Gordon Mathews

GETTO IN HET CENTRUM VAN DE WERELD

Chungking Mansions, Hongkong

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Ernst de Boer en Ankie Klootwijk

Licensed by The University of Chicago Press, Chicago, Illinois, u.s.a.

© 2011 The University of Chicago. All rights reserved

© 2012 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel Ghetto at the Center of the World

Oorspronkelijke uitgever The University of Chicago Press

Tekstredactie Yulia Knol

Ontwerp omslag Bureau Beck

Foto’s binnenwerk Alle foto’s zijn van de auteur, behalve de hier genoemde. Titelblad en pp. 24, 25, 42, 45, 79, 110, 122, 150, 190 en 215 ter beschikking gesteld door Jacqueline Donaldson; p. 65 ter beschikking gesteld door José Rojas; p. 67 ter beschikking gesteld door Maggie Lin. De kaarten zijn ter beschikking gesteld door Alice Hui. De foto op de cover, van Shin Kusano, is vanaf de derde verdieping van Chungking Mansions naar boven genomen.

E-BOOK ISBN 978 90 468 1316 4

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1315 7 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/mathews

INHOUD

Dankwoord

Inleiding: Enkele opmerkingen over Hongkong

Een: De plaats

Kennismaking met Chungking Mansions

Getto in het centrum van de wereld

Het bestaansrecht en belang van Chungking Mansions

Het gebouw

De geschiedenis

De vereniging van eigenaren

De bedrijvigheid

Mijn eigen rol

Twee: De mensen

De handelaars

De eigenaars en bedrijfsleiders

De tijdelijke werkkrachten

De asielzoekers

De hulpen in de huishouding

De prostituees

De heroïneverslaafden

De toeristen

De interacties tussen de diverse groepen

Drie: De goederen

De doorvoer van goederen in Chungking Mansions

Het verhandelen van goederen

Klanten oplichten

Gekopieerde goederen

De fabrikanten en tussenpersonen

List en labeur in de telefoonwinkel

De verschillende soorten handelaars

De generatiekloof tussen handelaars

Hoe gaan handelaars te werk?

De aantrekkingskracht van China

De risico’s bij de douane

Hoe belangrijk zijn die handelaars en hun goederen?

Vier: De wetten

De eeuwige schaduw van de wet

Conflicten binnen en buiten de wet

De rol van de politie

Visa en verblijfsvergunningen

De asielzoekers en de wet

‘Echte asielzoekers’ en ‘pseudo-asielzoekers’

Het leven van asielzoekers

De veranderende houding tegenover asielzoekers

Vijf: De toekomst

De veranderende beeldvorming over Chungking Mansions

De invloed van Chungking Mansions op mensen

Culturele identiteit

Het mondiale belang van Chungking Mansions

De toekomst van Chungking Mansions en de toekomst van de wereld

Noten

Bibliografie

Opgedragen aan de mensen in Chungking Mansions

DANKWOORD

De Chinese University of Hong Kong en het bestuur van Hongkong hebben dit onderzoek mogelijk gemaakt met een subsidie van het Research Grants Council: ‘Chungking Mansions as a “Global Building”’, projectnummer 2110148. Zonder deze subsidie, die in laatste instantie afkomstig is van belastinggeld waar de inwoners van Hongkong hard voor hebben moeten werken, had ik dit boek niet kunnen schrijven. Ik hoop dat de Hongkongse lezers niet van mening zijn dat hun geld over de balk is gegooid. Daar wil ik graag aan toevoegen, om een vraag te beantwoorden die me af en toe in Chungking Mansions is gesteld, dat het bestuur van Hongkong geen enkele invloed heeft uitgeoefend op de inhoud van dit boek en de conclusies van mijn onderzoek; die neem ik geheel voor mijn rekening.

Ik ben veel dank verschuldigd aan mijn onderzoeksassistenten, studenten antropologie aan de Chinese University of Hong Kong, of pas afgestudeerden, die een enorme hoeveelheid werk hebben verzet, vaak meer dan het relatief schamele salaris dat ik hun betaalde rechtvaardigde: ‘Ik doe het niet voor het geld,’ zeiden ze, en dat klopte. Mijn onderzoeksassistenten waren Inez Siu, Jojo Ng, Jo Yung, Ingrid Tang, Amy Fung, Yip Ping, José Rojas, Ocean Chan, Simon Tu en Maggie Lin. Met name José, Maggie, Ocean, Amy en Ingrid hebben een essentiële bijdrage aan het onderzoek geleverd op terreinen waar ik zelf geen onderzoek kon doen. Ook Christian Lo, Catherine Wong, Elaine Hui, Luisa Mok, Claire Chan en Yang Yang hebben meegeholpen, hoewel ze formeel nooit bij het onderzoek betrokken zijn geweest.

