REUZEN VAN DE LAGE LANDEN

MET ROBBERT DIJKGRAAF OP ZOEK NAAR ONZE GROOTSTE NATUURWETENSCHAPPERS

MARCEL HULSPAS

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

Met dank aan alle medewerkers en deskundigen
die deze zoektocht mogelijk hebben gemaakt,
in het bijzonder Bart Grob van Museum Boerhaave

© 2012 Marcel Hulspas
© 2012 Nieuw Amsterdam Uitgevers
Alle rechten voorbehouden
Tekstredactie Yulia Knol
Fotografie Erno Wientjens, Rotterdam
Ontwerp omslag en binnenwerk Philip Stroomberg
NUR 680
ISBN 978 90 468 1318 8
www.nieuwamsterdam.nl/hulspas

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 978 90 468 1317 1

INHOUD

Klein land, grote namen, Marcel Hulspas

Een standbeeld van papier, Robbert Dijkgraaf

‘Als je aan zo’n boek begint, moet je wel eigenwijs en zelfverzekerd zijn’

Andreas Vesalius (1514-1564)

‘Oorlog is vaak de moeder van de vooruitgang. En Stevin paste perfect in die tijd’

Simon Stevin (1548-1620)

‘De ontdekkingen lagen voor het grijpen, maar hij zette steeds niet door’

Christiaan Huygens (1629-1695)

‘Hij heeft er nooit wat bij gefantaseerd. Dat was niet nodig!’

Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723)

‘Wonderen kwamen niet alleen van ver; ze konden ook geboren worden in Amsterdam’

Frederik Ruysch (1638-1731)

‘Ik denk dat hij tijdens het wolkammen zijn planetarium kon visualiseren’

Eise Eisinga (1744-1828)

‘Hij had gehoopt fundamenteel andere verschijnselen te ontdekken door met zo’n grote machine te werken’

Martinus van Marum (1750-1837)

‘Zijn genialiteit zat ’m in zijn organisatievermogen’

Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926)

‘Iemand met een ongelofelijk sterk karakter. Een dominant figuur’

Eugène Dubois (1858-1940)

Illustraties

Adressen

Personalia

Klein land, grote namen

Marcel Hulspas

Nederland is klein, en de middelen waarover Nederlandse wetenschappers beschikken zijn vaak bescheiden. Toch hebben ze in de loop der eeuwen belangrijke bijdragen geleverd aan de wetenschap. Bijdragen die het andere wetenschappers, waar ook ter wereld, mogelijk maakten om hun vakgebied verder te ontwikkelen, om nog verder te kijken, staande op de ‘schouders van reuzen’, zoals Isaac Newton zei. Dit boek is gewijd aan de Nederlandse wetenschappelijke reuzen die, dankzij hun visie, gedrevenheid en doorzettingsvermogen, een uniek aandeel hebben gehad in de ontwikkeling van de wetenschap.

Met de term ‘Lage Landen’ wordt een gebied aangeduid dat Nederland én België omvat. De eerste twee reuzen in dit boek, Andreas Vesalius en Simon Stevin, waren afkomstig uit de Zuidelijke Nederlanden – het huidige België. Dat is niet verwonderlijk. De steden in het zuiden, zoals Brussel, Antwerpen en Gent, waren in de zestiende eeuw veel welvarender en belangrijker dan die in het kille noorden. Vesalius, de geniale auteur van het eerste moderne anatomieboek, De humani corporis fabrica, was afkomstig uit de buurt van Brussel en werkte aan het keizerlijk hof aldaar. Stevin, wiskundige en ingenieur, was een Bruggenaar. Maar toen de Zuidelijke Nederlanden door de Tachtigjarige Oorlog in verval raakten en het economisch zwaartepunt naar het noorden verschoof, zocht Stevin zijn heil in Leiden en aan het hof van prins Maurits. De noordelijke gewesten (de Republiek der Verenigde Nederlanden) stonden aan de vooravond van hun Gouden Eeuw. Het zou een tijdperk worden waarin Christiaan Huygens de wereld versteld deed staan met zijn diepe wiskundige inzichten en opmerkelijke astronomische ontdekkingen, en waarin Antoni van Leeuwenhoek met zijn microscoopjes de tot dan toe onzichtbare wereld van de microben onthulde.

