Shalom Auslander

Anne Frank leeft en woont op zolder

Vertaald door Tjadine Stheeman

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Hope: A Tragedy. Riverhead Books, a member of Penguin Group (USA) Inc., New York

© Shalom Auslander 2012

© Nederlandse vertaling Tjadine Stheeman / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Saiid & Smale

Foto auteur © Franco Vogt

E-BOOK ISBN 978 90 468 1341 6

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1266 2 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/shalomauslander

We waren verlost van de dood,
verlost van de angst voor de dood;
maar de angst voor het leven begon.

– Hadassah Rosensaft, Yesterday: My Story

‘Hide in the sky
Hide in the sky,
who wants to come with me
and hide in the sky?’

– Serj Tankian

1

Het vreemde is dat je niet omkomt door de vlammen, maar door de rook.

Je bevindt je in je brandende huis, je bonst op de ruiten, klimt hoger en hoger, probeert te ontsnappen, een uitweg te vinden, in de hoop dat je als je het vuur kunt ontlopen misschien de brand overleeft, maar ondertussen sterf je langzaam de verstikkingsdood door de rook die je longen vult. Daar lig je, te wachten op de verschrikkingen die érgens vandaan komen, van verderop, van buitenaf, terwijl je in werkelijkheid van binnenuit langzaam aan zuurstofgebrek bezwijkt.

Je schaft een pistool aan – ter zelfverdediging, beweer je – en diezelfde nacht sterf je aan een hartaanval.

Je zet sloten op je deuren. Je zet tralies voor je ramen. Je zet een hek om je huis. De dokter belt: het is kanker, zegt hij.

Je zwemt als een razende naar boven om aan een gevaarlijke haai te ontsnappen en je krijgt last van decompressie en verdrinkt.

Op een zonnige Nieuwjaarsdag neem je je voor iets aan je conditie te doen. Dit jaar gaat het gebeuren, besluit je. Een nieuw begin. Een frisse start. Een energiekere jij, een gespierdere jij. De volgende ochtend ben je in de sportschool net bezig met je derde serie bankdrukken als je kramp in je spieren krijgt, waardoor de halter op je keel valt en je luchtpijp verbrijzelt. Je kunt niets uitbrengen. Je gezicht loopt blauw aan. Je armen worden slap. Op een poster aan de muur naast je staan de laatste woorden die je ziet voordat je je ogen sluit en je voorgoed door duisternis wordt omhuld: Voel de brandende pijn.

Vreemd.

2

Solomon Kugel lag in bed na te denken over doodgaan door verstikking in een brandend huis, want hij was een optimist. Dat beweerde althans zijn persoonlijk adviseur en leidsman, professor Jove. Volgens professor Jove wilde Kugel zo wanhopig graag dat alles goed ging dat hij altijd bang was dat er iets ergs gebeurde. Hoop, zei professor Jove, was de grootste makke van Solomon Kugel.

Kugel probeerde te veranderen. Dat zou niet eenvoudig zijn. Hij hoopte dat hij het kon.

Zwijgend lag Kugel naar het plafond boven zijn bed te staren en spitste zijn oren.

Hij hoorde iets.

Dat wist hij zeker.

Daarboven.

Op zolder.

Wat was het? vroeg hij zich af.

Gekrabbel?

Geklop?

Getik-tik-tik?

De andere reden dat Solomon in zijn bed lag na te denken over doodgaan door verstikking in een brandend huis was dat er iemand boerderijen in brand stak van het type dat hij en zijn vrouw onlangs hadden gekocht. Vlak nadat de Kugels er waren komen wonen, was het brandstichten begonnen. In de daaropvolgende zes weken waren er drie boerderijen in de as gelegd. De hoofdcommissaris van Stockton had plechtig beloofd de dader te pakken. Kugel had goede hoop dat het hem zou lukken, maar sinds de eerste boerderij in vlammen was opgegaan en tot de grond toe afgebrand, had hij geen oog meer dichtgedaan.

Daar had je het weer.

Dat geluid.

Misschien waren het muizen.

Het waren vast muizen.