Ik ben de vereniging van eigenaren van Chungking Mansions veel dank verschuldigd, in het bijzonder mevrouw Lam Wai Lung, de voorzitster, Joe Ng van de ledenraad, en David Leung en Anthony Wong, bestuursleden. Zij hebben zich buitengewoon bereidwillig getoond, vooral mevrouw Lam en Anthony Wong, die mijn eindeloze vragen geduldig hebben beantwoord. De onderzoeksassistenten en ik danken het bewakingspersoneel van Chungking Mansions voor hun hulp en informatie. Verder ben ik veel dank verschuldigd aan Christian Action en hun staf, op de zestiende en zeventiende verdieping van blok E in Chungking Mansions. Lisa Lee, Sarah Cornish, Jonathan Harland, Sharmila Gurung, Jonnet Bernal, Julia Mayerhofer en andere medewerkers hebben mij gestimuleerd en in de gelegenheid gesteld om in contact te komen met asielzoekers door de afgelopen vier jaar ruimte ter beschikking te stellen voor onze wekelijkse les.

Mijn onderzoeksassistenten en ik hebben met een ongelooflijke hoeveelheid mensen gesproken die in Chungking Mansions wonen of werken of er iets mee te maken hebben, en die ons op vele manieren hebben geholpen. De onderzoeksassistenten en ik kennen veel van deze mensen alleen bij hun voor- of achternaam. Sommigen willen voluit worden genoemd, anderen gedeeltelijk. Waar mogelijk heb ik op voornaam gealfabetiseerd, behalve bij Kantonese namen, waarin de achternaam eerst wordt genoemd. De mensen die ons hebben geholpen zijn onder anderen: Abacha (Sany Garba), Abannawa, Abdi, Abdullah, Abiola, Abraham Orume Nangia, Abrar Ahmad, Ahmed, Aladdin, Alex, Ali, Ali Baba, Alsaneidi Abu Zaid, Amin Ezat, Anda, Andy, Asad Ali, Aman, meneer An, Anderson, Anne Quain, Aqmad, Aris, Asghar, Austin, Auto Sam, Awais, Awais Ejaz, Ayishah, Baron, Ben, Ben Hui, Bettina, Biggy, Bilbab, Billy, Binai, Biola, Bissnu, Bobby, Boniface, Bore, Brian, Bupe, Chain, dhr. Chan, Chantel, Charlotte Walsh, mevr. Cheng, Cheung Yuk-man, Chiboy, Chibuzor, Chidi, Chikibei, Chimako, Christian Lo, Cliff Atkins, Coco, Connie P.Y. Tang, Cosmo, Dan K., Daniel, Danielle Stutterd, Danny, Darpan, David, Dede, Deltaman, Dhillon, Dhom, Diallo M. Ali, Dixon, Edgar, Ejaz, Elias Zakir Hussein, Emmanuel, Enock, Eqbal, Eva, Ezra, Fatih, Fatuma, Fawaz, Fayez, Fezel, Fred, Fritz, Ms. Fung, Ganeth, Gege, George, Godwill, Golem, Gurdev Singh, Gurdu, Gurjit, Gurung, Hamid, Haseeb, Hawg, Helal, Henry, Henry Wilson, Him, Hunayam, Hermias, dhr. en mevr. Hugh Baker, Ishaan Tharoor, Ishmael, Ismael, Jack, Jack Chander, Jack Qiu, Jacob, Jacqueline Tsui, James Joseph Keezhangatte, Jamir, Jean, Jean-Louis Schuller, Jeylani, Jhonny, Jimmy, Joe, John, John Lyarua, Jonathan Yip en zijn moeder, Joseph, Joy, Julian, Julius, Kandiah, Kasmin, Kelvin Chan, Khem Gurung, Kingston, Kit Lam, Kumari, dhr. Lam, Lanka, Larry, Lawrence Au Kwong-yui, dhr. Li, Lucky, Mahmood, Majeed, Manan, Manuel, Mark, Martin, Mama, Mary, mevr. Mary, Mahmet, Mahmood, Mashan, Masheed, Matthew, Max, McToby, Michael uit Ghana, Michael uit Hongkong, Mike, M.M. Khan, Mohammed, Moon, Moses, Mukasa, Muna, Mustafa Alzainy, Nathan, Nelson, Nicholas, Nimaga Aguibou, Obinna, Ovie, Papa en zijn vrouw, Papi, Paul, Pauline, Peter, Peter Lau, Phoebe Tsui, Piera Chen, dhr. Poon, Qanni, Rahman, Raiz, Raj, Raja, Rajesh, Rakesh, Ramos, Ramsey, Ransom, Raya, Rita, Robert, Roland, Ron Clayborn-Dyer, Roy, Sabita, Sachu, Said, Salem, Sally, Sanda, Santa, Shabih, dhr. Shah, Shane, Sibi Malamin, Simon, Simon To, Sinh, Stan Dyer, Steve, Steve Goldman, Suba, Sulamen, Sunny, Tabah, Thaddius, Thomas, Tim Elwell- Sutton, dhr. To, Toby, Tony, Tsaijer Cheng, Tseheye, Tseten Kutsabpa, mevr. Tsui, Ulfat, Vicky, Victor, dhr. Wang, Watson, Wazed Ali, William, dhr. Wong, dhr. en mevr. Yip Woon-ming, Xuxi, Yogesh en Zed.

