Reimar Schefold

Wees goed voor je ziel

MIJN JAREN BIJ DE SAKUDDEI

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling David Orthel

Dit is de Nederlandse vertaling van het manuscript Sei gut zu deiner Seele;
zwei Jahre bei den Sakuddei auf den Mentawai-Inseln.
© Reimar Schefold 2012
© Nederlandse vertaling David Orthel / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2012
Alle rechten voorbehouden
Alle foto’s zijn gemaakt door Reimar Schefold m.u.v. de foto’s op blz. 10
(John Sheppard, Disappearing World, Granada TV), blz. 110, 111, 112
(Tengatiti) en blz. 336, 339, 341, 344, 345, 347, 352 (Jet Bakels).
Cartografie Marcel Groenen
Omslagontwerp Bureau Beck
Omslagfoto door Reimar Schefold (optekenen van de lijnen voor een tatoeagepatroon, zie hfdst. 50); inzet door Tengatiti (medicijnman behandelt Reimar Schefold, zie blz. 111); rugfoto zie blz. 187

Auteursfoto achterplat Han Vermeulen

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

NUR 508; 320; 761

ISBN 978 90 468 1361 4

www.nieuwamsterdam.nl/reimarschefold

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, 2012: Met ISBN 9 78 90 468 1018 7

Voor Jet, Joris en Laura
en ter nagedachtenis aan Tengatiti

Wanneer een intelligente man voor langere tijd bij de wilden heeft vertoefd, beschrijft hij hen gewoonlijk als het ‘vriendelijkste’ of ‘edelste’ ras op aarde. Deze frequentie van dermate grote lof spreekt op zich al boekdelen.

– Peter Kropotkin (1842-1921)

Inhoud

Voorwoord

Opmerkingen over de uitspraak

Kaarten

1   Het huis op de heuvel

2   Naar de westkust

3   Naar de Sakuddei

4   In de uma

5   Crisis

6   De terugkeer

7   Tengatiti

8   Heer van het eiland

9   Bajou en vriendschap

10   Het vredesfeest (1)

11   Vijandigheid

12   De Rereiket op

13   Het vredesfeest (2)

14   Door het dal van de Rereiket

15   Verbazing over uma’s

16   Trance

17   De ziel als metgezel

18   Hekserij

19   Bezoek op de heuvel

20   De verhuizing naar Sakuddei (1)

21   In het nieuwe veldhuisje

22   De jacht

23   Het omgaan met zielen

24   De verhuizing naar Sakuddei (2)

25   Het beeld van de vreemdeling

26   De sagolessen

27   De behulpzame geesten

28   Inwijding

29   Speelgoed voor de zielen

30   De buitenwereld

31   Het verslaan van de jaloerse geesten

32   De geheimen van de kerei

33   De paden der voorouders

34   Sagoknabbelaar

35   Het vangen van de zielen

36   Het jagerskamp

37   Het vertrouwde oerwoud

38   Opschudding

39   Gekapseist bij de monding

40   Gered door een Rolex

41   Uitstapje naar Padang

42   Missie en zending

43   Abel

44   De verhalen van de vrouwen

45   Terug naar de Sakuddei

46   In het dal van de Gulubbe

47   Een sterfgeval aan de benedenloop

48   Het vechten voor de ziel

49   Op bezoek bij de voorouders

50   De tatoeage

51   Het afscheid

52   Siberut revisited

53   Terug in de tijd

54   Het feest voor de cd

Woordenlijst

De auteur in gesprek met een Sakuddei tijdens de opnames van de tv-documentaire The Sakuddei in 1974; zie hfdst. 52, p. 331. Met dank aan Granada TV.

