romeinen haalden dan wel graag hun neus op voor de zwakheden, de verwijfdheid en het opportunisme van ‘die Griekjes’, maar ze raakten hopeloos gevangen in de culturele invloedssfeer van Griekenland. En niemand die aan dat proces meer bijdroeg dan Cicero. Hij vertaalde Griekse teksten in het Latijn, maakte Latijnse filosofie mogelijk, verzamelde Griekse sculpturen en verschafte bovenal door zijn brieven aan latere generaties een beeld van de gecultiveerde Romein, actief in het openbare leven, die zijn vrije tijd hartstochtelijk ten dienste stelde aan het exploreren van het Griekse erfgoed ten behoeve van Rome. Zelfs de Romeinen oriënteerden zich op Griekenland – dat is waarom in grote delen van dit boek eerder het antieke Griekenland centraal staat dan Rome. Tot ‘weten waar je vandaan komt’ behoort ook iemands culturele erfgoed. Cicero is geobsedeerd door de vraag wat een Romein Romeins maakt.

Culturele identiteit is evengoed een moderne obsessie – en een enorm uitgestrekt slagveld. Door nationalisme wordt cultuur iets waarvoor mensen in figuurlijke of letterlijke zin de wapens opnemen. De vraag wat een Amerikaan tot Amerikaan maakt (of de Engelsen Engels enzovoort) speelt zowel in de pijnlijke wereld van kleinburgerlijk vooroordeel en etiquette als op het verhevener niveau van de inrichting van de samenleving en het bedrijven van politiek. Als zulke aspecten van culturele identiteit verweven raken met vraagstukken van religieuze identiteit – wat maakt een moslim tot moslim? – of met rassenkwesties – bestaat er zoiets als een zwarte cultuur? – dan ontstaat een explosief mengsel met een potentieel voor verwarring en vernietiging dat moderne steden maar al te goed kennen. De problemen die de moderne westerse samenleving heeft met culturele diversiteit maken de vraag ‘Weet je waar je vandaan komt?’ extra urgent.

We kunnen het verhaal van iemand op verschillende manieren vertellen, afhankelijk van de context en de vragen die we hebben. In ieder van ons overlapt en verbindt de persoonlijke identiteit zich met wie we zijn als lid van een familie en met een politieke en culturele identiteit, en als Cicero stelt dat we moeten weten waar we vandaan komen, doelt hij op al die verschillende manieren waarop we iemand kunnen begrijpen. Maar met zijn barse verklaring beoogt hij bij zijn toehoorders ook iets teweeg te brengen – iets pregnanters en urgenters dan mensen er in het algemeen aan herinneren dat de status van volwassene onlosmakelijk verbonden is met het bezit van een uitgewerkt levensverhaal. Cicero probeert zijn lezers tot een standpunt tegenover hun geschiedenis te dwingen, in al deze breed geschetste opzichten. Hij stelt dat je eigen geschiedenis van zo groot belang is dat je geen volwaardig, volwassen leven als onderdeel van de samenleving kunt leiden als je niet je best doet om die te begrijpen. De loop der dingen verandert je, maakt je tot wie je bent. Als je die geschiedenis niet kent, is werkelijk zelfbewustzijn uitgesloten. Dat is inderdaad een hele bewering, waarvan dit boek de juistheid wil aantonen.

In de befaamdste tragedie van Euripides, Bacchae, komt een indringende passage voor, of eigenlijk een indringend tweetal passages. In een van de eerste scènes komt Pentheus, de jeugdige heerser van Athene, de god Dionysus tegen, zonder dat de sterveling in de gaten heeft met wie hij te maken heeft. Hij ziet de god aan voor een oosterse charlatan die de vrouwen van de stad wil verleiden tot een gevaarlijke, veile en geile cultus – en hij vat het plan op de god in de kerkers van het paleis op te sluiten. De god, volstrekt meester van de situatie, probeert de jonge man op de kast te jagen en stelt op een zeker moment doodleuk: ‘U hebt geen idee wat uw leven inhoudt, wat u doet en wie u bent.’ De verwaten Pentheus neemt dat letterlijk. Hij is ‘Pentheus, zoon van Agave, wiens vader Echion is’. Hij beantwoordt de vraag wie hij is dus met zijn naam, zijn familie en zijn status.

Als het drama zijn verschrikkelijke ontknoping nadert, wordt Pentheus betrapt bij het gluren naar de vrouwen die Dionysus met waanzin geslagen de heuvels ingestuurd heeft. Het is zijn moeder, Agave, die hem te pakken neemt. De doodsbange Pentheus rukt zijn schamele vermomming af en smeekt: ‘Ik ben uw kind, moeder, Pentheus, die je het leven schonk in het huis van Echion. O moeder, heb medelijden…’² Maar de doorgedraaide Agave grijpt zijn arm en rukt die uit de kom, om daarna samen met haar zusters de jongen met blote handen aan bloederige stukken te scheuren. Het is een weerzinwekkende slachtpartij. Op het moment dat alles ervan afhing om te laten blijken en bewijzen wie hij was, komt hij met dezelfde tekenen van identiteit – zijn naam, zijn moeders naam, zijn status enzovoort – en ze blijken zonder kracht, worden niet erkend. Hij wordt uiteengerukt, zijn lichaam, zijn zelf, verscheurd.

