Daron Acemoglu & James Robinson

WAAROM SOMMIGE LANDEN RIJK ZIJN EN ANDERE ARM

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2012 Daron Acemoglu & James Robinson

Oorspronkelijke titel Why Nations Fail

© 2012 Nederlandse vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen

Tekstredactie Marianne Tieleman

Register Yulia Knol

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

NUR 686

ISBN 978 90 468 1373 7

www.nieuwamsterdam.nl/acemoglu

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1372 0

Voor Arda en Asu (DA)

Para María Angélica, mi vida y mi alma (JR)

Vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen

VOORWOORD

Dit boek gaat over de enorme verschillen in inkomen en levensstandaard tussen de rijke landen van de wereld, zoals de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Duitsland, en de arme, zoals de landen in Afrika ten zuiden van de Sahara, Midden-Amerika en Zuid-Azië.

Terwijl we dit voorwoord schrijven, zijn Noord-Afrika en het Midden-Oosten heftig in beroering door de ‘Arabische Lente’. Deze begon met wat wel de ‘Jasmijnrevolutie’ wordt genoemd, ontketend door de publieke verontwaardiging over de zelfverbranding van de straatverkoper Mohamed Bouazizi op 17 december 2010. Hierdoor moest president Zine El Abidine Ben Ali, die sinds 1987 in Tunesië aan de macht was, op 14 januari 2011 aftreden. Maar daarmee was het revolutionaire vuur, gericht tegen de heerschappij van de bevoorrechte elite in Tunesië, allerminst gedoofd, integendeel, het wakkerde steeds verder aan en was al overgeslagen naar de rest van het Midden-Oosten. Hosni Mubarak, die bijna dertig jaar met ijzeren vuist over Egypte regeerde, werd op 11 februari 2011 afgezet. Wat het lot van de regimes in Bahrein, Libië, Syrië en Jemen zal zijn, was bij de voltooiing van dit voorwoord nog niet duidelijk.

De ontevredenheid in deze landen komt voort uit de daar heersende armoede. De gemiddelde Egyptenaar heeft een inkomen dat ongeveer twaalf procent bedraagt van dat van de gemiddelde burger van de Verenigde Staten en heeft een tien jaar lagere levensverwachting. Twintig procent van de bevolking leeft in bittere armoede. Hoewel aanzienlijk, zijn deze verschillen eigenlijk nog betrekkelijk gering vergeleken met die tussen de Verenigde Staten en de armste landen in de wereld, zoals Noord-Korea, Sierra Leone en Zimbabwe, waar meer dan de helft van de bevolking in armoede leeft.

Waarom is Egypte zoveel armer dan de Verenigde Staten? Wat maakt dat de Egyptenaren er niet in slagen welvarender te worden? Is er niets te doen aan de armoede van Egypte of kan die worden uitgebannen? Het ligt voor de hand om voor een antwoord hierop eerst het oor te luisteren te leggen bij de Egyptenaren zelf en horen wat zij te zeggen hebben over hun problemen en waarom ze tegen het regime van Mubarak in opstand zijn gekomen. De 24-jarige Noha Hamed, werkzaam bij een reclamebureau in Caïro, nam tijdens de demonstraties op het Tahrirplein geen blad voor de mond: ‘We hebben te lijden onder corruptie, onderdrukking en slecht onderwijs. We leven in een corrupt systeem, en dat moet veranderen.’ Een andere demonstrant op het plein, de 20-jarige farmaciestudent Mosaab El Shami, viel haar bij: ‘Ik hoop dat we tegen het einde van dit jaar een gekozen regering hebben, dat de universele vrijheden gerespecteerd worden en dat we een eind hebben gemaakt aan de corruptie die dit land in zijn greep heeft.’ De demonstranten op het Tahrirplein veroordeelden eensgezind de corruptie van de overheid, de gebrekkige publieke voorzieningen en het ontbreken van gelijke kansen in hun land. Ze klaagden vooral over de repressie en de afwezigheid van politieke grondrechten. Dat was wat ook Mohamed el-Baradei, voormalig directeur van het Internationaal Agentschap voor Atoomenergie, op 13 januari 2011 op Twitter schreef: ‘Tunesië: repressie + ontbreken van sociale rechtvaardigheid + het negeren van wegen naar vreedzame verandering = een tijdbom.’ Zowel de Egyptenaren als de Tunesiërs beschouwden het gebrek aan politieke grondrechten als de hoofdoorzaak van hun economische problemen. Toen de demonstranten hun eisen op een meer systematische wijze begonnen te formuleren en de software-ingenieur Wael Khalil, die zich ontpopte als een van de leiders van de Egyptische protestbeweging, een aantal directe eisen op zijn blog plaatste, waren de eerste twaalf daarvan allemaal gericht op politieke verandering. Kwesties als verhoging van het minimumloon vielen onder de eisen die pas later, tijdens de overgangsperiode, ingewilligd moesten worden.

Wat in de ogen van de Egyptenaren hun ontwikkeling heeft tegengehouden, is een ineffectieve en corrupte staat, een samenleving waarin ze hun talenten, ambities en creativiteit niet kunnen ontplooien en een gebrekkig onderwijssysteem. Maar ze zien ook dat de oorzaken van deze problemen van politieke aard zijn. Alle economische belemmeringen waarmee ze te maken hebben, zijn toe te schrijven aan de manier waarop in Egypte de politieke macht wordt uitgeoefend en door een kleine elite gemonopoliseerd. Dit is volgens hen het eerste dat moet veranderen.

Hiermee wijken de demonstranten van het Tahrirplein sterk af van de gangbare opvattingen op dit gebied. De meeste wetenschappers en commentatoren noemen heel andere oorzaken voor de armoede in Egypte. Volgens sommigen is die vooral het gevolg van de geografische omstandigheden: het land bestaat grotendeels uit woestijn en er valt onvoldoende regen, en de bodemgesteldheid en het klimaat maken productieve landbouw onmogelijk. Anderen wijzen op culturele factoren in Egypte die niet bevorderlijk zouden zijn voor economische ontwikkeling en welvaart. Volgens hen hebben de Egyptenaren niet het juiste arbeidsethos en mist hun cultuur de eigenschappen die bij andere volken voor bloei hebben gezorgd en staan hun islamitische opvattingen economisch succes in de weg. Een derde opvatting, vooral gehuldigd door economen en beleidsdeskundigen, gaat ervan uit dat de machthebbers in Egypte gewoon niet weten wat er nodig is om hun land welvarend te maken en in het verleden verkeerd beleid hebben gevoerd en verkeerde strategieën gevolgd. Als deze machthebbers het juiste advies zouden krijgen van de juiste adviseurs, zou dit volgens hun redenering vanzelf tot welvaart leiden. Dat Egypte werd geregeerd door een kleine elite die alleen op eigen gewin uit was ten koste van de rest van de maatschappij lijkt voor deze wetenschappers en deskundigen geen relevante factor te zijn voor de economische problemen van het land.

Dit boek wil laten zien dat de Egyptenaren op het Tahrirplein, en niet de meeste wetenschappers en commentatoren, het bij het juiste eind hebben. Egypte is arm, precies omdat het werd geregeerd door een kleine elite die de samenleving had ingericht ten bate van eigen gewin, ten koste van de rest van de bevolking. De politieke macht was sterk geconcentreerd en werd gebruikt om grote rijkdommen te vergaren, zoals het fortuin van zeventig miljard dollar dat ex-president Mubarak zou hebben opgebouwd. De verliezer was het Egyptische volk, zoals het zelf maar al te goed beseft.

We zullen laten zien dat deze door het volk aangedragen verklaring voor de armoede in Egypte tegelijk ook een antwoord vormt op de vraag waarom arme landen arm zijn. Of het nu gaat om Noord-Korea, Sierra Leone of Zimbabwe, we zullen laten zien dat arme landen arm zijn om dezelfde redenen waarom Egypte arm is. Landen als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten werden rijk omdat hun burgers een einde maakten aan de macht van de heersende elites. Zij creëerden een samenleving waarin een veel bredere laag van de bevolking politieke rechten had, waarin de overheid verantwoording aflegde aan en rekening hield met de burgers en waarin het grootste deel van de bevolking kansen kreeg om zich economisch te ontplooien. We zullen aantonen dat we, om te begrijpen waarom de huidige wereld zoveel ongelijkheid kent, naar het verleden moeten teruggaan en de historische dynamiek van samenlevingen bestuderen. We zullen zien dat Groot-Brittannië rijker is dan Egypte omdat er in 1688 in Groot-Brittannië (of Engeland, om precies te zijn) een revolutie plaatsvond die een politieke omwenteling veroorzaakte en daardoor een transformatie van de economie van het land. Mensen streden voor meer politieke rechten en wonnen die strijd, waarna zij die rechten gebruikten om hun economische kansen te vergroten. Het resultaat was een fundamenteel andere politieke en economische ontwikkeling, die culmineerde in de industriële revolutie.

De industriële revolutie met alle bijbehorende nieuwe technologieën verspreidde zich niet naar Egypte. Dat maakte namelijk deel uit van het Ottomaanse Rijk, dat Egypte min of meer op dezelfde manier behandelde als later de familie Mubarak. Napoleon Bonaparte maakte in 1798 een einde aan de Ottomaanse heerschappij in Egypte, maar het land viel vervolgens ten prooi aan het Britse kolonialisme, met al even weinig interesse in meer welvaart voor Egypte als de Ottomanen. De Egyptenaren wisten weliswaar zowel het Ottomaanse als Britse Rijk van zich af te schudden en in 1952 de monarchie omver te werpen, maar dit waren geen revoluties als die van 1688 in Engeland; in plaats van fundamentele politieke veranderingen te brengen, brachten ze een nieuwe elite aan de macht die al net zo weinig in meer welvaart voor de gewone Egyptenaar was geïnteresseerd als de Ottomanen en de Britten. Daardoor veranderde de basisstructuur van de maatschappij niet en bleef Egypte arm.

In dit boek zullen we onderzoeken hoe door de tijden heen steeds weer diezelfde patronen optreden en waarom die soms doorbroken worden, zoals in Engeland in 1688 en in Frankrijk met de revolutie van 1789. Daardoor kunnen we beter begrijpen of de situatie in het Egypte van nu is veranderd en of de revolutie die Mubarak omverwierp zal leiden tot een nieuw stelsel van instituties die de gewone Egyptenaar welvaart kunnen brengen. Egypte heeft in het verleden revoluties gekend die geen verandering brachten, omdat degenen die de revoluties ontketenden gewoon het roer overnamen van hen die ze hadden afgezet en zelf weer eenzelfde soort systeem creëerden. Het is voor gewone burgers inderdaad moeilijk om echte politieke macht te verwerven en maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen. Maar onmogelijk is het niet en we zullen zien hoe dit niet alleen in Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten gebeurde, maar ook in Japan, Botswana en Brazilië. Een dergelijke politieke transformatie is van wezenlijk belang, wil een arme samenleving zich kunnen ontwikkelen tot een welvarend land. Bepaalde tekenen duiden erop dat dit proces in Egypte gaande is. Reda Metwaly, een andere demonstrant op het Tahrirplein, zei: ‘Nu zie je moslims en christenen samen, nu zie je oud en jong samen, en iedereen wil hetzelfde.’ We zullen zien dat een dergelijke brede beweging in de samenleving ook een sleutelrol speelde bij andere politieke transformaties. Als we begrijpen wanneer en waarom dergelijke veranderingen optreden, kunnen we beter inschatten of zulke bewegingen zullen mislukken, zoals zo vaak in het verleden, of dat ze een kans van slagen hebben en miljoenen mensen een beter leven kunnen bezorgen.

1
ZO VLAK BIJ ELKAAR EN
TOCH ZO VERSCHILLEND

De economische situatie in het Rio Grandegebied

De stad Nogales wordt in tweeën gesneden door een grotendeels uit ijzerplaten opgetrokken hekwerk. Als je bij dat hekwerk staat en naar het noorden kijkt, zie je het Nogales dat in het district Santa Cruz in Arizona ligt. Het inkomen van een huishouden bedraagt daar gemiddeld ongeveer 30.000 dollar per jaar. De meeste tieners gaan naar school en de meerderheid van de volwassenen heeft voortgezet onderwijs genoten. Ondanks alle kritiek op de ontoereikendheid van het Amerikaanse gezondheidszorgsysteem, is de bevolking er relatief gezond, met naar mondiale maatstaven een hoge levensverwachting. Veel inwoners zijn ouder dan 65 jaar en hebben toegang tot Medicare, een van de vele overheidsdiensten die de meeste mensen als vanzelfsprekend beschouwen, net als elektriciteit, telefoon, riolering, ziekenhuizen, een wegennet dat hen met andere steden in het gebied en met de rest van de Verenigde Staten verbindt, en, ook heel belangrijk, handhaving van recht en orde. De inwoners van Nogales in Arizona kunnen hun dagelijkse bezigheden verrichten zonder voor hun leven of veiligheid te hoeven vrezen of voortdurend bang te zijn voor diefstal, onteigening of andere zaken die hun investeringen in hun bedrijven en huizen teniet zouden kunnen doen. Zeker zo belangrijk is dat de inwoners van het Amerikaanse Nogales als vanzelfsprekend aannemen dat de overheid, ondanks al haar inefficiëntie en incidentele corruptie, hun belangen behartigt. Ze kunnen stemmen om een nieuwe burgemeester, senator of nieuw congreslid te kiezen en bij de presidentsverkiezingen, waardoor zij mede bepalen wie hun land zal leiden. Democratie is voor hen een tweede natuur.

