Devid Ilievski

Sreten ‘Joca’ Jocic

Opkomst en ondergang van de Joego-maffiabaas

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Blagoje i Divna, hvala vam na svemu, na nesebicnoj roditeljskoj pomoci. Volim vas!

Blagoja en Divna, bedankt voor alles, voor jullie onzelfzuchtige ouderlijke hulp. Ik houd van jullie! (vertaald uit het Servisch)

© 2013 Devid Ilievski

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Mulder van Meurs

Foto auteur © Xander van Oudheusden

E-BOOK ISBN 978 90 468 1330 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1329 4 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/devidilievski

DE RECHTER BERECHT

Fiat stultitia, pereat mundus
De domheid zegeviert, al vergaat de wereld

De rechter doet alsof hij de misdadiger een lesje leert. Uit onderzoek is evenwel gebleken dat misdadigers zelden of nooit tot inkeer komen. Goed beschouwd doet de rechter uitspraak om zijn eigen rechtsgevoel en dat van het door hem vertegenwoordigde volk in stand te houden. Maar de onthulling dat de rechter er zit om zichzelf mores te leren, is desastreus voor de rechtsorde. Daarom doen wij alsof de rechter er zit om de misdadiger op te voeden.
Al onze vormen van organisatie werken bij de gratie van domheid. Onze wereld draait om fantasietjes en om domkoppen die hierin geloven. Domheid is nuttig.

Uit: De encyclopedie van de domheid
Door Matthijs van Boxsel

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1 Joca’s jeugd

2 De Amsterdamse Joego-scene

3 Moord in de juwelierszaak

4 De brute Friese overval

5 Bedreiging en verboden wapenbezit

6 Het langslepende conflict

7 Poging tot doodslag

8 Het witwassen van geld

9 De Amsterdamse gangsteroorlog

10 Plan-Plooij

11 Handel in heroïne

12 Dubbele moord

13 De moord op de Kroatische journalist

Noten

Verantwoording en geraadpleegde literatuur

Dankwoord

Voorwoord

Mijn interesse in misdaad heeft mij als journalist doen besluiten om over Sreten Jocic, een van oorsprong Joegoslavische crimineel die jarenlang in Nederland vertoefde, dit boek te schrijven. Daarbij werkte het in mijn voordeel dat mijn achtergrond dezelfde is als die van Jocic (mijn ouders komen uit het voormalig Joegoslavië). De taal vormt voor mij geen barrière om bronnen van de Balkan te raadplegen.

Het resultaat is een zo realistisch mogelijke weergave van de werkelijkheid. Met klem wil ik benadrukken dat ik getracht heb om een zo helder mogelijk beeld te geven van de handel en wandel van een misdaadfiguur die al decennialang omgeven wordt door mythes.

Inleiding

Sreten Jocic verscheen in de jaren negentig van de vorige eeuw in de media als de onbetwiste baas van de Amsterdamse Joego-maffia. Deze in 1962 geboren – en van oorsprong Joegoslavische – crimineel met de liefkozende bijnaam Joca (spreek uit als: Jotsa) speelde meer dan twee decennia lang een prominente rol in de Nederlandse onderwereld. Joca, een afgeleide van zijn achternaam en wat zoveel betekent als ‘kleine Jocic’, zou zich onder andere bezighouden met drugshandel, wapenhandel, afpersingen, diefstal en het vervaardigen van valse valuta.

Zijn naam dook door de jaren heen op in tal van moordzaken. Justitie verdacht hem van betrokkenheid bij verschillende liquidaties van topcriminelen, maar kreeg tot op de dag van vandaag het bewijs niet rond. Hoewel Jocic in Nederland verschillende keren met justitie in aanraking kwam, werd hij voor maar enkele vergrijpen veroordeeld. In de meeste gevallen ontsprong hij de dans.

Na het uitzitten van een straf wegens het beschieten van een politieagent en heroïnesmokkel, leverde Nederland hem in 2006 uit aan zijn vaderland Servië. Hier moest hij terechtstaan wegens een dubbele moord in 1995. Maar binnen enkele maanden stond hij weer op straat, na het betalen van een borgsom van 300.000 euro. Een belangrijke getuige had door de jaren heen volkomen tegenstrijdige verklaringen afgelegd over Jocic. De rechter stelde nader onderzoek in, waardoor hij in afwachting van de uitspraak op vrije voeten kwam.