Er staan hier honderden boerderijen, sukkel. Waarom zou hij het uitgerekend op jouw huis hebben gemunt? Het is hier nou eenmaal het boerenland.

Je zit jezelf bang te maken.

Je zit jezelf je kwellen.

Het is narcistisch.

Het is grootheidswaan.

Het is optimisme.

Het zijn muizen.

Klinkt anders niet als muizen.

Kugel dacht vaak aan de dood en nog vaker aan doodgaan. Hij vroeg zich af of dat ook kwam doordat hij een optimist was. Inderdaad, bevestigde professor Jove. Kugel hield van het leven en daarom verwachtte hij er te veel van. Volgens hem hing Kugel zo erg aan het leven dat hij bang was dat iemand, door geweld of per ongeluk, zijn voortijdige dood zou veroorzaken. Kugel bracht daartegen in dat hij echt niet dacht dat iemand hem op dit moment wilde vermoorden, maar dat het niet uit te sluiten was dat een volslagen vreemde om nu nog duistere redenen hem dood zou willen hebben. Wat voor de een paranoia was, betoogde hij, was voor de ander pragmatisme.

Kugels moeder daarentegen piekerde meer over het leven dan over de dood. Haar eigen leven was helaas te voorspoedig verlopen, te gladjes; bovengemiddeld qua welvaart en zekerheid, benedengemiddeld qua leed en verdriet; beter dan een mens mag verwachten en onbarmhartig langer dan een mens redelijkerwijs mag verlangen. Ik leef lang en gelukkig, jammerde ze.

Kugel dacht vooral na over het doodgaan zelf. Hij dacht na over de pijn, over de angst. Maar het meest nog dacht hij na over wat hij op het beslissende moment zou zeggen; zijn ultima verba, zijn laatste woorden. Het moesten wijze woorden zijn, besloot hij, dus niet sombere of vage; ze moesten iets te betekenen hebben, zinvol zijn. Ze zouden iets moeten aantonen, iets verhelderen. Hij wilde niet verrast worden, dat hij op het laatste moment met stomheid geslagen was en niet wist wat hij moest zeggen.

Nee, wacht, ik... oef.

Ik heb er nog niet echt over na... splatsj.

Geef me nog één... kaboem.

We zijn als mensheid een verhaal, collectief en individueel, en Kugel wilde niet dat zijn individuele verhaal zou eindigen met drie puntjes. Eén punt, graag. Als je geluk had, was het punt uit. Een uitroepteken, prima. Een vraagteken, grote kans; dat leek toch het leesteken waarmee alle verhalen, collectief en individueel, moesten eindigen.

Maar niet met drie puntjes.

Drie puntjes, dat nooit.

Laat het niet zo eindigen, zei Pancho Villa, die niets kon bedenken nadat hij negen keer in zijn borst en hoofd was geschoten. Vertel ze maar, zei hij terwijl hij zijn laatste adem uitblies, dat ik iets heb gezegd.

Kugel had speciaal voor zulke invallen altijd een opschrijfboekje en een pen bij zich; elke keer dat hem een toepasselijke afsluiting of een paar laatste woorden te binnen schoten, noteerde hij die vlug. In de loop der jaren had hij een groot aantal van deze boekjes volgeschreven, maar de definitieve slotgedachte was nog niet gekomen. Het verschil tussen het juiste en het verkeerde woord, aldus Mark Twain, is het verschil tussen vuur en een vuurvliegje.

Twains laatste woorden, tegen zijn dochter, waren: Als we elkaar weerzien...

En toen gaf hij de geest.

Dus timing is ook belangrijk.