Het leven ten zuiden van het hekwerk, slechts een paar meter daarvandaan, verschilt hiervan behoorlijk. Hoewel de inwoners van het Nogales in de Mexicaanse staat Sonora in een relatief welvarend deel van hun land wonen, bedraagt het inkomen van een huishouden er gemiddeld ongeveer eenderde van dat in Nogales in Arizona. De meeste volwassenen in het Mexicaanse Nogales hebben geen voortgezet onderwijs genoten en veel tieners gaan niet naar school. De kindersterfte is er verontrustend hoog en door de ongunstige volksgezondheidsituatie hebben kinderen die hun eerste jaar hebben overleefd vaak een slechte gezondheid. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de inwoners van het zuidelijke Nogales niet zo lang leven als hun noorderburen. Ook zijn er veel minder goede publieke voorzieningen. De wegen ten zuiden van het hekwerk zijn in slechte staat en met recht en orde is het er nog erger gesteld. Er is veel criminaliteit en een eigen zaak beginnen is een riskante aangelegenheid. Je loopt niet alleen het gevaar beroofd te worden, maar ook is het niet simpel de noodzakelijke vergunningen te verkrijgen en is daarvoor het nodige smeergeld vereist. De inwoners van Nogales in Sonora worden dagelijks geconfronteerd met de corruptie en onbekwaamheid van politici. In tegenstelling tot hun noorderburen hebben ze pas sinds kort ervaring met democratie. Tot aan de politieke hervormingen van 2000 maakte in het Mexicaanse Nogales, zoals in een groot deel van het land, de corrupte Institutionele Revolutionaire Partij, de Partido Revolucionario Institucional (PRI), de dienst uit.

Hoe kan het dat de twee helften van wat in wezen één en dezelfde stad is zo verschillend zijn? Er is geen verschil wat betreft geografische gesteldheid, klimaat of ziekten die in het gebied voorkomen, want bacteriën kunnen de grens tussen de Verenigde Staten en Mexico ongehinderd passeren. Zeker, de gezondheidssituatie verschilt sterk, maar dat heeft niets te maken met omgevingsziekten, dat komt doordat de mensen ten zuiden van de grens onder minder hygiënische omstandigheden leven en een fatsoenlijke gezondheidszorg moeten ontberen.

Komt het dan misschien doordat de inwoners sterk van elkaar verschillen? Zou het kunnen dat de inwoners van het Amerikaanse Nogales nakomelingen zijn van Europese immigranten en de mensen in het zuiden afstammelingen van de Azteken? Nee, dat is niet het geval. De mensen aan weerszijden van de grens hebben een vergelijkbare achtergrond. Nadat Mexico in 1821 onafhankelijk was geworden van Spanje, maakte het gebied rond ‘Los dos Nogales’ deel uit van de Mexicaanse staat Vieja California, en ook na de Mexicaans-Amerikaanse Oorlog van 1848 bleef dat zo. Pas na de ‘Gadsden Purchase’ van 1853 schoof de Amerikaanse grens op naar dit gebied. Het was luitenant N. Michler die tijdens een inspectie van de grens ‘het mooie kleine dal van Los Nogales’ opmerkte. Hier verrezen aan weerszijden van de grens de twee steden. De inwoners van het Amerikaanse Nogales en het Mexicaanse Nogales hebben dezelfde voorouders, houden van hetzelfde soort eten en van dezelfde muziek, en hebben, durven we wel te stellen, dezelfde ‘cultuur’.

Natuurlijk is er een zeer eenvoudige en voor de hand liggende verklaring voor de verschillen tussen de twee helften van Nogales, namelijk de grens zelf die de twee helften scheidt. Het noordelijke Nogales ligt in de Verenigde Staten. De inwoners hebben toegang tot de economische instituties van de Verenigde Staten, waardoor ze vrij hun beroep kunnen kiezen, opleidingen kunnen volgen en vaardigheden verwerven. Dit stimuleert hun werkgevers om te investeren in de beste technologieën, wat weer leidt tot hogere lonen voor de werknemers. Ze hebben ook toegang tot de politieke instituties waardoor zij kunnen deelnemen aan het democratische proces, hun vertegenwoordigers kiezen en die vervangen als ze zich misdragen. Met als gevolg dat de politici zorgen voor de basisvoorzieningen die de burgers willen, variërend van volksgezondheid tot wegen en handhaving van recht en orde. De inwoners van het Mexicaanse Nogales hebben het minder getroffen. Ze leven in een andere wereld die door andere instituties vorm heeft gekregen. De verschillende instituties aan weerszijden van de grens geven totaal verschillende prikkels aan de inwoners van de beide helften van Nogales en aan de ondernemers en bedrijven die daar willen investeren. Het zijn deze prikkels, uitgaand van de verschillende instituties van beide steden en de landen waarin zij liggen, die de belangrijkste reden vormen voor de verschillen in economische welvaart aan weerszijden van de grens.

Waarom zijn de instituties van de Verenigde Staten zo veel bevorderlijker voor economisch succes dan die van Mexico en zelfs die van heel Latijns-Amerika? Dat heeft te maken met de manier waarop de verschillende samenlevingen vorm kregen tijdens de vroege koloniale periode. Toen al ontstonden er verschillen tussen de instituties en de gevolgen daarvan doen zich tot op de dag van vandaag gelden. Om deze verschillen te begrijpen moeten we teruggaan naar de stichting van de koloniën in Noord- en Latijns-Amerika.

De stichting van Buenos Aires

Begin 1516 voer de Spaanse zeevaarder Juan Díaz de Solís het brede estuarium aan de oostkust van Zuid-Amerika binnen. De Solís ging aan land en eiste het gebied voor Spanje op. Hij noemde de rivier de Río de la Plata, de ‘Zilverrivier’, omdat de lokale indianen zilver bezaten. De nieuwkomers werden vijandig ontvangen door de inheemse volken aan weerszijden van het estuarium, de Charrúa’s in wat nu Uruguay is en de Querandí’s in de vlakten van het huidige Argentinië die nu de pampa’s heten. Deze lokale bewoners waren jagers-verzamelaars die in kleine groepen leefden, zonder sterk centraal politiek gezag. Het was dan ook door zo’n groep Charrúa’s dat De Solís werd doodgeknuppeld toen hij de nieuwe gebieden verkende die hij voor Spanje wilde bezetten.

In 1534 stuurden de nog altijd optimistische Spanjaarden er een eerste missie van kolonisten uit Spanje heen, onder leiding van Pedro de Mendoza. Ze stichtten nog datzelfde jaar een stad op de plek van het huidige Buenos Aires. Op het eerste gezicht was het een ideale plek voor Europeanen want Buenos Aires, letterlijk ‘goede luchten’, had een uitnodigend, gematigd klimaat. Toch was het eerste verblijf van de Spanjaarden hier van korte duur. Ze waren niet uit op gezonde lucht, maar op zoek naar delfstoffen en dwangarbeiders. De Charrúa’s en de Querandí’s werkten echter niet erg mee. Ze weigerden de Spanjaarden voedsel te leveren en te werken als ze gevangen werden genomen. Bovendien belaagden ze de nieuwe nederzetting met hun pijlen en bogen. De Spanjaarden begonnen honger te lijden, want ze hadden er niet op gerekend dat ze voor hun eigen voedsel zouden moeten zorgen. Buenos Aires bleek niet de plek te zijn waar ze van hadden gedroomd. De lokale indianen konden niet worden gedwongen arbeid te leveren en er viel in het gebied geen zilver of goud te delven. Het zilver dat De Solís er had aangetroffen kwam uit de Incastaat in de Andes, een heel eind naar het westen.

Terwijl de Spanjaarden probeerden te overleven, begonnen ze expedities te organiseren om een nieuwe plek te vinden waar meer te halen viel, met een bevolking die zich gemakkelijker liet onderwerpen. Een van deze expedities, onder leiding van Juan de Ayolas, zocht een route naar de Inca’s en drong in 1537 via de rivier de Paraná door in het binnenland. Onderweg maakten ze contact met de Guaraní’s, een niet-nomadisch volk met een op de verbouw van maïs en cassave gebaseerde agrarische economie. De Ayolas besefte onmiddellijk dat de Guaraní’s een heel ander geval waren dan de Charrúa’s en Querandí’s. Na een kort treffen wist hij de weerstand van de Guaraní’s te breken en stichtte hij de stad Nuestra Señora de Santa María de la Asunción, nog altijd de hoofdstad van Paraguay. De Ayolas en zijn mannen trouwden met de Guaraníprinsessen en vormden al spoedig de nieuwe aristocratie. Ze pasten het al bestaande Guaranísysteem van dwangarbeid en schatting aan en namen het roer over. Dit was het soort kolonie dat hun voor ogen had gestaan, en binnen vier jaar was Buenos Aires verlaten omdat alle Spanjaarden die zich daar hadden gevestigd naar de nieuwe stad waren verhuisd.

Buenos Aires, het ‘Parijs van Zuid-Amerika’, een stad met brede boulevards in Europese stijl, die zijn bloei te danken had aan de grote agrarische rijkdom van de pampa’s, werd pas in 1580 opnieuw bevolkt. Het prijsgeven van Buenos Aires en de onderwerping van de Guaraní’s maakt duidelijk wat oorspronkelijk de bedoeling was van de Europese kolonisatie van Noord- en Zuid-Amerika. De eerste Spaanse en, zoals we zullen zien, Engelse kolonisten waren er niet op uit zelf de grond te bewerken, maar wilden dat anderen dit voor hen deden. En ze wilden zich van de daar aanwezige rijkdommen, het goud en zilver, meester maken.

Van Cajamarca…

De expedities van De Solís, De Mendoza en De Ayolas volgden op beroemdere expedities die werden ondernomen nadat Christoffel Columbus op 12 oktober 1492 een van de Bahama-eilanden in zicht kreeg. De Spaanse expansie en kolonisatie van Midden- en Zuid-Amerika begon pas echt met de invasie van Mexico door Hernán Cortés in 1519, de expeditie van Francisco Pizarro naar Peru vijftien jaar later en de expeditie van Pedro de Mendoza naar de Río de la Plata twee jaar daarna. In de volgende eeuw veroverde en koloniseerde Spanje het grootste deel van het midden, westen en zuiden van Zuid-Amerika, terwijl in het oosten Portugal Brazilië opeiste.

De Spaanse kolonisatiestrategie, eerst door Cortés in Mexico geperfectioneerd, was buitengewoon effectief en berustte op de ervaring van de Spanjaarden dat de beste manier om tegenstand de kop in te drukken was de indianenleider gevangen te nemen. Dan konden ze de door hem vergaarde rijkdom opeisen en de inheemse bevolking dwingen schatting te betalen en voedsel te leveren. De volgende stap was dat ze zichzelf als de nieuwe elite van de inheemse samenleving installeerden en de controle over de bestaande methoden van belastingheffing, schatting en met name dwangarbeid overnamen.

Toen Cortés en zijn mannen op 8 november 1519 de machtige Azteekse hoofdstad Tenochtitlan bereikten, werden ze verwelkomd door Moctezuma, de Azteekse keizer, die op dringend advies van zijn raadgevers had besloten de Spanjaarden een vreedzame ontvangst te bieden. Wat er vervolgens gebeurde, staat goed beschreven in het door de franciscaanse priester Bernardino de Sahagún rond 1545 neergeschreven verslag in zijn beroemde Florentijnse Codex.

onmiddellijk grepen ze [de Spanjaarden] Moctezuma stevig vast (…) toen gingen de geweren achter elkaar af (…) Er heerste angst. Het was alsof een ieders hart stilstond. Nog voordat het donker was geworden, was er ontzetting, was er verbazing, waren er angstige voorgevoelens, waren de mensen verstomd.

En toen de dag aanbrak werd vervolgens bekendgemaakt wat [de Spanjaarden] allemaal eisten: witte tortilla’s, geroosterde kalkoenkippen, eieren, drinkwater, hout, brandhout, houtskool (…) Want Moctezuma had dit zo bevolen.

En toen de Spanjaarden goed geïnstalleerd waren, informeerden ze vervolgens bij Moctezuma naar alle schatten van de stad (…) ze waren naarstig op zoek naar goud. En daarop wees Moctezuma de Spanjaarden de weg. Ze dromden om hem heen (…) pakten hem allemaal beet, hielden hem allemaal vast.

En toen ze bij het gebouw aankwamen waar de schatten bewaard werden, een plek die Teocalco heette, brachten ze vervolgens alle kostbaarheden naar buiten; de hoofdtooi van quetzal-veren, de wapens, de schilden, de gouden schijven (…) de gouden neusringen, de gouden beenbanden, de gouden armbanden, de gouden voorhoofdsbanden.

Vervolgens werd alles ontdaan van het goud (…) onmiddellijk staken ze de brand in alle kostbaarheden. Alles brandde. En het goud smolten de Spanjaarden om in afzonderlijke staven (…) En de Spanjaarden kwamen overal (…) Ze namen alles mee, alles wat ze zagen, alles wat hun goed leek.