Dit was echter van tijdelijke aard, want sinds 2009 zit hij weer vast. Jocic wordt er sindsdien namelijk ook nog van verdacht dat hij de opdrachtgever is van de moord op de Kroatische journalist Ivo Pukanic, die over de Joego-maffia schreef. Pukanic zou op het punt hebben gestaan om in Belgrado belastende verklaringen tegen Jocic af te leggen. Om dat te verhinderen zou laatstgenoemde hem in 2008 uit de weg hebben geruimd, aldus de Servische openbare aanklager. Jocic ontkent achter de moord te zitten.

In 2011 veroordeelt de Servische rechter hem voor de dubbele moord in 1995. Hij krijgt vijftien jaar gevangenisstraf. Op het moment van schrijven nadert het proces tegen hem als opdrachtgever van de moord op de Kroatische journalist zijn einde. Dit boek gaat over het criminele leven van Sreten Jocic.

1 Joca’s jeugd

‘Sreten vergelijk ik altijd met Nikola Tesla, de uitvinder van elektriciteit. Niemand wist van Tesla dat hij een grote naam zou worden. Hetzelfde geldt voor Jocic.’

Joca’s beste jeugdvriend

In een voormalig gebouw van de militaire rechtbank van het Joegoslavische leger waar nu de speciale rechtbank zetelt, moest ik het toegangsbewijs voor de gevangenis ophalen. Over een rood tapijt op een marmeren vloer liep ik naar balie 7. Aan het eind van een doodlopende gang stond tegen de muur een langwerpige tafel met daarop dikke multomappen, waar de paperassen uit staken. Recht voor me en rechts in de hoek zag ik twee gesloten deuren. Op het moment dat ik me wilde omdraaien, klonk er een stem. ‘Waar komt u voor?’ vroeg een vrouw op dwingende toon. Ze zat achter een smalle balie rechts van me. Het glas tussen ons in was vrijwel volledig met wit papier afgedekt. Ik leunde voorover op de toonbank en wierp een blik door het kijkgaatje dat de baliemedewerkster creëerde door een luikje te openen.

‘Ik moest me hier melden voor een bewijs om iemand in de gevangenis te kunnen bezoeken.’ ‘En wie komt u bezoeken?’ vroeg de dame van achter haar bureau gezeten. ‘Sreten Jocic,’ antwoordde ik. ‘Wie?’ In haar vraag klonk licht ongeloof en verbijstering door. Ik herhaalde de naam waarop ze stilviel en nadacht. ‘Wat bent u van hem?’ Ik antwoordde direct: ‘Ik ben niets van hem. De afgelopen jaren heb ik als journalist een boek over hem geschreven, maar ik heb hem nog nooit ontmoet.’ Ze pakte een formulier van haar bureau en keek erop. ‘Ben jij Devid?’ vroeg ze. Ik knikte.

Zonder wat te zeggen pakte ze de telefoon en tikte een nummer in. Ik luisterde aandachtig mee met het telefoongesprek dat volgde. De Servische autoriteiten hadden blijkbaar nagelaten aan te geven hoelang en in welke ruimte Jocic mij mocht ontvangen. De baliemedewerkster probeerde de onderzoeksrechter die hierover ging te pakken te krijgen, maar hij was in bespreking. Ze hing op. Ik verzocht haar vriendelijk of het gesprek met een van de meest beruchte criminelen van Europa plaats mocht vinden in een ruimte zonder glas. ‘Ik zou het eveneens zeer op prijs stellen als u bij de duur van het bezoek twee uur noteert,’ voegde ik daar nog aan toe. Dat dit überhaupt geen optie was, wist ik niet. De maximale duur was één uur, maar de vrouw achter de balie wilde een half uur invullen. Snel greep ik in. ‘Mevrouw, ik ben vanuit Nederland overgevlogen, puur en alleen voor dit gesprek. Aan een half uur heb ik zeer weinig.’

De medewerkster zei niet bevoegd te zijn de voorwaarden voor het gesprek te bepalen. Ze stelde voor dat ik zou wachten totdat ze de onderzoeksrechter te pakken kreeg. Ik nam plaats aan de tafel tegenover de balie. Ongeduldig wachtte ik af en ik realiseerde me hoe onwerkelijk het was dat ik zometeen oog in oog zou komen te staan met de persoon naar wie ik al meer dan vijf jaar onderzoek deed. Een illustere en van oorsprong Joegoslavische crimineel die decennialang een prominente rol speelde in de Amsterdamse onderwereld. Een man die het aan de stok kreeg met de Nederlandse godfather Klaas Bruinsma, die achter talrijke liquidaties in het criminele circuit zou zitten en die nu in de Servische hoofdstad Belgrado een straf uitzit vanwege het aanzetten tot moord. Kortom, een man die door vriend en vijand gevreesd wordt.