Voorwoord

Het begon halverwege de jaren zestig van de vorige eeuw in Basel. Ik was assistent aan het etnologisch museum en bereidde een proefschrift voor over de kunst van het Sepik-district in het noordoosten van Nieuw-Guinea. Het museum heeft een rijke verzameling uit die regio. Mijn keuze voor de studie antropologie was sterk beïnvloed door de verhalen die mijn moeder zich van haar vader kon herinneren, de etnoloog Karl von den Steinen. In zijn tijd was hij een bekend ontdekkingsreiziger en verzamelaar. Hij had opzien gebaard met zijn ontdekking en beschrijving van een aantal nog geheel onbekende stammen aan de bovenloop van een zijrivier van de Amazone, die later zijn naam zou dragen. Een paar jaar later documenteerde hij de cultuur van de Polynesische Marquesaseilanden; vandaag de dag kun je zijn gedetailleerde afbeeldingen van tatoeagemotieven zelfs op de westerse vakantiestranden bewonderen. Maar de overgeleverde levenswijzen werden op de Marquesas toen al, in 1898, overschaduwd door het verval van de oude, inheemse cultuur, wat leidde tot een toon van teleurstelling die doorklonk in alle brieven aan mijn grootmoeder die in onze familie bewaard zijn gebleven.

Na mijn jaren in het depot van het museum lag het voor de hand dat ik aansluitend op mijn promotie zelf ook op reis zou gaan. En vermoedelijk vormden de berichten over het contrast tussen de ongerepte, exotische wereld van de indianen en het leven van de Marquesanen, die hun tradities kwijt waren geraakt en ook in aantal achteruit gingen, de reden waarom het misschien romantische idee-fixe bij me opkwam dat iedere stamcultuur die tot nu toe min of meer zelfstandig heeft kunnen overleven, ons vandaag de dag iets te vertellen heeft. Hier kon je de onverwachte en uitdagende mogelijkheden van het menselijk bestaan verwachten waar we in de jaren zestig zo naar op zoek waren. Toen ik na het voltooien van mijn proefschrift over de Sepik uitkeek naar een plaats om veldonderzoek te doen, klonk het me dus niet echt als een aanbeveling in de oren dat Anthony Forge, de grote kenner van de kunst van de Sepik, mij met een bezorgdheid die een tikje neerbuigend op me overkwam de geborgenheid van zijn onderzoeksgebied aanprees: ‘Een normaal gezin bestaat daar tegenwoordig uit een vader, moeder, drie kinderen en een etnoloog.’ Ik had weinig zin in een dergelijke rol. Maar bij mijn onderzoek naar het noordoosten van Nieuw-Guinea kwam ik steeds weer invloeden tegen uit het westelijker gelegen Indonesië; dat rijke cultuurgebied leek me destijds, onder Soekarno, veel minder door etnologen onder de voet gelopen dan de regio van de Sepik.

Met een studiebeurs van de universiteit van Basel ging ik naar Nederland om me door vroegere koloniale bestuursambtenaren, missionarissen en gouvernementsantropologen te laten voorlichten over de mogelijkheden van een veldonderzoek in een traditionele samenleving zoals me dat voor ogen stond. De reacties waren niet bemoedigend. ‘Je komt veel te laat,’ galmde het me van alle kanten tegemoet. Pas na een lange zoektocht, die verbonden was met verrassende inzichten in Nederlandse postkoloniaal-nostalgische familierelaties, kreeg ik onverwacht de reddende tip van een uitgeteerde zuster van de protestantse Rheinische Missionsgesellschaft uit Wuppertal. Na een jarenlang verblijf in de tropen keerde ze terug naar huis; ik mocht haar bij aankomst in Rotterdam van de boot ophalen. Ze had ten westen van Sumatra op het eiland Nias gewerkt en zei dat daar nu niets heidens meer over was. Op Siberut echter, een eiland ter grootte van Bali dat verder zuidwaarts ligt in de Mentawai-archipel, was pas kort geleden voor het eerst een zendeling gestationeerd; die had haar verteld dat een aantal inheemse stammen in het binnenland zich met pijl en boog tegen elke toenadering van buitenaf te weer stelden. Dat leek precies te zijn wat ik zocht.

Terwijl ik me aan het Tropeninstituut in Amsterdam op de reis voorbereidde, diende ik mijn verzoek om een visum in. Het werd per omgaande afgewezen. Indonesië leed nog sterk onder de naweeën van de staatsgreep van generaal Soeharto in de herfst van 1965 en had geen behoefte aan pottenkijkers. Dat ik ten slotte toch toestemming kreeg, om te beginnen voor een jaar, had ik te danken aan een aantal invloedrijke vrienden en vooral aan Jean Revilliod, de toenmalige, intussen helaas gestorven ambassadeur van Zwitserland in Jakarta. Hij had er in zekere zin een erezaak van gemaakt de autoriteiten te overtuigen van mijn onschadelijkheid. In het begin van 1967 kon ik naar Mentawai reizen. Ik zou er twee jaar blijven.