Vergeef me alsjeblieft als je naam er niet tussen staat. Van sommigen die in dit boek voorkomen wil ik de anonimiteit bewaren, vooral van degenen wier volledige verhaal is opgenomen. Hoe onvolledig voorgaande lijst ook is, hij laat in elk geval zien dat ik veel mensen dank verschuldigd ben. Iedereen die ik in Chungking Mansions heb leren kennen, de honderden mensen die de tijd hebben genomen om met me te praten en me over hun leven te vertellen, ik ben jullie allemaal dank verschuldigd en ik draag dit boek aan jullie op.

Verscheidene mensen hebben me bij het schrijven van dit boek geholpen. Lynne Nakano was zo vriendelijk het manuscript voordat het helemaal af was met een kritisch oog te lezen en heeft waardevolle aanwijzingen voor het herschrijven ervan gegeven. José Rojas en Maggie Lin hebben het manuscript allebei gelezen en een aanzienlijk aantal fouten gecorrigeerd. In een iets later stadium hebben Woody en Rubie Watson het manuscript gelezen en waardevol commentaar geleverd waardoor ik beter zag wat er aan het boek schortte. Tijdens een maaltijd in Chungking Mansions heeft Michael Herzfeld een voorzet voor de titel van dit boek gegeven. Ik dank T. David Brent, Laura J. Avey en Rhonda L. Smith van de University of Chicago Press en Michael Duckworth van de University of Hong Kong Press voor hun stimulans en vakkundigheid, en niet te vergeten de drie anonieme vakreferenten voor de wijzigingen die zij hebben voorgesteld. Verder wil ik Jacqueline Donaldson bedanken voor haar professionele foto’s van Chungking Mansions die ze grootmoedig voor dit boek ter beschikking heeft gesteld en Alice Hui voor de kaarten in dit boek.

Tot slot wil ik mijn vrouw Yoko bedanken die vier jaar lang zonder morren heeft geslikt dat ik veel avonden en elk weekend weg was, en die me met haar liefde heeft gesteund.

INLEIDING

Enkele opmerkingen over Hongkong

Chungking Mansions, het onderwerp van dit boek, is het honk van Zuid-Aziatische handelaars, Afrikaanse ondernemers, Indiase tijdelijke werkkrachten, Afrikaanse en Zuid-Aziatische asielzoekers en berooide reizigers van over de hele wereld. Dit vervallen gebouw in de toeristenbuurt van Hongkong is, zoals ik in dit boek uiteen zal zetten, een centrum van ‘lage globalisering’ of ‘globalisering van onderaf’ (low-end globalization), dat nauwe banden onderhoudt met de markten van Kolkata, Lagos, Dar es Salaam en andere steden over de hele wereld. Hoewel Chungking Mansions door velen in Hongkong wordt gezien als een geheimzinnige wereld van anders-zijn die wonderlijk genoeg in het hart van Hongkong ligt, is die wereld niettemin duidelijk door Hongkong gevormd. Om Chungking Mansions te kunnen plaatsen, schets ik hier de geschiedenis en de geografie van Hongkong in relatie tot Chungking Mansions.