In het begin van 2012 stuurde ik hem een persoonlijke en handgeschreven brief met de mededeling dat ik een boek over hem had geschreven dat nog moest verschijnen. Mocht hij me willen ontmoeten, dan stond ik daar uiteraard voor open. Een maand later belde ik zijn advocaat en via hem vernam ik dat Jocic hier wel oren naar had, maar eerst moest de onderzoeksrechter toestemming verlenen voor het bezoek aan de gevangenis. In Servië zat hij namelijk ook vast voor de moord op een Kroatische journalist en uitgever, die veel over misdaad publiceerde. Het was onder andere vanwege deze lopende rechtszaak dat hij in zijn cel onder continue camerabewaking stond. De rechter gaf – tegen elke verwachting in – toestemming voor mijn bezoek. Zo kwam het dat ik op deze grauwe lentedag in Belgrado zat te wachten op het pasje waarmee ik de gevangenis in mocht. Na een uur kreeg ik het pasje mee.

De gevangenis bevond zich op loopafstand van de rechtbank in een heuvelachtige woonwijk, aan de zuidkant van de stad. Belgrado kleurde grijs op deze doordeweekse dag. Zo af en toe braken zonnestralen door het grauwe wolkendek heen. Bij de toegangspoort stond een korte rij met bezoekers geduldig te wachten. Mijn mobiele telefoon diende ik, zoals iedereen, af te geven. Eenmaal op het gevangenisterrein waande ik me door het aangezicht van het gebouw in een lang vervlogen tijdperk. Direct na de Tweede Wereldoorlog was het complex door de communisten neergezet in een kenmerkende Oostblokstijl. Voor me lag een brede trap die toegang verschafte tot een enorme, grijze betonnen massa. Het bolwerk was opgedeeld in vier verdiepingen en had enkel aan weerszijden van de ingang ramen. Voor de gevangenen was dit het enige venster op de buitenwereld.

Ik liep rechtdoor over het plein richting de ingang. Binnen stonden zo’n vijftig familieleden en vrienden te wachten op het weerzien met hun opgesloten dierbare. Ik ontwaarde mensen met afgematte gezichten, gestoken in afgesleten trainingspakken, goedkope joggingbroeken of gebleekte spijkerbroeken. Aan hun voeten droegen ze witte, versleten sportschoenen. In de wachtkamer staarden ze wezenloos voor zich uit, wederom wachtend op hun beurt. Tientallen meegenomen plastic tassen met voedsel en medicijnen lagen verspreid over de bevuilde, grijze tegelvloer. Alleen de metaaldetector in het gebouw verraadde dat ik me in een postcommunistische setting bevond. Nadat ik twee keer was gefouilleerd, mocht ik plaatsnemen in cabine 5. Een schmutzige kamer van twee bij drie meter. Midden in de kamer stond een aftandse tafel met vier oude stoelen onder vier tl-lampen. Op de muren zag ik zwarte strepen van schoenzolen. In de bovenhoek van de ruimte hing een camera. Recht tegenover de deuropening van de cabine liet de zon zich zo nu en dan zien via het smalle, vrij lange raam. Onder in het raam was een kapot ruitje provisorisch met plakband en karton afgeplakt. Zowel de meubels als de muren kleurden crèmegeel.

Het was stil in de cabine. Plotseling hoorde ik op de gang het geluid van mannenstemmen. Geflankeerd door twee bewaarders arriveerde Sreten Jocic in de bezoekersruimte. Hij was gekleed in een zwart trainingspak van het merk Hugo Boss. Aan de strak afgewerkte snit was te zien dat het pak duur was. Het leek in niets op de trainingspakken van de bezoekers in de wachtkamer. Jocic’ zwarte haren waren kortgeknipt, hier en daar licht grijzend, plat naar voren gekamd zonder gel, maar wel goed in model. Zijn bijnaam in de Amsterdamse onderwereld vanwege zijn krullerige haardos, de Poedel, was niet meer van toepassing. Hoewel Jocic al drie jaar vastzat, zag hij er goed uit. De tand des tijds had hem nauwelijks aangetast. De man (niet veel langer dan één meter zeventig) oogde fris en fit. Het zag er niet naar uit dat Jocic, die inmiddels tegen de vijftig liep, gebukt ging onder het Servische gevangenisleven. Integendeel zelfs, hij straalde vitaliteit en kracht uit.

