BLAUWE ECONOMIE

10 JAAR
100 INNOVATIES
100 MILJOEN BANEN

GUNTER PAULI

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De Nederlandse vertaling van The Blue Economy is in opdracht van Stichting Energo in de handel gebracht door uitgeverij Nieuw Amsterdam.

© 2012 Paradigm Publications
© 2012 Nieuw Amsterdam Uitgevers
Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel The Blue Economy
Oorspronkelijke uitgever Paradigm Publications, USA
Vertaling Moze Jacobs, Joost van der Meer, Jeske Nelissen en Bill Oostendorp
Tekstredactie Sophie Verburgh
Redactionele adviezen Steven Bolt
Correctie Hanneke Toeset
Met dank aan Masja Horn
Register Ansfried Scheifes
Vormgeving omslag en binnenwerk Philip Stroomberg
Auteursfoto Thomas Schauer

NUR 747
ISBN 978 90 468 1345 4
www.nieuwamsterdam.nl/pauli
www.zeri.org

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juni 2012: Met ISBN 978 90 468 1320 1

INHOUD

De verkwikkende natuur als grootste inspiratiebron, Anne-Marie Rakhorst

Voorwoord

Opdracht

Inleiding

1    TIJDLOZE HULPBRONNEN VOOR DE UITDAGINGEN VAN ONZE TIJD

Natuurkunde en toepasbaarheid

Verkwisting

Hoe kunnen we blij zijn met afval

Overvloed bereiken

2    HET NABOOTSEN VAN ECOSYSTEMEN VOOR EEN BLAUWE ECONOMIE

Overvloed uit schaarste

Voedselzekerheid in Afrika

Een droom houdt een eiland boven water

Progressieve oplossingen in Pueblo

Bagasse, een zoete oplossing

Complete stedelijke systemen

3    HET DOELMATIGE GEBRUIK VAN HULPBRONNEN DOOR DE NATUUR

Structuur en stroming

Termieten, meesters van de doorstroming

Een streep van een andere kleur

Een woestijn van overvloed

Water verzamelen door aantrekking en afstoting

Het betere plakwerk

Geheimen van de draaikolk

Natuurlijke manieren van brandbestrijding

Oplossingen tonen voor duurzaamheidsuitdagingen

4    MARKTLEIDERS WIJZEN DE WEG

Uit kleine zaadjes groeien grote bomen

Nieuwe mogelijkheden, nieuwe perspectieven

Ongebaande paden betreden

De onderkant van de bovenkant

Van 20.000 naar 100 miljoen

5    MBA VAN DE NATUUR (MEESTERSCHAP IN BRILJANTE AANPASSINGEN)

Het toerusten van ondernemers

Drie niveaus van duurzaamheid

Eén innovatie, meervoudige inkomsten

Kringloop van grondstoffen in een gemeenschap

Echte kansen, echte oplossingen

6    KRINGLOOPMODELLEN, MEERVOUDIGE CASHFLOWS

Opwindende koffie

Van pulp tot bron van inkomsten

Van afval tot supervoedingsmiddel

7    HET VERHAAL VAN EEN ZIJDEN DRAAD

Landbouwgrond in de voorhoede

Zijde als kooldioxidevanger

De geometrie van zijde

Het scheelt maar een haar

Zacht als zijde

Biocompatibele medische toepassingen

8    VAN MACHTIG TOT MINUSCUUL

Met kloppend hart

Energie uit walvissen

Gezonde elektriciteit zonder batterijen

Onlinegezondheidsgegevens

Geen koeling? Cool!

(Hebt u het al gehoord?) Furanonen maken furore

Miraculeuze maden

Pijnloze injecties

Spuitbus zonder gas

Innovaties bundelen

Biodiversiteit en gezondheid

9    ALLE KLEUREN VAN DE REGENBOOG: EEN MAKE-OVER VOOR KLEURSTOFFEN EN COSMETICA

Lichtperceptie

Ultraviolet: licht dat mensen niet zien

De evolutie van kleur en perceptie

Pigmenten als handelswaar

Afval voor de een, grondstof voor de ander

De bioraffinaderij van de toekomst

10  ENERGIEVORMEN VAN DE TOEKOMST

Een heroverweging van het energiebeleid aan de vraagzijde

Het ontsluiten van nieuwe energieopties

Elektriciteit uit temperatuurverschillen

Elektriciteit uit zwaartekracht en druk

Energie uit beweging (kinetische energie)

Zonlicht en CO2

11  HET ECHTE GOUD: DE MIJN ALS PLATFORM VOOR HERSTEL

Herstellen van de fouten uit het verleden

De wond verbinden om te genezen

Een methode om methaan af te vangen

Water: van kostenpost tot bron van inkomsten

Energiek besparen op stroom

Energieopwekking door middel van temperatuur en druk

Herstel van het milieu

Chelatie bij complexe ertsen

De mijn als biozuiveringsinstallatie

Het financiële beleid

12  GEBOUWEN ONTWERPEN OP BASIS VAN STROMEN

Van de woning een ecosysteem maken

De zeven stromen van bouwontwerp en leefruimte

Het ultramoderne kinderdagverblijf

Lucht- en lichtstromen

Insecten bieden inzichten met betrekking tot luchtvochtigheid

Een levend filter

Schimmels in de kelder

De uitdaging van driedubbel glas

De stroom van water

Het hitte-eilandeffect

De stroom van geluid

De stroom van energie

De stromen van mensen en materie

Scholen als klaslokalen van duurzaamheid

Huisvesting voor iedereen

Alle stromen in overweging genomen

13  EEN BLAUWE ECONOMIE ALS KRINGLOOPMODEL

Een uitweg uit een impasse

Een wonderlijk kronkelpad

14  EEN NIEUW CONCURRENTIE-MODEL VOOR DE LAGE LANDEN

Een kringloop die begint in Zonhoven (Vlaams-Limburg)

Van tandheelkunde tot wasmiddelen

Een overvloed aan water

Er is toekomst voor steenkool

Glas en bouwen

Glas verdrijft plastic

Groenten, fruit en paddenstoelen

Over schulden en ethiek

EPILOOG HET VERWEZENLIJKEN VAN EEN DROOM

Succes in Californië

Koffie, invasieve soorten en lokale biodiversiteit

Een onrechtvaardige boycot overwonnen

Van ‘ZERI’ naar honderd

APPENDIXEN

Appendix 1 100 door de natuur geïnspireerde innovaties

Appendix 2 100 vooruitstrevende, scherpe en inspirerende businessmodellen

Een op ecosystemen gebaseerde kringloopwerking van grond- en voedingsstoffen, en energie

Iets vervangen door niets

Platformtechnologieën die duurzaamheid versnellen

Bijzondere stof om over na te denken

Literatuur en aanvullende informatie

Register

‘Blauwe economie van Gunter Pauli is gericht op innovatiever, meer, beter, schoner en gezonder. Dat is een inspirerend perspectief ten opzichte van het gangbare milieudenken, dat nog te vaak uitgaat van minder en schaars.’

Jurriaan Kamp, hoofredacteur Ode / For intelligent optimists

‘Gunter Pauli beschrijft op inspirerende en concrete wijze hoe, mede geïnspireerd door de natuur, innovaties worden gecreëerd die de transitie helpen versnellen naar een broodnodige circulaire economie. Het sterke van zijn boek is dat er concrete voorbeelden zijn verzameld die daadwerkelijk plaatsvinden en die anderen kunnen inspireren.’

Robert-Jan van Ogtrop, The Circle Economy

‘Verandering mag dan de enige constante zijn in de geschiedenis, de bereidheid daartoe is niet altijd groot. Toch is en blijft verandering de enige manier om vooruit te gaan. Alleen al in dat opzicht is Blauwe economie van Gunter Pauli interessant. De innovaties die in het boek te sprake komen, genereren bovendien onmiddellijk resultaat, op sociaal, maatschappelijk en economisch gebied: banen, inkomsten en welvaart. De blauwe economie is duurzaam en gebaseerd op slimme innovaties die voortbouwen op de wijsheid verborgen in de ons omringende natuur. Niets is meer voor de hand liggend dan dat.’

Herman Reynders, gouverneur van Limburg

‘Blauwe economie is verrassend, verfrissend en fascinerend. Gunter Pauli zet je aan tot opnieuw nadenken over uitgangspunten die we als vanzelfsprekend aannemen. De klassieke dogma’s die onderwezen worden op onze managementopleidingen worden overboord gegooid. Dat leidt tot uitdagende en inspirerende nieuwe businessmodellen, veelal gebaseerd op briljante toegepaste wetenschap. Gunter Pauli reikt op die manier echt innovatieve oplossingen aan.’

Luc De Schepper, rector van de Universiteit Hasselt

‘Duurzaam ondernemen is een houding, en onze houding wordt bepaald door datgene wat ons inspireert en waar we voor staan. Bovendien is duurzaamheid verbonden met onze positie in de sociale samenleving, in het besef dat ons bestaan vergankelijk en tijdelijk is. Met de vergankelijkheid komt ook de verantwoordelijkheid voor de volgende generaties. Deze elementaire begrippen zitten vervat in Blauwe economie.’ Mario Fleurinck, CEO Melotte

‘Met de inspirerende voorbeelden uit Blauwe economie laat Gunter Pauli zien dat bedrijven die ondernemen op basis van kennis van ecosystemen en biodiversiteit, waarde creëren in plaats van natuur degraderen. Dat geeft hoop voor de toekomst van onze kinderen.

Willem Ferwerda, voormalig directeur International Union for the Conservation of Nature

NL, oprichter Leaders for Nature

DE VERKWIKKENDE NATUUR ALS GROOTSE INSPIRATIEBRON

Een bijzondere man, Gunter Pauli. Ik ontmoette hem in 2010 tijdens het schrijven van mijn boek over nieuwe energie. Ons gesprek gaf mij letterlijk energie. Ik hing aan zijn lippen, luisterde instemmend naar zijn visionaire verhalen.