Hongkong was van 1841 tot de overdracht aan China in 1997 een Britse kolonie. Gedurende de hele koloniale periode was de regio een doorvoerhaven tussen China en de rest van de wereld – aanvankelijk als nederzetting waar Britse handelsondernemingen hun opiumzendingen naar China op touw zetten en later, gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis, als centrum van vrijhandel met minimale invoerrechten. De bevolking is er altijd een mengeling van volkeren uit alle windstreken geweest, met een overgrote meerderheid van Chinezen. Een laatnegentiende-eeuwse bron beschrijft een straat in het centrum als ‘vol Britten, Duitsers, Anglo-Indiërs, Chinezen uit Kanton, Armeniërs uit Calcutta, Parsi uit Bombay en Joden uit Bagdad’1 – een samenstelling die niet zo veel verschilt van de mix die tegenwoordig in Chungking Mansions te vinden is. Een ander verslag uit het eind van de negentiende eeuw verklaart dat Hongkong ‘de meest kosmopolitische stad ter wereld is. Als je een uurtje door de stad wandelt, kom je vertegenwoordigers van meer rassen tegen dan in de gelederen van de pinksterbeweging; mannen van alle kleurschakeringen en elke geloofsovertuiging wonen hier blijkbaar in volmaakte harmonie naast elkaar.’2 Dit is ook nu het geval in Chungking Mansions – hoewel er toen, net als nu, ook sprake was van etnische spanningen en etnische discriminatie.3

De bevolking van Hongkong is een groot deel van zijn geschiedenis arm geweest. In 1949 werd de Volksrepubliek China gesticht en ontvluchtten grote aantallen Chinezen het vasteland en kwamen naar Hongkong, wat leidde tot een enorme bevolkingsexplosie in dit gebiedsdeel. Rond de jaren zeventig groeide Hongkong uit tot een groot productiecentrum, en vanaf het eind van de jaren tachtig werd het een distributiecentrum van waar Chinese producten over de hele wereld werden verscheept. Tegelijkertijd ontwikkelde zich geleidelijk een specifieke Hongkongse identiteit die verschilde van de Chinese.4 In de jaren negentig was Hongkong een rijke stad geworden – gemeten naar het inkomen per hoofd van de bevolking veel rijker dan China, en naar dezelfde maatstaf ook rijker dan zijn kolonisator, Groot-Brittannië. In 2007 had Hongkong een inkomen per hoofd van de bevolking dat qua koopkracht 93 procent van dat van de Verenigde Staten was – aanzienlijk hoger dan dat van de meeste Europese landen en ongeveer acht keer zo hoog als dat van het vasteland van China5 (hoewel dat niet wegneemt dat de kloof tussen arm en rijk er een van de grootste ter wereld is). Dat maakt dat Chungking Mansions, als bouwvallig centrum van de arme wereld, in Hongkong uit de toon valt. Zoals ik later zal uitleggen, worden de minachting en angst van Hongkong-Chinezen voor Chungking Mansions grotendeels ingegeven door de onderbewuste gedachte: wij Hongkongers hebben de arme wereld maar net achter ons gelaten en zijn rijk geworden. Wat doen die Afrikanen en Zuid-Aziaten nu midden in ons mooie nieuwe huis?

Op dezelfde manier kijken sommige ondernemers uit Chungking Mansions – of ze nu uit Afrika, Zuid-Azië of Hongkong zelf komen – neer op de vasteland-Chinezen, en daarmee geven ze uiting aan een meer algemeen gevoel van onbehagen dat de Hongkongers ten aanzien van hun medeburgers van het vasteland ervaren. Vasteland-Chinezen worden door vele Hongkongers als hun niet-gekozen politieke overheersers beschouwd en bovendien als in economisch opzicht achterlopend, hoewel rijke vastelanders de laatste jaren steeds duidelijker aanwezig zijn in Hongkong en het goed mogelijk is dat het vasteland een inhaalslag maakt en Hongkong als land van de toekomst ver achter zich zal laten. Chungking Mansions, dat eiland van anders-zijn in Hongkong, hoort niettemin onlosmakelijk bij Hongkong omdat de mensen die er wonen en werken dezelfde instelling hebben. Sterker nog, de mensen die China ooit ontvluchtten op zoek naar een beter leven in Hongkong, hangen dezelfde waarden aan als degenen die recenter uit Zuid-Azië en Afrika naar Chungking Mansions zijn vertrokken op zoek naar een betere toekomst, ook al hebben deze twee groepen vrijwel geen begrip of sympathie voor elkaar.