Ik stond op. Hij begroette me uiterst hartelijk met een brede lach en een vriendelijke blik in zijn ogen. Met open armen liep hij op me af en omhelsde me alsof hij me al jaren kende. Wat eigenaardig, dacht ik, we hebben elkaar nog nooit ontmoet en hij sluit me gelijk in zijn armen. De bewaarders keken nieuwsgierig toe. Na de omhelzing keerde Jocic zich naar hen toe en zei trots en met zijn handen in de lucht gebarend: ‘Hé, hij is een professor van de universiteit in Nederland, die komt hier speciaal voor mij heen.’1

Ik durf niet te zeggen of de bewaarders er geïmponeerd van raakten, maar het was me onmiddellijk duidelijk hoe Jocic met ze omging. Ook al was hij hun gevangene, hij greep elke gelegenheid aan om zijn dominantie te etaleren. Een van de bewaarders nam plaats op een bankje in de gang, ons nauwlettend in de gaten houdend. De ander verdween. De deur van de cabine bleef wagenwijd openstaan. Jocic en ik namen recht tegenover elkaar plaats aan de tafel met onze rug tegen de muur.

De warme omhelzing van zojuist had mij verrast, maar nu voelde het werkelijk alsof we elkaar al jaren kenden. Op een bepaalde manier was dat ook zo. Dit hele boek over zijn criminele leven had ik al zo goed als af. In de voorbije jaren was ik veel over hem te weten gekomen. Daarbij kon ik ervan uitgaan dat hij een van zijn mannen ook een onderzoek naar mij heeft laten doen. Een crimineel van zijn kaliber laat niet zomaar de eerste de beste persoon die zich voordoet als journalist op bezoek komen. Sowieso spreekt hij niet of nauwelijks af met journalisten. In de afgelopen twintig jaar heeft hij maar een handjevol interviews afgegeven. Logisch. Elke crimineel die zijn werk serieus neemt, opereert vanwege de aard ervan het liefst onder de radar.

Op deze doodnormale vrijdagmiddag in maart zaten we in de catacomben van de Belgradose gevangenis: de crimineel en de professor, zoals hij me ten overstaan van de gevangenisbewaarders noemde. Door de schemerige lichtinval in de smalle kamer was de ontmoeting als een scène in een speelfilm. Jocic’ lichaamstaal, mimiek en manier van spreken verraadden dat ik hier niet te maken had met een gewone zakenman. De charme waarmee hij me onthaalde voelde echt, maar had net zo makkelijk gespeeld kunnen zijn. Ik durf gerust te stellen dat mijn tegenspeler met verve de rol van maffiabaas Tony Soprano in de misdaadserie The Sopranos zou kunnen vertolken. Ons treffen deed in sommige opzichten ook denken aan de ontmoetingen tussen Tony Soprano en dokter Melfi, waarin onder- en bovenwereld samenkomen en waarin de psychiater zich nooit opwerpt als moreel kompas voor de ander.

We begonnen het gesprek in het Joegoslavisch. Vrij snel schakelde hij over op het Engels. Dat was niet omdat die taal hem beter afging, maar om onze toehoorder op de gang niet mee te laten genieten. Voor iemand die niet lang op school heeft gezeten, spreekt Jocic zijn talen. In totaal zeven. Zijn Nederlands is niet slecht en zijn Engels meer dan behoorlijk. Daarnaast spreekt hij ook Duits, Spaans, Italiaans en Russisch.

Jocic vroeg me waar ik precies vandaan kwam. Ik vertelde hem dat ik in Nederland was geboren, dat mijn moeder Servisch was en mijn vader uit Macedonië kwam. ‘Waar precies?’ vroeg hij. ‘Kumanovo,’ zei ik – de stad waar mijn vader vandaan kwam. Onmiddellijk schoot me iets te binnen: ‘Jij bent daar weleens in de buurt geweest. Heel lang geleden. In Kriva Palanka.’ ‘Dat is toch bij de Bulgaarse grens,’ zei hij. ‘Ja, dat klopt. Maar het ligt niet ver van Kumanovo,’ legde ik uit. ‘Vanaf Kumanovo is het een stukje naar het noorden en dan ben je in Kriva Palanka. Jij bent daar geloof ik ergens begin jaren tachtig geweest.’ Jocic keek me peinzend aan en trok zijn wenkbrauwen op. ‘Kun je het je niet meer herinneren?’ vroeg ik hem. ‘Nee,’ antwoordde hij ietwat ongemakkelijk over het feit dat hij niet wist waar ik aan refereerde. Jaren eerder had ik van zijn beste jeugdvriend een anekdote gehoord waarmee ik nu het ijs wilde breken. Tegelijkertijd realiseerde ik me, toen het al te laat was, dat dit misschien niet de beste manier was om dat te doen. Ik wist tenslotte niet hoe vaak hij überhaupt in Kriva Palanka was geweest en wat hij daar mogelijk allemaal had uitgespookt.