Kugel hoopte dat als zijn tijd gekomen was zijn nog onbekende laatste woorden op een dag herhaald zouden worden; dat ze gehoord werden en doorgegeven, over hoeveel generaties er nog mochten komen voor Het Einde. Hij hoopte dat het iets was wat zijn lieve zoon Jonah kon onthouden; iets waar de jongen in moeilijke tijden steun aan had, als zijn vader er niet meer was, en dat hij in die enkele, zorgvuldig uitgekozen woorden lang na de dood van zijn vader iets van licht, een leidraad, wat wijsheid zou vinden (aangenomen natuurlijk dat Jonah niet eerder dan hij zou overlijden, of dat ze niet tegelijk zouden omkomen, vader en zoon, bij een tragisch ongeval; als dat zou gebeuren, dan wist Kugel precies wat hij tegen Jonah zou zeggen vlak voordat, bijvoorbeeld, het vliegtuig ter aarde stortte. Hij zou zeggen: Het spijt me. Het spijt me, maar het is tenminste voorbij. Iets in die trant: Nou, jongen, het zwaarste hebben we gehad. Het leven is voorbij. Hierna wordt alles een makkie...).

Uiteindelijk hoopte Kugel daarop: dat zijn laatste woorden dit alles de moeite waard maakten, dit alles... dit leven, dit gedoe, al dat gezwoeg, al dat gezucht onder de zon. Dit onbedoelde, onverbiddelijke bestaan. Dat het geen schouwtoneel was, dat we niet alleen maar onze rol speelden. Kugel had nooit in God kunnen geloven, maar hij kon evenmin niet in Hem geloven, er zou een God moeten zijn, vond Kugel, ook al bestond Hij waarschijnlijk niet.

Volgens Lucas, auteur van het gelijknamige evangelie, zei de stervende Jezus aan het kruis: Vader, in uw handen beveel ik mijn geest.

Eh.

Nogal voor de hand liggend. Nogal zelfgenoegzaam. Nogal pedant. Waar zou je geest anders heen moeten dan naar God? Vlak voordat je teruggaat naar je Schepper is waarschijnlijk niet het beste moment om te doen of je Hem een enorme dienst bewijst door je ziel in zijn handen te leggen.

Kugel liep tegen de veertig en al had hij nog niet besloten hoe zijn laatste woorden zouden luiden, hij wist in ieder geval al heel lang wat het niet moest worden: geen smeekbede. Smeken was echt het laatste wat hij wilde. Geen ‘nee’. Geen ‘alsjeblieft’. Of ‘wacht’. Of ‘nee, alsjeblieft’; of ‘nee, wacht’; of ‘alsjeblieft, wacht’. Of ‘nee, nee, nee, nee’. Of ‘alsjeblieft, alsjeblieft, alsjeblieft’. Of ‘wacht, wacht, wacht’.

Doe me alsjeblieft geen pijn, had de maîtresse van Louis XV haar beul gesmeekt toen hij haar naar de guillotine voerde.

Hij deed haar wel pijn.

Rustig aan, broeders, zei Malcolm X tegen zijn moordenaars.

Ze vuurden zestien kogels op hem af.

Misschien deden ze het wel rustig aan, bedacht Kugel. Misschien waren ze eerst van plan om twintig kogels op hem af te vuren. In zulke gevallen was het wel zo prettig als het slachtoffer enige nauwkeurigheid betrachtte.

Dat Kugel per se niet wilde smeken werd hem niet ingegeven door trots of overmoed; hij hoopte simpelweg dat hij nooit in een situatie terechtkwam waarin smeken hem kon helpen. De ouderdom kun je niet smeken. Kanker kun je niet smeken. Met zo’n dood kon hij leven. Je kunt een auto niet smeken om je niet aan te rijden noch een piano om niet op je hoofd te vallen. Je kunt alleen mensen smeken. Elke situatie waarin smeken je tot nut kan zijn, is er een waarin je leven in handen ligt van een ander mens, en dat is voor elk leven een vreselijk hachelijke plek. Kugel was vastbesloten om niet te sterven door toedoen van een ander, al was het alleen maar om zijn moeder te logenstraffen, die altijd zei dat haar laatste woorden, welke dat ook mochten zijn, en de laatste woorden van haar zoon, en die van de zoon van haar zoon, in een gaskamer zouden worden uitgesproken.

Of in een oven.

Of onder in een massagraf.

Of boven in een massagraf.

Daar had je het weer. Dat tikkende geluid.