De herinneringen aan mijn jaren bij de Sakuddei heb ik met grote tussenpozen op papier gezet. De eerste schetsen dateren van kort na mijn terugkeer uit Indonesië. Ze bleven liggen, werden door regelmatige latere bezoeken aan Siberut ingehaald, af en toe weer ter hand genomen, wegens andere verplichtingen nogmaals opzijgelegd. Pas na het grote feest dat aan het eind van het boek beschreven staat en dat gehouden werd bij de overhandiging van een cd met Mentawaise muziek, kon het verslag worden afgerond.

Grondslag en vereiste voor deze beschrijving waren de uitvoerige dagboeken die ik gedurende mijn hele verblijf in Mentawai bijhield – de enige mogelijkheid om me in mijn eigen taal uit te drukken. Verder waren er chronologische notitieboeken die ik tijdens het veldwerk gebruikte en bandopnamen van vertellingen en gesprekken.

Het is de bedoeling van dit boek om mijn soms nogal onorthodox antropologisch veldonderzoek op zo’n manier te beschrijven dat er tevens een beeld ontstaat van het dagelijks leven en denken van de mensen bij wie ik te gast was. Alles heeft zich zo afgespeeld als het is weergegeven; enige wijzigingen zijn alleen in chronologisch opzicht aangebracht. Veel van wat ik hierna beschrijf heb ik meer dan eens meegemaakt en het leek me beter om de verschillende gelegenheden telkens te verdichten tot een enkele gebeurtenis.

Mijn latere bezoeken aan Siberut worden niet beschreven, afgezien van enkele sporadische details die het betoog verhelderen alsmede de laatste reis in 2009 (hoofdstukken 52-54) en de hier geanticipeerde episode met de verhalen van de vrouwen in hoofdstuk 44, die zich in werkelijkheid in 1988 afspeelde. Wel wil ik mijn overige reizen op deze plaats ten minste vermelden: in 1974 begeleidde ik de opnamen van een documentaire voor het Engelse Granada TV, die een beeld moesten geven van de samenleving en de recente bedreiging daarvan door de commerciële houtkap; in 1978 zette ik een project op ter bescherming van de Mentawaise leefruimte en trof ik voorbereidingen voor tentoonstellingen over Mentawai in Nederland en Zwitserland; in de jaren daarna (1983, 1988, 1990, 1998 en 2005) was ik er nog een paar keer om de mensen terug te zien en om voor enkele onderzoeksprojecten aanvullend materiaal te verzamelen.

Mijn dank geldt in dit boek allereerst de mensen op Siberut, in het bijzonder de Sakuddei die de vreemdeling onderdak hebben geboden en hem grootmoedig toegang hebben verleend tot hun wereld. Desondanks zou ik de volledige ‘verplanting’ misschien niet twee jaar hebben volgehouden zonder het begrip en de toewijding van Tengatiti, mijn begeleider en vriend. Tot mijn grote verdriet bereikte mij in 2011 het bericht dat hij aan een onbekende ziekte was overleden. Tijdens mijn verblijf in het regeringsdorp mocht ik me bij het zendelingenechtpaar Helmut en Helga Buchholz ondanks alle meningsverschillen altijd thuis voelen. Ik wil hen danken en zo vele anderen, die hier niet apart kunnen worden genoemd, maar die in het boek zelf hopelijk op de goede plek worden vermeld en die een bijdrage hebben geleverd aan de ervaring van de twee jaar die tot de dag van vandaag een stempel op mijn leven drukken.

Mijn dank gaat ook uit naar allen die mij bij het voltooien van het manuscript hebben bijgestaan: naar mijn vrouw Jet Bakels voor onze dagen en avonden met gesprekken over de inhoud, de vorm en het rake woord, naar David Orthel de toegewijde vertaler, en naar Gerard Persoon, Jowa I. Kis-Jovak, Juniator Tulius en Aurelius Yan voor verschillende inhoudelijke adviezen. Dankbaar ben ik de medewerkers van uitgeverij Nieuw Amsterdam, in het bijzonder uitgever Henk ter Borg die het vele jaren na ons ‘first contact’ aan de universiteit heeft aangedurfd om dit boek als primeur in het Nederlands te laten verschijnen, en heel speciaal Pieter de Bruijn Kops die met niet aflatend geduld en enthousiasmerend inlevingsvermogen de tekst heeft geredigeerd, hierbij geassisteerd door Myrthe Bösensell, alsmede Yulia Knol en Volken Beck voor hun trefzekere vormgeving. Dank ten slotte aan Jet Röling, Joris Schefold en vele vrienden die gedeelten van het typoscript hebben gelezen en voorzien van commentaar.

