BERNARD WASSERSTEIN

Aan de vooravond

Europese Joden voor de Tweede Wereldoorlog

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Vertaling Toon Dohmen

© 2012 Bernard Wasserstein

Oorspronkelijke titel On the Eve:

The Jews of Europe Before the Second World War

Oorspronkelijke uitgever Profile Books

© 2012 kaarten Simon & Schuster

© 2012 Nederlandse vertaling Toon Dohmen / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Nico Groen

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Ontwerp kaarten Paul J. Pugliese

Omslagbeeld Fred Stein Archive / Archive Photos / Getty Images

NUR 686

ISBN 978 90 468 1377 5

www.nieuwamsterdam.nl/wasserstein

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1376 8

Voor Shirley

De scheppingskracht van de historicus ligt eerst en vooral in het weer tot leven wekken van de doden.

– Simon Dubnow

Lijst van kaarten

1   Joden in Europa (1939) 19-20

2   Joodse Nationale Districten in Oekraïne en op de Krim (1939) 396

3   Vluchtelingen- en concentratiekampen voor Joden in Europa (1939) 442-443

Verklarende woordenlijst

badchen (Jid.)/badchan (Heb.) — clown/komiek op een bruiloft

badchones — het repertoire en het optreden van de badchen

besmedresj (Jid.)/beet midrasj (Heb.) — leerhuis, gewijd aan Torastudie

bries (Jid.)/briet (Heb.) — besnijdenis

chaloets (mv. chaloetsiem) — (zionistische) pionier (in het Land van Israël)

chassidisme — religieuze volksbeweging, ontstaan in de achttiende eeuw, met veel aanhang in Oost-Europa (vgl. chassied/chassidiem)

Chazan — voorzanger

Chazanoet — geheel van synagogale melodieën

cheder (mv. chadariem) — religieuze basisschool

choemasj — de Pentateuch in boekvorm

dibboek — boze geest

gannef — dief

get — religieuze scheidingsakte

hachsjara (mv. hachsjarot) — voorbereiding op het pioniersleven in Palestina

halacha — het Joodse wetstelsel

Haskala — de Joodse Verlichting

jesjiva (mv. jesjivot) (Heb.)/jesjieve (Jid.) — Talmoedschool

jesjieveboocher — student aan een Talmoedschool

Jevsektsia — Joodse sectie van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie

kaddisj — gebed, o.a. uitgesproken bij begrafenis en dodenherdenking

kehila (mv. kehilot) — Joodse gemeente

korenizatsia (letterlijk ‘worteling’) — nationaliteitenbeleid in de Sovjet-Unie in de jaren twintig

loeftmentsj (Jid.)/Luftmensch (Duits) — letterlijk ‘luchtmens’, onpraktische dromer zonder duidelijk werk of inkomen

maged — rondreizend prediker

matse (mv. matses) — ongezuurd brood (gegeten met Pesach)

melammed (Jid.)/melameed (Heb.) (mv. melamdien) — leraar

mezoeza (mv. mezoezot) — kokertje met heilige teksten aan deurpost

mikwe (mv. mikwes) — ritueel bad

minjan — quorum van tien mannen dat vereist is voor bepaalde Joodse gebeden

misnagdiem (letterlijk ‘tegenstanders’) — tegenstanders (van de chassidiem)

mitswa (mv. mitswot) — gebod, goede daad

moheel (mv. mohaliem) — ritueel besnijder

nign — melodie

peies — slaaplokken, gekrulde haarlokken aan de slapen van een ultraorthodoxe Joodse man

rebbe — chassidische rabbijn

seder — maaltijd op de eerste en tweede avond van Pesach (het Joodse paasfeest)

Sejm — lagerhuis van het Poolse parlement

Semicha — rabbijnse wijding

sjammes (Jid.)/sjamasj (Heb.) — koster van een synagoge

sjechita — koosjere slachtwijze

sjocheet (mv. sjochtiem) — koosjere slachter

sjoend — troep (vooral met betrekking tot literatuur of toneel)

sjtetl (mv. sjtetls) — dorp of stadje

sjtiebl (mv. sjtieblech) — informele chassidische synagoge

soifer (Jid.)/sofeer (Heb.) — schrijver of schriftgeleerde

talmoed Tora — godsdienstschool

tefilien — gebedsriemen

tisj — tafel (in het bijzonder in het aan het hof van een chassidische rebbe)