Alleen als je nog leefde was het belangrijk waar je lag in het massagraf, dacht Kugel; als je in je been of arm was geschoten, maar niet dodelijk gewond. In dat geval was het véél beter om onder in het massagraf te liggen, zodat het gewicht van de lijken die boven op je werden gelegd je zou verstikken en een snel, genadig einde aan je leven zou maken, in plaats van dat je langzaam crepeerde boven op de stapel lijken, omdat je misschien nog leefde.

Tik. Tik-tik-tik.

Hij wist het zeker.

Op zolder.

Tenzij ze je nog een genadeschot gaven als je al in het graf lag. Dan was het natuurlijk beter om bovenop te liggen.

Dit zei de vader van Samuel Beckett voordat hij de geest gaf: Wat een ochtend.

Een dosis ironie, dacht Kugel. Een glimlach. De lach die lacht om iets ellendigs.

Of dood neervallen.

Dat kon hij misschien gebruiken:

Wat een dag.

Het gaat vast regenen, sukkels.

Kugel vroeg zich af wat de laatste woorden van zijn vader waren, of hij iets had gezegd, of hij dood was of nog leefde.

Vergissen is menselijk?

Kugel had een theorie. Kugel was ervan overtuigd dat, welke woorden iemand op zijn sterfbed ook uitsprak, iedereen uiteindelijk dezelfde gedáchte had, namelijk deze: het verbaasd, verbijsterd constateren van de teleurstellende oorzaak van je eigen dood.

Haai?

Trein? Echt? Ben ik door een tréín overreden?

Malaria. Rot op. Máláriá?

Het maakte niet uit wát men hardop uitsprak, want een mens, ieder mens, had uiteindelijk maar één laatste gedachte, de laatste onversneden waarneming die door de hersenen flitste voordat de hersenen voorgoed stilvielen. Geen Sjema jisrael, adonai elohenoe adonai echad. Geen ‘Vergeef mij al mijn zonden, Vader’. Alleen maar de potsierlijke, lachwekkende oorzaak van je eigen ondoorgrondelijke verscheiden.

Kanker?

Tuberculose?

De laatste woorden van Benito Mussolini ten overstaan van zijn beul waren:

Schiet me in m’n borst!

Maar zijn laatste gedáchte, daarvan was Kugel overtuigd, was deze:

In m’n borst geschoten?

Daar had je het weer, dat geluid.

Een soort krabbelen. Schuifelen.

Kugel schoot overeind.

Er zat iets.

Boven zat iets.

De dood doet geen enkel leven, hoe dan ook, recht. Ons einde is altijd een teleurstelling, een belediging, een verrassing, stompzinniger dan we hadden gedacht en minder dan we hadden gehoopt.

Kruisiging? dacht Jezus. Ga weg.

Gifbeker? dacht Socrates.

In een torarol gewikkeld worden en dan in brand gestoken? dacht rabbijn Akiva. Wat is dat voor onzin?

Weer dat geluid.

Hoe klonk trouwens een brandstichter?

Kugel spitste zijn oren.

Naast hem hoorde hij zijn Brianna, zijn Bree, zijn heldin, zijn grote liefde, die diep in haar heerlijke prozaciaanse slaap was verzonken. Aan de overkant van de gang hoorde hij het bed kraken van Jonah die zich in zíjn diepe slaap omdraaide. Paracetamolliaans.

Het is hier moeilijk in slaap komen.

Op Aarde dan.

Maar ze gaven je natuurlijk niet altijd een genadeschot als je in het massagraf lag. Dat is het leven in een notendop: een enorme, onontkoombare stapel lijken – en geen genadeschot.

Zachtjes liet Kugel zich uit bed glijden en knielde naast zijn nachtkastje op de vloer bij het ventilatiegat. De houten vloer voelde hard aan zijn knieën, maar hij legde zijn handen aan weerszijden van het ventilatiegat, boog zich voorover en drukte zijn oor tegen het koude metalen rooster.