Opmerkingen over de uitspraak

Ten slotte nog enkele opmerkingen over de uitspraak van de Mentawaise taal. De klemtoon ligt, waar in de tekst niet anders aangegeven, in het algemeen op de voorlaatste lettergreep. In de spelling volg ik, zoals dat in Indonesië bij regionale talen gebruikelijk is, de regels van de landstaal (het Bahasa Indonesia) waarmee het Mentawais verwant is. Daarbij staat:

u voor oe,
c voor tsj,
j voor dzj,
y voor j.

De lettercombinaties ai, au, ei, eu, iu, oi, ou, ui worden in het algemeen als diftongen gelezen; de ‘ei’ in Sakuddei wordt ongeveer uitgesproken als in het Engelse ‘rain’, de ‘eu’ in Sasareu als in ‘leeuw’, de ‘ou’ in bajou als in het Engelse ‘low’, de ‘ui’ in ukkui als in ‘moeilijk’.

1967-1969

1

HET HUIS OP DE HEUVEL

Een smal pad van wit koraalgrind leidde heuvelopwaarts naar het huis van de zendeling. Iedere morgen verschenen er uit de omliggende nederzettingen op de veranda een paar in lompen geklede Mentawaiers die manden met eieren, groenten, kokosnoten en papaya’s brachten. Als er niemand kwam, begonnen ze luid hun keel te schrapen en vervolgens te hoesten tot het klonk als in een sanatorium. Dan werden ze eindelijk door de vrouw van de zendeling opgemerkt.

‘Ina (moeder), we hebben eieren voor je meegebracht!’

‘Eeei’ – de uitdrukking voor opperste verbazing. ‘Hoeveel?’

‘Twee stuks.’ Oneindig zorgvuldig werden ze uitgepakt.

‘Wat willen jullie daarvoor?’

‘Niets. Dat is gewoon voor jou.’

‘Eeei?’

Pauze. En dan: ‘Is er misschien niet een beetje tabak voor ons?’

De vrouw van de zendeling haalde de reeds afgemeten stukjes perstabak. De tabak werd betast, er werd aan geroken en hij werd goed bevonden. Nu werden de manden geleegd en begon de handel. Tabak, vuurstenen en petroleum waren de meest gangbare ruilmiddelen.

Vanuit mijn kamer op de hoek van het huis kon ik alles horen wat er werd gezegd en ik stelde tevreden vast dat ik langzamerhand losse woorden begon te begrijpen. Bij mijn aankomst op Siberut, een paar dagen eerder, had de zendeling mij een paar velletjes papier gegeven waarop was uitgetikt wat men van deze nog nauwelijks bekende taal wist. Sindsdien had ik niet anders gedaan dan leren. Bagbag – omhakken, begbeg – steekvliegen, bigbig – trekken, bogbog – zweer, bugbug – pijlkoker. Je zou er wanhopig van worden. Maar ik wilde zo snel mogelijk weg van hier en naar de binnenlanden van het eiland.

Ik keek uit het raam. Achter de bloeiende hibiscusstruiken lag de zee, blauw en onbeweeglijk, en heel ver weg, langzaam vervagend in de opkomende hitte van de middag, kon je nog juist de hoogste bergtoppen van Sumatra onderscheiden. Daar lag Padang, zo’n honderd kilometer ver weg – het bestuurlijke centrum van het hele gebied, waar ze zich zo neerbuigend over de Mentawaiers hadden uitgelaten.

‘Het zijn wilden,’ had de kapitein van de nietige kopraschoener gezegd, die elke paar weken heen en weer voer naar Siberut. ‘Waarom blijft u niet bij ons?’ Met een minimale beweging van zijn hoofd wees hij naar zijn Japanse transistorradio in de hoek. ‘Ze weten daar toch niets van vooruitgang. Hier zou u het veel beter hebben.’