Tora — de Pentateuch, de Hebreeuwse Bijbel, het geheel van Joodse wetten

tsedeka (Heb.)/tsedoke (Jid.) — daad van liefdadigheid

tsietses — schouwdraden aan het gebedskleed van ultraorthodoxe mannen

INLEIDING

Er waarde in de jaren dertig een spook door Europa: het spook van de Jood. Het werd zowel gevreesd als veracht als de moordenaar van Christus, een gehoornde duivel, een revolutiebeluste radicaal en een kapitalistische uitbuiter, een onverbeterlijke aanhanger van een achterhaald geloof en een slinkse vertegenwoordiger van het modernisme. De Jood werd alom beschouwd als een vreemde verschijning. Hij werd steeds meer uitgesloten van het maatschappelijk leven en geschuwd in de sociale omgang. Zo werd de Jood omgetoverd van een medeburger tot een boeman, een onmens dat op zijn best onaangenaam was, en uiteindelijk bijna overal tot een opgejaagd beest. Al voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog gold dat niet alleen voor de delen van Europa die al onder het bewind van de nazi’s stonden, maar voor het grootste deel van het continent.

In de jaren twintig leken de Europese Joden deel uit te maken van een levendige, dynamische en florerende gemeenschap. Voor het eerst in de geschiedenis werden ze als volwaardige burgers erkend in de landen waar ze woonden. In een groot deel van het continent, vooral in West-Europa en de Sovjet-Unie, klom een ambitieuze, meritocratische middenklasse snel op de maatschappelijke ladder. Joden vormden de hoogst opgeleide etnische groep van Europa. Ze blonken uit in de wetenschap, schitterden in het theater en de literatuur en gaven de toon aan in het muziekleven. Maar dit boek biedt geen herhaling van zetten over wat vaak als de ‘bijdragen’ van de Joden aan de Europese cultuur en samenleving uit die tijd wordt betiteld. Dat verhaal is bekend.

In de korte tijdsspanne van twee decennia tastte een dramatische verandering de maatschappelijke positie van de Joden aan. Al in 1939, voordat de nazi’s besloten tot volkerenmoord over te gaan, was het Europese Jodendom de ondergang nabij. In grote delen van het continent waren de Joden hun burgerrechten ontnomen en stonden ze op het punt te worden uitgestoten. In demografisch opzicht dreigden ze in een neerwaartse spiraal te belanden die volgens sommige tijdgenoten wel moest uitlopen op ‘raciale zelfmoord’. Het overgrote deel van de Joden in Midden- en Oost-Europa was vervallen tot afschrikwekkende armoede – en dreigde nog verder te verpauperen. Als een volk van winkeliers waren de Joden overtollig geworden, en dat gold evenzeer in de Sovjet-Unie, waar de vrije markt was afgeschaft, als in uitgesproken nationalistische landen, waar werd geklaagd dat Joden die markt domineerden. De Sovjet-Unie bood Joden tenminste nog de mogelijkheid van homo economicus in stalinistische modelarbeider te veranderen; Duitsland, Polen en Roemenië beschouwden de Joden als ontaard en eisten dat ze vertrokken.

Een groot deel van de verklaring lag bij het antisemitisme. De oorsprong van de antipathie tegen de Joden is uit-en-ter-na bestudeerd. Het is niet mogelijk de Joden in deze periode ter sprake te brengen zonder te verwijzen naar deze diepgewortelde vijandschap in de Europese beschaving. Maar dat is niet het belangrijkste thema van dit boek. Dat zijn de Joden zelf, niet hun vervolgers.

Het antisemitisme biedt op zichzelf ook geen bevredigende verklaring voor de hachelijke situatie van de Joden. De Joden waren in hoge mate het slachtoffer van hun eigen succes. Of het nu in de Sovjet-Unie was, in Polen, Duitsland of in Frankrijk: overal verklaarden Joden zich trouw aan het land waarvan zij de ingezetenen waren. Maar hoe meer ze zich op hun pas verworven gelijkheid voor de wet lieten voorstaan en hoe meer ze de nationale cultuur in hun land omarmden, des te meer afschuw en uitsluiting leken ze over zichzelf af te roepen. Velen probeerden vervolgens nog meer afstand te nemen van hun achtergrond, in de hoop zo alsnog stilzwijgend door hun medeburgers te worden geaccepteerd. Wanneer ze met onverholen haatgevoelens werden geconfronteerd kozen ze het pad richting collectieve vergetelheid, dat de enige uitweg bleek om als individu te overleven.