De tragedie houdt ons in schrille kleuren voor dat wie denkt de vraag wie hij is te kunnen en moeten beantwoorden met zijn naam, wie zijn familie is en welke rol hij speelt, geen flauw benul heeft van ‘wat uw leven inhoudt, wat u doet en wie u bent’ – de vraag waarmee de god Dionysus ons allen uitdaagt. Niet toevallig is Bacchae juist in de afgelopen eeuw buitengewoon populair gebleken, de eeuw die zo veel gaten sloeg in de zelfgenoegzame overtuiging dat de vraag wat het betekent om mens te zijn eenvoudig te beantwoorden is. Het is een stuk dat benadrukt dat ‘Wie denk je dat je bent?’, ‘Waar denk je dat je vandaan komt?’ en ‘Waar denk je dat je heen gaat?’ altijd en voor iedereen lastige en onzeker makende vragen zijn.

Boven de ingang van de tempel in Delphi stond een opmerkelijke inscriptie: ‘Ken uzelve’. Delphi was het meest gevierde orakel van de Griekse wereld, waar de Grieken heen gingen met de belangrijkste vragen over hun eigen toekomst. Privépersonen vroegen naar hun familie en hun fortuin; staten legden beleidskwesties en politieke vraagstukken voor. Zowel voor het individu als voor staten behelsde de inscriptie een directe waarschuwing. Zelfkennis is in eerste en in laatste instantie de sleutel tot het begrijpen van vragen en antwoorden over je eigen leven. Die vermaning van de god in Delphi heeft nog niets aan kracht ingeboet. Zonder zelfbewustzijn, zonder zelfkennis is je weinig greep vergund op de dingen die ertoe doen.

Dit boek gaat over hoe ‘de klassieken’, de bestudering van de culturen van het antieke Griekenland en Rome, onontbeerlijk zijn voor het vinden van antwoorden op de kernvragen over wat het betekent om mens te zijn in de moderne samenleving. Het stelt niet alleen dat geschiedenis van belang is voor een goed begrip van wie we zijn en hoe dat komt. Het wijst meer in het bijzonder op het diepgaande belang van de antieke wereld voor ons bewustzijn van onszelf in het moderne leven. De moderne identiteit kan niet goed en volledig op haar waarde geschat worden zonder haar begraven leven, haar antieke wortels, haar totstandkoming uit overgeërfde ideeën en beelden. Zelfbegrip vereist het ontdekken van die fundamenten.

I

WIE DENK JE DAT JE BENT?

1

Het volmaakte lichaam

Toen Clark Gable in 1934 in de film It Happened One Night zijn overhemd uittrok, gebeurden er twee bijzondere dingen. Eén: de kledingindustrie veranderde eens en voor altijd. Omdat hij geen singlet droeg, besloten vele duizenden mannen om ook nooit meer een singlet te dragen en binnen een jaar ging een hele rits kledingfabrikanten op de fles. Twee: duizenden mensen zaten te kijken naar de naakte torso van de ster die gold als meest sexy man op aarde.

Het is vrijwel ondoenlijk om voor een moderne generatie bioscoopgangers te schetsen hoe schokkend en erotiserend dat moment was. Tegenwoordig is er nog nauwelijks een deel van het mannelijk lichaam dat niet op het scherm of in bladen te bewonderen is, en zijn we met het borsthaar van Russell Crowe misschien wel vertrouwder dan met dat van onszelf. Maar destijds ontblootte een filmster slechts bij hoge uitzondering zijn lichaam. In Casablanca uit 1942 houdt Humphrey Bogart zijn overhemd aan. In de oorlogsfilms en de westerns die voor de industrie dagelijkse kost waren, worden soldaten en cowboys steevast door kogels getroffen, maar altijd in de arm, een archetypische scène die tot genre-cliché werd. Door de mouw van een hemd af te rukken is een dramatisch moment verzekerd, maar kan het lichaam discreet bedekt blijven. Een gillende indiaan of vergelijkbare ‘inboorling’ mag zich dan met gebronsd ontbloot bovenlijf vertonen, maar dat geldt niet voor ‘onze jongens’. Als in 1942 Noël Cowards schip vergaat in het schitterende patriottische filmavontuur In Which We Serve, blijft zelfs zijn bovenste knoopje dicht.

Pas in de late jaren zestig en de jaren zeventig van de twintigste eeuw kwam daar systematisch verandering in. Een typisch geval is M*A*S*H uit 1970, een oorlogsfilm die een cynisch, komisch en absurdistisch commentaar was op het conflict in Vietnam. Daarin waren verminkte, vlezige, bloederige en onbedekte lichamen te zien. Sinds die tijd werd het lichaam zowel in liefdesgeschiedenissen als in heldenverhalen steeds verder ontbloot. Van Rocky tot aan Gladiator, een beetje held toont dezer dagen zijn naakte torso.

1 Perseus en Andromeda

Het was niet de eerste keer dat het beeld van de held verschoof van bedekt naar ontkleed – of andersom. Een van de meest afgebeelde Griekse mythen is het verhaal van Perseus en Andromeda, in het bijzonder de scène waarin Andromeda vastgeketend aan een rots af moet wachten tot ze door een zeemonster verzwolgen wordt, maar gered wordt door Perseus die komt aanvliegen om het monster te doden en het meisje te trouwen. In de klassieke verbeeldingen hiervan is Perseus naakt op een helm, zijn gevleugelde sandalen en vaak een wapperende mantel na – de gebruikelijke dracht voor een Griekse held. Andromeda is daarentegen gewoonlijk gehuld in een zedig gewaad, zoals in figuur 1. Maar als het verhaal opnieuw populair wordt onder de Europese kunstenaars van de Renaissance, zien we de klassieke Perseus in tuniek en wapenrusting en raakt Andromeda steeds verder ontkleed, tot haar lange haar en tere zijden sluiers nog slechts dienen als de omlijsting waarbinnen de toeschouwer haar naakte lichaam getoond wordt. Titiaan brengt de naakte Andromeda zo prominent in beeld dat de toeschouwer compleet wordt afgeleid van de duikvlucht die Perseus op de achtergrond in vol ornaat uitvoert. Perseus’ heldenrol maakt een wapenrusting nu noodzakelijk, terwijl het vrouwelijk lichaam kwetsbaar is – in de ogen van de man evengoed als in die van het zeemonster. De opvatting van wat acceptabel of normaal is aan naaktheid is radicaal veranderd.