Daarop gingen ze naar Moctezuma’s eigen schatkamer (…) een plek die Totocalco heette (…) ze brachten [Moctezuma’s] eigen bezit naar buiten (…) allemaal kostbaarheden; de halskettingen met hangers, de armbanden met bosjes quetzal-veren, de gouden armbanden, de polsbanden, de gouden banden met schelpen (…) en het turquoise diadeem, het attribuut van de heerser. Ze namen het allemaal mee.

In 1521 was de militaire onderwerping van de Azteken een feit. Vervolgens begon Cortés, als gouverneur van de provincie Nieuw-Spanje, de meest waardevolle hulpbron, namelijk de inheemse bevolking, op te delen door instelling van de encomienda. De encomienda was een systeem dat zijn oorsprong vond in de vijftiende-eeuwse reconquista, de herovering van het zuiden van Spanje op de Moren, Arabieren die zich daar vanaf de achtste eeuw hadden gevestigd. In de Nieuwe Wereld nam dit systeem een veel verderfelijker vorm aan: een aantal indianen werd toegewezen aan een Spanjaard die encomendero werd genoemd. De indianen moesten de encomendero schatting betalen en voor hem werken; in ruil daarvoor moest de encomendero hen tot het christendom bekeren.

Over het functioneren van de encomienda bestaat nog een vroeg en levendig verslag van Bartolomé de las Casas, een dominicaner priester die als eerste een vernietigende kritiek op het Spaanse koloniale systeem schreef. De las Casas arriveerde in 1502 op het Spaanse eiland Hispaniola op een vloot onder leiding van de nieuwe gouverneur Nicolás de Ovando. Hij raakte steeds meer gedesillusioneerd en verontrust over de wrede behandeling en uitbuiting van de inheemse volken waar hij dagelijks getuige van was. In 1513 nam hij als kapelaan deel aan de Spaanse verovering van Cuba en hem werd daarvoor zelfs een encomienda toegekend. Maar hij weigerde die en begon een lange campagne voor de hervorming van de Spaanse koloniale instituties. Zijn inspanningen leidden uiteindelijk in 1542 tot de publicatie van zijn boek Brevísima relación de la destrucción de las Indias (‘Zeer kort relaas over de vernietiging van de Indiën’), een vernietigende aanval op de barbaarsheid van het Spaanse bewind. Over de encomienda schreef hij in verband met Nicaragua:

Elk van de kolonisten nam zijn intrek in de stad die hem was toegewezen (of geëncomendeerd, zoals de wettige term luidt), zette de inwoners voor zich aan het werk, pakte ze hun toch al schaarse voedingsmiddelen af en eigende zich het land toe dat de inheemse bevolking in bezit had en bewerkte en waarop ze van oudsher hun eigen gewassen verbouwden. De kolonist behandelde de gehele inheemse bevolking – vooraanstaande personen, oude mannen, vrouwen en kinderen – als behorend tot zijn huishouden en liet ze als zodanig dag en nacht werken voor zijn eigen gewin, zonder enige rust.

Ook beschrijft De las Casas hoe de Spanjaarden hun strategie in praktijk brachten bij de verovering van Nieuw-Grenada, het moderne Colombia:

Voor de verwezenlijking van hun langetermijndoel, alle beschikbare goud in bezit te krijgen, pasten de Spanjaarden hun gebruikelijke strategie toe, namelijk het onder elkaar verdelen (of encomenderen, zoals ze het zelf noemen) van de steden en hun inwoners (…) om die vervolgens, zoals altijd, gewoon als slaven te behandelen. De man die de algemene leiding van de expeditie had, nam de koning van dat gebied gevangen en hield hem zes of zeven maanden vast, en vroeg hem zonder enige wettige grond om steeds meer goud en smaragden. Deze koning, een zekere Bogotá, was zo bang, dat hij, in de hoop zich uit de klauwen van zijn folteraars te bevrijden, instemde met de eis dat hij een heel huis met goud zou vullen en dit aan hen overdragen. Dus stuurde hij zijn volk erop uit om goud te gaan zoeken, en zij droegen dit beetje bij beetje aan, samen met tal van kostbare edelstenen. Maar het huis was nog steeds niet vol en ten slotte verklaarden de Spanjaarden dat zij hem ter dood zouden brengen voor het breken van zijn belofte. De commandant zei dat ze de zaak aan hem, als vertegenwoordiger van de wet, moesten voorleggen. Toen ze dat deden en de koning formeel in staat van beschuldiging stelden, veroordeelde hij hem tot foltering zolang hij de afspraak niet nakwam. Ze folterden hem met de strappado, gooiden brandende talk op zijn buik, maakten zijn beide benen met ijzeren ringen aan palen vast en zijn nek met een andere en terwijl twee mannen zijn handen vasthielden begonnen ze vervolgens zijn voetzolen te schroeien. Van tijd tot tijd kwam de commandant kijken en zei dan steeds dat ze hem langzaam dood zouden martelen als hij niet voor meer goud zou zorgen, en dat is wat ze deden, zodat de koning uiteindelijk bezweek aan de folteringen waaraan ze hem blootstelden.

De strategie en het systeem van verovering, in Mexico geperfectioneerd, vonden elders in het Spaanse Rijk gretig navolging. Nergens werd dit effectiever gedaan dan bij Pizarro’s verovering van Peru. De las Casas begint zijn verslag aldus:

Een andere grote schurk trok in 1531 met een aantal mannen naar het koninkrijk Peru. Bij zijn vertrek was hij vastbesloten zich van dezelfde strategie en tactieken te bedienen als zijn mede-avonturiers in andere delen van de Nieuwe Wereld.

Pizarro begon zijn tocht aan de kust bij de Peruaanse stad Tumbes en trok vandaar naar het zuiden. Op 15 november 1532 bereikte hij de bergstad Cajamarca, waar de Incakeizer Atahualpa met zijn strijdmacht gelegerd was. De volgende dag kwam Atahualpa, die net zijn broer Huáscar had verslagen in een conflict over de opvolging van hun overleden vader, Huayna Capac, met zijn gevolg naar de plek waar de Spanjaarden gelegerd waren. Atahualpa was ontstemd over de berichten over wreedheden die de Spanjaarden daarvoor al hadden begaan, zoals de schending van een tempel van de zonnegod Inti. Wat er vervolgens gebeurde, is welbekend. De Spanjaarden zetten met succes een val op. Ze doodden Atahualpa’s lijfwacht en dienaren, mogelijk wel tweeduizend mensen, en namen de koning gevangen. Om vrij te komen moest Atahualpa beloven één kamer met goud te vullen en nog twee andere van dezelfde afmetingen met zilver. Hij deed dit, maar de Spanjaarden kwamen hun beloften niet na en wurgden hem in juli 1533. In november veroverden de Spanjaarden de Incahoofdstad Cusco, waar de Inca-aristocratie dezelfde behandeling ten deel viel als Atahualpa, namelijk opsluiting tot ze met goud en zilver op de proppen zouden komen. Toen ze niet aan de Spaanse eisen voldeden, werden ze levend verbrand. De grote kunstschatten van Cusco, zoals de zonnetempel, werden van hun goud ontdaan, dat omgesmolten werd tot staven.

Toen richtten de Spanjaarden hun aandacht op de mensen binnen het Incarijk. Net als in Mexico werden de burgers opgedeeld in encomienda’s, die elk naar een van de conquistadores gingen die met Pizarro waren meegekomen. De encomienda was in de vroege koloniale periode het belangrijkste systeem voor het controleren en organiseren van arbeid, maar kreeg al snel een geduchte concurrent. In 1545 was een indiaan, een zekere Diego Gualpa, op zoek naar een lokaal heiligdom hoog in de Andes in het huidige Bolivia. Toen hij door een plotselinge windvlaag tegen de grond werd geworpen, ontwaarde hij een nog onontdekte zilverader. Die maakte deel uit van een grote berg vol zilver, die de Spanjaarden El Cerro Rico doopten, ‘De Rijke Heuvel’. Hieromheen ontstond de stad Potosí, die in 1650, op zijn hoogtepunt, 160.000 inwoners telde, meer dan Lissabon of Venetië in die tijd.

Om het zilver te kunnen delven, hadden de Spanjaarden mijnwerkers nodig, heel veel mijnwerkers. Ze stuurden een nieuwe onderkoning, Francisco de Toledo, de hoogste Spaanse koloniale ambtenaar, die als belangrijkste opdracht had het arbeidsprobleem op te lossen. De Toledo kwam in 1569 in Peru aan en was de eerste vijf jaar bezig rond te reizen en zich te oriënteren op zijn nieuwe taak. Hij gaf ook opdracht voor een grootscheepse inventarisatie van de gehele volwassen bevolking. Om aan de benodigde indiaanse arbeidskrachten te komen, deporteerde De Toledo eerst vrijwel alle inheemse bewoners en bracht ze bijeen in nieuwe steden die reducciones werden genoemd, letterlijk ‘reducties’, wat de arbeidsexploitatie door de Spaanse kroon moest vergemakkelijken. Vervolgens blies hij in aangepaste vorm nieuw leven in een arbeidssysteem van de Inca’s, de mita, wat in de Incataal Quechua ‘een regelmatige periode’ betekent. Bij de Inca’s was de mita een systeem van dwangarbeid op plantages waar voedsel voor de tempels, de aristocratie en het leger werd verbouwd. In ruil daarvoor bood de Inca-elite bescherming en hulp bij hongersnood. Onder De Toledo zou de mita, vooral die van Potosí, uitgroeien tot een van de grootste en meest onderdrukkende stelsels van arbeidsexploitatie uit de Spaanse koloniale tijd. Het door De Toledo bepaalde rekruteringsgebied was enorm en besloeg meer dan vijfhonderdduizend vierkante kilometer; vanaf het midden van het huidige Peru strekte het zich uit tot over het grootste deel van het tegenwoordige Bolivia. In dit gebied werd een zevende deel van de mannelijke bewoners ondergebracht in reducciones en vervolgens tewerkgesteld in de mijnen van Potosí. De mita van Potosí bleef vrijwel de gehele koloniale periode bestaan en werd pas in 1825 afgeschaft. Op kaart 1 is het rekruteringsgebied van de mita weergegeven binnen het Incarijk zoals dat op het moment van de Spaanse verovering bestond. Het laat zien hoezeer de mita samenviel met het hart van het rijk, inclusief de hoofdstad Cusco.

Kaart 1: Het Incarijk en -wegennet en het rekruteringsgebied van de mijn mita.

Opmerkelijk genoeg is in Peru nu nog de erfenis van de mita te zien. Neem de verschillen tussen de naburige provincies Calca en Acomayo. Op het eerste gezicht lijken ze niet zo groot, want beide provincies liggen hoog in de bergen en worden bewoond door Quechuasprekende afstammelingen van de Inca’s. Toch is Acomayo veel armer en hebben de inwoners ongeveer een derde minder te besteden dan die van Calca. De mensen weten dit. In Acomayo vragen ze aan ondernemende buitenlanders: ‘Weet je niet dat de mensen hier armer zijn dan de mensen ginds in Calca? Ik snap niet wat je hier zoekt.’ ‘Ondernemend’ omdat het vanuit de regionale hoofdstad Cusco, het oude centrum van het Incarijk, veel moeilijker is om naar Acomayo te komen dan naar Calca. De weg naar Calca is verhard, die naar Acomayo verkeert in een abominabele staat. Als je verder wilt dan Acomayo heb je een paard of muildier nodig. In Calca en Acomayo telen de mensen dezelfde gewassen, maar in Calca verkopen ze die op de markt voor geld. In Acomayo verbouwen ze voedsel voor eigen gebruik. Deze verschillen, die de bezoeker en de mensen die er wonen bepaald niet ontgaan, zijn te verklaren uit de institutionele verschillen tussen beide provincies, institutionele verschillen met historische wortels die teruggaan tot De Toledo en zijn plan voor een effectieve exploitatie van het inheemse arbeidspotentieel. Het belangrijkste historische verschil tussen Acomayo en Calca was dat Acomayo in het rekruteringsgebied van de mita van Potosí lag en Calca niet.

Naast het doorvoeren van arbeidsconcentratie en het opleggen van de mita, maakte De Toledo van de encomienda een hoofdelijke belasting, in die zin dat elke volwassen man jaarlijks een vast bedrag in zilver moest betalen. Ook deze regeling was bedoeld om de indianen de arbeidsmarkt op te jagen en de lonen die de Spaanse landeigenaren betaalden omlaag te brengen. Een ander systeem, de repartimiento de mercancias, raakte eveneens algemeen verbreid tijdens De Toledo’s ambtsperiode. De term was afgeleid van het Spaanse werkwoord repartir, ‘verspreiden’; het betekende letterlijk ‘de distributie van goederen’ en hield in dat de indianen gedwongen werden goederen van de Spanjaarden te kopen tegen vastgestelde prijzen. Ten slotte introduceerde De Toledo de trajin, wat letterlijk ‘de last’ betekent en waarbij in plaats van lastdieren de inheemse bevolking zware lasten moest dragen, zoals wijn en cocabladeren of textiel, ten behoeve van de ondernemingen van de Spaanse elite.