Voor onze ontmoeting kende ik Gunter Pauli al een beetje. In die zin dat ik zijn boeken had gelezen en me zo duidelijk werd wat ons bindt. We delen onze liefde voor een natuurlijke manier van ondernemen, geïnspireerd op de ingenieuze wetten en principes van de natuur. Een eindeloze stroom van mogelijkheden creërend. De natuur en het bedrijfsleven samen laten vallen, winst genererend voor mensen, bedrijven en het milieu.

De boodschap van Gunter Pauli in Blauwe economie is helder: 10 jaar, 100 innovaties, 100 miljoen banen. Ik hou van duidelijke taal. Maar dan wil ik ook antwoorden die deze missie ondersteunen. Ook die vind ik in Pauli’s wonderschone blauwe economie.

Hij komt met fantastisch concrete antwoorden om de wereld om ons heen in haar natuurlijke schoonheid te eren en tegelijkertijd als bedrijf winstgevend te zijn. Hiervoor gunt hij lezers een kijkje in zijn bedrijfsconcepten. Hij laat zien dat de blauwe economie innovatie, kapitaal en banen oplevert. Hij bewijst. Hij overtuigt. Hij inspireert.

Neem een batterij die werkt op temperatuurverschillen tussen de huid van de gebruiker en zijn omgeving, of via de trilling van stembanden. Dat betekent dus dat mobiele telefoons heel simpel hun eigen elektriciteit op kunnen wekken. Een ideale oplossing voor het regelen van temperatuur en ventilatie in huis ligt besloten in de lucht- en vochthuishouding van de termietenheuvel. De manier waarop termieten luchtkanalen in een heuvel graven om in de zomer koel te blijven, is en blijft geniaal. En wist u dat koffieafval een uitstekende basis is voor het kweken van champignons?

Zo staat dit boek vol met geweldige verhalen en oplossingen. De natuur en omgeving als rijke inspiratiebron. Ik ben er net als Gunter Pauli van overtuigd dat de wereld niet één Goliath, maar duizenden Davids nodig heeft om slimme innovaties te ontwikkelen en op de markt te brengen. Samen maken we het verschil dat nodig is. Samen bouwen we aan duurzame en winstgevende bedrijven.

We geloven niet in de boodschap dat we vooral minder energie moeten gebruiken om optimaal van onze planeet te blijven genieten. De natuur biedt volop alternatieven voor oneindige energie. Als we hier op een natuurlijke manier gebruik van maken, dan is er in deze wereld meer dan genoeg voor iedereen. Dan hoeven we ons niet meer schuldig te voelen over het laten branden van een lamp. Simpelweg omdat we ervoor zorgen dat energie en grondstoffen onderdeel zijn van een duurzame kringloop.

Het is tijd dat we dit besef omarmen in plaats van ons te blijven focussen op onze beperkingen. Laaf je aan de natuur. Durf te leven. Kies heel bewust voor duurzaam ondernemen.

Daarom ben ik ook zo ontzettend blij met de vertaling van Pauli’s boek in het Nederlands. Kennisdeling is in mijn perspectief de sleutel tot succesvol, duurzaam ondernemerschap. Door verhalen, ervaringen, visies en voorbeelden te delen, dragen we allemaal bij aan meer winst voor mens, milieu en maatschappij.

Wereldwijd zijn al meer dan een miljoen exemplaren van The Blue Economy verkocht. Het is in 34 talen verschenen. Speciaal voor deze uitgave schreef Gunter Pauli een extra hoofdstuk: Een nieuw concurrentiemodel voor de Lage Landen. Zeker een interessante toevoeging, omdat Gunter Pauli in Antwerpen is geboren en eigenaar was van het Belgische bedrijf Ecover.

Gunter Pauli maakt ons in Blauwe economie op een fascinerende wijze deelgenoot van de grenzeloze mogelijkheden van zijn blauwe economie: 10 jaar, 100 innovaties, 100 miljoen banen.

Ik wens u ontzettend veel inspiratie en leesplezier.

Anne-Marie Rakhorst

Eigenaar-directeur van Search Ingenieursbureau BV

VOORWOORD

De ideeën die u in dit boek zult tegenkomen, behoren tot de beste vooruitzichten op het realiseren van een concurrerende economie in de 21e eeuw, met een lage koolstofuitstoot en zuinig grondstoffengebruik. Het is opvallend dat een aantal van de beste kansen op werkgelegenheid voortkomt uit het kopiëren van de afvalvrije doelmatigheid van ecosystemen. De wereld van de natuur, met al zijn pracht en diversiteit, heeft op vernuftige, onverwachte en contraintuïtieve wijzen al veel duurzaamheidsuitdagingen voor de mensheid opgelost. Door het ontraadselen van de fascinerende chemische eigenschappen, processen, structuren en ontwerpen die organismen – van bacteriën en weekdieren tot reptielen en zoogdieren – in de loop van duizenden jaren hebben ontwikkeld en beproefd, kunnen we misschien nieuwe, grensverleggende oplossingen vinden voor de vele uitdagingen waar onze planeet – bevolkt door zes miljard mensen, en tegen het jaar 2050 ruim negen miljard – voor staat.

Blauwe economie van Gunter Pauli zet de deur open naar dit nieuwe, toekomstgerichte gebied. De baanbrekende ontwikkelingen waar dit boek de aandacht op vestigt, zullen leiders uit het bedrijfsleven en de overheid er snel van overtuigen dat de geavanceerde wetenschap waarop deze berusten verder verkend en ontwikkeld moet worden. Het boek richt de schijnwerpers op het innovatieve werk van Emile Ishida (Japan), Wilhelm Barthlott (Duitsland), Andrew Parker (VK), Joanna Aizenberg (Rusland/Verenigde Staten), Jorge Alberto Vieira Costa (Brazilië) en veel andere innovatieve wetenschappers, die weigeren zich neer te leggen bij conventionele wijsheden of gevestigde praktijken. Door hun werk te beschrijven laat Blauwe economie zien dat we manieren kunnen vinden om natuurkunde, scheikunde en biologie toe te passen met hernieuwbare grondstoffen en duurzame gewoonten, net zoals ecosystemen dat doen. Dit behoort niet meer tot het rijk van de sciencefiction, het gebeurt écht, hier en nu. Met het juiste beleid voor onderzoek en ontwikkeling en met marktbewuste promotiestrategieën bieden deze grondstoffen en methoden volop mogelijkheden om sneller te kunnen inspelen op mondiale vraagstukken.

Wanneer het model van Blauwe economie op grote schaal wordt toegepast, kan dat op zijn beurt een solide basis vormen voor het implementeren van de agenda van het Biodiversiteitsverdrag en de missies van organisaties als UNEP (United Nations Environment Programme – het milieuprogramma van de VN) en de natuurbeschermingsorganisatie IUCN (International Union for the Conservation of Nature). Momenteel gaan er in een ongekend tempo soorten verloren. Veel wetenschappers zijn van mening dat de wereld nu de zesde uitstervingsgolf doormaakt, die hoofdzakelijk is te wijten aan economische modellen en menselijke handelwijzen waarin de belangrijke bijdragen die soorten, habitats en ecosystemen aan ons leven en dat van de levensondersteunende systemen van deze planeet leveren, zwaar worden onderschat.

Deze soorten in ecosystemen vormen de essentiële basis van onze mega-economie door hetgeen ze opleveren op lokaal, regionaal en mondiaal niveau. Veel soorten en processen uit ecosystemen bieden aanwijzingen voor potentieel belangrijke prestaties bij de productie van geneesmiddelen, voedingsgewassen, biobrandstoffen en energiezuinige grondstoffen. Die zijn mogelijk essentieel voor maatschappelijke maatregelen om de klimaatverandering te verzachten of ons eraan aan te passen. Zulke prestaties zullen beslist nodig zijn om nieuwe duurzame bedrijven en industrieën op gang te helpen die voor degelijke, duurzame banen kunnen zorgen. De honderd innovaties die in Blauwe economie worden beschreven, leveren, samen met veel andere die op de website van Blauwe economie worden voorgesteld, in potentie naar schatting honderd miljoen banen op. Die schatting wordt des te aannemelijker wanneer we bedenken dat er tegenwoordig meer mensen zijn betrokken bij hernieuwbare energie dan bij de olie- en gasindustrie samen, en dat de investeringen in wind- en zonne-energie en geothermische energieopwekking die in nieuwe op fossiele brandstoffen gestookte krachtcentrales overtreffen.

Volgens voorspellingen van de Verenigde Naties zullen in 2025 1,8 miljard mensen leven in landen of gebieden met waterschaarste. Tweederde van de wereldbevolking zou te maken kunnen krijgen met waterstress. Klimaatverandering zal de waterproblemematiek verergeren als gevolg van extremere weersomstandigheden. Stelt u zich eens een wateropvangsysteem voor, geïnspireerd op dat van de Namibische woestijnkever. Dat vindingrijke insect woont op een plaats waar nog geen centimeter regen per jaar valt, toch kan het water halen uit de mist die een paar ochtenden per maand in stormen over de woestijn waait.

Onlangs hebben onderzoekers een oppervlak ontworpen dat is geïnspireerd op de wateraantrekkende bobbels en waterafstotende gleuven in schubben op de vleugels van deze kever. Daarmee kunnen de insecten waterdruppels verzamelen en afvoeren die dunner zijn dan een menselijke haar. Er zijn proeven gedaan met het opvangen van de waterdamp van koeltorens met behulp van een techniek die lijkt op die van deze kever. De eerste tests hebben uitgewezen dat met deze uitvinding 10 procent van het verspilde water kan worden teruggewonnen. Dit verlaagt de energierekening voor de nabijgelegen gebouwen door het warmte-eilandeffect te verminderen. Jaarlijks worden naar schatting 50.000 nieuwe waterkoeltorens gebouwd en elk groot systeem verliest meer dan 500 miljoen liter water per dag. Zelfs een besparing van 10 procent is dus aanzienlijk. Andere onderzoekers laten zich door het wateropvangsysteem van de kever inspireren om tenten te ontwikkelen die zelf water opvangen, of werken aan labs-on-a-chip, ‘microlaboratoria’ bestaande uit oppervlakken waarop verschillende chemische stoffen zijn aangebracht. Aan deze nieuwe ontwikkeling werken nu twintig mensen, maar wereldwijd zou deze ontwikkeling weleens 100.000 nieuwe banen kunnen opleveren.