Jocic veranderde het onderwerp van gesprek. ‘Dus jij hebt een boek over mij geschreven?’ vroeg hij, terwijl hij schuin achterover leunde op zijn stoel, zijn rechterhand op de tafel liet rusten en de andere hand in zijn zij stak. Hij was zichtbaar vereerd. Ik knikte. ‘Waarom?’ wilde hij weten. ‘Ik heb van kinds af aan al een interesse gehad in de criminaliteit,’ zei ik.2 Hij lachte kort en geamuseerd, waarna hij zich weer vooroverboog en met beide ellebogen op de tafel leunde. Op dat moment nam hij de regie van het gesprek over om die het komende uur nauwelijks nog uit handen te geven. Wat volgde was een boeiend gesprek met een interessante persoonlijkheid.

Op 24 oktober 1962 zag Sreten Jocic als enige zoon van een plaatselijke winkelier het levenslicht in het Joegoslavische Smederevska Palanka. Met zijn vier jaar oudere zus groeide hij op in het nabijgelegen boerendorp Velika Krsna, zeventig kilometer ten zuidoosten van de Servische stad Belgrado. Indertijd was Belgrado de hoofdstad van de federatie Joegoslavië, dat naast de deelrepubliek Servië bestond uit de republieken Slovenië, Kroatië, Bosnië-Herzegovina, Montenegro en Macedonië. Hoewel de socialistische maarschalk Josip ‘Tito’ Broz na de Tweede Wereldoorlog Joegoslavië met strakke hand regeerde, merkte de jonge Sreten daar weinig van. Hij groeide zorgeloos op op het bijna idyllische, heuvelachtige Servische platteland, omgeven door velden vol zonnebloemen, maïs en druiven.

‘Het was een hele mooie tijd,’ vertelde Joca’s beste jeugdvriend Zoran Pavlovic.3 Hij woont nog altijd in Velika Krsna, vlak bij het ouderlijk huis van zijn vroegere maat. Met een vriendelijk gezicht, een tatoeage op zijn rechterbovenarm en een vrij stevig postuur, haalde Pavlovic onderuitgezakt in een fauteuil in zijn woonkamer herinneringen op aan hun gezamenlijk verleden. ‘Boki [Sretens bijnaam in zijn jeugd, DI] en ik hadden zogezegd de perfecte jeugd. Elke dag trapten we lol met elkaar. Wat we dan deden? Tsja, wat jonge jongens doen. Lekker ravotten!’

De twee leeftijdsgenoten woonden bij elkaar om de hoek en gingen reeds als kleuters met elkaar om. Op hun achtste gingen ze samen voor het eerst naar school. (Kinderen gingen in voormalig Joegoslavië op latere leeftijd dan in Nederland naar de basisschool.) Sreten en zijn beste kameraad ontpopten zich al snel tot de onschuldige kwajongens van de klas. ‘Zo sprongen we tijdens de les weleens uit het raam nét op het moment dat de leraar met zijn rug naar ons toe stond en iets op het bord schreef. Als hij zich dan omdraaide, vroeg hij zich stomverbaasd af waar we in vredesnaam gebleven waren,’ vertelde Zoran lachend. ‘Soms deden we het alleen maar om de klas te laten lachen, maar andere keren hadden we het ook gehad met de les en kwamen we niet meer terug.’

De twee vrienden hadden vooral moeite om na school op tijd thuis te komen. ‘Ik kan me nog een middag herinneren waarop we zoals gewoonlijk gelijk na school rond één uur thuis verwacht werden. Uiteraard gingen wij niet direct naar huis. Ik weet niet precies waar we ons die bewuste dag mee bezighielden, want het is alweer zo lang geleden. Waarschijnlijk trapten we gewoon wat keet op straat, zoals we vaker deden. Die middag liepen we pas twee uur later dan afgesproken naar huis. Toen ze bij Boki’s huis waren aangekomen, kwam zijn vader woedend naar buiten gelopen omdat we zo laat waren. Wij namen onmiddellijk de benen, waarop hij achter ons aan rende. Even later werd Sreten in zijn nekvel gepakt, waardoor ik er snel tussenuit kon glippen. Zo bleef me een pak rammel bespaard.’