Overal in de Spaanse koloniale wereld van Midden- en Zuid-Amerika ontstonden vergelijkbare instituties en sociale structuren. Na een eerste fase van plundering en goud- en zilverkoorts, legden de Spanjaarden een heel netwerk van instituties aan om de inheemse bevolking te exploiteren. Het hele gamma van encomienda, mita, repartimiento en trajin was bedoeld om de levensstandaard van de inheemse bevolking omlaag te brengen tot het bestaansminimum en alle inkomsten daarboven ten goede te laten komen aan de Spanjaarden. Dit werd bereikt door het land van de inheemse bevolking af te nemen, hen tot arbeid te dwingen, lage lonen voor arbeid te betalen, hoge belastingen te heffen en hoge prijzen te rekenen voor goederen die ze ook nog eens verplicht waren te kopen. Hoewel deze instituties de Spaanse kroon enorme rijkdom brachten en de conquistadores en hun afstammelingen fortuinen opleverden, maakten ze van Latijns-Amerika ook het werelddeel met de grootste ongelijkheid en zogen ze het qua economisch potentieel voor een groot deel leeg.

…tot Jamestown

Toen de Spanjaarden eind vijftiende eeuw hun verovering van Zuid- en Midden-Amerika begonnen, was Engeland een kleine Europese macht die zich aan het herstellen was van de verwoestende gevolgen van een burgeroorlog, de Rozenoorlog. Het was toen absoluut niet in staat zich in de strijd om buit en goud te storten en inheemse volken van het Amerikaanse continent te exploiteren. Maar bijna honderd jaar later, in 1588, wist het de Spaanse Armada, waarmee koning Filips II van Spanje een invasie van Engeland had gepland, te verslaan, wat een politieke schokgolf in Europa veroorzaakte. De overwinning van de Engelsen versterkte niet alleen hun machtspositie, maar was ook een teken van Engelands toenemende geldingsdrang op zee, waardoor het uiteindelijk ook een eigen koloniaal rijk kon opbouwen.

Het is dan ook geen toeval dat de Engelsen juist toen begonnen met hun kolonisatie van Noord-Amerika. Maar ze waren aan de late kant. Ze kozen niet voor Noord-Amerika omdat ze het zo aantrekkelijk vonden, maar omdat alleen dit nog beschikbaar was. De ‘begerenswaardige’ delen van het Amerikaanse continent, waar in ruime mate een exploiteerbare inheemse bevolking aanwezig was en zilvermijnen lagen, waren al bezet. De Engelsen kregen de restjes. Toen de achttiende-eeuwse Engelse schrijver en landbouwkundige Arthur Young besprak waar winstgevende ‘basisproducten’, waarmee hij exporteerbare landbouwproducten bedoelde, werden geproduceerd, merkte hij op:

Het blijkt in het algemeen dat de basisproducten van onze koloniën in waarde verminderen met hun afstand tot de zon. In West-Indië, dat het heetst is van allemaal, brengen ze tot 8l. 12s. 1d. per hoofd op. In de zuidelijke continentale nederzettingen tot 5l. 10s. In de centrale tot 9s. 6 1/2d. In de noordelijke nederzettingen tot 2s. 6d. Uit deze aflopende schaal valt zeker een belangrijke les te trekken: zie af van kolonisatie op noordelijke breedten.

De eerste poging van de Engelsen om een kolonie te stichten, tussen 1585 en 1587 in Roanoke, in North Carolina, was een complete mislukking. In 1607 probeerden ze het opnieuw. Eind 1606 vertrokken drie schepen van de Virginia Company, de Susan Constant, de Godspeed, en de Discovery, onder bevel van kapitein Christopher Newport, naar Virginia. De kolonisten voeren de Chesapeake baai binnen en vervolgens een rivier op die ze de James noemden, naar de toenmalige Engelse koning James I [Jacobus I]. Op 14 mei 1607 stichtten ze de nederzetting Jamestown.

De kolonisten aan boord van de schepen van de Virginia Company waren weliswaar Engelsen, maar hun kolonisatiemodel was sterk beïnvloed door het voorbeeld van Cortés, Pizarro en De Toledo. Het plan was om eerst het opperhoofd van de plaatselijke indianen gevangen te nemen en op die manier voorraden te verkrijgen en de lokale bevolking te dwingen voedsel en bezit te leveren.

Toen ze voor het eerst in Jamestown aan land gingen, wisten de Engelse kolonisten niet dat ze zich op het territorium bevonden van de Powhatan Confederatie, een coalitie van zo’n dertig indianenstammen die trouw hadden gezworen aan koning Wahunsunacock. Wahunsunacocks hoofdstad was Werowocomoco, slechts dertig kilometer van Jamestown. Het plan van de kolonisten was om eerst meer te weten te komen over de situatie ter plekke. Als de kolonisten de indianen niet konden overhalen om voedsel en arbeid te leveren, konden ze misschien tenminste handel met hen drijven. De gedachte om zelf te gaan werken en hun eigen voedsel te verbouwen schijnt niet bij de kolonisten te zijn opgekomen. Zoiets deden veroveraars van de Nieuwe Wereld niet.

Wahunsunacock was al snel op de hoogte van de aanwezigheid van de kolonisten en stond zeer argwanend tegenover hun bedoelingen. Hij had de leiding over een voor Noord-Amerikaanse begrippen behoorlijk groot rijk. Maar hij had veel vijanden en in zijn rijk was de politieke macht niet zo vergaand gecentraliseerd als bij de Inca’s. Wahunsunacock besloot de bedoelingen van de Engelsen verder af te wachten en stuurde in het begin boodschappers om te laten weten dat hij vriendschappelijke betrekkingen met hen wilde.

Toen de winter van 1607 inviel, begon bij de kolonisten in Jamestown het voedsel op te raken, maar Edward Marie Wingfield, die tot leider van de regerende raad van de kolonie was benoemd, bleek een en al besluiteloosheid. De situatie werd gered door kapitein John Smith, wiens geschriften een van onze belangrijkste informatiebronnen vormen over de vroege ontwikkeling van de kolonie. Hij was een bijzondere figuur. Geboren in Engeland, op het platteland van Lincolnshire, negeerde hij de wens van zijn vader in zaken te gaan en werd huurling. Hij vocht eerst in Engelse legers in de Nederlanden en sloot zich daarna aan bij Oostenrijkse troepen in Hongarije die tegen de legers van het Ottomaanse Rijk vochten. In Roemenië werd hij gevangengenomen, als slaaf verkocht en aan het werk gezet als landarbeider. Op een dag wist hij zijn meester te overweldigen, diens kleren en paard te stelen en zo te ontsnappen, terug naar Oostenrijks grondgebied. Smith was al tijdens de reis naar Virginia in problemen geraakt en wegens muiterij opgesloten op de Susan Constant, toen hij geweigerd had de orders van Wingfield op te volgen. Toen de schepen de Nieuwe Wereld bereikten wilde men hem berechten. Maar toen Wingfield, Newport en andere leidende kolonisten hun verzegelde orders openden, ontdekten ze tot hun afgrijzen dat de Virginia Company Smith had benoemd tot lid van de regerende raad die Jamestown zou gaan besturen.

Toen kapitein Newport terug naar Engeland was vertrokken om voorraden en meer kolonisten te halen en Wingfield nog steeds niet goed wist wat hij moest doen, was het Smith die de kolonie redde. Hij begon een serie handelsmissies die vitale voedselaanvoerlijnen zeker stelden. Op een van die missies werd hij gevangengenomen door Opechancanough, een van Wahunsunacocks jongere broers, en voor de koning in Werowocomoco geleid. Hij was de eerste Engelsman die een ontmoeting had met Wahunsunacock, en volgens sommige verhalen was het uitsluitend aan de tussenkomst van Wahunsunacocks dochter Pocahontas te danken dat Smith het er bij deze eerste ontmoeting levend vanaf bracht. Op 2 januari 1608 werd hij vrijgelaten en keerde hij terug naar Jamestown, waar de voedselsituatie nog steeds hachelijk was, totdat later op die dag, precies op tijd, kapitein Newport uit Engeland terugkeerde.

De kolonisten van Jamestown leerden weinig van deze eerste ervaringen. Ook de rest van 1608 bleven ze doorgaan met hun zoektocht naar goud en edelmetalen. Ze schenen nog steeds niet te begrijpen dat ze er voor hun voortbestaan niet op konden rekenen dat de indianen voedsel aan hen zouden leveren, noch onder dwang, noch als handelswaar. Het was Smith die als eerste besefte dat het kolonisatiemodel dat bij Cortes en Pizarro zo goed had gewerkt, in Noord-Amerika simpelweg niet zou werken. De omstandigheden waren gewoon te verschillend. Smith had gemerkt dat de indianen van Virginia, in tegenstelling tot de Azteken en de Inca’s, geen goud hadden. In zijn dagboek noteerde hij dan ook: ‘Hun hele bezit bestaat uit niets anders dan voedsel.’ Anas Todkill, een van de eerste kolonisten en iemand die een uitgebreid dagboek bijhield, gaf goed uitdrukking aan de teleurstelling van Smith en de paar anderen bij wie dit besef begon te dagen:

Alle gesprekken, alle verwachtingen, alle activiteiten stonden in het teken van het delven van goud, het raffineren van goud, het verzamelen van goud.

Toen Newport in april 1608 terugvoer naar Engeland, had hij een lading pyriet, ‘gekkengoud’, bij zich. Eind september keerde hij terug met orders van de Virginia Company dat de plaatselijke indianen beter onder controle gehouden moesten worden. Het plan was om opperhoofd Wahunsunacock te kronen, in de hoop dat hij zich dan zou onderwerpen aan de Engelse koning Jacobus I. Ze nodigden hem uit naar Jamestown, maar Wahunsunacock, nog steeds vol wantrouwen jegens de kolonisten, wilde niet het risico lopen gevangengenomen te worden. John Smith noteerde Wahunsunacocks antwoord: ‘Uw koning heeft mij dan wel geschenken gestuurd, maar ik ben ook een koning en dit is mijn land (…) Uw vader moet naar mij toe komen, niet ik naar hem, ook niet naar uw fort, in zulk aas zal ik niet bijten.’

Als Wahunsunacock niet wilde ‘bijten in zulk aas’, moesten Newport en Smith naar Werowocomoco gaan om daar de kroning te voltrekken. De hele onderneming schijnt op een compleet fiasco te zijn uitgelopen, met als enige uitkomst het besluit van Wahunsunacock dat het tijd werd om zich van de kolonie te ontdoen. Hij legde een handelsembargo op waardoor Jamestown geen voorraden meer kon aanvoeren. Wahunsunacock wilde zo de inwoners uithongeren.

Kaart 2: Bevolkingsdichtheid in 1500 in Noord- en Zuid-Amerika.

In december 1608 voer Newport opnieuw naar Engeland. Hij had een brief van Smith bij zich waarin deze er bij de directeuren van de Virginia Company op aandrong met andere ogen naar de kolonie te kijken. Een exploitatie van Virginia die snel fortuinen opleverde, naar het voorbeeld van Mexico en Peru, was onmogelijk. Er was geen goud en er waren geen edelmetalen en de indianen konden niet gedwongen worden te werken of voedsel te leveren. Smith besefte dat de kolonie alleen levensvatbaar kon zijn als de kolonisten zelf zouden gaan werken. Hij drong er daarom bij de directeuren op aan de juiste soort mensen te sturen: ‘Als u er weer stuurt, verzoek ik u een stuk of dertig goed uitgeruste timmerlieden, landlieden, tuinders, vissers, smeden, metselaars en opgravers van bomen en wortels te sturen, liever dan duizend mensen van het soort dat we al hebben.’

Smith wilde niet nog meer nutteloze goudsmeden. Opnieuw wist Jamestown uitsluitend dankzij zijn vindingrijkheid te overleven. Hij slaagde erin indianenstammen zodanig te bepraten en te intimideren dat ze handel met hem gingen drijven, en als ze dat niet wilden, pakte hij gewoon wat hij kon. In de nederzetting zelf had Smith alle touwtjes in handen en legde hij de regel op ‘wie niet werken wil, zal niet eten’. Jamestown overleefde een tweede winter.

De Virginia Company was bedoeld om winst te maken, maar na twee rampzalige jaren was die nog ver te zoeken. De directeuren van de compagnie besloten dat er een nieuw bestuursmodel nodig was en vervingen de regerende raad door één gouverneur. De eerste die in deze functie werd benoemd was Sir Thomas Gates. De compagnie had de waarschuwing van Smith niet geheel in de wind geslagen en besefte dat ze iets nieuws moesten proberen. Dit werd nog eens bevestigd door de gebeurtenissen in de winter van 1609-1610, de zogeheten ‘hongertijd’. Binnen de nieuwe bestuursvorm was geen plaats meer voor Smith en misnoegd keerde hij in het najaar van 1609 naar Engeland terug. Nu ze het zonder zijn vindingrijkheid moesten stellen en Wahunsunacock de voedselvoorziening afkneep, waren de kolonisten van Jamestown ten dode gedoemd. Van de vijfhonderd kolonisten aan het begin van de winter waren er in maart nog maar zestig in leven. De situatie was zo hopeloos dat ze hun toevlucht namen tot kannibalisme.

Het ‘nieuwe’ dat de kolonie door Gates en zijn plaatsvervanger Sir Thomas Dale werd opgelegd, was een draconisch arbeidsregime voor de Engelse kolonisten, hoewel natuurlijk niet voor de elite die de leiding over de kolonie had. Het was Dale die de ‘goddelijke, morele en krijgswetten’ afkondigde, met daarin de clausules dat

Geen man of vrouw zal weglopen uit de kolonie naar de indianen, op straffe des doods.