Als gevolg daarvan raakte de Joodse cultuur in het slop. Het aantal actieve gelovigen nam af en vooral de orthodoxe Joden zagen de leegloop met lede ogen aan. Seculiere alternatieven die het geloof als de kern van de Joodse identiteit mogelijk konden vervangen, moesten steeds meer wijken voor de schijnbaar onstuitbare krachten van aanpassing aan de niet-Joodse wereld. De culturele lijm die Joden lange tijd bijeen had gehouden begon zijn bindende kracht te verliezen. De neergang van Joodse talen als het Jiddisj en het Judeo-Spaans was in dat opzicht een teken aan de wand.

De Joden ervoeren aan den lijve dat assimilatie en acculturatie in een werelddeel dat in de jaren dertig in de greep was van een economische depressie en van racistisch ressentiment hen niet verder hielpen op weg naar acceptatie, maar juist alleen maar meer haatgevoelens opriepen. Dit boek gaat dan ook over een volk dat zich voor een onmogelijk dilemma geplaatst zag.

Hoe zag de Europese Jood er in de jaren dertig uit? Of liever – nu het idee van een enkel nationaal, etnisch of religieus type, zoals destijds gebruikelijk, onhoudbaar is geworden – hoe zagen de Europese Joden er in de jaren dertig uit? Waren ze een groep losse individuen, of deelden ze, of sommigen van hen, bepaalde idealen, toekomstverwachtingen, uitgangspunten, herinneringen, verwachtingen, angsten? Kort gezegd, kunnen we collectieve Joodse mentaliteiten ontwaren? Welke waarden deelden ze? Waren ze deel van een en dezelfde cultuur, of vormden ze eerder een geheel van subculturen? Kunnen we bepaalde Joodse milieus schetsen, in geografische of sociale zin, of als plaatsen in de verbeelding? Bestond er zoiets als Joodse literatuur, muziek of beeldende kunst? Hoe hecht waren de Joodse gemeenschappen? In welke mate slaagden Joden erin sociaal kapitaal op te bouwen, netwerken in de vorm van instituties als politieke partijen, belangenorganisaties, liefdadigheidsinstellingen, ziekenhuizen, scholen, kranten en dergelijke? Was de Jood iemand die lijdzaam de invloeden van een vijandige omgeving moest ondergaan, of kon het individu – alleen of samen met anderen – proberen ten minste enige invloed uit te oefenen op de dreigende grillen van het lot?

Mijn antwoord op die laatste vraag luidt in ieder geval bevestigend, al stonden de gevolgen tragisch genoeg vaak niet in verhouding tot de geleverde inspanningen. De Europese Joden van de jaren dertig speelden wel degelijk een actieve rol in hun eigen geschiedenis, hoewel ze te vaak anders zijn neergezet. Ze verzetten zich met alle beschikbare middelen tegen wat velen destijds al beschouwden als een bedreiging van hun voortbestaan.

Ze zagen zich geconfronteerd met een gemeenschappelijke dreiging, terwijl ze allesbehalve een monolithische groep vormden. Op economisch vlak varieerden ze van een kleine elite van rijke plutocraten tot hele horden verpauperde marktkramers, straatventers en bedelaars. Een forse minderheid, vooral in Midden- en Oost-Europa, was strikt orthodox; anderen, vooral in West-Europa en de Sovjet-Unie, waren vergaand geseculariseerd; het merendeel respecteerde de traditie, maar bepaalde zelf de mate waarin het geloof in het dagelijks leven een rol speelde. In politiek opzicht waren de Joden sterk verdeeld, maar geen van de ideologieën die ze aanhingen, of het nu het liberalisme was, het socialisme of het zionisme, bood een oplossing voor hun hachelijke toestand. En ook de utopische plannen voor de kolonisatie van allerlei exotische plekken op aarde boden geen uitweg uit hun benarde positie.

In de jaren vóór 1939 zagen steeds meer Joden zich gedwongen van de ene naar de andere plek te vluchten. Ze werden in de rol van ontworteld volk gedrukt, van mensen die nergens thuishoorden en bijna nergens meer enig recht konden doen gelden. Steeds vaker belandden ze in concentratie- of interneringskampen – niet alleen in Duitsland, maar overal in Europa, zelfs in democratieën als Frankrijk en Nederland. Zo zaten er in de zomer van 1939 buiten het Derde Rijk meer Joden in kampen dan in het Derde Rijk zelf.