In de jaren zestig van de vorige eeuw was in het socialistische Joegoslavië een pak slaag, zowel thuis als op school, de normaalste zaak van de wereld. De kleine Joca had echter geluk. Hij had het niet beter kunnen treffen in zijn eerste jaren op de basisschool. Zijn allereerste leraar is een man over wie iedereen in Velika Krsna vandaag de dag nog steeds vol waardering spreekt. Meester Dencic, die altijd een zwart pak droeg met een wit overhemd zonder stropdas, staat in het dorp te boek als een levende legende. Zelf zei hij: ‘Ik gaf ze weleens op hun kop, maar sloeg ze nooit, hoewel dat in die tijd vrij normaal was om als leraar te doen. Dat was bij mij in de klas echter niet nodig, want het waren namelijk zeer jonge kinderen. Zeven- tot elfjarigen zijn niet in staat om mij dusdanig gek te maken dat ik ze zou moeten slaan.’4

Dat de inmiddels gepensioneerde leraar er niet de man naar was om kinderen te slaan, betekende overigens nog niet dat hij geen passende straf voor zijn pupillen had. ‘Als ze niet luisterden, trok ik ze net boven de slaap aan hun haren,’ vertelde Dencic breed grijnzend met een oprechte twinkeling in zijn helderblauwe ogen. Met gebaren demonstreerde hij de naar zijn idee milde straf. Door de korte maar krachtige bovenwaartse handbeweging was het toch een vrij pijnlijke terechtwijzing, die ook de kleine Joca een keer heeft moeten ondervinden. De leraar kon zich de jonge Sreten nog goed herinneren: ‘In 1969 kreeg ik hem voor het eerst in de klas. Sreten was een zeer klein ventje voor zijn leeftijd. Hij was niet bepaald braaf. Hij was een onrustig type dat minder goed luisterde dan de meeste anderen in de klas. Maar hij kon goed leren. En ik herinner me ook dat hij graag voetbalde.’ Hoewel klein van postuur, liet Sreten zich niet kennen. Ook buiten school niet. Jeugdvriend Pavlovic: ‘Ook voor jongens die veel ouder waren dan wij was hij niet bang. En als hij het niet kon winnen in het gevecht, dan krabde hij ze in het gezicht.’ Zoran lachte met een ondeugende blik in zijn ogen om de vroegere fratsen van zijn oude kameraad.

Na de basisschool ging het duo naar de middelbare school in Mladenovac, een klein stadje in de buurt van hun dorp Velika Krsna. ‘De bus bracht ons in een uurtje naar school. Het eerste jaar zaten we nog bij elkaar in de klas. Het tweede jaar niet meer. Boki koos namelijk de economische richting, terwijl ik de technische kant opging. In totaal volgden maar vier jongens economie, voor de rest zaten er allemaal meisjes in de klas. Waarschijnlijk koos hij die studierichting om die reden...’ lichtte Zoran vriendelijk spottend toe. ‘Nee, zonder dollen. Zijn keuze lag voor de hand. Al op zeer jonge leeftijd was hij met geld bezig, hij handelde er min of meer in. Voor zijn vaders winkel moest hij namelijk vaak openstaande rekeningen innen bij klanten en facturen betalen bij leveranciers. Hij volbracht zijn taken altijd op eerlijke wijze. Het was duidelijk dat hij talent voor zakendoen had, het zat hem gewoon in het bloed. Eigenlijk was hij toen al een handelaar.’ Op de middelbare school in Mladenovac voerden de twee scholieren volgens Zoran Pavlovic niet veel uit. ‘We waren de eerste lichting na een grootschalige reorganisatie in het onderwijs. Als proefkonijnen hadden we het niet bepaald druk, maar ik moet eerlijk bekennen: we deden ook echt geen flikker op school. We waren meer met meisjes bezig. In die tijd wisselden we de vriendinnetjes snel af. Dat was overigens nog allemaal vrij onschuldig.’

Sreten had volgens zijn jeugdvriend al vroeg het plan om een kroeg te beginnen. Vandaar dat hij zich op zijn zestiende aanmeldde bij een horecaopleiding in Belgrado. Jaren later zou Jocic in het opinieblad Vrij Nederland beweren dat hij niet de vrijheid had om de school waar hij naartoe wilde uit te kiezen. Dit zou te maken hebben met het feit dat zijn ouders monarchisten waren en onder permanent toezicht stonden van de Communistische Partij.5 Het zal best dat de communisten haarfijn wisten wie sympathiseer-de met de vroegere koning van Joegoslavië, dat vóór de Tweede Wereldoorlog onder bewind stond van de Karadjordjevic-dynastie. Maar uit het gesprek met zijn jeugdvriend bleek allerminst dat Jocic als zoon van een monarchist niet over zijn eigen schoolkeuze kon beslissen. Sterker nog, zoals Zoran aangaf lag zijn studiekeuze voor de hand vanwege de eigen zaak van zijn vader, waar Sreten als puber werkzaamheden voor verrichtte.