De 150 jaar dat Hongkong een Britse kolonie was, heeft een grote invloed op Chungking Mansions gehad. Dat wordt vooral duidelijk door de aanwezigheid van de Zuid-Aziaten, die vanaf het begin van het koloniale tijdperk in Hongkong gewoond hebben en niet meer zijn weg te denken.6 Als er vanaf de opening van het gebouw in 1962 geen Zuid-Aziaten in hadden gezeten, zou het gebouw vrijwel zeker nooit zijn uitgegroeid tot de mondiale markt die het nu is geworden. Een scherpzinnige journalist die me naar Chungking Mansions vergezelde, zei dat hij in de vele etnische achtergronden en nationaliteiten niet alleen een uiting van globalisering zag, maar ook een echo van het Britse kolonialisme. Dat is een juiste observatie, want hoewel veel groepen in het gebouw nooit iets met het Britse kolonialisme te maken hebben gehad, zijn de Oost-Afrikanen en Zuid-Aziaten uit de voormalige kolonies daar zeer prominent vertegenwoordigd. Dat komt deels doordat deze mensen vaker Engels spreken, de lingua franca van Chungking Mansions, en deels doordat bezoekers uit die landen tot op de dag van vandaag makkelijker zonder visum kunnen binnenkomen dan mensen uit andere landen. In dat opzicht leeft Hongkongs koloniale tijdperk gewoon voort.

Veel niet-Hongkongers denken dat sinds de overdracht van Hongkong aan China in 1997 alles in Hongkong is veranderd en dat China er nu de dienst uitmaakt. Feit is dat de mondiale massamedia de afgelopen decennia heel veel aandacht hebben besteed aan het einde van het Britse koloniale bestuur en de teruggave aan China. Dat is ook belangrijk, maar we moeten vooral ook in gedachten houden dat het leven in Hongkong na de overdracht opmerkelijk stabiel is gebleven. Hoewel er voortdurend bezorgdheid heerst over zelfcensuur, oefenen de media nog steeds vrijelijk kritiek uit op China en wordt de vrijheid van meningsuiting tot op heden niet beknot. Hongkong heeft zijn eigen rechtssysteem en de zeggenschap over immigratieregels behouden: hoewel het nu deel uitmaakt van China, is het interne bestuur grotendeels zelfstandig gebleven. Hongkong ziet zich voortdurend voor grote problemen gesteld, niet in de laatste plaats het feit dat het bestuur van de stad voor een belangrijk deel in handen van zakenmagnaten ligt, met name projectontwikkelaars. Dit was echter voor de overdracht ook al het geval. Voor Chungking Mansions heeft de overdracht aan China vrijwel geen gevolgen gehad. Het is waar dat de grootste veranderingen in het gebouw vanaf 1997 hebben plaatsgevonden, te weten: de komst van Afrikaanse handelaars, die in 2000 begon, de toevloed van asielzoekers, het verbeterde onderhoud en de grotere veiligheid van het gebouw en het toenemend aantal toeristen van het Chinese vasteland. Maar dat heeft weinig te maken met de overdracht van Hongkong aan China, die eigenlijk niets voorstelde. Winkeliers hebben me keer op keer verzekerd: ‘Chungking Mansions is nog hetzelfde als altijd.’

Chungking Mansions ligt in Tsim Sha Tsui, de belangrijkste toeristenbuurt van Hongkong, op het puntje van het schiereiland Kowloon. Hongkong bestaat uit vier gebieden: de eilanden voor de kust, waaronder Lantau, waar het vliegveld ligt; Hong Kong Island, waar het financiële centrum en de oudste gebouwen van Hongkong zich bevinden; Kowloon, iets minder voornaam dan Hong Kong Island, maar dichter bevolkt, waar je het toeristencentrum en de drukste buurten vindt; en de New Territories, dichter bij de Chinese grens, waar tegenwoordig meer dan de helft van de bevolking woont. Alles bij elkaar is het een gebied van iets meer dan duizend vierkante kilometer. Omdat Hongkong een uitgebreid openbaarvervoersysteem heeft, zijn de verschillende gebieden vanaf de meeste plekken binnen het uur bereikbaar en kennen de inwoners van Chungking Mansions ze goed.