In Blauwe economie wordt een project besproken in Benin, waar een nieuw landbouw- en voedselverwerkingsysteem nabootst hoe in een ecosysteem voedingsstoffen worden hergebruikt in een ‘cascade’, een kringloopsysteem. Dierlijk afval van het slachthuis wordt verwerkt in een madekwekerij om als voedsel voor vissen en kwartels te dienen; biogas levert elektriciteit en planten zorgen voor waterzuivering. Dit project is een microkosmos van blauwe economie. Voor dezelfde dollar, euro, roepie, of yuan die het genereert, zorgt het voor inkomen, bestaans- en voedselzekerheid, terwijl het afval wordt gerecycled en opnieuw wordt gebruikt. Momenteel werken er 250 mensen. In potentie zou het 500.000 banen kunnen opleveren als dit kringloopmodel in elk Afrikaans slachthuis werd gebruikt, en vijf miljoen banen wereldwijd.

Het is al bijna zeventig jaar geleden dat de Zwitserse ingenieur George de Mestral, nadat hij tijdens een wandeling op het platteland de zaden van de klis bestudeerde, die met hun haakjes zo hardnekkig aan zijn kleren bleven zitten, met een uitvinding kwam die bekend is komen te staan als Velcro®, oftewel klittenband. Tegenwoordig worden gebouwen, zoals een winkelcentrum in Zimbabwe, een ziekenhuis in Colombia, een school in Zweden en de Zoological Society in Londen, gekoeld door structuren die zijn geïnspireerd op termietenheuvels. Tegelijkertijd zijn technische opleidingen over de hele wereld verwikkeld in een wedren om veel efficiëntere zonne-energie te ontwikkelen op basis van de moleculen en processen van fotosynthese. In Blauwe economie ligt de nadruk op het enorme potentieel van dergelijke innovaties. Het richt de aandacht op het omslagpunt waarvan tegenwoordig sprake is doordat een groot aantal van zulke doorbraken zich in de laboratoriumfase bevindt, in ontwikkeling is of al op de markt gebracht is.

De wereld wordt geteisterd door voedsel-, brandstof-, milieu-, financiële en economische crises. Het verlies van ecosystemen en biodiversiteit heeft geleid tot een klimaatcrisis en er dreigt een ramp op het gebied van natuurlijke hulpbronnen. Een blauwe economie, in staat om tot een systematische aanpak van deze vele uitdagingen te komen en gereed om alle kansen die zich kenbaar maken aan te grijpen, is nu van essentieel belang. Onze aarde is altijd onze grootste hulpbron geweest. In dit boek worden honderd nieuwe redenen genoemd waarom investeren in zowel lokale als mondiale duurzame ecosystemen nog altijd verdedigbaar en belangrijk is. Door de logica van de natuur te volgen kunnen we een fundament leggen voor maatschappelijke omwentelingen en economische transformaties die zich van onderop kenbaar maken.

Leonardo da Vinci vatte de kracht van ecosystemen en het doelmatig grondstoffengebruik van de natuur samen in zijn Codex Atlanticus: ‘Alles komt voort uit alles, alles is gemaakt van alles; alles verandert in alles, want alles wat in de elementen bestaat, is gemaakt van deze elementen.’

Achim Steiner

Vicesecretaris van de Verenigde Naties

United Nations Environment Programme (UNEP)

Ashok Khosla

Voorzitter van de

Development Alternatives (DA – New Delhi)

LATEN WE NIET MEER VAN DE AARDE VRAGEN.
LATEN WE MEER DOEN MET WAT DE AARDE BIEDT.

Gunter Pauli

OPDRACHT

De poging om tot nieuwe inzichten te komen op basis van de elegantie van ecosystemen is allesbehalve een eenzame onderneming. Hoewel ik dit boek alleen heb geschreven, komen de inspiratie, de energie en de steun die ik ontving voort uit een divers netwerk van oude vrienden, naaste familie en soms verrassende nieuwkomers.

Ashok Khosla, Anders Wijkman en Heitor Gurgulino de Souza, medeinspirators en leden van de Club van Rome, gaven met hun intellectuele steun het debat structuur. Van meet af aan boden zij royaal steun aan mijn poging om doorbraken aan te wijzen die verder gaan dan ‘groene’ batterijen en kunststoffen op basis van maïs. Jorge Reynolds, met wie ik tot mijn grote voorrecht al meer dan 25 jaar mag samenwerken, leverde uit de eerste hand dieper inzicht in de wijze waarop ontdekkingen over het functioneren van het hart van de walvis niet alleen invloed kunnen hebben op de gezondheid van hartpatiënten maar op de hele samenleving. Zijn uitvindingen bieden een frisse kijk op de wijze hoe innovatieve ontwikkelingen in de gezondheidszorg een doorbraak kunnen betekenen voor de gezondheid van de planeet en tegelijkertijd het fundament kunnen vormen van een concurrerende industrie, met als feitelijk resultaat een krachtige, welbewuste synchroniciteit. Jorge maakt ook deel uit van een kleine kern van personen die getuige was van de verwezenlijking van de droom van Paolo Lugari in Las Gaviotas, waar de kracht van symbiose in natuurlijke ecosystemen werd ingezet om eeuwenlang ondoordacht menselijk grondmisbruik te herstellen.

De talloze technische bladzijden met overzichten van wat de natuur en ecosystemen voor elkaar krijgen, kwamen pas tot leven toen wetenschappers als Joanna Aizenberg, Andrew Parker, Peter Steinberg, Christer Swedin, Jorge Alberto Vieira Costa en Fritz Vollrath hun diepgaande kennis bijdroegen en helder en met veel hartstocht mogelijkheden schetsen. Hun inspanningen, in combinatie met het pragmatisch ondernemerschap van Curt Hallberg, Emile Ishida, Mats Nilsson en Norman Voyer, zorgden voor een schat aan inhoudelijk materiaal dat de basis vormt voor de ideeën die in dit boek centraal staan.

Toen ik me vervolgens verdiepte in het werk van systeemintegrators als Paolo Lugari (Gaviotas), pater Godfrey Nzamujo, John Todd en Anders Nyquist, werd ik me bewust van de enorme kracht van de bundeling van deze technologieën in systemen die iets tot stand brengen wat economisch haalbaar is, in hoge mate natuurlijk, uiterst complex, maar ook heel eenvoudig. Ik wist dat zij me met hun energie op het spoor hadden gezet van iets wat écht de moeite waard was. Zonder de tijd die meer dan honderd wetenschappers en ondernemers royaal voor me uittrokken, zou ik nooit kennis hebben genomen van hun kijk op mijn ambities om te beschrijven hoe het door toepassing van de logica van ecosystemen op economische systemen mogelijk is een duurzaam bestaan te realiseren en tegemoet te komen aan de basisbehoeften van iedereen.

Dan is er nog de energie die nodig is om dit karwei, tegen alle verwachtingen in, vol te houden. Toen mijn toenmalige partners de grotere doelen lieten schieten en besloten intellectueel eigendom ten eigen bate te beheren, zorgde het moreel leiderschap van mijn mentor, Elie Wiesel, ervoor dat ik me ben gaan richten op het grotere goed. Dat stelde me in staat het overdreven romantische beeld dat ik van elke afzonderlijke natuurlijke soort had te laten varen en mijn aandacht te richten op de wezenlijke kracht van ecosystemen en het scala aan ondernemingskansen die deze bieden. Bij al die veranderingen was mijn vrouw, Katherina, mijn grootste steun en toeverlaat. Haar onvoorwaardelijke ondersteuning hielp me te beseffen hoe belangrijk het is niet uit te gaan van oppervlakkige voorspellingen van geïdealiseerde bedrijven, maar te kijken naar systematische banencreatie die een nieuwe inhoud geeft aan concurrentievermogen en een nieuwe economische structuur oplevert voor de hele wereldbevolking.

Diverse organisaties over de hele wereld hebben me uitgenodigd nieuwe inzichten te delen, in discussie te gaan, voorstellen aan te scherpen en prioriteiten te stellen. Enkele waardevolle uitwisselingen die mijn inzichten verrijkten waren de ontmoetingen met Bioneers at the Bay (Massachusetts, VS, georganiseerd door het Marion Institute), de raad van bestuur van UNEP in Nairobi, Kenia, de COP over biodiversiteit in Bonn, de top van industriële leiders in New Delhi, bankiers en boeren bij de ABSA BANK in Stellenbosch, Zuid-Afrika, het deskundigenpanel van Al Gore betreffende oplossingen voor de klimaat-veranderingen in New York, de GLOBE-meeting op de G8 in Tokio, de LIFT-conferentie in Marseille, het jaarlijkse ingenieurscongres (ANPEI) in Brazilië, de APEC CEO-top in Singapore, de Algemene Vergadering van de UNIDO in Wenen, en de jaarvergadering van 2009 van de Club van Rome in Amsterdam.

Het grootste geschenk dat ik in de afgelopen tien jaar ontving was misschien wel de spinnenbeet (van de vioolspin), waardoor ik vier weken in een rolstoel moest zitten en negen weken op krukken moest lopen. Terwijl het me er niet van weerhield de hele wereld af te speuren naar oplossingen, kreeg ik hierdoor wel de tijd om in Marion, Massachusetts, na te denken over hoe het in de toekomst verder moest. Michael Baldwin, oprichter van het Marion Institute en Peter Dean, zijn collega-bestuurslid, boden me een zeldzame kans om na te denken en te reflecteren, terwijl er een nieuwe wereld aan mijn horizon verscheen.