Eenieder die uit een tuin steelt, hetzij een publieke of een particuliere, of uit een wijngaard, of korenaren steelt, zal bestraft worden met de dood.

Geen enkel lid van de kolonie zal enig goed van dit land verkopen of geven aan een kapitein, zeeman, gezagvoerder of matroos om het ten eigen nutte uit te voeren uit de kolonie, op straffe des doods.

Als de inheemse volken niet geëxploiteerd konden worden, aldus de redenering van de Virginia Company, dan misschien de kolonisten wel. In het nieuwe koloniale ontwikkelingsmodel bezat de Virginia Company al het land. De mannen werden ondergebracht in barakken en kregen door de compagnie vastgestelde rantsoenen. Er werden werkploegen samengesteld, elk onder toezicht van een vertegenwoordiger van de compagnie. Het had veel weg van een staat van beleg, met executie als gebruikelijke straf. Als onderdeel van de nieuwe instituties voor de kolonie is de eerste van de hierboven genoemde clausules veelzeggend. De compagnie dreigde mensen die wegliepen met de dood. Gezien het nieuwe arbeidsregime werd het voor de kolonisten die het werk moesten doen een steeds aantrekkelijker optie om er vandoor te gaan en bij de indianen te gaan leven. Een andere mogelijkheid, gezien de lage dichtheid van ook de inheemse bevolking in Virginia in die tijd, was zich buiten het territorium te begeven waar de Virginia Company het voor het zeggen had. De compagnie kon daar niet zoveel tegen doen. Ze kon de Engelse kolonisten niet dwingen tot harde arbeid tegen minimale rantsoenen.

Kaart 2 geeft een schatting van de bevolkingsdichtheid van verschillende gebieden op het Amerikaanse continent ten tijde van de Spaanse verovering. De bevolkingsdichtheid van de Verenigde Staten was, op een paar geïsoleerde gebieden na, niet meer dan driekwart persoon per vierkante kilometer. In Centraal-Mexico en de Peruaanse Andes was de bevolkingsdichtheid maar liefst vierhonderd personen per vierkante kilometer, meer dan vijfhonderd keer zo hoog. Wat in Mexico en Peru wel lukte, was niet haalbaar in Virginia.

Niet alleen had de Virginia Company enige tijd nodig om in te zien dat haar oorspronkelijke kolonisatiemodel in Virginia niet werkte, het duurde ook even tot het tot haar doordrong dat de ‘goddelijke, morele en krijgswetten’ een mislukking waren. Vanaf 1618 ging men over op een geheel nieuwe strategie. Omdat noch de indianen noch de kolonisten gedwongen konden worden, was het enige alternatief de kolonisten een materiële stimulans te bieden. In 1618 begon de compagnie met het headright-systeem, waarbij elke mannelijke kolonist twintig hectare land kreeg en nog eens twintig hectare voor elk van zijn gezinsleden en voor alle knechten die een gezin naar Virginia kon laten overkomen. De kolonisten kregen de huizen waarin ze woonden en hun contracten werden ontbonden. In 1619 werd er een algemene vergadering ingesteld die alle volwassen mannen daadwerkelijk een stem gaf inzake de wetten en instituties van de kolonie. Het was het begin van de democratie in de Verenigde Staten.

Al met al had de Virginia Company twaalf jaar nodig gehad om haar eerste les te leren, namelijk dat wat voor de Spanjaarden in Mexico en in Midden- en Zuid-Amerika wel had gewerkt, in het Noorden niet werkte. De rest van de zeventiende eeuw werd er langdurig geworsteld met de tweede les: dat een kolonie alleen economisch levensvatbaar kon zijn als er instituties werden gecreëerd die de kolonisten stimuleerden om te investeren en hard te werken.

Terwijl in Noord-Amerika de ontwikkeling doorging, probeerden de Engelse elites, net als de Spanjaarden, keer op keer instituties in het leven te roepen die de economische en politieke rechten van de inwoners van de kolonie, op een paar bevoorrechten na, sterk beperkten. Maar net als destijds in Virginia was geen van die instituties een lang leven beschoren.

Een van de meest ambitieuze pogingen begon kort na de strategiewijziging van de Virginia Company. In 1632 schonk de Engelse koning Karel I vier miljoen hectare land boven in de Chesapeake baai aan Cecilius Calvert, Lord Baltimore. Het Charter van Maryland gaf Lord Baltimore de volledige vrijheid om naar eigen goeddunken een bestuur te vormen, met in clausule VII de opmerking dat Baltimore ‘voor een goed en voorspoedig bestuur van de betrokken provincie uit hoofde van dit document de volledige en absolute bevoegdheid krijgt om wetten te verordenen, op te stellen en in te voeren, van welke aard dan ook’.

Baltimore stelde een gedetailleerd plan op voor een adellijke plattelandssamenleving, een Noord-Amerikaanse versie van een geïdealiseerd, zeventiende-eeuws ruraal Engeland. Het hield in dat het land zou worden verdeeld in percelen van duizenden hectares die door edellieden zouden worden beheerd. Deze zouden pachters rekruteren, die het land zouden bewerken en pacht betalen aan de bevoorrechte elite die het land in handen had. Een soortgelijke poging werd in 1663 ondernomen met de stichting van Carolina door acht eigenaren, onder wie Sir Anthony Ashley-Cooper. Ashley-Cooper stelde samen met zijn secretaris, de grote Engelse filosoof John Locke, de Fundamental Constitutions, de fundamentele grondrechten, van Carolina op. Net als het eerdere Charter van Maryland vormde dit document de blauwdruk voor een elitaire, hiërarchische samenleving met een elite van landeigenaars die de touwtjes in handen hadden. In de preambule stond: ‘Het bestuur van deze provincie zal zich geheel schikken naar de monarchie waaronder wij leven en waarvan deze provincie een deel vormt. Daarbij zullen wij de vorming van een meer democratisch systeem vermijden.’

In de clausules van de Fundamental Constitutions was een rigide sociale structuur vastgelegd. Onderaan stonden de ‘leet-mannen’, over wie in clausule 23 werd opgemerkt: ‘Alle kinderen van leetmannen zullen leetman zijn, en dat zal gelden voor alle generaties.’ Boven de leetmannen, die geen politieke macht hadden, stonden de landgraven en caziques, die de aristocratie zouden vormen. De landgraven zouden elk ongeveer twintigduizend hectare land krijgen en de caziques tienduizend. Er zou een parlement komen waarin de landgraven en caziques vertegenwoordigd waren, maar het zou alleen mogen debatteren over maatregelen die eerder waren goedgekeurd door de acht eigenaren.

Net als de poging om Virginia een uiterst streng bestuur op te leggen, mislukten ook de plannen voor soortgelijke instituties in Maryland en Carolina. En om dezelfde redenen. In alle gevallen bleek het onmogelijk de kolonisten in een star, hiërarchisch, sociaal keurslijf te dwingen, simpelweg omdat er in de Nieuwe Wereld te veel andere opties voor hen openstonden. Wat nodig bleek, waren prikkels waardoor ze zelf aan het werk wilden. En weldra begonnen ze meer economische vrijheid en politieke rechten te eisen. Ook in Maryland wilden de kolonisten al snel eigen grond en ze dwongen Lord Baltimore een algemene vergadering in het leven te roepen. In 1691 wist de algemene vergadering de koning te bewegen Maryland tot een kroonkolonie uit te roepen, waarmee er een eind kwam aan de politieke privileges van Baltimore en zijn grote landheren. Een langdurige en soortgelijke strijd vond er plaats in beide Carolina’s, en ook hier waren de grote landeigenaars de verliezers. South Carolina werd een koninklijke kolonie in 1729.

Rond 1720 hadden alle dertien koloniën die zouden uitgroeien tot de Verenigde Staten vergelijkbare bestuursstructuren. In alle gevallen was er een gouverneur en een algemene vergadering op basis van stemrecht voor mannelijke grondbezitters. Het waren geen democratieën: vrouwen, slaven en bezitlozen mochten niet stemmen. Maar de politieke rechten waren zeer uitgebreid in vergelijking met de toenmalige samenlevingen elders. Het waren deze algemene vergaderingen en hun leiders die zich in 1774 verenigden in het Eerste Continentale Congres, de opmaat naar de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten. De algemene vergaderingen vonden dat ze het recht hadden om hun lidmaatschap daarvan zelf te bepalen en om hun eigen belastingen te heffen. Zoals we weten schiep dit problemen voor het Engelse koloniale bestuur.

Het verhaal van twee grondwetten

Het zal nu duidelijk zijn dat het geen toeval is dat Mexico geen grondwet opstelde en invoerde en de Verenigde Staten wel. Een grondwet die democratische beginselen omhelsde, uitoefening van politieke macht aan banden legde en deze macht breed over de samenleving verdeelde. Het document waar de afgevaardigden zich in mei 1787 in Philadelphia aan zetten, was het resultaat van een lang proces dat begonnen was met de oprichting van de algemene vergadering in Jamestown in 1619.

Het contrast tussen het constitutionele proces in de Verenigde Staten ten tijde van de onafhankelijkheid en dat wat korte tijd later plaatsvond in Mexico is groot. In februari 1808 vielen de Franse legers van Napoleon Bonaparte Spanje binnen. In mei hadden ze de Spaanse hoofdstad Madrid ingenomen. In september werd de Spaanse koning Ferdinand gevangengenomen en deed hij afstand van de troon. Een nationale junta, de Junta Central, nam de fakkel van hem over in de strijd tegen de Fransen. De Junta kwam voor het eerst bijeen in Aranjuez. Toen de Franse legers steeds verder oprukten trok men zich terug naar het zuiden om uiteindelijk te belanden in de havenstad Cádiz, die wel door Napoleontische troepen werd belegerd maar standhield. Hier vormde de Junta een parlement, dat de Cortes werd genoemd. In 1812 stelde de Cortes een grondwet op die bekend zou worden als de Grondwet van Cádiz. Daarin werd gepleit voor de invoering van een constitutionele monarchie, gebaseerd op de idee van volkssoevereiniteit. Ook werd erin gepleit voor de afschaffing van speciale privileges en de invoering van het beginsel van rechtsgelijkheid. Deze eisen waren de elites van Zuid-Amerika stuk voor stuk een gruwel. Ze oefenden nog steeds de macht uit binnen een institutioneel kader dat berustte op de encomienda, dwangarbeid en de absolute macht die aan hen en de koloniale staat was toegekend.

De ineenstorting van de Spaanse staat door de inval van Napoleon leidde tot een constitutionele crisis in heel koloniaal Latijns-Amerika. Er was veel discussie over de vraag of het gezag van de Junta Central erkend moest worden, en als reactie begonnen veel Latijns-Amerikanen hun eigen junta’s te vormen. Het duurde niet lang of ze zagen hun kans schoon om echt onafhankelijk van Spanje te worden. De onafhankelijkheid werd het eerst uitgeroepen in 1809 in La Paz, in Bolivia, maar vanuit Peru gestuurde Spaanse troepen drukten de beweging snel de kop in. In Mexico nam het verzet tegen de Spaanse overheersing toe als gevolg van de Hidalgo-opstand van 1810, onder leiding van de priester Miguel Hidalgo. Toen Hidalgo’s troepen op 23 september Guanajuato plunderden, doodden ze de intendant, de hoogste koloniale ambtenaar, en begonnen daarna naar willekeur blanken te vermoorden. Het was eerder een klassenstrijd of zelfs een etnische oorlog dan een onafhankelijkheidsstrijd en het verenigde alle elites in hun verzet. Als onafhankelijkheid politieke deelname van het volk betekende, waren niet alleen de Spanjaarden maar ook de lokale elites ertegen. Dus stonden de Mexicaanse elites buitengewoon sceptisch ten aanzien van de grondwet van Cádiz, die de weg opende naar participatie van het volk, en waren ze niet van plan de legitimiteit ervan ooit te erkennen.

Toen in 1815 Napoleons Europese keizerrijk instortte, kwam koning Ferdinand VII weer aan de macht en werd de Grondwet van Cádiz ingetrokken. Toen de Spaanse kroon zijn Amerikaanse koloniën weer probeerde terug te krijgen, gaf het loyalistische Mexico geen problemen. Maar in 1820 kwam een Spaans leger, dat zich in Cádiz had verzameld voor de overtocht naar het Amerikaanse continent om daar het Spaanse gezag te helpen herstellen, in opstand tegen Ferdinand VII. Weldra sloten legereenheden in het hele land zich hierbij aan en Ferdinand werd gedwongen de Grondwet van Cádiz opnieuw in te voeren en de Cortes weer bijeen te roepen. Deze Cortes was nog radicaler dan die welke de Grondwet van Cádiz had opgesteld en kwam met het voorstel alle vormen van gedwongen arbeid af te schaffen. Ook pakte de Cortes alle privileges aan, bijvoorbeeld het recht van militairen om voor misdaden voor hun eigen rechtbanken te worden berecht. Toen de bepalingen van deze grondwet uiteindelijk ook voor Mexico zouden gaan gelden, besloten de elites daar dat het beter was om hun eigen weg te gaan en riepen ze de onafhankelijkheid uit.