Door het rooster hoorde hij de huurder beneden in zijn slaapkamer rondscharrelen (hij was er twee weken eerder komen wonen, maar Kugel kon zijn naam maar niet onthouden; Izaäk, Ismaël of Esau – iets bijbels); uit de tv, die de huurder de hele nacht liet aanstaan, hoorde hij het gezoem van applaus en gelach. Daaronder hoorde hij Moeder, in haar slaapkamer naast die van de huurder, kreunen en kronkelen van pijn. Levende Moeder klonk altijd alsof ze doodging; als ze klonk alsof ze rustig lag te slapen, was ze waarschijnlijk dood.

En hij hoorde toch heel duidelijk getrippel.

Boven.

Op zolder.

Getik?

Getrippel.

Alsof een muis zachtjes aan het poepen was, op zijn zoldervloer zat te poepen.

Als kleine muizenpootjes.

Als typen, bijna.

Marcel Poept, grapte hij. Jules Vermuis. Franz Krabka.

Het waren waarschijnlijk gewoon muizen.

Zachtjes, om Bree niet wakker te maken, kwam Kugel overeind, deed zijn kamerjas aan, pakte de lange metalen zaklantaarn die naast zijn bed lag en sloop zo stilletjes mogelijk over de oude, krakende planken naar de kilte van de donkere gang.

Zou een brandstichter als eerste de zolder in de fik steken?

Zou hij het niet eerder buiten doen? Ergens bij de fundering?

Het is geen brandstichter.

Doe niet zo stom.

Hij pakte het touw dat aan het zolderluik hing en trok het langzaam naar zich toe, in de hoop dat hij geen brandstichter aantrof, in de hoop dat het een muis was, in de hoop dat hij in ieder geval wat muizenkeuteltjes aantrof; als hij muizenkeuteltjes vond, wist hij tenminste dat het geluid door een muis werd veroorzaakt en dan kon hij misschien weer rustig slapen.

Zo is het leven, dacht hij terwijl hij de houten vlieringtrap uittrok: er komt uiteindelijk een dag dat je blij bent dat je poep vindt; een dag waarop het gunstigste resultaat van alle mogelijke resultaten de ontdekking, Jezus zij geloofd, van een hoop stront is.

Kugel klom zo zachtjes als hij kon de krakende trap op.

Misschien was het een muis.

Hij kwam bij de bovenste traptree. Het voelde warm op zolder, warmer dan in de rest van het huis. Het trippelen hield opeens op.

Hallo? fluisterde Kugel.

Waarschijnlijk gewoon een muis.

Hallo?

En toen Kugel geen antwoord kreeg, kroop hij het bedompte, verduivelde donker daarboven in.

3

Het boerendorp Stockton, dat 2400 inwoners telde, was bekend om niets. Er had geen bekend iemand gewoond, er waren geen bekende veldslagen geleverd, er was geen bekende beweging ontstaan, er was nooit een bekend concert gehouden. Op een populaire bumpersticker stond de tekst: NIEMAND HEEFT HIER GELOGEERD. En op een andere stond: GEBOORTEPLAATS VAN NIETS. Een plaatselijk kunstenaar had in het dorp zelfverzonnen historische bordjes geplaatst; OP DEZE PLEK, stond er op een, ZIJN DE MAKERS VAN DE AMERIKAANSE GRONDWET NOOIT SAMENGEKOMEN. HIER HEEFT GEORGE WASHINGTON, stond op een ander bordje, NIET DE ENGELSEN VERSLAGEN. DAT GEBEURDE ERGENS ANDERS.

De inwoners van Stockton gingen prat op het non-verleden van hun dorp en meer en meer stedelingen – tweeverdieners met kinderen en jonge stellen – vonden het tegenwoordig aantrekkelijk om in een plaats te wonen die geen verleden had, die niet door de geschiedenis was beladen.

Zoals veel andere nieuwkomers had de familie Kugel Stockton gekozen omdat de geschiedenis dat niet had gedaan. Ze hadden een oude, houten boerderij gekocht, waar de Founding Fathers hun jeugd niet hadden doorgebracht, met acht ongerepte hectare land waar de Here nooit iets aan iemand had beloofd, met uitzicht over een glooiende, onbekende vallei waar niemand ooit iets had gedaan wat van enig belang voor een ander was geweest. De familie Kugel had behoefte aan een nieuw begin, voor elkaar, voor zichzelf, voor Jonah. Na het afgelopen jaar was dat alles wat ze wilden.