‘Ach,’ zei ik, ‘daarvoor hoefde ik niet helemaal uit Europa te komen.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘De muskieten zullen u opvreten, als de inboorlingen u daarvóór al niet hebben doodgeschoten.’ Hij praatte wat zachter. ‘Ze kunnen ook toveren. Vandaar dat geen enkele agent er wil blijven.’

‘Maar die toverij vind ik juist interessant,’ antwoordde ik. Vanaf mijn aankomst in Indonesië had ik de meest tegenstrijdige berichten over Mentawai gehoord. De een zei dat alle Mentawaiers allang waren bekeerd, dat de regering de oude gebruiken had verboden en er van de oude cultuur niets meer over was. Anderen beweerden dat er nog volledig ongerepte gebieden waren. Vooral op Siberut, het noordelijkste van de vier bewoonde eilanden van de archipel, zouden stammen wonen die nog nooit een blanke hadden gezien.

Nu was ik op Siberut en weer bekroop me het gevoel van teleurstelling dat ik ook bij aankomst had gehad. Muara Siberut was de hoofdplaats van het eiland, waar de politie en de functionarissen van de regering waren gestationeerd – een nogal viezig en verlaten vissersdorp zoals ik er tientallen op Sumatra had gezien. En de Mentawaiers die ik tot nu toe was tegengekomen waren alleen nog wat armoediger en havelozer dan de andere inwoners. Ze woonden in hun eigen dorpen en waren afhankelijk van de handelaren op Sumatra; bij hen konden ze hun kokosnoten ruilen tegen min of meer nuttige producten van de beschaving, waarbij ze schaamteloos werden opgelicht. De kinderen gingen naar de zendingsschool op de bovenverdieping van de kerk; elke morgen kon je ze daar in koor het alfabet horen declameren. Alleen bij de ouderen verraadden de tatoeages, die je soms door de scheuren in hun kleren kon zien, dat het vroeger anders was.

Dat zou nog niet eens zo heel lang geleden zijn geweest. De hoofdambtenaar van de overheid in Muara Siberut vertelde vol trots dat de stap naar vooruitgang pas was gezet met een verordening in de eerste jaren van de ambtstermijn van president Soekarno. Daarbij werden de Mentawaise religie, tatoeëring, het puntig maken van de voortanden, de lange haardracht en versierselen van de mannen verboden, alsmede het wonen in grote groepshuizen en al het andere waaruit de traditionele cultuur bestond. Dit alles werd beschouwd als primitief en achterlijk en een moderne natie onwaardig; de mensen moesten ertoe worden ‘opgevoed’ om in overzichtelijke en propere dorpen met een kerk of een moskee bij elkaar te gaan wonen. ‘Barasi’ heetten die dorpen, een Mentawaise verbastering van het Indonesische woord waaruit de naam was ontstaan: kebersihan, zuiverheid. Nadat deze regels overal waren afgekondigd, lieten de politieagenten de Mentawaiers een paar weken bedenktijd. Daarna trokken zij de traditionele nederzettingen binnen, verbrandden alle religieuze voorwerpen en bestraften degenen die zich niet wilden aanpassen en nog geen moderne godsdienst hadden gekozen. Vandaar ook de lompen die de mensen droegen – ze zaten nog steeds buiten voor het raam en rookten genietend de tabak die ze met hun ruilhandel hadden verkregen. De lendendoeken van de mannen en de onbedekte borsten van de vrouwen werden beschouwd als onfatsoenlijk.

Maar de havenplaats was niet het hele eiland. Ook Helmut Buchholz, de zendeling, vertelde dat hij over groepen in het binnenland had gehoord die zich tot nu toe aan elk contact hadden onttrokken. Ik besloot hem daar ’s avonds nog eens naar te vragen.

Na het avondeten genoten we altijd van reusachtige schijven zelfgekweekte ananas. Ze waren zo lekker dat Helmut trots beweerde dat alleen de ananas al de reis naar Mentawai waard was. Helmut en zijn vrouw Helga – hij kwam uit Duitsland, zij uit Oostenrijk – waren allebei rond de dertig; met hun vier kinderen zaten ze zelf pas een paar maanden op Siberut en in die korte tijd hadden ze al een diepe liefde voor het eiland en zijn bewoners opgevat.