Om slechts een paar wijken van Hongkong te noemen: Sham Shui Po, een arbeiderswijk die een kilometer of drie ten noorden van Chungking Mansions ligt, vol spotgoedkope winkels waar Afrikaanse handelaars vaak kleding kopen die speciaal voor de Afrikaanse markt is geproduceerd, en waar bijvoorbeeld asielzoekers heen gaan om tweedehandsspullen van onduidelijke herkomst te kopen tegen prijzen die zelfs nog lager zijn dan in Chungking Mansions. Dan heb je Wan Chai, een bekende uitgaansbuurt tegenover de haven van Tsim Sha Tsui op Hong Kong Island, waar sommigen uit Chungking Mansions naartoe gaan op zoek naar vrouwen en vertier, en waar vele anderen gezien de hoge prijzen slechts van kunnen dromen. Kam Tin, een gebied in de New Territories, waar toeristen heen gaan om het daar gelegen ommuurde dorp te bezoeken, maar waar handelaars uit Chungking Mansions alleen komen om onderdelen van auto’s te kopen die door hun Hongkongse eigenaars zijn afgedankt. En dan is er nog Lo Wu, aan de Hongkong-Chinese grens, waar handelaars naartoe gaan voor de markten en fabrieken van Zuid-China en waar tijdelijke werkkrachten komen om hun visum weer voor enkele weken te verlengen. De winkeliers uit Chungking Mansions wonen verspreid over heel Hongkong en kennen de stad goed, terwijl heel veel handelaars die naar Chungking Mansions komen, de stad niet goed kennen. Bijna allemaal kennen ze de plekken die ik zojuist heb genoemd.

In hoofdstuk 1 beschrijf ik de locatie van Chungking Mansions gedetailleerder, maar hier wil ik vast een korte schets geven. Chungking Mansions ligt aan Nathan Road nr. 36-44, de belangrijkste toeristische trekpleister van Hongkong. Het gebouw ligt pal naast het Holiday Inn en één blok van het Peninsula-hotel vandaan, misschien wel het chicste hotel van Hongkong. Het ligt honderd meter van de twee nieuwste en meest hippe winkelcentra van Hongkong, en op tien minuten lopen van de beroemde Star Ferry, een van de toeristische hoogtepunten van Hongkong, die om de paar minuten passagiers naar Hong Kong Island overbrengt. Rond het gebouw liggen verscheidene ingangen van de MTR, het openbaarvervoersysteem van Hongkong, dat elke vijf minuten passagiers in slechts veertig minuten naar de Chinese grens brengt. Chungking Mansions, zo blijkt uit deze beschrijving, ligt pal in het centrum van Hongkong, tussen de hotels, winkelcentra en wolkenkrabbers – op de duurste grond ter wereld. Juist doordat het in het hart van Hongkong ligt, geniet het gebouw als ‘hart der duisternis’ zo’n uitzonderlijke reputatie.7

De foto’s in dit boek zijn allemaal in of rond Chungking Mansions genomen, tenzij anders vermeld. De mensen of winkels op de foto’s zijn in de regel niet de mensen of ondernemingen die in de tekst worden genoemd, maar dienen om een algemeen beeld van het gebouw te geven en van wat zich binnen de muren afspeelt.

Een

DE PLAATS

Kennismaking met Chungking Mansions

Chungking Mansions is een vervallen, zeventien verdiepingen tellend flatgebouw vol goedkope pensions en winkels met bodemprijzen, midden in de toeristenbuurt van Hongkong. Het is misschien wel het meest geglobaliseerde gebouw ter wereld. Chungking Mansions is een smeltkroes van handelaars en werkkrachten uit Zuid-Azië, sub-Saharisch Afrika en de rest van de wereld op jacht naar fortuin, asielzoekers op zoek naar een toevluchtsoord en toeristen die uit zijn op een goedkope slaapplaats en avontuur. Mensen afkomstig uit de meest uiteenlopende samenlevingen beslapen er de bedden, verdringen elkaar om een zitplaats in de eettenten, dingen af aan de balies waar mobiele telefoons worden verkocht en dolen er rond in de gangen. Op een willekeurige avond overnachten er 4000 mensen in Chungking Mansions. Ik heb in de gastenboeken van de pensions en tijdens mijn eigen ontmoetingen met mensen 129 verschillende nationaliteiten geteld, van Argentijns tot Zimbabwaans, die er via Bhutan, Irak, Jamaica, Luxemburg, Madagascar en de Maldiven waren binnengekomen.