Deze onafhankelijkheidsbeweging werd geleid door Augustín de Iturbide, die officier in het Spaanse leger was geweest. Op 24 februari 1821 publiceerde hij het Plan de Iguala, zijn visie op een onafhankelijk Mexico. Belangrijke onderdelen van het plan waren dat Mexico een constitutionele monarchie zou worden met een eigen keizer en dat de bepalingen van de Grondwet van Cádiz, die de Mexicaanse elites zo bedreigend voor hun status en privileges vonden, niet langer zouden gelden. Het plan kreeg onmiddellijk steun en Spanje besefte al snel dat het onvermijdelijke niet was tegen te houden. Maar de Mexicaanse opvolging werd door Iturbide niet alleen maar geregeld. Zich bewust van het machtsvacuüm, liet hij zichzelf, gesteund door zijn militaire achterban, snel tot keizer uitroepen, een positie die de grote leider van de Zuid-Amerikaanse onafhankelijkheid, Simón Bolivar, beschreef als ‘bij de gratie Gods en die van bajonetten’. Iturbide werd niet in toom gehouden door politieke instituties als waarmee de presidenten van de Verenigde Staten rekening moesten houden. Hij ontpopte zich al snel als een dictator en in oktober 1822 stuurde hij het grondwettelijk gesanctioneerde congres naar huis en verving het door een junta van eigen keuze. Iturbides bewind was van korte duur, maar dit patroon van gebeurtenissen zou zich in het negentiende-eeuwse Mexico keer op keer herhalen.

De grondwet van de Verenigde Staten schiep geen democratie in de moderne zin van het woord. Wie er bij verkiezingen mochten stemmen werd overgelaten aan de afzonderlijke staten. Terwijl de Noordelijke staten al snel kiesrecht verleenden aan alle blanke mannen, ongeacht hun inkomen of bezit, deden de Zuidelijke staten dat veel geleidelijker. In geen enkele staat kregen vrouwen of slaven kiesrecht, en door voor blanke mannen steeds meer beperkingen ten aanzien van eigendom en vermogen op te heffen, werd er expliciet een kiesrecht op basis van ras ingevoerd, met uitsluiting van zwarte mannen. Slavernij werd uiteraard nog grondwettelijk geacht op het moment dat in Philadelphia de grondwet van de Verenigde Staten werd opgesteld, en de meest beschamende onderhandelingen betroffen de verdeling onder de staten van de zetels in het Huis van Afgevaardigden. Die zouden worden toegewezen op basis van de bevolkingsomvang van de staten, maar daarop eisten de congresvertegenwoordigers van de Zuidelijke staten dat de slaven zouden worden meegeteld. De noorderlingen maakten bezwaar. Het compromis dat eruit kwam was dat bij de verdeling van de zetels van het Huis van Afgevaardigden een slaaf zou tellen als drievijfde van een vrij persoon. Tijdens het constitutionele proces, toen de ‘drievijfderegel’ en andere compromissen werden uitgewerkt, wist men de conflicten tussen het Noorden en Zuiden van de Verenigde Staten nog toe te dekken. In de loop van de tijd werden er nieuwe oplossingen aan toegevoegd, bijvoorbeeld het Missouri Compromis, de regeling dat er altijd tegelijk een pro- en een antislavernijstaat in de unie moest worden opgenomen, dit om in de Senaat de aantallen voor- en tegenstanders van de slavernij in evenwicht te houden. Deze lapmiddelen zorgden ervoor dat de politieke instituties van de Verenigde Staten vreedzaam bleven functioneren totdat uiteindelijk de Burgeroorlog de conflicten in het voordeel van het Noorden beslechtte.

De Burgeroorlog was bloedig en destructief. Maar zowel ervoor als erna waren er voor een groot deel van de bevolking volop economische kansen, vooral in het noorden en westen van de Verenigde Staten. In Mexico was de situatie heel anders. De Verenigde Staten kenden vijf jaar politieke instabiliteit, tussen 1860 en 1865, maar in Mexico vormden de eerste vijftig jaar van de onafhankelijkheid een bijna onafgebroken periode van instabiliteit. Dit kan het best geïllustreerd worden aan de hand van de carrière van Antonio López de Santa Ana.

Santa Ana, zoon van een koloniale ambtenaar in Veracruz, kreeg bekendheid toen hij als soldaat voor de Spanjaarden vocht in de onafhankelijkheidsoorlogen. In 1821 liep hij zonder blikken of blozen over naar Iturbide. Hij werd voor het eerst president van Mexico in mei 1833, maar oefende zelf nog geen maand de macht uit omdat hij Valentín Gómez Farías prefereerde als president. Het presidentschap van Gómez Farías duurde vijftien dagen, waarna Santa Ana de teugels weer overnam. Echter voor even korte duur als de eerste keer, en begin juli werd hij opnieuw vervangen door Gómez Farías. Santa Ana en Gómez Farías hielden deze stoelendans vol tot halverwege 1835, toen Santa Ana werd vervangen door Miguel Barragán. Maar Santa Ana wist niet van wijken. Hij was opnieuw president in 1839, 1841, 1844, 1847 en ten slotte van 1853 tot 1855. In totaal was hij elf keer president en onder hem moest Mexico Alamo en Texas afstaan en was het verwikkeld in de rampzalige Mexicaans-Amerikaanse Oorlog, die leidde tot het verlies van wat nu New Mexico en Arizona heet. Tussen 1824 en 1867 had Mexico 52 presidenten, van wie er maar een paar aan de macht kwamen volgens een grondwettige procedure.

Uiteraard had deze nooit eerder vertoonde politieke instabiliteit grote gevolgen voor de economische instituties en prikkels. Het leidde tot zeer onzekere eigendomsrechten en tot een ernstige verzwakking van de Mexicaanse staat, die nu weinig gezag en macht had om belastingen te verhogen of publieke diensten te verlenen. Tijdens het presidentschap van Santa Ana stonden grote delen van Mexico niet eens onder zijn gezag, zodat de Verenigde Staten Texas konden annexeren. Bovendien was, zoals we net zagen, de motivatie achter de Mexicaanse onafhankelijkheidsverklaring de bescherming van de economische instituties die tijdens de koloniale periode tot ontwikkeling waren gekomen en die, om met de grote Duitse ontdekkingsreiziger en geograaf van Latijns-Amerika Alexander von Humboldt te spreken, van Mexico ‘het land van de ongelijkheid’ hadden gemaakt. Door de maatschappij te baseren op de exploitatie van de inheemse bevolking en het creëren van monopolies, stonden deze instituties economische prikkels en initiatieven van de grote massa van de bevolking in de weg. Terwijl in de eerste helft van de negentiende eeuw in de Verenigde Staten de industriële revolutie begon door te dringen, werd Mexico steeds armer.

Een idee hebben, een bedrijf beginnen en een lening krijgen

De industriële revolutie begon in Engeland. Haar eerste succes was de revolutie in de productie van katoenen stoffen met behulp van nieuwe, door waterraden aangedreven machines en later stoommachines. De mechanisatie van de katoenproductie leidde tot een enorme stijging van de productiviteit van de arbeiders in de textielindustrie en vervolgens ook in andere industrieën. De motor van de technologische doorbraken in alle sectoren van de economie was innovatie, geleid door nieuwe ondernemers en zakenlieden die hun nieuwe ideeën maar wat graag in de praktijk wilden brengen. Deze nieuwe ontwikkeling waaide al snel de Atlantische Oceaan over naar de Verenigde Staten. Daar zag men de grote economische mogelijkheden van toepassing van de nieuwe, in Engeland ontwikkelde technologieën. Het was ook een stimulans om zelf uitvindingen te gaan doen.

Om een indruk te krijgen van het soort uitvindingen waar het om ging, kunnen we kijken aan wie patenten werden verleend. Het octrooisysteem, dat het eigendomsrecht met betrekking tot ideeën beschermt, was vastgelegd in het Statute of Monopolies dat in 1623 door het Engelse parlement als wet werd aangenomen. Dit werd deels gedaan om te voorkomen dat de koning nog langer naar willekeur en aan wie hij maar wilde ‘octrooibrieven’ verleende, en daarmee feitelijk het exclusieve recht om bepaalde activiteiten of zaken te ondernemen. Het opvallende aan de verleende patenten in de Verenigde Staten is dat de mensen die ze kregen heel verschillende achtergronden hadden en uit alle lagen van de bevolking kwamen, dus niet alleen de rijken en de elite. Velen vergaarden een fortuin dankzij hun patenten, bijvoorbeeld Thomas Edison, de uitvinder van het fonogram en de gloeilamp en de oprichter van General Electric, nog altijd een van de grootste ondernemingen ter wereld. Edison was de jongste van zeven kinderen. Zijn vader, Samuel Edison, had een hele serie beroepen, van dakspaanmaker tot kleermaker en kroegbaas. Thomas had weinig formele scholing, maar kreeg thuis les van zijn moeder.

Slechts 19 procent van degenen die tussen 1820 en 1845 in de Verenigde Staten een patent namen, had ouders met een geschoold beroep of kwam uit een belangrijke familie van landeigenaren. In diezelfde periode had 40 procent van de patentnemers hooguit basisonderwijs, net als Edison. Bovendien gebruikten ze hun patent vaak om een bedrijf te beginnen, ook weer net als Edison. Zoals de Verenigde Staten in de negentiende eeuw in politiek opzicht democratischer waren dan vrijwel alle andere landen in de wereld in die tijd, zo waren ze ook democratischer op het gebied van innovatie. Juist daardoor konden ze uitgroeien tot het economisch meest innovatieve land ter wereld.

Als je arm was en een goed idee had, kon je een patent nemen, want dat was niet zo duur. Heel iets anders was het om met dat patent geld te gaan maken. Een mogelijkheid was natuurlijk het patent aan iemand anders te verkopen. Dat deed Edison in het begin om wat kapitaal te hebben: hij verkocht zijn quadruplex-telegraaf voor 10.000 dollar aan Western Union. Maar patenten verkopen was alleen een goed idee voor iemand als Edison, die sneller ideeën kreeg dan hij ze in praktijk kon brengen. (Hij had 1093 patenten in de Verenigde Staten en 1500 in de rest van de wereld, een wereldrecord.) De echte manier om met een patent geld te maken was een eigen bedrijf beginnen. Maar daarvoor is kapitaal nodig en zijn banken nodig om dat kapitaal te lenen.

Ook in dit opzicht troffen uitvinders in de Verenigde Staten het. In de negentiende eeuw breidden de financiële dienstverlening en het bankwezen zich snel uit. Dat was cruciaal voor de snelle groei en industrialisatie die de economie doormaakte. Terwijl er in 1818 in de Verenigde Staten 338 banken actief waren, met een totaal vermogen van 160 miljoen dollar, waren dat er 27.864 in 1914, met in totaal 27,3 miljard dollar aan activa op de balans. Potentiële uitvinders in de Verenigde Staten hadden gemakkelijk toegang tot kapitaal om een bedrijf te starten. Bovendien was door de bikkelharde concurrentie tussen de banken en financiële instellingen in de Verenigde Staten dit kapitaal beschikbaar tegen vrij lage rentes.

Dat was niet het geval in Mexico. In 1910, het jaar waarin de Mexicaanse revolutie uitbrak, waren er maar 42 banken in Mexico, waarvan er twee goed waren voor 60 procent van de totale bankactiva. Anders dan in de Verenigde Staten met zijn hevige concurrentie, bestond er tussen de Mexicaanse banken vrijwel geen competitie. Door het ontbreken van concurrentie konden de banken hun klanten zeer hoge rentes vragen en beperkte de kredietverlening zich doorgaans tot de bevoorrechten en de rijken, die daarvan gebruikmaakten om hun greep op de verschillende sectoren van de economie te versterken.

De vorm die het Mexicaanse bankwezen in de negentiende en twintigste eeuw aannam, was een direct uitvloeisel van de politieke instituties die na de onafhankelijkheid in Mexico ontstonden. De chaos van het tijdperk Santa Ana werd gevolgd door een mislukte poging van de Franse regering van keizer Napoleon III tussen 1864 en 1867 om in Mexico een koloniaal bewind te installeren onder keizer Maximiliaan. De Fransen werden verdreven en er werd een nieuwe grondwet opgesteld. Maar de regering, onder Benito Juárez en na diens dood onder Sebastián Lerdo de Tejada, kreeg weldra te maken met de jonge militair Porfirio Díaz. Díaz had als generaal overwinningen behaald in de oorlog tegen de Fransen en machtsaspiraties gekregen. Hij vormde een rebellenleger en versloeg in november 1876 het regeringsleger in de slag bij Tecoac. In mei van het volgende jaar liet hij zich tot president kiezen. Hij bleef min of meer onafgebroken aan de macht, waarbij hij steeds autoritairder optrad, tot aan zijn val bij het uitbreken van de revolutie 34 jaar later.