Drie jaar eerder, toen Jonah was geboren, had de vroedvrouw de baby in een dekentje gewikkeld en aan Kugel gegeven. Kugel had zijn kindje diep in zijn grote blauwe ogen gekeken en gefluisterd:

Het spijt me.

Geweldig, had Bree gezegd.

Jonah was mooi, onschuldig en puur, waardoor Kugel zich enorm schuldig voelde dat hij hem op deze wereld had gezet. Een kind verwekken is een vreselijk egoïstische daad, een misdrijf zelfs – iedereen op deze wereld is slachtoffer van een ontvoering uit een betere wereld, of uit helemaal geen wereld, en Jonah was hier tegen zijn zin heen gesleept, door Kugel en Bree, zonder dat hij erom had gevraagd, zonder zijn toestemming, zonder enige goede denkbare reden, enkel en alleen om hun eigen egoïstische verlangens.

Kugel keek naar het kleine mensje in zijn armen, roze, koud en woedend, en schudde zijn hoofd.

Hij zou me voor de rechter moeten slepen, zei Kugel.

Het is voor ons allemaal een heuglijke gebeurtenis, zei Bree. Als hij groter wordt, zal ik het hem wel vertellen.

Als, zei Kugel. Áls hij groter wordt.

En toen, vorig jaar, hadden ze hem bijna verloren.

Jonah was van het begin af aan ziekelijk geweest; geestelijk was hij prachtig, maar lichamelijk een wrak. Lief, gul en warm, maar ook hoestend, proestend en buiklopig. Hij was blond, net als Bree, en tenger, net als Kugel. Kugel gaf hem multivitamines, extra vitamine C, kauwtabletten met zink, probiotica, antibiotica, en iets wat Vloeibare Moestuin heette, een gemeen gezond poederdrankje, waarvan elk glas een knekelveld vol bevatte met de verminkte resten van dertig groenten en ‘meer dan zeventien vruchten’ (dat de fabrikant hieromtrent geen duidelijke informatie verstrekte, maakte Kugel nogal huiverig om het aan Jonah te geven – ze moesten toch weten hoeveel vruchten er precies in zaten? – maar de gedachte dat Jonah dood zou gaan aan ondervoeding als hij het niet aan hem gaf was sterker).

Bree was er minder van overtuigd dan Kugel dat deze prijzige pillen en kostbare drankjes enig effect zouden hebben.

De plas van dit kind, zei ze, wordt de duurste van heel Noordoost-Amerika.

Ondanks alle voorzorgsmaatregelen van Kugel was Jonah die winter doodziek geworden. Op een koude decemberavond kreeg Jonah opeens enorm hoge koorts, terwijl hij eerst alleen maar een vervelend hoestje had. Omdat het wel vaker voorkwam dat Jonah ziek was of dat hij plotseling koorts kreeg, maakten Kugel en Bree zich geen grote zorgen, maar de twee dagen erop kwam er steeds meer vocht in Jonahs longen, vermagerde hij en toen ze hem uiteindelijk midden in de nacht met spoed naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis brachten, moest hij daar bijna drie weken in quarantaine blijven.

Zie je nou wel? had Kugel tegen Bree gezegd.

Zie ík?

Ja, jij.

En jij?

Ík?

Een definitieve diagnose werd nooit gesteld. Ze kregen te horen dat het waarschijnlijk een virus was, virussen werden steeds sterker, waren steeds vaker resistent. Een verkoudheid van nu, zei de verpleegster, is te vergelijken met een griep van tien jaar geleden; de griep van nu is te vergelijken met een longontsteking van twintig jaar geleden.

En waarmee is longontsteking van nu te vergelijken? had Kugel gevraagd.

Daarmee, had ze gezegd en naar Jonah in zijn bed gewezen. Die lag met een zuurstofmasker over zijn gezicht, controleschermen die controleerden, piepers die piepten, slangetjes die uit slangetjes kwamen die uit zijn broodmagere armpjes kwamen.