‘Je kunt het beste naar de stam van de Sakuddei gaan, in het westen,’ antwoordde hij op mijn vraag. ‘Daar is nog niemand geweest en de politie is bang om ernaartoe te gaan. Ze hebben het vroeger wel eens geprobeerd, maar de Sakuddei hebben met pijlen op ze geschoten en sindsdien durven ze niet meer. De Sakuddei horen bij de wildste mensen van heel Siberut. Ze dragen nog lang haar dat hun hele rug bedekt en zijn zo schuw als wilde dieren. Als je wilt, kunnen we er samen heen gaan. Ik wilde er al lang eens met de boot naartoe.’

‘Met de boot? Ik dacht dat je aan de westkust nergens kon landen.’ De westkust van Siberut stond bekend om haar ontoegankelijkheid. Anders dan bij de zandstranden in het oosten loopt het land er steil af in zee; daar, aan de uiterste rand van Azië, breekt een geweldige deining die van Afrika af over de hele Indische Oceaan trekt, door geen land of eiland tegengehouden.

‘Jawel, er is een landingsplaats bij Sagulubbe. Daar is een rif en is de golfslag minder. Ik heb het in het rustige seizoen al een paar keer geprobeerd. De pastoor natuurlijk niet, die is te laf en loopt liever drie dagen dwars over het eiland.’

‘Pastoor’ was een algemene benaming voor de drie priesters uit Parma die naast de protestantse nederzetting een katholieke en, zoals Helmut verzekerde, valse concurrentie vormden. Op een van de eerste avonden was ik er overvloedig op miswijn getrakteerd en het was uitgelopen op het zingen van Italiaanse aria’s, maar Helmut was niet op ze gesteld. Ik voelde me echter volstrekt niet geroepen om partij te kiezen. ‘Kun je de rivier op varen?’ vroeg ik daarom.

‘Nee, dan kunnen we beter meteen ons testament maken. Aan de monding heb je acht rijen brekende golven achter elkaar, daar kom je niet doorheen. We laten de boot een paar honderd meter naar het noorden op het strand achter en stappen verder landinwaarts over op een boomstamkano. De Sakuddei schijnen hogerop te wonen, aan een zijarm van de Gulubbe.* Misschien moeten we ook een stuk lopen, maar daar moet je op een dag toch kennis mee maken. Alleen de kloven zijn vervelend. Daar hebben ze boomstammen overheen gelegd, bij wijze van brug, en als het lang heeft geregend zijn die natuurlijk spekglad. Soms zijn ze ook rot, maar dat merk je pas als je naar beneden bent gedonderd. In de tijd van de Hollanders is op het eiland verderop eens een zendeling zo aan zijn eind gekomen. De kwestie werd in de doofpot gestopt, zodat de inboorlingen geen straf kregen. Die waren toentertijd namelijk verantwoordelijk voor het onderhoud van de wegen.’

‘Kun je dan niet beter meteen onderlangs gaan?’

‘Dat zou ik je afraden, want het wemelt er van de slangen. Er zijn hier koningscobra’s. Als die je bijten, ben je meteen dood. Er schijnt er overigens een hier op de heuvel te wonen die zo oud is dat er mos op zijn rug groeit.’ Helga leek haar twijfels te hebben, maar haar man was nu goed op dreef en niet meer te stoppen. ‘De bloedzuigers zijn natuurlijk nog erger. Die kruipen onder je hemd en in je broekspijpen en als je niet oppast, zit je vol met die beesten. Ze zitten overal in de bomen en als ze een mens ruiken, laten ze zich gewoon op je vallen. Vandaar dat je hier altijd het beste in derde positie kunt lopen. Aan degene die voorop loopt merken ze dat er mensen aankomen, de tweede nemen ze te grazen en de derde heeft nog de beste kans om weg te komen.’

Helga stelde voor om het ergens anders over te hebben.

* De meeste stamnamen op Siberut bestaan uit een plaatsnaam en het persoonlijke voorvoegsel sa. Sagulubbe: de mensen van de Gulubbe-rivier, Sakuddei: die van de Kuddei-rivier, etc. Vaak wordt echter de stamnaam ook voor de betreffende locatie gebruikt.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1018 7