Ook in de achttiende eeuw trokken Nederlandse wetenschappers internationaal de aandacht. De Republiek was rijk en de bevolking was naar Europese maatstaven zeer hoog ontwikkeld. De Amsterdamse arts Frederik Ruysch ontwikkelde een bijna perfecte techniek voor het maken van medische preparaten. Die preparaten zorgden er op hun beurt weer voor dat het medisch onderwijs sterk verbeterde. Ondertussen bouwde een eenvoudige wolkammer uit Franeker, Eise Eisinga, in zijn eigen woonkamer een uniek planetarium. En wat te denken van Martinus van Marum? Vanuit Haarlem correspondeerde hij met alle grote wetenschappers van zijn tijd. En in zijn laboratorium aldaar onderzocht Van Marum dat magische verschijnsel elektriciteit, met behulp van een reusachtige machine – zó groot dat ze haar weerga niet kende.

Maar na 1770 zonk de Republiek weg in een diepe politieke en economische crisis. Pogingen door koning Lodewijk Napoleon en daarna door Willem I om het tij te keren, hadden beperkt succes. Het zou tot na 1860 duren voordat ons land er economisch weer bovenop kwam en het ook op wetenschappelijk gebied weer de internationale voorhoede wist te bereiken. Dat laatste was vooral te danken aan een wijs besluit dat minister Thorbecke in 1863 nam: de oprichting van de hbs, een nieuw onderwijstype, gericht op moderne talen, techniek en wetenschap. Het effect was opmerkelijk. Dubois, Van der Waals, Lorentz, Kamerlingh Onnes: onze grote geleerden uit de tweede helft van de negentiende eeuw kwamen van de hbs. Eugène Dubois raakte op school in de greep van Darwins evolutietheorie en besloot op zoek te gaan naar de missing link – de ‘ontbrekende schakel’ – tussen mensaap en mens. Hij vond wat hij zocht, in het oerwoud van Indië, en werd daarmee de grondlegger van de paleoantropologie. Heike Kamerlingh Onnes, zoon van een steenfabrikant, schiep in Leiden een wereldvermaard laboratorium waarin hij niet alleen als eerste helium vloeibaar maakte maar ook nog de supergeleiding ontdekte. Een kwantumfenomeen dat niemand kon verklaren, maar dat nu het fundament vormt onder een hele reeks moderne onderzoekstechnieken, van MRI-scans tot deeltjesversnellers.

In Reuzen van de Lage Landen gaat Robbert Dijkgraaf op zoek naar die grote geleerden die ons land beroemd hebben gemaakt. Wat waren dat voor mensen? In wat voor tijd leefden ze? Wat dreef hen? Wat hebben ze bereikt en welke sporen zijn er nog van hen te vinden? Robbert gaat op bezoek bij deskundigen die hem antwoord kunnen geven op deze vragen. Om te laten zien hoe deze wetenschappers tot hun ontdekkingen kwamen, voeren zij hem mee door duistere museumdepots, atoomschuilkelders, statige bibliotheken en bijna vergeten archieven. Een fascinerende, boeiende, vaak ook vermakelijke speurtocht naar de reuzen van weleer.

Een standbeeld van papier

Robbert Dijkgraaf

U heeft een papieren reis langs hoogtepunten uit de geschiedenis van de Nederlandse natuurwetenschappen voor de boeg. Een reis door wonderschone musea, waar u grootheden uit ons wetenschapsverleden (beter) zult leren kennen, alsook de artefacten die hun werk illustreren of symboliseren. Er zijn prachtige objecten te vinden in de vitrines, en soms nog mooiere zaken achter de schermen. Zelf heb ik intens genoten van de schoolreis waarvan dit boek het verslag mag heten. Daarbij teken ik aan dat de keuze voor juist deze wetenschappers uit deze onderzoeksgebieden niet mag worden beschouwd als de keuze tegen al die andere grootheden uit andere wetenschappelijke disciplines – dit initiatief is nu eenmaal in een natuurwetenschappelijk museum geboren.

Zoals het een wetenschapper betaamt blijf ik na deze vogelvlucht met nieuwe vragen achter, misschien wel meer dan waarmee ik was begonnen. Wat verbindt deze bijzondere mensen op wier schouders onze generatie natuurwetenschappers staat? Wat verbindt hen onderling, iconen van de wetenschapsgeschiedenis, en wat verbindt hen en hun tijd met het heden?