2 Perseus en Andromeda door Titiaan

Er zit ontwikkeling in hoe het mannelijke lichaam wordt getoond. Het gaat er niet alleen om hoeveel van het lichaam de toeschouwer te zien mag krijgen, maar ook om hoe dat lichaam eruit behoort te zien: een torso in Gladiator of Rocky ziet er anders uit dan die van Clark Gable. Overal om ons heen komen we verbeeldingen van het lichaam tegen – van de plaatjes van mannen in films, op de televisie en in tijdschriften tot aan het lichaam zoals de medisch journalist het benadert, beschrijvingen door romanciers, in juridische stukken, in kunst met een grote K en morsige graffiti.

Al die beelden van het lichaam samen bepalen hoe we moeten zijn, hoe we over onszelf behoren te denken en hoe we kunnen beoordelen wie we zijn. Maar waar komen die ideeën over het ideale lichaam vandaan?

Het eenvoudigste antwoord is Griekenland. Sinds de Renaissance en de herontdekking van de Griekse kunst heeft er een lange traditie bestaan waarin het ideaalbeeld van het mannelijk lichaam ontleend werd aan de Griekse beeldhouwkunst. De slanke maar gespierde tors, de elegant symmetrische bouw, de uitgebalanceerde draaiing van het hoofd en curve in de houding van een atleet hebben zich zo diep vastgezet in de westerse verbeelding dat we het geheel bijna niet meer met een frisse blik of vanuit een historisch oogpunt kunnen bezien. Voor iedereen die naar de sportschool gaat, die zich druk maakt om zijn ielheid, die in vorm wil raken en wat spieren wil kweken en zelfs meent te weten wat een mooi lichaam is, is er een verhaal dat teruggaat tot de oude Grieken dat de manier waarop je tegen je lichaam aan kijkt, zal veranderen.

In het moderne Westen worden we doodgegooid met afbeeldingen van lichamen. Maar die kwamen ook van alle kanten af op de Griekse burger van destijds, zowel de openbare ruimte als het privédomein van hun steden stond er verbazingwekkend vol mee. Als een Athener over het marktplein wandelde, zag hij hoe de omringende gebouwen versierd waren met grootse, door de staat bekostigde schilderingen van krijgers en veldslagen van weleer. Er stonden enorme beelden van de helden van de democratie, en hoog boven de stad torende de Acropolis met het Parthenon en nog meer tempels, allemaal gedecoreerd met friezen waarop hele bossen mensen afgebeeld stonden. Naar alle kanten strekte zich een woud van standbeelden uit – van sportlieden, dode helden, generaals, weldoeners, goden. Langs de lanen, rondom heiligdommen, in reliëf op tempels en tomben, in gaanderijen en openbare gebouwen stonden stenen en bronzen weergaven van de mannelijke fysiek. De potten en bekers van de Athener die thuis zijn wijntje dronk, waren verlucht met fraai geschilderde voorstellingen – een leger van volmaakte lijven. De voornaamste steden en openbare ruimten van het oude Griekenland stonden tjokvol voorstellingen van afgetrainde, opgepoetste mannelijkheid.

Voldoen aan de normen voor een volmaakt lichaam was een lastige opgave voor de Griekse burger. Er kwam oefening aan te pas en dat betekende eerst en vooral het gymnasium. Deze sportscholen waren kenmerkend voor de Griekse cultuur. Je kon er gerust op zijn dat je je in een Griekse stad bevond als je er een theater vond, een symposium, een politiek debat – en een gymnasium. Het was een uitgelezen plek om je met je lichaam bezig te houden en om ermee voor de dag te komen. De moderne preoccupatie met de sportschool, die vaak wordt gezien als een kenmerk van het hedendaagse stadsleven, vindt hier haar ware oorsprong, in de klassieke Griekse stad. Onze gespitstheid op het lichamelijke en het trainen van het lichaam is evenmin nieuw, het is ook al een erfenis van de klassieken. Het kiezen van de juiste sportschool, twijfels over hoe je eruitziet, trainen, op dieet gaan, een persoonlijk trainer inhuren, het behoort allemaal tot het beschaafde antiek-Griekse repertoire.