In diezelfde periode kwam door de energie en daadkracht van Peter Dean en Erin Sanborn het platform tot stand dat dit project al verdiende sinds Achim Steiner, directeur van het milieuprogramma van de VN, besloot het initiatief te ondersteunen. Ik ben erg dankbaar dat Achim deze poging om te kijken naar de opkomende blauwe economie is blijven steunen. Toen verscheen de redactie die de geest van deze baanbrekende onderneming kon omzetten in taal die iedereen bereikt. Martha Fielding verkortte mijn verhaal met 100.000 woorden en vertaalde mijn inzichten over deze wereld in opkomst in een vloeiende stroom woorden en begrippen waarmee meer lezers bereikt kunnen worden dan alleen deskundigen en degenen die al overtuigd zijn.

In 1979 nodigde Aurelio Peccei, oprichter van de Club van Rome en mijn persoonlijke mentor, me uit de jaarlijkse bijeenkomst van de Club in Salzburg bij te wonen. Dertig jaar later beschouwden de leden van de Club dit boek waardevol genoeg om een ‘Rapport aan de Club van Rome’ te worden genoemd, in de rijke traditie van historische publicaties als Grenzen aan de groei en Factor Vier. Het is een eer die tot bescheidenheid stemt. Daarom neem ik het met grote dankbaarheid op me deze verwachtingen waar te maken. Het is mijn diepste wens om te kunnen bijdragen aan de ideeën over en de vormgeving van de duurzame samenleving die werd verwoord door de grondleggers van de Club van Rome.

Heel veel mensen hebben een belangrijke rol gespeeld bij het tot stand komen van dit boek, maar de belangrijkste inspiratie vormden misschien wel mijn zonen, Philipp-Emmanuel en Louis-Hadrien, die net op deze wereld zijn aangekomen, mijn ogen hebben geopend en ervoor zorgen dat ik positief naar de toekomst kijk, en die weer dat fundamentele gevoel in me wakker hebben geschud dat ouders de verantwoordelijkheid hebben een omgeving te scheppen die kan bijdragen aan een betere toekomst. Mijn oudere zonen, Carl-Olaf en Laurenz-Frederik, waren de eerste lezers van dit boek. Mijn geadopteerde dochter Chido komt de eer toe dat zij laat zien dat alles in dit boek geen fantasie is. Het is werkelijkheid in wording, zoals beschreven in de hoofdstukken van Blauwe economie. Dat biedt hoop. Met uitgaven in meer dan dertig talen in 2012 lijkt het erop dat de wereld begint te luisteren.

ALS WE ONZE KINDEREN ALLEEN MAAR LEREN WAT WE WETEN,
KUNNEN ZE HET NOOIT BETER DOEN DAN WIJ.

Gunter Pauli

INLEIDING

Toen ik in de jaren tachtig de boeken van Lester Brown en zijn team van het Worldwatch Institute las, werd ik aangespoord die schat aan gegevens over mondiale milieuvraagstukken voor iedereen toegankelijk te maken. De vloedgolf van negatieve cijfers en trendanalyses, gebaseerd op gegevens van de Amerikaanse overheid, liet nog slechts weinig positief licht aan de horizon zien. Daarom zette ik een uitgeverij op om State of the World en Vital Signs onder de aandacht te brengen van onwillige luisteraars: de zakelijke gemeenschap in Europa. Als ondernemer had ik inmiddels een zestal bedrijven opgezet, en ik was ook een bezorgd burger. Toen begin jaren negentig mijn twee zonen Carl-Olaf en Laurenz-Frederik werden geboren, ging er, zoals bij zo veel jonge vaders en moeders, een gedachte door mijn hoofd: we willen de wereld voor onze kinderen in een betere toestand achterlaten dan wij hem van onze ouders gekregen hebben. Nu mijn oudste zonen bijna twintig jaar later hun eindexamen hebben gedaan, moet ik bekennen dat het een ware herculestaak lijkt.

Naarmate het leven vordert en onze diepe zorgen zich in rimpels uiten, kunnen we niet alleen maar geëngageerde burgers blijven, bezorgd over de toekomst, verdrietig over alles wat fout gaat. We moeten ons herorganiseren en manieren vinden om het fundament te leggen waarop de volgende generatie het beter kan doen dan wij. Misschien is dat wel de grootste vrijheid die we onze kinderen kunnen bieden: dat we hun toestaan anders te gaan denken en, belangrijker nog, anders te gaan handelen. Het is dan ook nuttig om na te denken over een positief denkraam en een concreet actieplatform dat we de toekomstige generaties kunnen nalaten. Dat is misschien wel onze grootste uitdaging. Het slechte nieuws betreft niet alleen de gezondheid van onze planeet. Voor het eerst in tientallen jaren beseffen we dat het economische systeem ook afbrokkelt.

Als een van de eerste medewerkers van de Club van Rome, het informele gezelschap van geëngageerde beleidsmakers, wetenschappers, vooraanstaande zakenlieden en internationale ambtenaren, weet ik maar al te goed hoe belangrijk het is om mensen wakker te schudden. In het rapport Grenzen aan de groei werd duidelijk de vicieuze cirkel geschetst van een explosieve bevolkingsgroei, milieuaantasting, ongebreidelde industriële groei en normverval. Als uitgever van het rapport State of the World van Worldwatch in een aantal Europese talen en als enthousiast deelnemer aan de Club van Rome gedurende dertig jaar, kon ik die negatieve conclusies nooit los zien van de noodzaak tot positief handelen.

Ik voegde me bij de raad van bestuur van Ecover, een Europese producent van biologisch afbreekbare schoonmaakmiddelen en werd later bestuursvoorzitter van dit pioniersbedrijf. Toen zelfs de grootste fabrikanten ons afbreekbare bestanddeel – palmolievetzuren – als standaardvervanging voor petrochemische oppervlakteactieve stoffen gingen gebruiken, nam de vraag naar dit alternatief sterk toe. Hierdoor werden veel grondstoffenleveranciers, met name in Indonesië, ertoe aangezet grote delen van het regenwoud te vervangen door palmboomplantages. Bij de vernietiging van het regenwoud ging ook een groot deel van het leefgebied van de orang-oetan verloren. Zo kwam ik er tot mijn verdriet achter dat biologische afbreekbaarheid en hernieuwbaarheid niet per definitie gelijkstaan aan duurzaamheid.

In mijn eerste artikel over dit onderwerp, dat in 1991 verscheen in Seoel, riep ik het bedrijfsleven op de doelmatigheid van ecosystemen na te bootsen. Het slimme van een ecosysteem zit hem niet alleen in wat het oplevert, zoals schoon water en schone lucht, de aanvulling van vruchtbare bovengrond en een evenwichtige beheersing van bacteriën, en een evolutionair proces zonder einde, altijd op zoek naar betere oplossingen en meer doelmatigheid. Ecosystemen zijn ook een inspiratiebron voor de verandering van ons uiterst verspillend productie- en consumptiemodel. In het artikel gaf ik aan dat duurzaamheid alleen te realiseren is wanneer ons systeem het begrip ‘afval’ ter zijde schuift en voedingsstoffen en energie in kringloopketens gaat benutten, net als de natuur.

Na de ontnuchterende ervaring met Ecover werd ik door professor Heitor Gurgulino de Souza, rector van de Universiteit van de Verenigde Naties die wordt gehuisvest door de Japanse regering, uitgedaagd een economisch systeem te ontwerpen dat geen afval en geen uitstoot zou voortbrengen, maar arbeidsplaatsen zou scheppen, sociaal kapitaal zou bijdragen en niet tot hogere kosten zou leiden. Drie jaar voor de aanvaarding van het Verdrag van Kyoto accepteerde ik die uitdaging. Zo had ik de gelegenheid om me vanuit een academische ivoren toren te gaan voorstellen hoe we de productieve en evolutionaire interacties van natuurlijke ecosystemen kunnen nabootsen, waarbij afval van de een voedsel voor de ander is. Ik nam mij eveneens voor een hele reeks van onze productiemiddelen te vervangen door natuurkundige processen die niets vervuilen, geen grondstoffen behoeven en dus heel efficiënt werken. Na bijna drie jaar onderzoek werd in samenwerking met het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties in Zwitserland de ZERI Foundation opgericht, met als enige doelstelling het implementeren van baanbrekende projecten die konden aantonen dat een wetenschappelijk uitvoerbaar en economisch levensvatbaar productie- en consumptiemodel mogelijk is.

Bij de viering van de eerste tien jaar pionierswerk over de hele wereld, gaf het bestuur van ZERI (Zero Emissions Research and Initiatives) in 2006 de opdracht een inventarisatie te maken van innovaties die waren geïnspireerd door natuurlijke systemen. Al was het uitgangspunt louter het verzamelen van collegiaal getoetste, openbaar toegankelijke wetenschappelijke literatuur, dit groeide al snel uit van een romantische en fascinerende speurtocht naar de virtuositeit van elke soort die een opvallende bijdrage aan de biodiversiteit levert, tot een onderzoek naar een economisch model dat ondernemers kon inspireren de mensheid in het algemeen en de menselijke productie en consumptie in het bijzonder een levensvatbare en duurzame weg te laten inslaan. Bij het begin van dit onderzoek had ik de gelegenheid om met Fritjof Capra te werken aan de redactie van Steering Businesses Towards Sustainability, in 1996 door de Universiteit van de Verenigde Naties uitgegeven. Dit project leidde tot een stortvloed aan ideeën. Ik besefte dat mijn zoektocht naar een nieuwe generatie mogelijkheden was gebaseerd op de overtuiging dat als ik de bedrijfsmodellen die ik voor ogen had beschreef, anderen misschien geïnspireerd zouden worden om ondernemer te worden. Het onderzoeksteam bestudeerde en becommentarieerde duizenden toepasselijke artikelen in Engelstalige wetenschappelijke publicaties. Hetzelfde gebeurde met vergelijkbare Spaanse, Duitse, Chinese en Japanse publicaties. Mijn taak was die allemaal door te nemen en me voor te stellen welke van die bijna drieduizend initiatieven het bedrijfsleven de kans zouden bieden een duurzame weg in te slaan, zonder subsidies of belastingvoordeel. Ik overwoog welke innovaties konden worden gebundeld tot een systeem dat op dezelfde wijze kon werken als ecosystemen, door casussen die door diverse spelers waren ontwikkeld te bundelen en efficiënter gebruik te maken van de bestaande, onfeilbare wetten van de natuurkunde die geen uitzonderingen kennen.