Dit wil nog niet zeggen dat massamoord op dat moment onvermijdelijk geworden was. Ik heb geprobeerd, voor zover mogelijk, te waken voor wijsheid achteraf en voor ogen te houden dat de aard en omvang van het naderende onheil niet te voorzien waren door de mensen over wie ik schrijf – al waren er, zoals zal blijken, verbazend veel voortekenen van de ellende die volgen zou.

Al komt het woord Europa voor in de ondertitel van dit boek en al is het in sommige opzichten een voorloper van mijn historische verhandeling over het naoorlogse Europese Jodendom Het einde van een diaspora uit 1996, de nadruk ligt hier op die delen van het continent die tussen 1939 en 1945 door de nazi’s of hun medestanders bezet waren. Landen als Groot-Brittannië of Turkije laat ik dus buiten beschouwing.

Net als in Het einde van een diaspora definieer ik de Jood alomvattend als iemand die zichzelf als Joods beschouwt of door anderen als zodanig wordt gezien. Juist met betrekking tot deze periode, waarin raciale, religieuze en seculiere opvattingen van de Joodse identiteit op ideologisch en op persoonlijk vlak met elkaar botsten, is zo’n brede conceptuele benadering onontbeerlijk om te kunnen begrijpen wat zowel Joden als niet-Joden in die tijd beschouwden als het ‘Joodse vraagstuk’. Juist een grensgeval als de ‘niet-Joodse Jood’ biedt een helder inzicht in de ambities, prestaties en worsteling van de Europese Joden.

Mijn verhaal eindigt bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in Europa, in september 1939. Maar de lezer zal heel waarschijnlijk achterblijven met de zeer menselijke vraag hoe het veel van de mensen die hier ter sprake komen sindsdien is vergaan. Vandaar dat de epiloog kort verhaalt wat er – voor zover bekend – van hen geworden is.

Er bestaat enorm veel literatuur over de genocide op de Joden onder het nazibewind. We weten tot in bijna elk detail hoe de nazi’s stap voor stap de vernietiging van de Joden in alle door hen bezette delen van Europa in gang zetten. Er is echter veel minder aandacht besteed aan de werelden die werden vernietigd: de leefwerelden van individuen en gezinnen en de publieke werelden van gemeenschappen en instituten. En wat er wel over is geschreven, is maar al te vaak vertekend door vooringenomenheid of sentimentaliteit.

Daarom wil ik in dit boek proberen het volle Joodse leven in Europa in de jaren voor 1939 op te roepen, een tijd waarin de Joden, zoals bekend, aan de rand van de afgrond stonden. Centraal staan hun hoop en geloof, angst en ambitie, hun familiebanden, binnen- en buitenlandse verhoudingen, hun creatieve uitingen, vrijetijdsbesteding, nukken en grillen, kleding, eetgewoonten en, voor zover zich die laten vaststellen, de dingen die het leven voor hen betekenisvol en draaglijk maakten. Mijn belangrijkste streven was de in de vergetelheid geraakte mannen, vrouwen en kinderen hun plek in de geschiedenis terug te geven, om hen die kort daarna tot stof zouden vergaan nieuw leven in te blazen.

1
DE SMELTENDE GLETSJER

Vier gebieden

Eind jaren dertig leefden er tien miljoen Joden in Europa. Ze woonden in vier verschillende gebieden, elk met een eigen geschiedenis, woonomstandigheden en – op het eerste gezicht – toekomstverwachtingen. In de democratieën van West-Europa waren de Joden al generaties eerder geëmancipeerd en golden ze als gewone burgers, een status die hen, ondanks het toenemende antisemitisme, vooralsnog beschermde tegen de aantasting van hun veiligheid. In Duitsland en de delen van Midden-Europa die het Derde Rijk zich al had toegeëigend, werden de Joden hun burgerrechten ontnomen, kregen ze te maken met discriminerende wetgeving, werden ze uit bepaalde beroepen gezet, moesten ze een groot deel van hun bezittingen inleveren en werd er zware druk op hen uitgeoefend om te emigreren. In het derde gebied, dat alle Midden- en Oost-Europese landen omvatte, was het antisemitisme – dat er vaak diepe culturele wortels had – een belangrijke factor in het politieke debat. De meeste Midden- en Oost-Europese landen kenden dan ook (al dan niet impliciet) antisemitische wetgeving. Ten slotte was er de Sovjet-Unie, waar de Joden in 1917 waren geëmancipeerd (later dan waar ook in Europa, met uitzondering van Roemenië) en waar ze tussen de oorlogen flink klommen op de sociale ladder. Tegelijk was het Joodse publieke leven, of dat nu van religieuze, politieke of culturele aard was, er aan strenge grenzen gebonden, net als tal van andere levensgebieden onder Stalin.