De sportschool was de plaats waar een Grieks burger zijn oefeningen ging doen en een strikte mannenaangelegenheid. Een burger behoorde regelmatig naar het gymnasium te gaan, liefst dagelijks, en verschillende groepen kwamen op verschillende plekken samen. Socrates, vertelt Plato, vertoefde het liefst bij Taureas’ gymnasium, in de buurt van de tempel van de Koningin der Goden, waar de crème de la crème van Athene trainde – maar op uitnodiging van een aantrekkelijke jongeman liet hij zich graag meenemen naar andere sportscholen.¹ Eenmaal binnen kleedde de burger zich uit. Anders dan tegenwoordig werden alle oefeningen naakt gedaan, al werd voor het hardlopen de penis teruggebonden. Hij vette zich in met olie of liet dat door zijn bediende doen en dan begon het trainen – hardlopen, worstelen, springen of oefeningen in andere disciplines zoals speerwerpen en discuswerpen. Jongens, althans die uit de beste kringen, kwamen onder de hoede van een privéleraar, terwijl professionele trainers de meer serieuze atleten begeleidden. Als het werk gedaan was, schraapte men vet en vuil van het lichaam met de strigilis, een metalen schraper. Mannen gingen demonstratief met oliefles en strigilis over straat zoals wij doen met een sporttas en tennisracket.

Nog tot voorbij 1970 was Charles Atlas de belichaming van de moderne reclame, de man die zijn titel als ‘’s werelds fysiek best ontwikkelde man’ als bewijs aanvoerde voor zijn belofte dat lichaamsoefening net als van hem ook van jou ‘een man’ zou maken. (Atlas beweerde dat het een standbeeld van Hercules in het Metropolitan Museum in New York was geweest dat hem ertoe geïnspireerd had ‘het volmaakte mannelijk lichaam’ te proberen te verwerven.) In de antieke stad stond het gymnasium centraal bij al het mannelijk vertoon, daar werd je met recht en reden ‘een man’. Dat betekende op de allereerste plaats dat je je lichaam in vorm bracht als voorbereiding op de gewapende strijd, want elke echte man vocht mee in het leger en op de vloot van zijn stad. In de tweede eeuw vatte de essayist Lucianus het culturele ideaal van hoe een man zich in de sportschool gedraagt als volgt samen:

De jonge kerels zijn zongebruind, hebben mannelijke gezichten. Ze ademen geestkracht, vuur, mannelijkheid. Hun topconditie straalt van hen af: ze zijn mager noch schriel, noch te zwaar, maar symmetrisch, scherp gelijnd. Alle overtollige massa hebben ze eraf gezweet, wat rest is gericht op kracht en uithoudingsvermogen, onbezoedeld door iets inferieurs. Ze onderhouden hun lijven met noeste ijver.²

Het ideale figuur is mager noch mollig, maar precies in balans. Het toont niet alleen fysieke kwaliteiten, maar ook ‘mannelijkheid’ en ‘geest’ die straalt uit ‘mannelijke’ gezichten. Hun lichamen tonen uit welk hout ze gesneden zijn en hoe ze leven. Het bereiken van deze in alle opzichten volmaakte mannelijkheid is de belofte van de atletiek en de reden voor sportschoolbezoek. Zonder oefening, zegt Lucianus, is dit wat er wordt van een mannenlichaam: ‘Het is bleek en week, of grauw en ielig, als het lijf van een vrouw, uitgebleekt in de schaduwen, bevend en druipend van zweet. En het hijgt…’ Wat het mannenlichaam bedreigt, is te worden ‘als een vrouw’ – het tegendeel van alles wat goed is aan de echte man. Lucianus zet de slechte eigenschappen op een rij – bleek, iel, week, beverig, zwak en vochtig – tegenover de voor eenieder nastrevenswaardige kwaliteiten: zongebruind, stevig, symmetrisch, krachtig en droog. De boodschap is duidelijk: span je terdege in, op straffe van de vernedering van een slecht lichaam, wat erop neerkomt dat je een slecht burger bent.

Klassieke kunstenaars beeldden het ideale atletenlichaam af dat Lucianus met zo veel enthousiasme beschreef. Het fries van figuur 3 was onderdeel van een sokkel waarop ooit het standbeeld stond van een man, dat dienst deed als grafteken. De zes lichamen staan erbij als in een handboek anatomie, met om te beginnen links een frontale afbeelding, waarna we rondgaan tot bij het achteraanzicht aan het rechteruiteinde. (De rotatie bezorgde de beeldhouwer wel wat problemen, vooral met de vijfde figuur van links.) Zoals Lucianus benadrukte, moest het lichaam slank zijn maar welgevormd – door training flink gespierd, maar niet vet en ook niet opgepompt zoals dat van moderne bodybuilders. De spieren moeten goed gedefinieerd zijn (‘scherp gelijnd’), met een wasbordje en duidelijk afgetekende borstspieren, plus een duidelijke lieslijn, de scherpe lijn of vouw die van boven de liezen schuin omhoog loopt naar de heupen, een lichaamseigenschap die alleen zichtbaar wordt op sterk gespierde en tegelijk uitzonderlijk afgetrainde lichamen – en die bij Grieks beeldhouwwerk wordt benadrukt op een manier die in het echte leven niet haalbaar is. De dijen zijn krachtig, de kuiten scherp gelijnd, de penis (altijd) klein. En omdat het om schone jongelingen gaat, hebben ze nog geen baard maar wel zorgvuldig gecoiffeerd haar.

3 ‘Anatomisch’ fries van een grafmonument

In het gymnasium ontdekte de burger wat voor man hij was – door zich te meten met anderen, door zijn lichaam te tonen en door het mannelijker te maken. De sportschool vormde een uitdaging aan ieders mannelijkheid en niet alleen op atletisch gebied. Het was ook de plaats bij uitstek voor erotische ontmoetingen, waar een mooie jongeman bekend kon komen te staan als schoonheid, waar mannen wedijverden om de aandacht van mooie jongens, waar mannen samenkwamen om te kletsen, te pronken en elkaar te bekijken. Daar kwam je elkaar tegen en spiegelde je jezelf en elkaar aan het beeld van het volmaakte lichaam. In de sportschool werd het lijf evengoed onderwerp van gesprek, vertoon, verlangen en zorg als van training en verzorging.