Chungking Mansions ligt aan de ‘Golden Mile’ van Nathan Road, die volgens de reisgidsen berucht is omdat ‘toeristen daar geld uit de zak wordt geklopt’.1 Als je vanaf de overkant van Nathan Road naar Chungking Mansions loopt, zie je aan de andere kant van de straat een rij glimmende gebouwen met een heleboel winkels en hotels, waaronder een Holiday Inn, veel elektronicawinkels, ingangen van winkelgalerijen, een aantal outlets van grote modemerken, een paar steakhouses en een stel bars. Dit lijkt op het Hongkong van de ansichtkaarten, vooral ’s avonds, wanneer die gebouwen baden in de zee van bont neonlicht waar Nathan Road om bekendstaat. Maar midden tussen deze protserige gebouwen staat een onooglijk, vervallen en haveloos flatgebouw. Vanaf de overkant van de straat gezien lijken de onderste verdiepingen er eigenlijk geen deel van uit te maken, omdat daar ook luxewinkels en -winkelcentra gevestigd zijn die fysiek bij het gebouw horen maar alleen van buitenaf toegankelijk zijn en een aparte wereld lijken te vormen. Te midden van deze winkels zie je een onopvallende, donkere ingang die er niet bij lijkt te horen. Als je vervolgens het reusachtige zebraprad oversteekt en op het gebouw af loopt, zie je dat de mensen bij de ingang niet lijken op de meeste andere mensen in Hongkong, en al helemaal niet op de winkelende menigte elders in Nathan Road. Als je daar als Chinees naar binnen stapt, voel je je waarschijnlijk tot een minderheidsgroepering behoren en vraag je je af waar je in hemelsnaam terecht bent gekomen. Als je een blanke bent, grijp je instinctief naar je portemonnee en word je als rijke toerist door een mengeling van angst en schuldgevoel bekropen. Als je een jonge vrouw bent, voel je je waarschijnlijk bijzonder ongemakkelijk onder honderd paar starende mannenogen.

Als je Chungking Mansions nadert van de kant van de straat waar het gebouw aan ligt, vanaf de dichtstbijzijnde metro-uitgang aan Mody Road net om de hoek (zie kaart op p. 18), krijg je een vollediger beeld. Je ziet eerst een 7-Eleven waar het ’s avonds binnen en buiten vol bierdrinkende Afrikanen staat. Je ziet daar ook een stuk of tien Indiase vrouwen staan in hun schitterende sari’s, die je, als je een man bent en naar hen kijkt, een prijs zullen noemen en een eindje achter je aan blijven lopen om zich ervan te vergewissen dat je echt niet in hun seksuele diensten geïnteresseerd bent. Als je de 7-Eleven voorbij bent, word je op de hoek van Nathan Road als man aangeklampt door andere jonge vrouwen, uit Mongolië, Maleisië, Indonesië en van elders. Je wordt ook aangesproken door een aantal Zuid-Aziatische mannen die aanbieden een maatpak voor je te maken – ‘Een speciale prijs, alleen voor u’. En dan zijn er nog de verkopers van nephorloges die je verschillende merken aanbieden voor een fractie van de prijs van het origineel. Als je aarzelt en belangstelling toont, tronen ze je mee naar een van de vele schimmige winkels in de nabijgelegen gebouwen.

Wanneer je Mody Road bent overgestoken (de ingang van Chungking Mansions ligt nu zo’n dertig meter verderop) en het is toevallig etenstijd, staan de klantenlokkers van een stuk of vijf curryrestaurants je op te wachten. Je moet ze negeren of beslissen dat je een van hen naar zijn restaurant volgt, anders blijven ze je lastigvallen. De kans is ook groot dat er – vooral als je blank bent – onopvallend iemand naast je komt lopen, die ‘Hasjiesj?’ fluistert en je na enig doorvragen nog talrijke andere middelen kan leveren. Als je bij de trappen van Chungking Mansions bent aangekomen en het loopt tegen de avond, word je besprongen door de klantenlokkers van de pensions. Een Zuid-Aziatische man roept: ‘Ik heb een mooie kamer voor je voor 150 HKD’ (€ 15),* en een Chinees zegt, net buiten gehoorsafstand van de Zuid-Aziaat: ‘Die Indiase pensions zijn smerig! Kom met míj mee. Mijn pension is schoon’ – misschien is dat zo, maar het is dan ook veel duurder.