Net als zijn voorgangers Iturbide en Santa Ana was Díaz aanvankelijk legercommandant. Dat een militair een politieke carrière ambieerde, was ook in de Verenigde Staten niet ongewoon. De eerste president van de Verenigde Staten, George Washington, was in de Onafhankelijkheidsoorlog eveneens een succesvol generaal geweest. Ulysses S. Grant, een van de generaals van de zegevierende unie tijdens de Burgeroorlog, werd president in 1869 en Dwight D. Eisenhower, opperbevelhebber van de geallieerde strijdkrachten in Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog, was president van de Verenigde Staten van 1953 tot 1961. Maar in tegenstelling tot Iturbide, Santa Ana en Díaz heeft geen van deze militairen geweld gebruikt om aan de macht te komen. Ook hebben ze geen geweld gebruikt om te voorkomen dat ze de macht moesten afstaan. Ze hielden zich aan de grondwet. Hoewel in Mexico in de negentiende eeuw ook grondwetten van kracht waren, legden die Iturbide, Santa Ana en Díaz weinig in de weg. De macht kon deze mannen alleen ontnomen worden op de manier waarop ze ook aan de macht gekomen waren: met geweld.

Díaz schond de eigendomsrechten van mensen door de onteigening van grote hoeveelheden land te vergemakkelijken, en hij verleende zijn aanhangers monopolies en gunsten in alle economische sectoren, waaronder het bankwezen. Zulk gedrag was niet nieuw. Het was precies wat de Spaanse veroveraars ook hadden gedaan, en wat Santa Ana deed in navolging van hen.

De reden waarom in de Verenigde Staten de banksector veel bevorderlijker was voor de economische welvaart van het land had niets te maken met verschillen in motivatie van de bankeigenaars. Het winstoogmerk, dat de banksector van Mexico zo’n monopolistisch karakter gaf, bestond in de Verenigde Staten ook. Maar hier werd het winstoogmerk op een andere manier gekanaliseerd vanwege de totaal verschillende instituties. De bankiers hadden te maken met andere economische instituties, die hen blootstelden aan veel grotere concurrentie. En dit kwam voornamelijk doordat de politici die de regels voor de bankiers bepaalden zelf heel andere prikkels kregen; prikkels die uitgingen van andere politieke instituties. Wel kwam er eind achttiende eeuw, kort na de inwerkingtreding van de Amerikaanse grondwet, een banksysteem op dat vergelijkbaar was met wat later in Mexico gangbaar zou zijn. Politici probeerden monopolies van staatsbanken te vestigen, die ze aan hun vrienden en partners konden geven in ruil voor een deel van de monopoliewinsten. En de banken gingen er al snel toe over geld te lenen aan de politici die hen reguleerden, net als in Mexico. Maar in de Verenigde Staten was die situatie onhoudbaar omdat de politici die probeerden deze bankmonopolies te vestigen afhankelijk waren van verkiezing en herverkiezing, in tegenstelling tot hun Mexicaanse collega’s. Het creëren van bankmonopolies en het verstrekken van leningen aan politici levert voor politici die dat ongestraft kunnen doen, veel voordeel op. Maar voor de burgers is het geen goede zaak. Anders dan in Mexico konden in de Verenigde Staten de burgers de politici onder controle houden en zich ontdoen van degenen die hun functie gebruikten om zichzelf te verrijken of monopolies voor hun vriendjes te creëren. Als gevolg daarvan vielen de bankmonopolies uiteen. De uitgebreide politieke rechten in de Verenigde Staten garandeerden, zeker in vergelijking met Mexico, gelijke toegang tot financiering en kredietverlening. En daar hadden de mensen met ideeën en uitvindingen weer baat bij.

Verder borduren op het oude patroon

Tussen 1870 en 1890 veranderde de wereld. Latijns-Amerika was daarop geen uitzondering. De instituties die Porfirio Díaz oprichtte waren niet identiek aan die van Santa Ana of van de Spaanse koloniale staat. De wereldeconomie nam in de tweede helft van de negentiende eeuw een hoge vlucht en innovaties op transportgebied, zoals het stoomschip en de spoorwegen, leidden tot een enorme uitbreiding van de internationale handel. Door deze globaliseringsgolf konden grondstofrijke landen als Mexico – of liever gezegd, de elites in die landen – zich verrijken door de export van grondstoffen en natuurlijke rijkdommen naar het zich industrialiserende Noord-Amerika en West-Europa. Díaz en zijn handlangers, geconfronteerd met een andere, zich snel ontwikkelende wereld, beseften dat Mexico ook moest veranderen. Maar dat betekende niet de radicale afschaffing van de koloniale instituties en de vervanging daarvan door instituties die vergelijkbaar waren met die in de Verenigde Staten. Zij wilden met hun veranderingen verder borduren op het oude patroon, wat betekende dat de instituties die een groot deel van Latijns-Amerika al zoveel armoede en ongelijkheid hadden gebracht niet meer dan een volgende fase ingingen.

Door de globalisering werden de grote open territoria van het Amerikaanse continent, de ‘open frontiers’, waardevol. Vaak was het niet meer dan een fictie dat deze gebieden open waren en werden ze bewoond door inheemse volken die op brute wijze werden verdreven. Wel heeft het gevecht om deze nieuwe waardevolle gebieden heel sterk een stempel gedrukt op de beide Amerika’s van de tweede helft van de negentiende eeuw. De plotselinge openlegging van deze waardevolle frontiergebieden leidde niet tot parallelle ontwikkelingen in de Verenigde Staten en Latijns-Amerika, maar tot een verdere divergentie. Dit was het gevolg van de bestaande verschillen in wet- en regelgeving, vooral die met betrekking tot wie toegang had tot land. In de Verenigde Staten werd door een hele serie wettelijke besluiten, van de Land Ordinance van 1785 tot de Homestead Act van 1862, de toegang tot de frontiergebieden aanzienlijk verruimd. Hoewel de rechten van de inheemse volken daarbij aan de kant werden geschoven, leidde het tot een egalitaire ontwikkeling en economisch dynamische gebieden. In de meeste Latijns-Amerikaanse landen echter zorgden de plaatselijke politieke instituties voor een heel andere uitkomst. Land in de frontiergebieden werd toegekend aan de politieke machthebbers en aan de bezittende klasse met de juiste contacten, waardoor dit soort mensen nog machtiger werden.

Díaz begon ook met de ontmanteling van veel van die typisch koloniale instituties die de internationale handel belemmerden, in de verwachting dat het hem en zijn aanhangers veel profijt zou opleveren. Zijn model van economische ontwikkeling was echter nog steeds niet dat wat hij ten noorden van de Rio Grande zag, maar dat van Cortés, Pizarro en De Toledo, waarbij de elite enorme fortuinen maakte terwijl de rest van de bevolking werd buitengesloten. Als de elite investeerde, groeide de economie weliswaar enigszins, maar dat soort economische groei viel altijd tegen. Het ging ook ten koste van de rechtelozen binnen deze nieuwe orde, zoals de Yaqui-indianen van Sonora, in het achterland van Nogales. Tussen 1900 en 1910 zijn misschien wel dertigduizend Yaqui’s gedeporteerd, eigenlijk in slavernij afgevoerd, om tewerkgesteld te worden op de agaveplantages van Yucatan. (Sisal, de bladvezel van de agave, vormde een waardevol exportproduct waar touw en twijndraad van werd gemaakt.)

Dit institutionele model dat zo nadelig was voor de groei in Mexico en Latijns-Amerika bleef tot in de twintigste eeuw voortbestaan en leidde, net als in de negentiende eeuw, tot economische stagnatie en politieke instabiliteit, tot burgeroorlogen en staatsgrepen, doordat groepen streden om het profijt van de macht. Díaz verloor de macht uiteindelijk in 1910 aan revolutionaire krachten. De Mexicaanse revolutie werd gevolgd door revoluties in Bolivia in 1952, Cuba in 1959 en Nicaragua in 1979. In diezelfde tijd woedden er voortdurend burgeroorlogen in Colombia, El Salvador, Guatemala, Nicaragua en Peru. Door massale landbouwhervormingen (of pogingen daartoe) waren onteigeningen of dreigende onteigeningen aan de orde van de dag in Bolivia, Brazilië, Chili, Colombia, Guatemala, Peru en Venezuela. Revoluties, onteigeningen en politieke instabiliteit gingen gepaard met militaire regeringen en verschillende vormen van dictatuur. Hoewel er heel geleidelijk meer politieke rechten kwamen, werden de meeste Latijns-Amerikaanse landen pas in het laatste decennium van de twintigste eeuw democratieën, en dan nog bleef de instabiliteit voortbestaan.

Deze instabiliteit ging gepaard met massale onderdrukking en moord. In het rapport van de Chileense Nationale commissie voor waarheid en verzoening uit 1991 werd het aantal mensen dat tussen 1973 en 1990 tijdens de dictatuur van Pinochet om politieke redenen werd vermoord gesteld op 2279. Mogelijk 50.000 mensen werden gevangengezet en gemarteld en honderdduizenden mensen werden ontslagen. Het rapport van de Guatemalteekse Commissie voor historische opheldering uit 1999 kwam uit op een totaal van 42.275 slachtoffers van wie de naam bekend was, maar volgens anderen zijn er in Guatemala tussen 1962 en 1996 niet minder dan 200.000 mensen vermoord, van wie 70.000 tijdens het regime van generaal Efrain Ríos Montt, die deze misdrijven zo straffeloos kon begaan dat hij zich in 2003 kandidaat kon stellen voor het presidentschap, maar gelukkig won hij niet. De Nationale commissie inzake de verdwijning van personen in Argentinië stelde het aantal tussen 1976 en 1983 door het leger vermoorde mensen op 9000, maar merkte op dat het werkelijke aantal hoger kan liggen. (Schattingen van mensenrechtenorganisaties komen doorgaans uit op 30.000.)

Hoe verdien je een paar miljard?

De blijvende gevolgen van de manier waarop de koloniale samenlevingen waren georganiseerd en van de institutionele erfenissen van deze samenlevingen zijn bepalend voor de hedendaagse verschillen tussen de Verenigde Staten en Mexico, en dus tussen de twee delen van Nogales. De contrasterende manieren waarop Bill Gates en Carlos Slim de twee rijkste mannen ter wereld werden – Warren Buffet is ook een kanshebber – laten zien wat voor krachten er aan het werk zijn. De opkomst van Gates en Microsoft is bekend. De status van Gates als ’s werelds rijkste persoon en oprichter van een van de technologisch meest innovatieve bedrijven weerhield het Amerikaanse ministerie van Justitie er echter niet van om op 8 mei 1998 een civielrechtelijke procedure te beginnen tegen de Microsoft Corporation, omdat Microsoft misbruik zou hebben gemaakt van zijn monopoliepositie. Het ging daarbij vooral om de manier waarop Microsoft zijn webbrowser Internet Explorer aan zijn Windowsbesturingssysteem had gekoppeld. De regering had Gates al geruime tijd in de gaten gehouden en al in 1991 was de Federal Trade Commission een onderzoek begonnen of Microsoft misbruik maakte van zijn monopoliepositie op het gebied van pc-besturingssystemen. In november 2001 kwam Microsoft tot een overeenkomst met het ministerie van Justitie. Het bedrijf moest bakzeil halen, al vielen de straffen lager uit dan velen hadden geëist.

In Mexico kwam Carlos Slim niet aan zijn geld door innovatie. Hij vergaarde aanvankelijk een fortuin door beursdeals en het aankopen en vernieuwen van onrendabele bedrijven. De belangrijkste slag die hij sloeg was de overname van Telmex, de Mexicaanse telecommunicatiemonopolist die president Carlos Salinas in 1990 privatiseerde. De regering maakte in september 1989 haar voornemen bekend om 51 procent van de aandelen Telmex met stemrecht (20,4 procent van het totale aandelenpakket) te verkopen en ontving in november 1990 biedingen. Hoewel Slim niet het meeste bood, won een consortium onder leiding van zijn Grupo Carso de veiling. In plaats van direct voor de aandelen te betalen, wist Slim de betaling uit te stellen en vervolgens gebruikte hij de dividenden van Telmex om de aandelen te betalen. Wat eerst een overheidsmonopolie was, werd nu Slims monopolie, en het was enorm winstgevend.

De economische instituties die Carlos Slim maakten tot wie hij is, verschillen zeer sterk van die in de Verenigde Staten. Als je een Mexicaanse ondernemer bent, zullen in elke fase van je carrière toegangsdrempels een cruciale rol spelen. Daartoe behoren kostbare vergunningen die je moet zien te krijgen, de ambtelijke molens, politici en functionarissen die je in de weg staan en de moeite die het kost om geld te krijgen van een financiële sector die vaak onder één hoedje speelt met de functionarissen met wie je in de clinch ligt. Deze drempels zijn ofwel onoverkomelijk en beletten je de toegang tot lucratieve activiteiten, ofwel het zijn je grootste vrienden, die je concurrenten op afstand houden. Welk van deze twee scenario’s voor jou geldt, wordt natuurlijk bepaald door wie je kent en wie je kunt beïnvloeden en… wie je kunt omkopen. Carlos Slim, een getalenteerde, ambitieuze man met een betrekkelijk bescheiden achtergrond als zoon van Libanese immigranten, was een meester in het verkrijgen van exclusieve contracten. Hij slaagde erin de lucratieve markt voor telecommunicatie in Mexico te monopoliseren en vervolgens zijn activiteiten naar de rest van Latijns-Amerika uit te breiden.