Het Romeinse beeld van figuur 4 is een praktische uitwerking van het theoretisch schoonheidsideaal. Het is een kopie van een van de beroemdste beelden van de Klassieke Oudheid, de Doryphoros, de speerdrager, van Polycleitus uit de vierde eeuw v.C. Polycleitus schreef ook over schoonheid en was een van de eersten die een canon van de schoonheid ontwikkelde – dat wil zeggen dat hij in theoretische meetkundige termen de volmaakte verhoudingen vastlegde waarover een man moest beschikken, wilde hij als perfect voorbeeld van mannelijkheid gelden. Leonardo da Vinci volgde Polycleitus’ procedure bij zijn schetsen van de verhoudingen van de menselijke figuur, waarin hij de goddelijke wiskunde van de schoonheid onderzocht. Met minder theoretische distantie nam ook Charles Atlas haar over, de man die zichzelf uitriep tot ‘mannelijk ideaalbeeld voor de twintigste eeuw’, en die zich als Polycleitus’ standbeeld liet portretteren (figuur 5). Polycleitus duidde zijn theoretisch principe van balans en harmonie aan als ‘symmetrie’ – een term die overduidelijk weerklinkt in Lucianus’ bewonderende beschrijving van het volmaakte lichaam. Ongeacht het feit dat niet alle geleerden het erover eens zijn dat de Doryphoros werkelijk die canon belichaamt (de meeste wel), is de typisch Griekse voorliefde voor theorie van cruciaal belang. De sportschool maakte mensen niet alleen maar bijzonder bewust van hun lichaam, er was ook een kunstzinnig credo dat abstracte normen inhield voor het volmaakte lichaam, regels aan de hand waarvan je zowel een gebeeldhouwd lichaam als een lichaam van vlees en bloed kon afmeten en bespreken.

4 De Doryphoros van Polycleitus

Het ideale figuur werd ontelbaar veel keren uitgehouwen en geschilderd, zodat de Griekse steden vol kwamen te staan met een schoonheidsideaal waar lastig aan te voldoen was. Terwijl het tegenwoordig voornamelijk vrouwelijke modellen zijn die de moderne westerse vrouw een figuur voorhouden dat voor bijna niemand haalbaar is, was het in de Griekse cultuur juist het ideale mannenlichaam dat je als onmogelijke maatstaf vanuit tempels en vanaf aardewerk en schilderijen onontkoombaar aanstaarde. Het lichaam van een echte man wordt alleen bereikt en in stand gehouden door hard werken en heel veel onderhoud.

Naaktheid was een kernwaarde van het antieke gymnasium. Dat is een opvallend verschil in de manier waarop Charles Atlas en de Doryphoros het volmaakte lichaam verbeeldden – net als tussen de antieke Perseus en Titiaans held. De moderne verbazing over het naakt sporten van de Grieken laat onmiddellijk zien hoe gewoontes ten aanzien van het tonen van het lichaam tussen culturen verschillen. Maar de attitude jegens het naakte lichaam in Rome was nog schokkender. Voor een Romein was het bezoek aan het badhuis even belangrijk als dat aan het gymnasium voor een Griek. Men kwam niet alleen naar het badhuis om van hete, koude en stoombaden te genieten, maar ook om alles en iedereen te bespreken, en af en toe voor wat lichte lichaamsoefeningen – en ook zij deden dat naakt. Net als in moderne sauna’s en wellnessparadijzen het geval is, vergden de grenzen van het sociale verkeer bijzondere aandacht als aan dat verkeer het afleggen van je kleren te pas kwam, en in het badhuis golden dan ook omgangsregels en rituelen. Maar wat de joods-christelijke traditie altijd heeft gechoqueerd is dat ook vrouwen naar het badhuis gingen.

5 Charles Atlas

Er is natuurlijk heel wat gespeculeerd over of er aparte tijden voor vrouwen gereserveerd waren, en of notabelen apart van de rest hun baden genoten. Er zijn aanwijzingen dat sommige badhuizen inderdaad uitsluitend voor mannen of vrouwen toegankelijk waren; en dat er baden waren met bepaalde uren voor ongemengd baden. Maar gemengd baden was in Rome met zekerheid het normale geval. Plutarchus, zowel heer van stand als geleerde, verwoordt het typisch klassiek Griekse standpunt als hij toegeeft diep geschokt te zijn door zulke onbetamelijke praktijken. Waar moderne heren en geleerden ook van hun verbijstering en verontwaardiging getuigen over het gemengd baden van de Romeinen, wordt duidelijk hoe lastig het is om over de grenzen van onze eigen naaktheidscultuur heen te kijken, voorbij te zien aan onze eigen verwachtingen ten aanzien van het tonen van het lichaam.