* Bij het ter perse gaan was HKD 1 = € 0,1.

Nadat je dit spervuur van aandacht hebt doorstaan kom je midden in de maalstroom van Chungking Mansions terecht, waar soms meer mensen samendrommen dan je in je hele leven op één plek bij elkaar hebt gezien. Het is een buitengewoon bonte schakering: Afrikanen in felgekleurde gewaden, hiphopkleding of slecht zittende pakken, vrome Pakistaanse mannen met een kufi, Indonesische vrouwen met hoofddoekjes, oudere blanke mannen met een bierbuik in bermudashorts, hippies die eruitzien als vluchtelingen uit een voorbije tijd, Nigerianen die luid en zelfverzekerd staan te ruziën, jonge Indiërs die met de armen om elkaars schouders geslagen staan te dollen en te plagen en Chinezen uit de Volksrepubliek die onverstoorbaar voor zich uitkijken of perplex om zich heen staren. Waarschijnlijk zie je er Zuid-Aziaten hun karretjes voortduwen met een stuk of vier enorme dozen waarop ‘Lagos’ of ‘Nairobi’ is geschreven, Afrikanen die het gebouw verlaten met uitpuilende koffers vol mobiele telefoons, en winkeliers die alle mogelijke zaken verkopen, variërend van samosa’s tot telefoonkaarten, knipbeurten, whisky, onroerend goed, stekkers, dildo’s en schoenen. Je ziet ook een lange rij mensen bij de lift wachten die hen naar wel honderd verschillende pensions brengen.

Als je dat allemaal ziet vraag je je af: Wat is hier in vredesnaam gaande? Wat brengt al die verschillende mensen naar Chungking Mansions? Hoe wonen ze daar? Hoe kan zo’n plek bestaan? Die vragen deden me besluiten onderzoek te gaan doen naar Chungking Mansions. In 1983 kwam ik er voor het eerst als toerist en bleef een paar nachten voordat ik verder reisde. In 1994 kwam ik in Hongkong te wonen en ging ik om de paar maanden naar Chungking Mansions om er een curry te eten en indrukken op te doen. In 2006 begon ik met een formeel antropologisch onderzoek naar Chungking Mansions en zocht ik zo veel mogelijk dingen uit over het gebouw en de mensen die er woonden, in een poging de rol van Chungking Mansions in de globalisering te doorgronden. De afgelopen drieënhalf jaar heb ik er elke week een of meer keren overnacht en heb ik elk vrij moment besteed (het ligt op een half uur sporen van de universiteit waar ik woon) om de hierboven gestelde vragen te beantwoorden en vooral om de betekenis van Chungking Mansions in de wereld te begrijpen.

De afgelopen jaren heb ik een paar antwoorden gevonden. Om te beginnen zal ik beschrijven hoe een wandeling vanaf de uitgang van het metrostation naar Chungking Mansions verloopt. De Indiase prostituees zijn al vroeg op de avond in touw, maar ze weten dat ik geen klant ben en negeren me, behalve de nieuwelingen, die in een blank gezicht de mogelijkheid zien om veel geld te verdienen; hun doorgewinterde collega’s roepen hun toe dat ze zich de moeite kunnen besparen. Een zonnebril dragende bevriende verkoper van nephorloges zwaait naar me. Door toedoen van de politie in zijn Zuid-Aziatische land is hij gedeeltelijk blind, heeft hij me verteld, omdat ze zijn oogleden met plakband openhielden en hem dwongen de hele dag tegen de zon in te kijken. Maar hij is bang dat de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (UNHCR), de instantie die over zijn geval en zijn lot beslist, hem niet gelooft omdat hij geen bewijs heeft. Daarom werkt hij illegaal en probeert hij genoeg geld te verdienen om uiteindelijk een netvliestransplantatie te kunnen betalen. Ondertussen is hij zo goed en zo kwaad als het kan op zijn hoede voor undercoveragenten en klampt hij iedere potentiële klant aan: ‘Blanken zijn het beste. Ze kopen meer dan wie ook.’ De verkoop gaat slecht deze maand en hij kan de huur amper betalen, laat staan dat hij kan sparen voor zijn felbegeerde operatie. Of hij nu blind is geraakt door de politie, door een aangeboren ziekte of een of ander ongeluk blijft een open vraag – het is niet aan mij om te beoordelen in hoeverre zijn verhaal waar is. Maar het is fijn om hem weer te zien.