We waren je bijna kwijt, jochie, fluisterde Kugel tegen Jonah op de dag van zijn ontslag, terwijl hij het haar van zijn zoon zachtjes streelde. We waren je bijna kwijt.

Waar waren jullie me dan kwijt? had Jonah aan Kugel gevraagd.

Het betekent dat je bijna dood was, had Bree geantwoord. Zo zeg je dat.

Jonah zat ingespannen tv te kijken naar SpongeBob die een woedende Octo probeerde te sussen. Na een tijdje kwam de verpleegster met hun papieren en Bree zette de tv uit.

Ik ben liever dood dan kwijt, zei Jonah tegen Bree.

Waarom? vroeg Bree.

Want als ik dood ben, weet ik het toch niet.

Nou, je bent geen van beide, zei Bree. Kom, laten we gaan.

Deze gebeurtenis had een wissel op hun huwelijk getrokken. Kugel voelde dat er iets negatiefs tussen hem en Bree was ontstaan, of erger nog, dat iets positiefs weg was. Hij was boos op zichzelf: waarom had hij de kinderarts niet meer onder druk gezet? Waarom was hij niet eerder met Jonah naar het ziekenhuis gegaan? Waarom was hij niet op zijn instinct afgegaan? En hij was ook boos op haar – waarom had ze niet gezien dat Jonah doodziek was? Waar was haar moederinstinct gebleven? Waarom had ze hem niet eerder laten inenten (waartegen? Tegen alles, godsamme)? – en hij vermoedde dat zij hetzelfde over hem dacht, dat ze allebei teleurgesteld waren in elkaars onvermogen om hun kind te redden, om hem te beschermen, om de monsters op afstand te houden. Het schip van hun huwelijk, dat Jonah veilig door de onstuimige stormen van het leven moest zien te loodsen, was gammel gebleken, gebrekkig, gebroken; bijna gezonken door een ieniemienievirusje. En dus besloten ze om te verhuizen, te vluchten. De stad was een broeinest van ziektes en zorgen, en elke kamer van hun flat droeg een herinnering aan een meningsverschil, een ruzie tussen hen, of erger nog, de herinnering aan de doodzieke Jonah – de bank waarop hij roerloos had gelegen, de deken waarin ze hem hadden gewikkeld toen ze hem in allerijl naar het ziekenhuis brachten. Aan het begin van de lente vertelde een vriend over Stockton. Ze namen er een paar keer een kijkje en op een mooie voorjaarsochtend hadden ze een afspraak met een makelaar die Eve heette en hun een boerderij liet zien die even buiten het dorp te koop stond. Kugel hoopte dat het platteland veiliger zou zijn; Bree hoopte vooral dat haar man er tot rust zou komen. Beiden hoopten dat het een nieuw begin voor hen drieën zou zijn.

Het was een kleine maar charmante boerderij, rond 1850 gebouwd. Oorspronkelijk stond het huis op een perceel van zo’n honderd hectare, maar de laatste jaren waren er kavels van verkocht aan aannemers en projectontwikkelaars. Toch kon deze boerderij nog op acht hectare dichtbegroeid bosterrein bogen en voor zo’n oud huis was het nog in prima bouwkundige conditie. Twintig jaar eerder had het een opknapbeurt gehad, waaronder de installatie van een modern heteluchtverwarmingssysteem en vier dakramen, maar verder verkeerde het in originele staat, van de authentieke zilveren deurknoppen tot het authentieke eiken houtwerk. Aan de voorkant leidden twee grote hardstenen treden naar een pittoreske veranda met brede houten planken, gedraaide pilaren en een kleine metalen gong die altijd wel door een briesje zijn lieflijke riedeltje liet horen. Er waren twee originele gemetselde haarden, een in de woonkamer en een in wat nu een van de twee slaapkamers beneden was; de twee haarden waren afgesloten toen de heteluchtverwarming werd geplaatst, maar ondanks hun onbruikbaarheid toch charmant. Boven waren nog twee slaapkamers; vroeger was de zuidelijke helft van de benedenverdieping een eetkamer, maar tijdens de renovatie was die verbouwd tot twee kleine slaapkamers, die de Kugels wilden gaan verhuren om een gedeelte van de hypotheek te dekken; als ze er eenmaal waren ingetrokken, kon Bree van de zolder haar schrijfkamer maken; het was er niet erg schoon, zei ze, maar er was voldoende licht. Het mooiste was nog, zo merkte Eve op, dat meneer Messerschmidt, de bejaarde eigenaar die er met zijn zoon van middelbare leeftijd woonde, een prijs vroeg die ver onder de marktwaarde lag.