Verontwaardiging is niet de enige reactie op het Romeinse gemengd baden. De suggestieve elementen van de badhuiscultuur spraken vooral tot de verbeelding van victoriaanse kunstenaars als Alma-Tadema: verscheidene van zijn meest prikkelende doeken zijn gesitueerd in het badhuis. Figuur 6 is een prachtig voorbeeld: In het tepidarium, de ‘warme zaal’. Het blozende gezicht en de dromerige gezichtsuitdrukking van de vrouw en de weinig verhullende houding waarin zij op haar behaaglijke pelzen ligt gedrapeerd, zijn bedoeld om fantasieën bij de toeschouwer op te wekken. De strigilis in haar rechterhand maakt duidelijk dat ze haar oefeningen gedaan heeft en schoongeschraapt moet worden. De veren waaier verschaft haar nog een tikkeltje decentheid (hoewel Kenneth Clark er schaamhaar in zag). Zelfs in het oude Rome zelf, waar badhuisbezoek voor ontspanning en genoegen een dagelijkse bezigheid was, kloegen strenge moralisten vaak over de zedeloze losbandigheid die er naar hun overtuiging heerste. En louche dichters schreven verzen over de badhuizen die de zedenprekers van alle munitie voorzagen die ze maar konden wensen.

De zorgen over naaktheid betroffen echter niet alleen de onmiskenbare seksuele lading ervan. Naaktheid wordt vaak beschouwd als onze natuurlijke toestand als we op de meest ongecompliceerde manier onszelf zijn, maar het is ook de toestand waarin we het minst gemakkelijk de sociale, intellectuele en morele status van degene tegenover ons kunnen vaststellen. De Romeinse cultuur was nog meer dan die van tegenwoordig geobsedeerd door zichtbare statussymbolen, liefst zulke duidelijke tekenen van eer en positie dat niemand ze over het hoofd kon zien. Naaktheid verhult de kledingstukken, sieraden en andere ambtsversierselen die de wereld duidelijk maken wie deze burger is. Een gemeenschappelijke ruimte waar naaktheid iemands status feitelijk onkenbaar maakte, zou weleens gevoelens van angst en onzekerheid hebben kunnen oproepen. Kleren maken werkelijk de man.

6 In het tepidarium door Alma-Tadema

De manier waarop de antieken met naaktheid omgingen doet in onze moderne ogen misschien wat vreemd aan. Niet minder verrassend is het feit dat er zowel in het klassieke Athene als in het Romeinse Rijk een bloeiende industrie bestond op het gebied van gezondheidsgidsen, diëten en trainingshandboeken. Hele reeksen specialisten, van dokters tot atletiekcoaches en privémasseurs wedijverden met elkaar. Al in de vierde eeuw v.C. bestonden er verscheidene dieetboeken of ‘regimens’, bijeengebracht in het Corpus Hippocraticum, met adviezen over wat je moest eten, wanneer en hoe vaak je moest baden, hoe intensief je moest trainen en welke oefeningen je moest doen, hoelang je behoorde te slapen en hoeveel seks goed voor je was. De Griekse term voor zulke regimens is diaite, ons woord ‘dieet’ is eruit voortgekomen. De dieetboeken die ook vandaag de dag nog hoog op de bestsellerlijsten prijken zijn beslist geen nieuw verschijnsel. De oude Grieken met hun even grote obsessie met lichamelijke schoonheid zaten al net zo erg om deskundig advies verlegen.

Die dieetboeken bevatten uitgebreide hoofdstukken over de effecten van verschillende voedingsmiddelen op de spijsvertering, en lange verhandelingen over hoe allerlei aandoeningen genezen kunnen worden met behulp van een zorgvuldig uitgebalanceerde levensstijl. Heb je bijvoorbeeld last van hoofdpijn, ben je lethargisch, geconstipeerd en af en toe koortsig – een toestand die je opgeblazenheid zou kunnen noemen – dan:

het lichaam na een dampbad purgeren met nieswortel en gedurende tien dagen eerst weinig eten, dan meer lichte en zachte zaken, plus vleessoorten die de ingewanden openen, zodat de onderbuik het hoofd de baas kan worden door de lichaamssappen omlaag en weg te trekken. Ga langzaam joggen, maak flinke wandelingen in de vroege ochtend en doe aan worstelen met geolied lijf. Vergeet niet te lunchen en knap daarna een uiltje. Na het avondeten volstaat een ommetje. Baad, olie uzelf, zorg dat het bad warm is en onthoud u van seks. Dit is de snelste behandeling.³

Dit advies is een mengeling van welomschreven medische handelingen als het nemen van een stoombad met nieskruid om het systeem te zuiveren, en meer algemene leefregels als ‘vergeet niet te lunchen en knap daarna een uiltje’. Het beregelt naar des dokters goeddunken het complete dagelijks leven van seks tot lichaamsbeweging. Aan de Grieken hebben we niet alleen de democratie en het theater te danken, maar ook persoonlijke trainers en modieuze diëten.

Het lichaam van de burger was publiek eigendom. Naakt in de sportschool, ontspannen aan het symposium, wandelend op straat, aan het woord in de volksvergadering of ter rechtszitting diende het lichaam om bekeken en becommentarieerd te worden. Hoe je moest staan of lopen, hoe je door je fysieke gedrag kon overkomen als een man, was een zorg die iedereen deelde. Andere mannen bekeken des burgers lichaam en namen het de maat: het zelfbeeld van de burger hing van die beoordeling af. Volgens Xenophon, de vierde-eeuwse schrijver, was het altijd goed om daarbij aan Socrates te denken, een bewering die hij met het volgende verhaal probeert te staven. ‘Het viel hem op dat Epigenes, een van zijn metgezellen, voor een jongeling een slechte conditie had, en hij zei: “Je hebt het lijf van iemand die niets opheeft met publieke aangelegenheden!”’ Epigenes protesteert dat hij een privépersoon is die zich niet met het openbare leven bemoeit, maar Socrates veegt hem de mantel uit: ‘Je behoort je lichaam net zo goed te onderhouden als een olympisch atleet.’ Zodra hij de slechte conditie van de jongeman opmerkt, trekt Socrates als vanzelfsprekend de conclusie dat zijn lichaam op niet mis te verstane wijze getuigt van het beschamende feit dat de jongeling niet met voldoende maatschappelijke betrokkenheid deelneemt aan het openbare leven in de stad. En hij begint uit te leggen dat er als soldaat of zelfs gewoon als man ‘geen activiteit bestaat waarbij een beter getraind lichaam je niet te stade komt’. En dus, concludeert hij, moet je je inspannen ‘om te ontdekken hoe je de schoonheid en kracht van je lichaam het best kunt ontwikkelen’. Dat komt niet vanzelf in orde: ‘Je moet aan je lichaam werken.’⁴