Als ondernemer met een hang naar innovatie legde ik een shortlist van 340 technologieën voor aan een team van bedrijfsstrategen, financieringsexperts, onderzoeksjournalisten en beleidsmakers. Dat gebeurde vóór de huidige recessie, terwijl de wereld nog luchtkastelen aan het bouwen was met niet-bestaand geld, en schulden opstapelde door meer uit te geven dan er binnenkwam. Gedurende twee jaar ontmoette ik uitvinders en ondernemers van over de hele wereld. Ik had tientallen vergaderingen met financieel analisten, economisch journalisten en deskundigen op het gebied van bedrijfsstrategie. Daardoor werd de logica aangescherpt van de selectie van de honderd opmerkelijkste innovaties, die in appendix 1 worden opgesomd en die in de jaren daarop werden bijgewerkt en voorgesteld op de website van Blauwe economie. Toen sloeg de recessie toe. Aan het einde van 2008, toen de Verenigde Naties bekendmaakten dat de ineenstorting van de financiële markten tot een verlies van meer dan vijftig miljoen banen in ontwikkelingslanden had geleid, kwam ik tot bezinning. Ik vond geen voldoening meer in het zoeken van een pakkende foto bij een wetenschappelijke verklaring. Ik had iets meer uit te dragen dan de inspirerende virtuositeit van elke soort die we onderzocht hadden.

Een nieuw team ging alle informatie die we hadden nog eens bekijken en onderzocht de dynamiek van de ondergang van het huidige economische model in het licht van de geïnventariseerde innovaties. We zagen de feniks van nieuwe groei, waarbij de logica van kortetermijnresultaten en bonussen verandert in een logica waarin een wereld met beperkte hulpbronnen in staat is met wat we hebben te voldoen aan de basisbehoeften van mensen en alle andere levende wezens die de aarde rijk is. Ik zag een duidelijk model ontstaan dat ondernemers over de hele wereld unieke kansen kon bieden om het heersende zakelijk paradigma, dat bekendstaat als ‘kernactiviteit op basis van kerncompetentie’, te veranderen. Het ging niet over klonen en genetische manipulatie, beschermd door patenten die meer op biopiraterij dan op echte innovatie lijken. Het ging over de diepgaande logica en gevoeligheid van ecosystemen. De shortlist van honderd innovaties was geïnspireerd op het vermogen van ecosystemen om zich altijd naar een hoger doelmatigheidsniveau te ontwikkelen, voedingsstoffen en energie kringloopsgewijs te hergebruiken, niets verloren te laten gaan, de capaciteiten van alle deelnemers te benutten en in de basisbehoeften van iedereen te voorzien met wat lokaal voorhanden is. Er bestaat geen scheiding tussen ondernemers en sociale ondernemers, iedereen is sociaal, iedereen staat in dienst van het waarborgen van de evolutionaire kracht van verandering.

Dit soort inzichten hebben gestalte gekregen in het fundament van dit boek en hebben mij in staat gesteld de contouren van een blauwe economie te schetsen en te beseffen dat de huidige economische beroering een verhulde zegen is. Misschien kunnen we nu eindelijk een halt toeroepen aan het onrealistisch consumentisme dat de economie naar onoverkomelijke schulden heeft opgestuwd. Consumenten aansporen om meer uit te geven is een stereotiep voorbeeld van de blinde logica waarmee burgers worden overgehaald een uitweg uit deze crisis te kopen door ons allemaal, maar ook de volgende generaties, in schulden te steken die we nooit zullen kunnen terugbetalen. Door deze gewetenloze benadering van de schulden van particulieren, bedrijven en overheden wordt de liquiditeit van de hele wereld overgeheveld naar een ‘bankonomie’, die verder iedereen die het echt nodig heeft krediet ontzegt. Zulke handelwijzen vormen de basis van een failliet economisch model, een rode economie die leent – van de natuur, van de mensheid, van het gemeenschappelijk goed van iedereen, en van centrale banken die hun onafhankelijkheid van de politiek zijn kwijtgeraakt – waarbij de gedachte aan terugbetaling eindeloos naar de toekomst wordt verschoven. Onverzadigbare grootschalige economieën zoeken harteloos naar steeds lagere marginale kosten voor elke extra geproduceerde eenheid, waarbij neerbuigend wordt voorbijgegaan aan alle onbedoelde gevolgen, die al snel worden gezien als een noodzakelijke bijkomstige schade, iets wat een beschaafde samenleving nooit zou mogen tolereren. De financiële crisis van 2008 was het gevolg van de fusie- en overnamekoorts van bankiers en zakelijke beleidsmakers, waardoor de activa stegen en zulke enorme schulden ontstonden dat de groei zichzelf vernietigde. De crisis van 2011 was het gevolg van overheden die meer uitgaven terwijl ze het onmogelijke beloofden, maar totaal niet keken naar het vermogen om inkomsten te genereren. Dat is het verhaal van een falende economie van ‘rood staan’.

Vergeleken daarbij moeten bedrijven in een groen economisch model meer investeren en consumenten meer betalen, om met behoud van het milieu hetzelfde, of zelfs minder, te bereiken. Dat vormde op het hoogtepunt van de economische groei al een uitdaging, maar het is een oplossing die weinig kans heeft in een tijd van economische neergang. Ondanks alle goede wil en moeite heeft de groene economie niet de zo gewenste levensvatbaarheid gekregen. Als we verder kijken, zien we een blauwe economie, die zich richt op vraagstukken van duurzaamheid die aan louter behoud voorbijgaan. Een blauwe economie houdt zich bezig met herstel. Je zou kunnen zeggen dat blauwe economie gaat over ecosystemen die hun evolutionaire weg kunnen voortzetten, zodat iedereen kan profiteren van de eindeloze stroom creativiteit, aanpassingskracht en overvloed van de natuur.

Wie jong van geest is zal de kansen aangrijpen om te ondernemen op een manier waarbij ecosystemen worden nagebootst en energie en grondstoffen in kringloopketens worden benut, waarbij ze worden omgezet in inkomen, sociaal kapitaal en werkgelegenheid. Wanneer we de concepten van een blauwe economie implementeren, kunnen de beslissingen van miljoenen actoren in de plaats komen van het dirigisme van enkele marktleiders, monopolistische bedrijven of staatsdominantie en wordt een krachtige, nieuwe sociale en economische structuur zichtbaar. Door de betrokkenheid en inzet van burgers zullen de regels van het spel veranderen en zal een echte omslag tot stand komen. Ervaring en toegang tot geld werden nooit als een nadeel beschouwd. Nu we out-of-the-box moeten denken om de uitdagingen waarvoor we staan op te lossen, is het dat wel. Op een moment in de geschiedenis dat het duidelijk wordt dat we de maximale olie- en voedselproductie bijna hebben bereikt, kunnen we praktische ideeën en inspiratie putten uit ecosystemen door te kijken hoe ze in staat zijn creativiteit en evolutie toe te passen bij het overwinnen van uitdagingen om te overleven. Dit boek wil een bijdrage leveren aan het ontwerp van een nieuw economisch model dat niet alleen in staat is tegemoet te komen aan de behoeften van iedereen, maar het kunstmatige begrip ‘schaarste’ omzet in een gevoel dat het aan-wezige genoeg is – en zelfs overvloedig.

De verspilling van materiële hulpbronnen waar stortplaatsen en verbrandingsovens van getuigen is betreurenswaardig, maar de verspilling van menselijk kapitaal is absoluut onaanvaardbaar. Wanneer het aantal werkloze jongeren in industrielanden rond de 25 procent schommelt en in ontwikkelingslanden boven de 50 procent ligt (zoals in Spanje en Griekenland), is het niet zo moeilijk voorstelbaar wat het voor onze mondiale samenleving betekent als haar leiders de volgende generatie als nutteloos beschouwen – of erger nog, als jongeren en kansarmen zichzelf als nutteloos beschouwen. Het is een teken van een systeem in ernstige neergang, een maatschappij in opperste crisis, wat wordt onderstreept door stijgende cijfers betreffende geweld, criminaliteit, terrorisme, drugsmisbruik, illegale immigratie, schooluitval en de abominabele behandeling van bevolkingsgroepen of gemeenschappen die al gevaar lopen of achtergesteld zijn.

Abdul Salam al-Majali, die zowel voorzitter van de Universiteit van Jordanië als minister-president van dat land was, zei ooit: ‘Expose – do not impose’ [Laat zien – leg niet op]. Als het ons doel is een betere wereld te creëren voor iedereen, niet alleen een hoger banktegoed voor enkelen, als we bereid zijn risico te pareren met voordeel, dan kan verstandige bezinning, gebaseerd op degelijke wetenschap en gedocumenteerde voorbeelden, ons helpen ons dat doel voor te stellen en te bereiken. Met een krachtig platform voor ondernemerschap kunnen we het succes van ecosystemen in het opruimen van afval en het bereiken van volledige werkgelegenheid en productiecapaciteit nabootsen. Een veelheid van kleine initiatieven over de hele wereld kan de basis vormen voor nieuwe mogelijkheden tot ondernemen die de overgang kunnen bevorderen naar een macro-economisch systeem. In plaats van te wachten totdat beleidsmakers tot overeenstemming komen, kiezen wij een andere richting door mensen overal te laten zien welke voor iedereen toegankelijke mogelijkheden de regels van het zakelijk spel voorgoed zullen veranderen.