Zoran komt zelf ook uit een koningsgezinde familie. ‘Zowat alle families in deze omgeving zijn monarchist. En Boki’s familie zeer zeker. De opa van Sretens vader vocht nog tijdens de Eerste Wereldoorlog aan het front in het Griekse Thessaloniki.’ Wat opvalt is dat Pavlovic uitstekend te spreken is over Sreten en zijn familie. ‘Over Boki zul je van mij alleen maar het allerbeste horen. We kennen elkaar van kleins af aan en vroeger waren we beste vrienden. Hoewel we elkaar nog maar amper zien, zijn we nu nog steeds goede vrienden. Als hij hier in het dorp is, komt hij altijd langs en is het weer als vanouds,’ zei de jeugdvriend trots.

Niet iedereen in het dorp is zoals Pavlovic positief over de familie Jocic. Buurman Zivorad Kuzmic, een oude man van ergens in de zeventig die pal naast het huis van Sretens vader woont, vindt het maar ‘rotvolk’. ‘Meer dan tien jaar geleden kreeg de familie Jocic met een andere familie in het dorp onenigheid over een stuk bouwgrond. Jocic zei toen persoonlijk tegen mij dat hij zijn mannen er wel op af zou sturen als ze er niet uit zouden komen. Het hoofd van de betreffende familie is kort daarop naar familieleden in Amerika vertrokken en nooit meer teruggekomen. Of Jocic’ mannen hem nu wel of niet hebben gewaarschuwd, weet ik niet. Maar het is wel opvallend.’6 Het was onmiddellijk duidelijk dat de oude buurman bij de familie niet de deur platloopt. ‘Laatst kwamen ook al twee journalisten langs en stelden vragen over Jocic. Ik zei toen ook al: wat weet ik er nou van? Ik heb geen zin in ruzie met de familie. Mensen in het dorp zijn bang om te praten, want ze weten wat Jocic kan doen.’

Volgens Jocic’ huidige vrouw Vera heeft Kuzmic een conflict met Sretens vader gehad. ‘Ik weet niet meer waar dat precies over ging, maar het was iets kleins. Sinds dat conflict zwaait de oude man naar elke journalist die het dorp binnenrijdt,’ vertelde Vera me in maart 2012, ‘om vervolgens kwaad te spreken over Sreten. Terwijl hij Sreten niet eens kent, want na zijn jeugd heeft hij zijn geboortedorp verlaten en heeft hij zijn oude buurman nooit meer gezien of gesproken.’ In de gevangenis vertelde Jocic me dat Kuzmic en zijn vader elkaar nooit hebben gemogen. De buurman is volgens hem een vervelende en jaloerse man. ‘Ik heb in het dorp een nieuw huis laten bouwen op de plek van ons oude huis. Niets bijzonders. Je hebt dat huis ongetwijfeld gezien toen je in mijn dorp was. De buurman wond zich daar nogal over op,’ zei Jocic.7

‘Waarom citeren jullie journalisten toch altijd diezelfde figuren?’ beet Vera me verwijtend toe op het terras, nadat we het over de oude buurman hadden gehad. Ik had daar geen antwoord op en viel even stil, waarop zij vervolgde: ‘In Nederland is over Sreten een mythe ontstaan. Door de jaren heen hebben media zo veel onzin over hem geschreven dat mensen dat daadwerkelijk allemaal zijn gaan geloven. Hij is nu verworden tot een monster.’

In een poging om Jocic’ status te ontmythologiseren, heb ik gepoogd om alleen mensen die zeer dicht bij hem staan te spreken. Te beginnen met zijn vader. Ik belde hem begin 2007 op met de vraag of ik hem mocht interviewen voor dit boek. ‘Geen probleem,’ antwoordde hij direct. Ik was zeer verheugd én aangenaam verrast, omdat ik zo’n duidelijk positief antwoord niet had verwacht. Hoogstens een paar weken later zou ik hem laten weten wanneer ik langs zou komen. In de Servische media las ik indertijd dat vader en zoon Jocic elkaar al een jaar of tien niet meer hadden gezien en dat Sreten zich erop verheugde om weer bij zijn vader langs te gaan...

Twee weken later belde ik de vader weer op, dit keer om een concrete afspraak te maken. Ik vreesde dat hij niet meer wilde meewerken. Mijn voorgevoel werd bewaarheid. Met stemverheffing deelde hij me mee dat ik niet meer moest bellen en toen gooide hij de hoorn erop. Het kon zijn dat Jocic senior in zeer korte tijd door talloze journalisten was benaderd en daar zo genoeg van had dat hij ineens niet meer mee wilde werken aan dit boek. Het was ook mogelijk dat hij Sreten had verteld van mijn telefoontje en dat die zijn vader had verboden om welke journalist dan ook te woord te staan.