Waarom? wilde Kugel weten. Was er soms iets mis mee?

Natuurlijk is er iets mis mee, had Eve gezegd. Ik zal u zeggen wat er mis mee is, meneer Kugel. De trappen kraken als je erop loopt. In de zomer heb je last van vliegen en in de winter van muizen. Sommige ramen klemmen, andere gaan helemaal niet meer open, en in de lente hangt er een vieze lucht die in de herfst vervangen wordt door een nog viezere lucht. Het is oud, meneer Kugel, dat is er mis mee, net als ik oud ben en u op een dag ook oud zult zijn. Het is onvolmaakt in een wereld die verlangt dat alles volmaakt is; het gebrek van dit huis is dat het gebreken heeft. Ik zal u een geheimpje verklappen, meneer Kugel, het is echt. Als u nep wilt, kan ik u nep laten zien. Ik heb een nepversie van dit type boerderij een paar kilometer verderop, kost tien keer zoveel. De trappen zijn nieuw, de ramen hebben dubbelglas en de natuurlijke zwemvijver is leeggebaggerd, dichtgegooid en er is een kunstmatig zwembad aangelegd – verwarmd, met chloor, zandfilters en een pompinstallatie. De aarde in de achtertuin hebben ze per vrachtwagen uit het noorden gehaald, het gras hebben ze in enorme groene rollen in de laadbak van een dieplader uit het zuiden laten aanrukken. Er is een binnenplaats van beton dat de structuur heeft van echte steen, een terras van kunststof dat er net uitziet als echt hout. Er is een prachtig ingerichte keuken die het echtpaar dat het huis heeft laten bouwen nooit gebruikt heeft omdat ze niet kookten. Het is zo goed geïsoleerd dat je er alleen maar achter komt of het nu zomer of winter is door uit het raam te kijken, maar dat doe je juist weer niet omdat er alles aan is gedaan om je af te schermen voor wat zich buiten afspeelt, namelijk de werkelijkheid. Aan nep hangt tegenwoordig een prijskaartje, meneer Kugel. De werkelijkheid is in de uitverkoop.

Kugel keek naar Bree, kneep in haar hand en glimlachte.

En die lucht dan? vroeg Bree.

Welke lucht? vroeg Eve.

Ruikt u niets? vroeg Bree.

Kugel snoof.

Ik ruik wel iets, zei Kugel.

Het ruikt, zei Bree, alsof er iets is doodgegaan.

Eve glimlachte.

Dat, zei Eve, is een eerlijke lucht, mevrouw Kugel. Het is de lucht van iemand die je geen rad voor ogen draait. Zo ruikt de waarheid, mensen, en daarom herkennen jullie het niet. Snuif het diep op, mevrouw Kugel, laat het in uw longen stromen. Zoals het er nu voor staat met de wereld, is dit misschien wel de laatste keer dat we deze lucht kunnen ruiken.

Mm-hmm, zei Bree.

Kugel keek naar Bree, kneep nog een keertje in haar hand en glimlachte. Vier weken later verhuisden ze. Kort daarna trok ook Kugels bejaarde moeder bij hen in.

Dat meen je niet, zei Bree.

Ze heeft niet lang meer, zei Kugel.

Dat kunnen we ons niet veroorloven, zei Bree, die heen en weer werd geslingerd tussen verbijstering en woede. We hebben de huur nodig om de hypotheek af te lossen. Waar slaat het op om in een huis zonder geschiedenis te gaan wonen als je je moeder meeneemt?

Ze hebben haar nog twee weken gegeven, zei Kugel.

Maar dat, wisten ze allebei, was al ruim een half jaar geleden.