Een poging die vragen te beantwoorden brengt me om te beginnen bij bescheidenheid – onze bescheidenheid over ons wetenschappelijke verleden én bescheidenheid als wezenskenmerk van onze grote wetenschappers. Nederland is geen land voor heldenverering. Als er in ons land al grote standbeelden worden opgetrokken, is dat voor staatslieden die dan bij voorkeur ook nog ten minste één belangwekkende veldslag tot een succesvol einde hebben gebracht. Onze wetenschappers komen er meestentijds bijzonder bekaaid van af. Vergelijk dat eens met de pracht en praal waarmee bijvoorbeeld Isaac Newton op tal van prestigieuze locaties in Engeland wordt geëerd. Bescheidenheid lijkt ook kenmerkend voor de levens van onze wetenschappelijke helden; het was dus duidelijk nieuwsgierigheid en niet ijdelheid wat hen dreef.

Opvallend is ook de over landsgrenzen heen gerichte blik. Vanaf het prille begin stroomden mensen en ideeën vrijelijk ons land in en uit. In de zeventiende eeuw behoorde Amsterdam, met Londen en Parijs, tot de belangrijkste knooppunten van levendig briefverkeer tussen geleerden. De moderne wetenschap is werkelijk een collectieve Europese uitvinding. Al in de Renaissance reisden geleerden van universiteit naar universiteit en dat is, behoudens perioden van vijandelijkheden tussen staten, nooit meer opgehouden. Het is veelzeggend dat dit gegeven ook heeft geleid tot parallelle werkelijkheden: in bijna elk Europees land staat wel een standbeeld voor de nationale ontdekker van boekdrukkunst of telescoop. In zekere zin is dat ook terecht: ideeën hingen in de lucht en de tijd was rijp voor wetenschappelijke doorbraken.

Opmerkelijk vond ik hoezeer hetgeen met nieuwsgierigheid begon bij onze grote wetenschappers al snel veranderde in doelgerichte vastberadenheid. Onze pioniers leden aan een positieve variant van tunnelvisie: een vrijwel volledige concentratie op wat ze wilden bereiken. Het is bijna magisch hoe hun eerste succesvolle pogingen tot resultaten leidden die al meteen nagenoeg volmaakt waren. Zo is het werkelijk ontroerend te zien hoe Eugène Dubois, gedreven door de vaste overtuiging dat hij de ontbrekende schakel van de menselijke evolutie zou vinden, met zijn jonge gezin naar Indië afreist, begint te graven en bijna direct succes heeft, een succes dat hij daarna nooit meer in die vorm heeft kunnen evenaren. Of neem Vesalius, die met grote inspanning in één keer tot zijn grootse meesterwerk komt dat een lange schaduw vooruitwerpt en die daarna een heel andere loopbaan kiest. Het is tegelijkertijd wonderbaarlijk en begrijpelijk.

Want dat is misschien de belangrijkste les die deze persoonlijke ontmoetingen met de wetenschapsgeschiedenis brengen: wetenschap is wat wetenschappers doen. Uiteindelijk is het de mens die zich verbaast over de wereld om zich heen, daar vragen over stelt en zo nu en dan een antwoord weet te vinden. Die menselijke nieuwsgierigheid is van alle tijden. Het zijn dan ook de kleine artefacten, kattebelletjes of eigenaardigheden die deze grote namen dichtbij brengen. En van dichtbij zien we pas hoe uitzonderlijk hun prestaties zijn geweest.

Uiteraard is het ook de aard van de wetenschap die door alle eeuwen heen puur en ongerept blijft. Bij die aard hoort onbetwist de wisseling van perspectief, de wetenschap die het alledaagse leven in een ander kader plaats. Ik besluit dit voorwoord dan ook graag met een citaat van de grote Huygens. Op latere leeftijd koos hij het perspectief van denkbeeldige bewoners van de door hemzelf ontdekte Saturnus-maan Titan, die enigszins meewarig naar de aarde kijken en zich afvragen waarom machthebbers met zo veel geweld strijden om een klein stukje grond: ‘Hetwelk te wensen dat onze koningen en alleenheersers leerden en bedachten opdat zij mochten weten in wat een kleine zaak zij zichzelve afsloven.’ Als een handvat voor het stellen van prioriteiten door regeringen is deze observatie beslist bestand tegen de tand des tijds.

Nederland is én was een groot land in de wetenschap. Dat dit boek in de traditie van bescheidenheid een papieren en persoonlijk standbeeld mag zijn voor de Nederlandse wetenschap, in haar volle breedte en over alle eeuwen…

Harm Beukers bladert in een anatomieboek.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1317 1