Het is verbazingwekkend hoe weinig natuurlijke logica er in de samenleving is. Om een gebouw te koelen, laten aircospecialisten koude lucht ‘omhoog’ stromen? Om water te zuiveren gooien we er chemische stoffen in die al het leven doden? Kassen verwarmen de lucht, niet de wortels? We betalen meer dan 50 euro per kilowattuur voor elektriciteit van een accu die ons milieu vergiftigt? Wanneer we een kop koffie drinken verlenen we slechts waarde aan 0,2 procent van de biomassa van de koffieplant, terwijl de rest wegrot, methaangas produceert of een belasting vormt voor regenwormen, die net zo’n last van het zenuwgif ‘cafeïne’ hebben als wij. Honderdduizend ton titanium, bij hoge temperatuur gewonnen en verwerkt, wordt op stortplaatsen gegooid als wij ons van onze ‘wegwerpscheermesjes’ ontdoen. ’s Werelds 90.000 vrachtschepen stoten 20 miljoen ton aan zwaveloxiden uit, 260 keer zoveel als de 760 miljoen auto’s op aarde, en worden toch beschouwd als ecologisch transport. De mensheid gebruikt overmatig veel energie, stoot onredelijk veel broeikasgassen uit en veroorzaakt een ravage in het milieu. We kunnen nauwelijks verbaasd zijn dat we te maken hebben met klimaatverandering. Ons enige excuus voor wat we doen en hoe we dat doen is dat we niet weten wat de onbedoelde gevolgen zijn. Zodra we dat wel weten, hebben we niet alleen de duidelijkheid die nodig is voor verandering, maar zijn we ook in staat die bewust tot stand te brengen. Anders zouden we opzettelijk bijkomende schade veroorzaken, iets wat zelfs de strijdkrachten wettelijk niet mogen doen.

Chido Govero verloor op zevenjarige leeftijd haar moeder; haar vader heeft ze nooit gekend. Zo werd ze in één klap wees en hoofd van haar familie, met de verantwoordelijkheid om haar oma en broertje te eten te geven. Een waarlijk drama als dit komt maar al te vaak voor. Miljoenen mensen, voor een groot deel vrouwen en kinderen, moeten zich laten misbruiken om zich van een schijntje voedsel, water en onderdak te verzekeren. Chido leerde al snel om jarenlang te overleven op alleen een schaaltje pinda’s per dag, maar ze werd zich ook al heel snel bewust van het generatieve vermogen van ecosystemen. In Afrika zijn die natuurlijke systemen geplunderd door de onverantwoordelijke landbouwmethodes van kolonisatoren die hun tradities meebrachten uit een gematigd klimaat met vier seizoenen, en technieken gebruikten die het land niet alleen van zijn natuurlijke vegetatie beroofden, maar ook ingrijpende erosie van de rijke bovenlaag van de grond veroorzaakten. Toch velt Chido geen oordeel over de fouten uit het verleden. Ze heeft de kans aangegrepen een nieuwe bestemming te geven aan het agro-afval van de koffieoogst en zo voedsel en bestaanszekerheid voor zichzelf en andere wezen in Zimbabwe te creëren. Daardoor kan misbruik – zowel van jonge meisjes als van natuurlijke systemen – worden uitgebannen. Het is Chido’s droombeeld dit in haar leven te bereiken.

Wat verwacht u in uw leven nog meer te bereiken? Vindt u het erg om te wachten met het beantwoorden van deze vraag totdat u dit boek hebt gelezen?

Gunter Pauli

Bijgewerkt op 30 januari 2012

Tussen Kaapstad en Hongkong

SOMMIGEN DROMEN OM AAN DE WERKELIJKHEID TE ONTSNAPPEN.
SOMMIGEN DROMEN OM DE WERKELIJKHEID VOOR ALTIJD TE VERANDEREN.

Soichiro Honda

HET LIJKT ALLEMAAL FANTASIE, TOTDAT HET WERKELIJKHEID IS.

Nelson Mandela

1
TIJDLOZE HULPBRONNEN VOOR DE UITDAGINGEN VAN ONZE TIJD

Dit boek gaat over het komen tot een nieuw bewustzijn, dat blauwe economie helemaal niet zo moeilijk is, als we maar bereid zijn oude gewoonten op te geven en klaar zijn om nieuwe aan te nemen. Het is een roep om wakker te worden voor degenen onder ons die vinden dat deze kansen gewoon te uniek zijn om te laten liggen. De kansen die voor ons liggen maken een verschil uit – nu. Het moet nu gebeuren. Diepe ecologie, permacultuur en duurzaamheid zijn begrippen die de eerste zaadjes van het groene denken hebben geplant. Deze ideeën leerden ons te beseffen dat we duurzame grondstoffen in onze gebouwen en producten moesten gebruiken. Hoewel we inmiddels beginnen te begrijpen hoe belangrijk duurzame processen zijn, weten nog maar weinigen hoe we ze ook economisch levensvatbaar kunnen maken. Als we de virtuositeit, het efficiënte gebruik en de eenvoud van de natuur beter gaan begrijpen, kunnen we de functionaliteit die in de logica van ecosystemen is ingebed nabootsen en succesvoller worden dan de huidige sterk geglobaliseerde industrie.

Natuurkunde en toepasbaarheid

We leven in een natuurkundig universum. Alle leven en alle materie om ons heen gedragen zich volgens de strikt voorspelbare wetten van de natuurkunde. De essentiële relatie tussen deze wetten en de noodzakelijke voorwaarden waaronder wij produceren, consumeren, en overleven, krijgt tegenwoordig in de natuurkundeles niet zo veel aandacht. Maar door de basisprincipes van de natuurkunde te observeren, realiseren we ons hoe door minieme verschuivingen in druk, temperatuur en vochtigheid uitstekende producten ontstaan, die in hun elegantie, eenvoud en doeltreffendheid de voortbrengselen van genetische modificatie ver overtreffen. Laten we, in plaats van de biologie van het leven te manipuleren, inspiratie zoeken in de manier waarop de natuur de natuurkunde gebruikt.

Vanaf de eerste nanoseconde van de schepping zijn ons universum, onze wereld, en uiteindelijk de evolutie van onze soort, beïnvloed en gevormd door de overheersende krachten van temperatuur en druk. Binnen het raamwerk van fundamentele fysische krachten – zwaartekracht, elektromagnetisme en zwakke en sterke nucleaire krachten – ondergingen de aardse soorten interacties en reacties, waarbij hun evolutionaire ervaring werd omgezet in een opmerkelijke diversiteit. Er ontwikkelden zich ecosystemen die worden gedeeld door miljoenen unieke soorten die opereren binnen de domeinen van de natuurkunde en de biochemie en die een biologische evolutie doormaken.

Het is verbazingwekkend hoe alles in de natuur heeft geleerd de natuurkunde tot zijn voordeel te gebruiken. Misschien komt dat wel doordat, in tegenstelling tot grammatica’s van natuurlijke talen of de biologie, de regels van de natuurkunde geen uitzonderingen kennen. De zon komt elke ochtend op, appels vallen uit de boom en lage- en hogedrukgebieden zorgen voor wind. Bij scheikunde hangt alles af van temperatuur, druk en een katalysator. Maar zoals het zeepaardmannetje dat zijn nageslacht draagt bewijst, is er wat de biologie betreft altijd wel een uitzondering op de regel. Feitelijk uit de biodiversiteit zich in alle unieke niches die worden bezet door vormen van leven die enig zijn in hun soort.

Wetenschappers gaan ervan uit dat alle leven op aarde zich in de afgelopen miljarden jaren onder een betrekkelijk stabiele temperatuur en druk van het oppervlaktewater en de lucht heeft ontwikkeld en aangepast. Elke levende soort heeft geleerd te werken met wat er plaatselijk voorhanden is. Elke soort heeft, gevormd door de onvermijdelijke wetten van de natuurkunde, in de loop van miljoenen jaren geleerd de uitdagingen voor haar overleving op te lossen, simpelweg door te gebruiken wat ze heeft en te doen wat ze het beste kan.

Wanneer er een mensenkind wordt geboren, hoort bij de weg naar individueel leven onder meer de ervaring van een enorme druk, de doorgang door een smalle opening van tien centimeter naar de ademende wereld. De schouders en borst van het kind worden samengedrukt, zodat alle vloeistof uit de longen wordt gedreven. Door de longen leeg te maken kan voor het eerst adem worden gehaald. Die druk is een onmisbare voorbereiding op het leven, door een gevoel van spanning op te roepen en een tegenstelling teweeg te brengen die het mogelijk maakt te genieten van de schoonheid van de aankomst op aarde. Zo gaat het bij alle leven. Wanneer een vlinder uit zijn cocon komt, zal een geduldig waarnemer zien hoe hard hij moet vechten, urenlang zelfs, om zijn metamorfose tot een schitterend gevleugeld insect te voltooien. Wetenschappelijke waarnemers die in het verleden die cocon opensneden om de bevrijding van de vlinder uit zijn strakke, beschermende omhulsel te vergemakkelijken, merkten dat hij dan niet kon vliegen en vlak na zijn pijnloze geboorte stierf. Zo kunnen we druk zien als een manier om het leven in te luiden, als katalysator van de complexe dynamiek van vorm en functie, van het aantrekken van de spieren en het kloppen van het hart om bloed rond te pompen tot de bewegingen van alle gewrichten en het in- en uitademen van lucht.

Crisis, zo lijkt het, is een andere vorm van druk, die ons de energie kan geven om naar nieuwe oplossingen te zoeken. Ook herinnert het ons eraan om creatief te genieten van de schoonheid van het leven.