Xenophon is het schoolvoorbeeld van de logica van de lichaamsverzorging. De burger dient zijn lichaam te oefenen om het zo mooi en zo sterk mogelijk te maken, waardoor hij succes kan boeken in de oorlog en bij alle andere publieke activiteiten. Socrates maakt er een gewoonte van mensen bestraffend aan te spreken op hun slappe pafferigheid en tegen ze te zeuren dat ze niet strak genoeg zijn afgetraind. Anders dan de in hun leslokalen en congreszalen vastgeroeste moderne filosofen werkt Socrates op straat, waar hij actief ingrijpt in andermans leven. Dat doet Socrates omdat een kwabbige burger een zaak van publiek belang is, een punt van zorg voor iedereen. Vet is politiek.

De invloed van het klassieke Griekenland op het moderne mannenlichaam is groot. Wat als sexy en gezond geldt, hangt in hoge mate af van de Griekse idealen zoals die vorm kregen in de klassieke sculptuur en overige beeldende kunsten. Daar en in medische en andere verhandelingen werd een ideaalbeeld ontwikkeld van het perfect gevormde, gespierde, slanke en symmetrische mannenlichaam. Ondanks de christelijke traditie die het lichaam minacht als zondig en streeft naar een spiritueel, niet op het vleselijke gericht bestaan, heeft dat beeld van het getrainde en verzorgde lichaam zich diep in de westerse geest genesteld als een onmiddellijk herkenbaar icoon van schoonheid en gezondheid. Wij zijn erop gemaakt te weten wat een goed lichaam is. Ook al weten we dat verschillende culturen er verschillende definities van een goed figuur opna houden, en al zijn we ons er nog zo van bewust dat machtige media onze ideeën over het lichaam manipuleren – media die ons altijd droombeelden van fysieke volmaaktheid hebben voorgeschoteld, van Rubens’ weelderige vrouwen tot de jongensachtige modellen in Vogue – toch voelen we vanzelf aan wat een goed figuur is. Het simpele feit dat we dat menen te weten laat zien hoe sterk de Griekse idealen nog doorwerken in de hedendaagse westerse cultuur.

In de lichaamscultuur van vandaag komt dat verlangen naar het Griekse zelden openlijk tot uiting. Maar het verband tussen een geïdealiseerd Griekenland, het volmaakte lichaam en sportbeoefening werd onmiskenbaar duidelijk toen het moderne Europa aan het eind van de negentiende eeuw de Olympische Spelen opnieuw uitvond. De verwerkelijking van de moderne spelen wordt altijd op het conto geschreven van de Fransman baron Pierre de Coubertin. Dat liet de man, die een groot talent voor zelfpromotie had, zich ook regelmatig graag aanleunen. Coubertin was dol op het sportleven dat op de Britse kostscholen bestond – hij las de klassieker Tom Brown’s Schooldays alsof het de Bijbel was – en hij hoopte tevens zijn eigen landgenoten door een programma van ‘sportieve opvoeding’ weerbaarder te maken tegen de Duitse oorlogsmachine. In die aspiratie klinkt de oude Griekse gedachte door dat atletiek de beste voorbereiding op de strijd is. Maar wat de aanvankelijk nog wankel op de benen staande olympische beweging werkelijk bij elkaar hield, was een onverholen en diepgevoeld hellenisme, een liefde voor het oude Griekenland. Olympia, schreef De Coubertin, was ‘de bakermat van een strikt hellenistische visie op het leven’. Duitse archeologen hadden bij opgravingen bij Olympia het terrein blootgelegd waar de Spelen echt gehouden waren; Heinrich Schliemann had Troje en zijn schatten ontdekt; het enthousiasme voor de antieke wereld was op zijn hoogtepunt. De kans om dat hellenisme echt te beleven, met je eigen lichaam, in Griekenland en als onderdeel van een festival dat zo sterk de gloriedagen van het verleden opriep, vormde een onweerstaanbare kracht die resulteerde in het tot stand komen van de moderne Olympische Spelen.

De obsessie van de negentiende eeuw met al wat Grieks was, veranderde de lichaamscultuur. Terwijl de olympische beweging opnieuw op poten werd gezet – en nog tot ver in de twintigste eeuw – bloeide met name in Duitsland een cultus van het lichamelijke. Mensen maakten in groepsverband trektochten, deden gezamenlijk oefeningen en hielden zwempartijen, soms naakt. Die romantische liefde voor de natuur baarde een typisch Duitse fixatie op ‘Het Woud’ en ‘De Bergen’ die in combinatie met een krachtig gevoeld hellenisme ‘lichaamsoefening’ tot een geladen begrip maakte binnen het Duitse nationalisme. Naaktgymnastiek werd een teken van nationalistische ijver. Ook vandaag nog wordt naaktheid in Duitsland geaccepteerd op een manier die we in de rest van Europa en in Amerika niet terugvinden, en zijn er in Berlijn bijvoorbeeld parken waar naakt zonnen nog steeds gewoon is.