Hoe dan ook, tweeënhalf jaar later was ik in het dorp om nog een poging te wagen Sretens vader in levenden lijve te spreken te krijgen. Met de auto reden mijn vriendin en ik het dorp in op zoek naar het ouderlijk huis. Ik had mijn blonde vriendin als troef meegenomen vanuit de gedachte dat hij wel gevoelig zou zijn voor vrouwelijk schoon. We informeerden naar de ligging van het huis bij een aantal dorpsbewoners, die ons, zo bleek, de juiste richting op wezen. We naderden een muur van witte, rotsachtige stenen die diende als omheining van een voor Servische begrippen sjieke villa omgeven door gazons. Het was met name de stenen omheining die verklapte dat het hier om het gezochte huis ging: de omheining stond namelijk in schril contrast met de felgekleurde poorten van siersmeedwerk van alle andere woningen die zo karakteristiek zijn voor Servische dorpen. Op de oprijlaan stond een oude Volkswagen Golf. Een sprinkler deed gestaag zijn werk en besproeide het kortgemaaide grasveld in de voortuin. Donkergekleurde, houten shutters voor de raamopeningen benamen het zicht op het interieur van de woning.

Hopelijk zouden ons voorkomen, de aardige uitstraling van mijn vriendin én onze verre tocht vanuit Nederland, Sretens vader bewegen ons op zijn minst even binnen te laten voor een kop koffie. We liepen langs de Golf richting de voordeur die op een kier stond. Naast de deurmat lagen een paar oude versleten witte sportschoenen en slippers. Alles wees erop dat er iemand aanwezig was. Op de deurbel werd echter na verschillende pogingen nog steeds niet gereageerd. Evenmin op mijn geroep, in het Servisch: ‘Hallooo, is daar iemand?’

We begaven ons richting het witbetegelde terras in de voortuin waar twee openstaande deuren op uit kwamen. Waarschijnlijk gaven ze toegang tot de woonkamer, maar dat was niet waar te nemen, want in de opening hing een licht wit gordijn dat af en toe opbolde door een briesje. Binnen was het donker. Nog een keer dan maar: ‘Hallooo, is daar iemand?’ Ineens verscheen uit het niets Jocic’ vader in de deuropening. Een kleine man op leeftijd: eind zestig, begin zeventig. Ondanks zijn allerminst indrukwekkende gestalte, straalde hij wel kracht uit. In zijn blik las ik een onaantastbare zelfverzekerdheid. Het kranige kereltje stapte naar voren en keek ons nieuwsgierig en verbaasd aan. Zodra hij vernam dat we journalisten waren, maakte hij onmiddellijk een wegwerpgebaar waar zijn minachting voor de pers uit op te maken viel. ‘Keer maar om en goede reis terug,’ zei hij en draaide zich terstond om. Door zijn lichaamstaal en de resoluutheid waarmee hij me afkapte, was het volkomen duidelijk dat het geen zin had om te wagen hem over te halen. Terwijl hij naar binnen liep, keek het oude mannetje nog wel even achterom. Niet om een blik op mij te werpen, maar om mijn vriendin nog eens snel van top tot teen te bekijken. Er restte ons niets dan weg te gaan.

Hierna besloot ik bij de buren aan te bellen. De oude buurman was er vrijwel zeker van dat Sretens vader altijd op de hoogte is geweest van de activiteiten van zijn zoon. ‘Zijn vader schaamt zich niet voor zijn criminele zoon. Tsja, weet je? Geld is een apart fenomeen. Als er veel van binnenkomt, dan speelt moraliteit geen enkele rol,’ vertelde Kuzmic me. Een achternaamgenoot van Jocic uit een nabijgelegen dorp, die familieleden van Sreten kent, vertelde als anonieme bron aan het weekblad Nieuwe Revu een verhaal waarin schaamte daarentegen wel degelijk een rol speelt. ‘Zijn familieleden praten niet met mij over hem. Het is toch een taboe als een familielid een grote crimineel wordt genoemd. Maar het is Jocic’ lot en je lot kun je niet ontlopen.’8 Die laatste deterministische toevoeging is typisch voor de visie van veel laaggeschoolde boeren op het Servische platteland. In deze visie spelen zelfbewuste keuzes en de vrije wil geen enkele rol van betekenis in het leven van een individu. Alsof Sreten Jocic voorbestemd was het criminele pad op te gaan. En hij dus simpelweg niet anders kon.