Verkwisting

Na een miljard jaar evolutie van de soorten streeft alleen de mensheid naar beheersing van de dynamische, door de natuurkunde geleide levensbalans van de natuur. We hebben energie getemd om die naar believen te gebruiken – eerst het vuur, vervolgens fossiele brandstoffen en kernenergie. We exploiteerden en vormden materie naar onze fantasie, waarbij we vaak opmerkelijke dingen bereikten, soms minder opmerkelijke. Maar de prestaties van het industriële tijdperk hebben ook geleid tot een zware belasting voor wat onze planeet aankan. De verkwistende productie en consumptie van energie hebben dingen opgeleverd die niemand wil en veel wat natuurlijke systemen duizenden jaren lang hebben bijgedragen vernietigd of aangetast. We staan op een keerpunt waarop we de keuzes voor onze toekomst moeten onderzoeken. Moeten we in harmonie met onze aarde en haar soorten leven, of gaan we door met onze consumptieve en destructieve uitspattingen? Leren we vreedzaam en productief samen te leven of zullen we onszelf vernietigen, zoals we al begonnen zijn zo veel andere soorten te vernietigen, door te verzuipen in onze onproductieve excessen en afvalmassa’s?

Bij de productie van brandstof, kunststoffen, bouwmaterialen of een van de vele andere petrochemische producten die we dagelijks gebruiken worden bijna alle honderdduizend verschillende moleculen waaruit aardolie bestaat benut. Dat is een magistrale prestatie, maar de bijkomende afvalstroom daarvan is overal zichtbaar. We zien nu de milieukosten waarmee het winnen en raffineren van aardolie gepaard gaan, de dramatische invloed op de klimaatverandering als gevolg van het vrijkomen van koolstof in de atmosfeer en de enorme afvallast die van aardolie afgeleide producten veroorzaken. De beheersing van covalente chemische bindingen, waardoor het mogelijk werd kunststoffen te produceren, was ongetwijfeld een opmerkelijke innovatie. Maar de chemische processen waarmee kunststoffen worden geproduceerd, waarbij zowel druk en temperatuur als wel het gebruik van katalysatoren zorgvuldig beheerst moet worden, leveren producten op die bestaan uit supermoleculen die heel moeilijk afbreekbaar zijn. In een groot gebied in de Stille Oceaan liggen enorme eilanden opgehoopte kunststoffen langzaam te desintegreren. Kleine deeltjes kunststof mengen zich met strandzand. Enorme stortplaatsen liggen boordevol afgedankte klonten van diezelfde hardnekkig gefixeerde aardoliepolymeren. Denkt u zich eens in: een waterfles van kunststof voor eenmalig gebruik kan op een stortplaats honderden, zo niet duizenden jaren intact blijven. Het heeft geen zin om te pleiten voor de keuze tussen voor of tegen en de beslissingen uit het verleden te bekritiseren of te brandmerken. Laten we positief blijven en het erover eens worden dat we het beslist veel beter kunnen dan we nu doen.

Een groot deel van onze agrarische industrie creëert al net zo’n excessieve afvalstroom. Een brouwerij gebruikt alleen het zetmeel uit de gerst en dankt de resten af. Rijst wordt alleen verbouwd vanwege de kern, de rest, met name de strohalmen, is afval. Maïs wordt uitsluitend verbouwd vanwege de zaden, waarvan voedsel, kunststoffen of brandstoffen gemaakt worden. Omdat bij al die drie toepassingen alleen die kleine kern ertoe doet, stijgt de prijs van maïs snel onder invloed van de vraag. Veel mensen in Latijns-Amerikaanse ontwikkelingslanden kunnen zich geen arepa’s of tortilla’s – basisvoedingsmiddelen om honger en voedseltekort te voorkomen – meer veroorloven vanwege de kosten. Dan hebben we koffie, dat alleen wordt verbouwd vanwege de bessen, waarbij de rest van de plant ligt weg te rotten, of de productie van suiker uit suikerriet, waarbij alleen de 17 procent van de plant wordt gebruikt die suiker bevat, terwijl de rest wordt verbrand. Van bomen die worden gekapt voor het maken van papier wordt alleen de cellulose gebruikt; meer dan 70 procent van de boom wordt verbrand als afval. Het methaan dat uit onbehandelde ontbindende koemest vrijkomt, staat boven aan de lijst van de uitstoot van broeikasgassen. Als we niet weten wat we moeten aanvangen met ‘afval’, gooien we het ‘weg’. Dat staat haaks op de manier waarop natuurlijke ecosystemen werken.

Het grootste deel van onze industrieën brengt enorme hoeveelheden afval voort. Tegenover elke ton huishoudelijk afval staat 71 ton afval dat wordt geproduceerd in de mijnbouw, de industrie en bij de goederendistributie. We hebben kernafval, grond die vol zware metalen zit, grondwater dat is vervuild met chroom en stortplaatsen vol met wegwerpplastic. De resten van onze consumptie worden in geconcentreerde gebieden begraven en wanneer de hoeveelheid toeneemt verbrand. Het is misleidend om te stellen dat afvalverbranding energie oplevert. Een groot deel van het afval dat wordt verbrand vermindert alleen het afvalvolume, omdat het vochtgehalte vermindert. De meeste bestanddelen, met uitzondering van water, blijven bestaan en worden alleen nog giftiger.

Naar schatting kost het de VS jaarlijks maar liefst 50 miljard dollar om afval naar stortplaatsen te vervoeren. Als we daarbij nog de kosten optellen van het verzamelen, verslepen, sorteren en verwijderen van afval uit de bouw, landbouw, mijnbouw en industrie, stijgt de prijs tot het onvoorstelbare bedrag van een biljoen dollar. Dat betekent dat het bedrag dat we jaarlijks verkwisten aan afval méér is dan het hele stimuleringspakket voor de Amerikaanse economie van 2009, en méér dan de enorme tekorten die Europese regeringen op zich hebben genomen om vergelijkbare hoeveelheden contanten in noodlijdende banken te pompen en de centrale banken nieuwe bankbiljetten te laten drukken om failliete landen overeind te houden. Hoewel de miljarden om het afval te vervoeren en verwerken op de nationale rekeningen als productieve activiteiten worden aangemerkt, is het duidelijk dat het beheer van afvalstoffen geen productieve activiteit is. De banen die het oplevert mogen niet worden aangemerkt als groene banen. Het gebruik van land voor de opslag van afval is niet productief. De kosten om het weglekken van gifstoffen te beheersen zijn onaanvaardbaar en komen voor rekening van de samenleving als geheel – het zijn geëxternaliseerde kosten die bedrijven niet hoeven af te trekken van hun winstmarges.

Twee eeuwen lang heeft het heersende economische model een eindeloze cyclus van groei, consumptie en afdanking aangewakkerd, en zo een onverzadigbare honger naar materiële rijkdom gevoed, waarvoor samenlevingen meer schulden hebben opgebouwd dan de volgende generatie ooit zal kunnen aflossen. We maakten maar al te graag gebruik van het makkelijke krediet dat banken ons aanboden, om dingen te kopen die we vaak niet nodig hadden. Ondertussen bleven grote cruciale behoeften, vooral van gemeenschappen in ontwikkelingslanden, onvervuld. De mondiale vraag naar drinkwater is zo gegroeid dat de wereld niet in staat is erin te voorzien, evenmin als in een dagelijkse maaltijd voor veel te veel gezinnen. Ondanks al onze vooruitgang zijn we met onze huidige middelen niet in staat de behoeften van allen te vervullen. Onze materiële levenswijzen en verlangens vragen om een steeds grotere productie van energie met behulp van fossiele brandstoffen, steenkool, kern- en zelfs zonne-energie (die heel veel energie-input vereist) en windturbines (die elektrische energie verbruiken, ook op momenten dat ze geen energie leveren). Dat kunnen we – moeten we – beter doen.

In de afgelopen tien jaar hebben vooraanstaande milieudeskundigen en economen industrielanden opgeroepen hun grondstoffengebruik drastisch terug te brengen. Al eerder werd de roep om efficiënter grondstoffengebruik op een bewonderenswaardige manier verwoord in het boek van Ernst Ulrich von Weizsäcker, Factor Five, dat een rapport aan de Club van Rome werd. Het begrip ‘ecologische voetafdruk’ van William Rees, dat een kwantificeerbaar middel leverde om de menselijke vraag te evalueren in het kader van duurzame ecologische draagkracht, vond ingang in het professionele spraakgebruik en drukte het overmatig gebruik van grondstoffen in een gemakkelijk te begrijpen metafoor uit.

Als we onze gewoonten niet veranderen, hebben we meer dan nog een aarde nodig om ons huidige productie- en consumptieniveau in stand te houden en het afval te bergen dat we nergens anders kunnen dumpen. De economie brokkelt niet alleen af vanwege de ineenstorting van de financiële markten waar mythisch geld stroomde. Onze economie staat onder druk omdat onze materiële wereld draait op basis van fysieke grondstoffen die we niet hebben, en afval dat we nergens kwijt kunnen. Misschien is de eerste verandering die we moeten doorvoeren wel om te stoppen met het produceren en consumeren van dingen die we niet echt nodig hebben en die afval creëren dat niemand wil hebben, met name afval dat giftig is voor ons en onze medeschepselen op deze planeet.

Hoe kunnen we blij zijn met afval

Met een beetje geluk zullen we beseffen dat het creëren van afval niet het probleem is dat we moeten oplossen. Als een levend wezen geen afval voortbrengt is het waarschijnlijk dood, of in elk geval erg ziek. Het probleem dat wij hebben, en dat we moeten aanpakken, is dat we ons afval verspillen. Bedenk maar dat het omzetten van afval in voedingsstoffen zowel energie vraagt als oplevert. Terwijl wij altijd op zoek zijn naar energiebronnen voor commercieel en huishoudelijk gebruik, hebben ecosystemen geen kabel nodig om elektrische energie te ontvangen. Geen enkel lid van een ecosysteem heeft fossiele brandstof of een aansluiting op het elektriciteitsnet nodig om output te realiseren, noch is afval een uitkomst van natuurlijke systemen. In de natuur is het afval van het ene proces altijd een voedingsstof, grondstof of energiebron voor het andere. Daarom is de oplossing voor de problemen van milieuverontreiniging, maar ook voor de economische schaarsteproblemen, misschien wel te vinden in het toepassen van modellen die we in een natuurlijk ecosysteem aan het werk kunnen zien. Misschien kunnen we een dilemma veranderen in een oplossing door ons perspectief te verbreden en het begrip ‘afval’ achter ons te laten.