Slims Telmexmonopolie is wel aangevallen, maar zonder succes. Avantel, een provider voor interlokaal telefoonverkeer, verzocht in 1996 de Mexicaanse mededingingscommissie te onderzoeken of Telmex een dominante positie had op de telecommunicatiemarkt. In 1997 verklaarde de commissie dat Telmex een vergaand monopolie had op het gebied van onder andere lokale, interlokale en internationale telefonie. Maar pogingen van de Mexicaanse regelgevende autoriteiten om deze monopolies in te perken zijn op niets uitgelopen. Een reden daarvoor is dat Slim en Telmex een zogeheten recurso de amparo kunnen indienen, letterlijk een ‘verzoek om bescherming’. Feitelijk is een amparo een verzoek waarin je aangeeft waarom een bepaalde wet niet op jou van toepassing is. De amparo gaat terug op de Mexicaanse grondwet van 1857 en was oorspronkelijk bedoeld om individuele rechten en vrijheden te beschermen. In de handen van Telmex en andere Mexicaanse monopolisten is de amparo echter uitgegroeid tot een geducht instrument om monopolistische macht te versterken. In plaats van de rechten van mensen te beschermen, vormt de amparo een middel om gelijkheid voor de wet te ontlopen.

Slim heeft zijn geld in de Mexicaanse economie voor een groot deel verdiend dankzij zijn politieke connecties. De keren dat hij zijn geluk in de Verenigde Staten beproefde, was dat geen succes. In 1999 nam zijn Grupo Carso de computerwinkelketen CompUSA over. In die tijd had de firma COC Services een licentie van CompUSA om spullen van deze keten in Mexico te verkopen. Slim lapte dit contract onmiddellijk aan zijn laars en wilde zijn eigen winkelketen opzetten zonder concurrentie van COC. Maar COC sleepte CompUSA voor het gerecht in Dallas. En in Dallas kent men geen amparo’s, dus verloor Slim en kreeg hij een boete van 454 miljoen dollar. De advocaat van COC, Mark Werner, merkte naderhand op: ‘De boodschap van deze uitspraak is dat in deze mondiale economie bedrijven de regels van de Verenigde Staten dienen te respecteren als ze hier naartoe willen komen.’ Toen Slim te maken kreeg met de instituties van de Verenigde Staten, werkte de tactiek waarmee hij gewoonlijk zijn geld verdiende niet.

Naar een theorie over de ongelijkheid in de wereld

We leven in een ongelijke wereld. De verschillen tussen de landen zijn vergelijkbaar met die tussen de twee delen van Nogales, alleen is de schaal veel groter. Mensen in rijke landen zijn gezonder, leven langer en zijn veel beter opgeleid. Ook staat hun een heel scala aan voorzieningen en keuzes ter beschikking, van vakanties tot loopbaantrajecten, zaken waar mensen in arme landen alleen maar van kunnen dromen. Mensen in rijke landen rijden ook over wegen zonder kuilen en beschikken in hun huizen over toiletten, elektriciteit en stromend water. Kenmerkend is ook dat ze regeringen hebben die mensen niet naar willekeur arresteren of lastigvallen, integendeel, de regeringen verlenen diensten, zoals onderwijs, gezondheidszorg, wegen en openbare orde. Opvallend is ook dat de burgers hun stem kunnen uitbrengen in verkiezingen en een zekere stem hebben in de politieke koers van hun land.

De grote ongelijkheid in de wereld is voor iedereen duidelijk, ook voor de mensen in de arme landen, hoewel die vaak geen televisie of internet hebben. Het zijn de beeldvorming over en de realiteit van die verschillen die mensen ertoe brengen illegaal de Rio Grande of de Middellandse Zee over te steken om mee te kunnen profiteren van de levensstandaard en de mogelijkheden in de rijke landen. Naast de gevolgen die deze ongelijkheid heeft voor de levens van individuele mensen in de arme landen, leidt het ook tot grieven en wrok, met grote politieke gevolgen in de Verenigde Staten en elders. In dit boek willen we proberen meer inzicht te krijgen in deze verschillen en hun oorzaken. Dat inzicht is niet slechts een doel op zich, maar ook een eerste stap op weg naar een mogelijke verbetering van het leven van miljarden mensen die nog steeds in armoede leven.

De verschillen aan beide zijden van het hekwerk in Nogales vormen slechts het topje van de ijsberg. Zoals de inwoners van heel Noord-Mexico, dat profiteert van de handel met de Verenigde Staten, ook al is die niet altijd legaal, staan ook die van Nogales er beter voor dan de andere Mexicanen, die een gemiddeld jaarinkomen hebben van ongeveer 5000 dollar per huishouden. De naar verhouding grotere welvaart van Nogales in Sonora is te danken aan de maquiladora’s, assemblagefabrieken met Amerikaanse eigenaren, verzameld in industrieparken waarvan het eerste werd ontwikkeld door Richard Campbell jr., een Californische mandenfabrikant. De eerste huurder was Coin-Art, een bedrijf voor muziekinstrumenten van Richard Bosse, eigenaar van Artley, een bedrijf in het Amerikaanse deel van Nogales dat fluiten en saxofoons maakt. Coin-Art werd gevolgd door Memorex (computerbedrading), Avent (ziekenhuiskleding), Grant (zonnebrillen), Chamberlain (producent van garagedeuropeners voor Sears) en Samsonite (koffers). Veelzeggend is dat al deze bedrijven en zakenlieden uit de VS komen en gebruikmaken van kapitaal en expertise uit de VS. De voor Mexicaanse verhoudingen grotere welvaart van het zuidelijke Nogales komt dus uit het buitenland.

De verschillen tussen de Verenigde Staten en Mexico zijn op hun beurt klein in vergelijking met de mondiale verschillen. De gemiddelde burger van de Verenigde Staten is zeven keer zo welvarend als de gemiddelde inwoner van Mexico en meer dan tien keer als die van Peru of Midden-Amerika. Hij of zij is ongeveer twintig keer zo welvarend als de gemiddelde inwoner van Afrika bezuiden de Sahara en bijna veertig keer als de mensen in de armste Afrikaanse landen, zoals Mali, Ethiopië en Sierra Leone. En dit geldt niet alleen voor de Verenigde Staten. Er is een kleine maar groeiende groep rijke landen, voornamelijk in Europa en Noord-Amerika, plus Australië, Japan, Nieuw-Zeeland, Singapore, Zuid-Korea en Taiwan, waar de burgers heel andere levens leiden dan de bewoners van de rest van de wereld.

In zekere zin is de reden waarom het Amerikaanse Nogales veel rijker is dan het Mexicaanse Nogales simpel: vanwege de zeer verschillende instituties aan beide zijden van de grens, waardoor de inwoners van het Amerikaanse Nogales heel andere prikkels krijgen dan die van het Mexicaanse Nogales. De Verenigde Staten zijn vandaag de dag ook veel rijker dan Mexico en Peru door de verschillende wijze waarop zowel de economische als de politieke instituties bepalen wat voor prikkels bedrijven, particulieren en politici krijgen. Elke maatschappij functioneert met een aantal economische en politieke regels die door de staat en de burgers gezamenlijk worden opgesteld en gehandhaafd. De economische instituties geven vorm aan economische prikkels: de motivatie om onderwijs te volgen, om te sparen en te investeren, om te innoveren en nieuwe technologieën toe te passen, enzovoort. Het is het politieke proces dat de economische instituties van een samenleving bepaalt, en het zijn de politieke instituties die bepalen hoe dit proces werkt. Het zijn bijvoorbeeld de politieke instituties van een land die bepalen in hoeverre burgers politici kunnen controleren en hun gedrag beïnvloeden. Dit bepaalt weer of politici belangenbehartigers zijn, zij het onvolmaakte, van de burgers, of dat ze de hun toevertrouwde of zich toegeëigende macht kunnen misbruiken om zichzelf te verrijken en hun eigen belangen na te jagen, die haaks staan op die van de burgers. Tot de politieke instituties behoren geschreven grondwetten en de al dan niet democratische staatsvorm, maar niet alleen dat. Ook de macht en het vermogen van de staat om de samenleving te reguleren en te besturen behoren ertoe. Bovendien moet er vanuit een breder perspectief gekeken worden naar de factoren die bepalen hoe de politieke macht binnen de samenleving is verdeeld, met name in hoeverre verschillende groepen gezamenlijk kunnen optreden om hun doelen te verwezenlijken of kunnen voorkomen dat andere mensen de hunne najagen.

Door hun invloed op het gedrag en de prikkels in het dagelijks leven, bepalen instituties het succes of het mislukken van naties. Individueel talent is op elk niveau van de samenleving van belang, maar zelfs dat heeft een institutioneel kader nodig om tot een positieve kracht uit te groeien. Microsoft heeft in de dynamische informatietechnologie, die de groei van de Amerikaanse economie stimuleerde, steeds een voorhoedepositie ingenomen. Bill Gates was enorm getalenteerd en ambitieus, net als andere legendarische figuren in de informatietechnologie-industrie (zoals Paul Allen, Steve Ballmer, Steve Jobs, Larry Page, Sergey Brin en Jeff Bezos). Maar het was ook zo dat hij op prikkels reageerde. Dankzij het onderwijssysteem in de Verenigde Staten konden Gates en anderen zoals hij unieke vaardigheden opdoen ter aanvulling van hun talenten. Dankzij de economische instituties in de Verenigde Staten was het voor deze mannen niet moeilijk om een bedrijf te beginnen en kwamen ze niet voor onoverkomelijke barrières te staan. Deze instituties maakten ook de financiering van hun projecten mogelijk. Dankzij de Amerikaanse arbeidsmarkt konden ze gekwalificeerd personeel in dienst nemen en dankzij de bestaande concurrentie konden ze hun bedrijven uitbreiden en hun producten op de markt brengen. Deze ondernemers waren er van meet af aan van overtuigd dat hun droomprojecten gerealiseerd konden worden: ze vertrouwden de instituties en de rechtsstaat waar die uit voortkwamen. Ze maakten zich geen zorgen over de zekerheid van hun eigendomsrechten. En tot slot zorgden de politieke instituties voor stabiliteit en continuïteit. Zo maakten ze het onmogelijk dat een dictator de macht zou grijpen en de regels van het spel zou veranderen, waardoor hun bezit zou worden onteigend, zijzelf gevangen zouden worden gezet of hun bezit en eigen bestaan bedreigd worden. Ze zorgden er ook voor dat de overheid niet onder druk van bepaalde belangen binnen de samenleving gedwongen kon worden een economisch rampzalige koers in te slaan, omdat de politieke macht begrensd was en voldoende gespreid om een serie economische instituties te laten ontstaan die de prikkels voor welvaart schiepen.

Dit boek zal laten zien dat economische instituties weliswaar een cruciale factor vormen die bepaalt of een land arm of welvarend is, maar dat het de politiek en de politieke instituties zijn die bepalen welke economische instituties een land heeft. Uiteindelijk zijn de goede economische instituties van de Verenigde Staten een uitvloeisel van de politieke instituties die geleidelijk na 1619 ontstonden. Onze uiteenzetting over de ongelijkheid in de wereld laat zien hoe politieke en economische instituties in hun onderlinge wisselwerking samen de oorzaak zijn van armoede of welvaart en waarom er in de wereld uiteindelijk zulke verschillende instituties ontstonden. Ons korte overzicht van de geschiedenis van het Amerikaanse continent geeft een eerste idee van de krachten waardoor de politieke en economische instituties gevormd worden. De verschillende hedendaagse institutiemodellen zijn diep geworteld in het verleden, want samenlevingen die eenmaal op een bepaalde manier georganiseerd zijn, hebben de neiging niet meer te veranderen. We zullen laten zien dat dit komt door de manier waarop politieke en economische instituties op elkaar inwerken.

Deze starheid en de krachten die daarvan de oorzaak zijn verklaren ook waarom het zo moeilijk is de mondiale ongelijkheid de wereld uit te helpen en arme landen welvarend te maken. Dat instituties de belangrijkste oorzaak vormen voor de verschillen tussen de twee helften van Nogales en tussen Mexico en de Verenigde Staten, wil niet zeggen dat men het in Mexico eens zal worden over een verandering van de instituties. Het is lang niet altijd zo dat een samenleving instituties ontwikkelt en instelt die het best zijn voor de groei van de economie of het welzijn van haar burgers. Soms hebben de machthebbers in de politiek en de politieke instituties namelijk meer baat bij andere instituties. De machtigen en de rest van de samenleving zullen het vaak oneens zijn over welke instituties moeten blijven bestaan en welke moeten worden veranderd. Carlos Slim zou niet blij zijn als hij zijn politieke connecties zou kwijtraken en de toegangsdrempels die zijn bedrijven beschermen geslecht zouden worden, ook al zou de komst van nieuwe bedrijven miljoenen Mexicanen rijker maken. Omdat die consensus er niet is, worden de regels die de samenleving uiteindelijk krijgt bepaald door de politiek: wie heeft de macht en hoe kan die macht worden uitgeoefend. Carlos Slim bezit de macht om alles naar zijn hand te zetten. De macht van Bill Gates is veel beperkter, behalve waar het zijn onderneming en zijn vermogen betreft, want dat is zijn privé-eigendom. Daarom gaat ons verhaal niet alleen over economie maar ook over politiek, ofwel politieke economie. Het gaat over de invloed van instituties op het slagen of mislukken van landen, dus over de economische oorzaken van armoede en welvaart. En ook over de manier waarop instituties in de loop der tijden verdwijnen of veranderen, en over de redenen waarom ze niet veranderd worden als ze miljoenen mensen armoede en ellende brengen, dus over de politieke oorzaken van armoede en welvaart.

Deze uitgave is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1372 0