Maar in de loop van de eeuw ging die lichaamscultuur steeds sterker deel uitmaken van de bedenkelijkste vormen van het Duitse nationalisme met zijn krachtdadige focus op het getrainde arische lichaam. Friedrich Nietzsche legde het meest directe verband tussen de negentiende-eeuwse romantische graecofilie en de gewelddadige arische idealen die de lichaamscultus met het nazisme verbonden. Zijn verheerlijking van de Duitse geest, zijn theorieën over macht en zijn aanprijzen van de moraal van de übermensch die zijn minderen overheerst, het had allemaal een vergaande invloed op het nationalisme dat voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn hoogtepunt vond in de nazipartij. Ook al is vaak gezegd dat wat het Germaanse fascisme met Nietzsches werk deed een ontoelaatbare verdraaiing van diens politieke gedachtegoed betekende, valt moeilijk te ontkennen dat zijn geschriften veel ideologen van de twintigste eeuw zowel inspireerden als een rechtvaardigingsgrond boden.

Nietzsche vat de invloed van het Griekse lichaam op het westerse gedachtegoed even scherpzinnig als merkwaardig samen waar hij stelt dat de Duitsers ‘de eerder verbroken band hersteld hebben, de band met de Grieken, het verhevenste type “mens” tot nu toe’. Hierin schuilt de ideologisch geladen stelling dat het Duitse ras afstamt van de Grieken, en dat derhalve ook de Duitsers aanspraak mogen maken op de positie van hoogste vorm van mens-zijn, dat die hun rechtens toekomt. ‘Tegenwoordig komen we weer nader tot al die fundamentele vormen van duiding van de wereld die de Griekse geest […] ontwikkelde – we worden met de dag Griekser.’ Maar voor Nietzsche blijft het niet bij Griekser worden in onze manier van denken alleen: ‘Aanvankelijk, dat spreekt vanzelf, in onze ideeën en waarden, als helleniserende geesten, maar ooit hopelijk ook fysiek!’ We kunnen ons als ‘helleniserende geesten’ in de denkwijzen van de Grieken verplaatsen, maar het uiteindelijke en cruciale doel is om ‘ook fysiek’ Grieks te worden. Het lijkt of we door de klassieke filosofie te beoefenen vanzelf een wasbord en een lieslijn zullen verwerven. Nietzsche verwoordt dit verlangen naar een Grieks lichaam in ronkende termen: ‘Hierin ligt (en lag altijd al) mijn hoop voor het Duitse wezen!’⁵ Kort gezegd houdt het ware Duits-zijn voor Nietzsche in ‘ook fysiek’ Grieks te worden.

7 Uit Olympia van Leni Riefenstahl

Het klassieke lichaam, het Duitse nationalisme en de in de atletiek belichaamde moderne olympische idealen komen op schitterende wijze tezamen in Leni Riefenstahls beruchte documentaire Olympia, over de Spelen van 1936 in Berlijn, gemaakt voor het ministerie van Propaganda van Joseph Goebbels. Het gigantische succes ervan in nazi-Duitsland maakte de film deel van een grimmige politiek van het lichamelijke, ongeacht wat de maakster er zelf mee voorhad. Maar de film toont het verlangen naar het Griekse lichaam in een verpletterende beeldtaal. Deel één, Festival der naties, begint met een langdurige proloog waarin met liefdevolle zorg ideologisch veelzeggende beelden van het oude Griekenland worden opgeroepen. De camera schakelt van gezichten op de Acropolis over naar andere romantische ruïnes, en uiteindelijk naar close-ups van witmarmeren beelden. Niet alleen van atleten, maar de laatste in de reeks is de wereldberoemde klassieke Discuswerper van Myron. In de film begint het beeld te draaien om over te vloeien in dat van een moderne atleet die met kracht en perfectie een discus werpt (figuur 7). De moderne atleet wordt letterlijk voorgesteld als de belichaming van het klassieke ideaal. Riefenstahls verbeelding van de transformatie van de antieke discuswerper tot die moderne atleet zou Nietzsche in vervoering gebracht hebben. Hitler was zo van Myrons Discuswerper onder de indruk dat hij in 1938 alle diplomatieke middelen uit de kast haalde om het beeld voor Duitsland te kopen. De Italiaanse minister van Cultuur werd opzijgeschoven en het beeld ging naar Berlijn (in 1948 werd het stilletjes gerepatrieerd). De Führer was onmiskenbaar gegrepen door Riefenstahls beeldtaal.

Nietzsche en Riefenstahl maken deel uit van een lange, nog steeds bestaande traditie van pogingen om het Griekse schoonheidsideaal te bereiken. Net als de Grieken omringen wij ons met beelden van het mannelijk lichaam, in vorm door oefening en uitgebalanceerde voeding, onderworpen aan ieders blikken, object van verlangen en frustratie. Deze belichaming van het Griekse gedachtegoed zetelt diep in onze westerse verbeelding en leeft als erfgoed voort in ons allen. In de sportschool, de tors, in poses en diëten komt overal om ons heen nog altijd tot uiting hoe het Griekse lichaam niet ophoudt ons te boeien. ‘Ook fysiek’ Grieks worden mag dan een droombeeld van Nietzsche zijn, het is wel een ideaal dat velen ook vandaag de dag nog bewust of onbewust delen.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1311 9