Met groene scheikunde werden polymeren op basis van aardolie vervangen door polymeren op basis van uiteenlopende natuurlijke grondstoffen, zoals zetmeel, aminozuren, suikers, lignine en cellulose. Nu kunnen we erkennen dat niet alleen het product, maar het hele proces kan worden geïnspireerd op natuurlijke systemen. In plaats van een giftig bestanddeel of ingrediënt te vervangen door iets wat minder vervuilend is, krijgen we, door na te bootsen hoe natuurlijke ecosystemen álles gebruiken, feitelijk duurzame systemen die banen opleveren en het beter doen dan de industrieën die afval uitbraken. Dat betekent dat het verkregen product – of het nu gaat om een natuurlijke kleurstof, om bouwmateriaal of een waterafstotend oppervlak – niet alleen vervaardigd kan worden met erkenning van de wisselwerking met het milieu, maar dat het ook economisch succesvol kan zijn en een aanzienlijk marktaandeel kan verkrijgen.

Unieke oplossingen, geperfectioneerd door woestijninsecten, spinnen, en zeealgen, kunnen de gangbare giftige producten vervangen door producten die worden gemaakt met werkelijk duurzame grondstoffen en middelen. Zulke oplossingen zijn belangrijk omdat ze ons dagelijks leven aanzienlijk kunnen verbeteren met minder vervuiling door giftige stoffen. Gifstoffen uitbrakende, inefficiënte, ouderwetse industrieën zullen niet langer concurrerend zijn en dus geen banen meer kunnen opleveren. In het ideale geval wordt de hele cyclus van productie, consumptie en postconsumptie duurzaam. Zo wordt de fundamentele overgang naar een blauwe economie mogelijk. De eerste stap is te zoeken naar manieren om afval om te zetten in iets nuttigs en vast te stellen welke input op grote schaal en goedkoop voorhanden is, omdat hij voor iemand anders in het systeem van weinig of geen waarde is. Zo werkt de natuur ook.

De Japanse Ebara Corporation begon onder het voorzitterschap van Hiroyuki Fujimura te zoeken naar een strategie voor ‘nul procent uitstoot’ waarbij niets verspild zou worden. Alles – ook het afval – zou waarde moeten genereren. Ebara financierde en steunde professor Yoshihito Shirai van het Kyushu Institute of Technology om oplossingen te zoeken voor de fabricage van kunststoffen met behulp van de logica van duurzame ketens van voedingsstoffen en energie. Shirai en zijn medewerkers ontwikkelden een proces waarbij het zetmeel uit restaurantafval vrijwel zonder verwarmen met een schimmel wordt omgezet in polymelkzuur. Feitelijk bedachten ze een manier om kunststof te maken uit keukenafval. Hoewel de grondstoffen uit de landbouw afkomstig zijn, concurreert deze toepassing niet met de primaire functie als voedsel, zoals wel het geval is wanneer maïs voor biobrandstof of biologisch afbreekbaar plastic wordt gebruikt. Noch komt het afval terecht op een stortplaats, waar het methaangas uitstoot.

Industriële leiders hebben de mogelijkheid soortgelijke successen te boeken met biologisch afbreekbare zepen en wasmiddelen. Van suiker afgeleide oppervlakteactieve stoffen (alkyl-polyglucoses), die voornamelijk worden gebruikt in de farmaceutische industrie, zijn een ideaal alternatief voor palmoliezepen. Een andere optie zou D-limoneen kunnen zijn, een extract van citrusschillen dat een ideale vervanging is voor diverse agressieve schoonmaakmiddelen. Als de industrie geen chemicaliën en geen was meer zou gebruiken bij het bewaren van fruit dat maandenlang wordt opgeslagen en over grote afstanden wordt verscheept, zou het ‘afval’ van de bereiding van citrussap gebruikt kunnen worden als veevoeder of als pectinebron (geleermiddel) en meer waarde kunnen krijgen als écht groene, biologisch afbreekbare zeep.

Voor de papierfabricage is er een vergelijkbare optie. Cellulose en lignine worden van oudsher bewerkt met alkalisulfaten. Bij het traditionele proces om houtvezels te scheiden wordt alles behalve de cellulose chemisch verbrand, zodat cellulosevezels het enige product zijn dat commercieel gebruikt wordt. Het restant, de zogenaamde black liquor, wordt verbrand. Professor Janis Gravitis van het Onderzoeksinstituut voor Houtchemie in de Letse hoofdstad Riga bestudeert alternatieve procedés voor de productie van papier, waaronder het opzetten van een bioraffinaderij waarin alle onderdelen van een boom commercieel worden gebruikt, van cellulose tot hemicellulose, lignine en lipiden. Als wetenschappers en technisch bedrijfskundigen maar eenmaal beginnen met het ontwerpen van processen waarbij voedingsstoffen in kringloopketens worden hergebruikt, zodat het afval uit het ene proces dient als makkelijk verkrijgbare grondstof voor het andere proces, komen we dichter in de buurt van hele systeemontwerpen.

Ji Yujun, die zijn carrière begon als bedrijfsmanager van een handdoekenfabriek in Qingdao, zag hoe bloeiende algen voor de Chinese kust zo veel zuurstof verbruikten dat het leven in zee en de visserij bedreigd werden. Voor de olympische zeilwedstrijden bij de Spelen van 2008 moest een miljoen ton algen worden verwijderd. Niet alleen in China heeft algenbloei vaak een vernietigend effect. Het Nationaal Laboratorium voor Nieuwe Grondstoffen van de Universiteit van Qingdao en de textielgroep Xi Ying Men veranderden de plaag in een grondstof voor textielvezels die sterker en duurzamer is dan katoen. De vezels zijn bestand tegen brand en elektromagnetische golven en vormen een vervanging voor katoen, dat veel geïrrigeerde landbouwgrond nodig heeft, waardoor ruimte vrijkomt om meer voedsel te produceren.

Gezien het feit dat er nieuwe alternatieven voorhanden zijn die niet de nadelen van schadelijke bijwerkingen of giftige bijproducten hebben, is dit het juiste moment om wetenschappers en ondernemers te motiveren dergelijke duurzame productieprocessen te gaan gebruiken. Het bedrijfsleven heeft onze stimulans nodig om te gaan inzien dat zo’n aanpak zakelijk gezien kansen biedt, en de waarde te erkennen van een stimulerende omgeving die goed voor de gezondheid en heilzaam voor het leven is.

Overvloed bereiken

Sceptici zullen misschien aanvoeren dat modellen ontwerpen naar het voorbeeld van natuurlijke ecosystemen weinig kans van slagen heeft, maar in werkelijkheid zijn die systemen zo ontworpen dat het eigenlijk moeilijk kan misgaan. Natuurlijke systemen leveren fascinerende operationele modellen op voor doelmatige productie en consumptie. Ook al is het meestal een individuele soort die we het meest bewonderen en lyrisch beschrijven, uiterst diverse ecosystemen over de hele wereld laten zien dat er efficiënte manieren bestaan om met wat er lokaal voorhanden is tegemoet te komen aan de basisbehoeften van iedereen.

Dit is een fundamenteel beginsel van de blauwe economie, geheel anders dan de huidige episode in de economische geschiedenis, waarin we een systeem hebben ontworpen op basis van wat we níét hebben. Stop even om na te denken: elk ecosysteem heeft een staat van zelfvoorziening bereikt. Hoewel wij in eerste instantie misschien schaarste zien, toont nader onderzoek aan dat er in werkelijkheid overvloed en diversiteit zijn. Hoe groter de overvloed die geproduceerd wordt, des te minder er nodig is om die te bereiken en hoe groter de biodiversiteit die ontstaat. Ecosystemen evolueren niet naar monopolies met enkele dominante spelers die streven naar steeds meer output van dezelfde gestandaardiseerde producten. In ecosystemen zien we eerder de marktomstandigheden die Adam Smith, de grondlegger van de moderne economie voorstelde: duizenden spelers die hun acties nauwkeurig op elkaar afstemmen, alsof een onzichtbare hand hen naar de beste bestemming en benutting van hulpbronnen leidt.

Ingenieurs en landbouwkundigen die een systeemmodel misschien als onrealistisch verwerpen, zijn niet op de hoogte van de opmerkelijke projecten die al tot effectieve resultaten hebben geleid. Een hoge output met een lage grondstoffeninput; het energieverbruik is laag, en in de meeste gevallen produceert het systeem meer dan nodig. Een betere gezondheid, voedselzekerheid en veilig drinkwater zijn bijkomende en niet onbelangrijke voordelen. Kringloopketens waarbij voedingsstoffen en energie in een natuurkundig raamwerk in een voortdurende cyclus van de ene soort naar de andere gaan, worden aantoonbaar in een industriële context toegepast.

Hoogproductieve bedrijfstakken, in staat om werkgelegenheid te genereren voor iedereen, liggen in het verschiet in de blauwe economie. Ze zijn gebaseerd op de manier waarop de natuur de natuurkunde en biochemie gebruikt om hele, harmonieus functionerende systemen op te zetten, waarbij overvloedig gebruik wordt gemaakt van kringloopketens, moeiteloze transformaties plaatsvinden en efficiënte cycli bestaan zonder dat afval of energie verloren gaat. In plaats van recycling doen ecosystemen aan upcycling. Deze krachten uit de natuur hebben niet alleen de parameters van het leven op aarde bepaald, ze hielpen ook het leven zelf vorm te geven. Door van onze lineaire zienswijze af te stappen en oog te krijgen voor een cyclisch, regeneratief model, kunnen we ook ons gedrag en onze gewoonten zo vormgeven dat de basisbehoeften van iedereen worden vervuld en de aarde, onze blauwe planeet met al zijn bewoners, zich naar een optimale toekomst ontwikkelt.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1320 1