Het Duitse woord Judentum duidt op het Jodendom in zowel etnische als religieuze zin. Maar met de Verlichting was er in de ziel van de Europese Jood een scheuring ontstaan tussen de opvatting van het judaïsme als geloof en als Volksgemeinde, een gemeenschap gebaseerd op een gezamenlijke etniciteit. Zo beschouwden veel Franse Joden het Joods-zijn na hun emancipatie tijdens de Franse Revolutie enkel als een geloofskwestie en achtten ze zichzelf in elk ander opzicht net zo Frans als de andere Fransen. In Duitsland had de Joodse emancipatie langer op zich laten wachten en waren de verhoudingen tussen Joden en niet-Joden zelfs ten tijde van de liberale Weimar-jaren tussen 1918 en 1933 moeizamer. Daar lagen de zaken dan ook net even anders. In Duitsland, schreef George Mosse, een telg uit een vooraanstaand Duits-Joods geslacht, ‘was er geen sprake van of/of: óf Duits, óf Joods. […] Joods zijn had niet alleen een religieuze betekenis, maar was vooral ook een zaak van familietrots. Daar kon het niet los van worden gezien.’¹ In Oost-Europa vielen de grenzen van staten en naties zelden samen. De meeste Joden spraken er nog Jiddisj, woonden er dicht bij elkaar en hielden er vast aan hun culturele gewoonten. Joods zijn werd daar zowel door de Joden zelf als door hun buren vooral als een etnische categorie gezien. Dat gold ook voor de Sovjet-Unie, waar de aanduiding ‘Joods’ wettelijk erkend werd als de aanduiding van iemands nationaliteit.

Als God in Frankrijk

Het democratische gebied in Europa tussen de beide wereldoorlogen was voor Joden het aangenaamst. Maar het telde het kleinste aandeel Joden van het continent: nog geen miljoen, oftewel minder dan 10 procent van het totaal.

Maar zelfs in West-Europa was de veiligheid die Joden genoten niet meer zo vanzelfsprekend als voorheen. Zeker, er was in 1936 een Jood tot minister-president van Frankrijk gekozen. De stembusoverwinning van de socialist Léon Blum als voorman van het linkse Front Populaire werd door veel Franse Joden echter met gemengde gevoelens bezien. Blums rechtse tegenstrevers speelden dankbaar in op Blums Joodse achtergrond en gebruikten die, met zeker effect, als een propagandawapen tegen links. Zelfs in Nederland, met zijn langdurige, goede verstandhouding tussen christenen en Joden die terugging tot de welwillende ontvangst van de ‘nieuwe christenen’ (maranen) die in de zestiende en zeventiende eeuw het Iberisch schiereiland waren ontvlucht, sloop er in de jaren dertig enig ongemak in de verhoudingen als gevolg van de komst van grote aantallen vluchtelingen uit nazi-Duitsland.

De uitdrukking heureux comme un juif en France (gelukkig als een Jood in Frankrijk) was de spreekwoordelijke aanduiding geworden van iemand die zeer gelukkig was. Maar een generatie eerder had de zegswijze vaak een ironische bijklank gehad. Rond de eeuwwisseling had de Dreyfus-affaire aan het licht gebracht dat er grenzen waren aan de mate waarin Joden als Fransen erkend werden. Na 1918, toen Elzas en Lotharingen opnieuw Frans grondgebied werden, waren de Franse Joden, die in meerderheid afkomstig waren uit deze twee herwonnen gewesten, zich mogelijk weer meer deel van het vaderland gaan voelen. Maar hun vijanden gingen de uitdrukking tegen hen gebruiken. Ze suggereerden dat de Joden té gelukkig waren in Frankrijk, dat ze het te goed deden en dat hun succes ten koste ging van anderen.

Erfgenamen van Mendelssohn

Aanvankelijk was de uitdrukking een variatie geweest op het Duits-Jiddisje leben wie Gott in Frankreich, wat heel goed leven betekende. In de Weimarrepubliek leken Joden te mogen rekenen op de consolidatie van ruim een eeuw opschuiven in de richting van wettelijke en maatschappelijke acceptatie in een land waar ze zich niet minder thuisvoelden dan de Franse Joden in Frankrijk.

Dat gevoel van welbehagen leefde in september 1929 overal in Duitsland. In dat jaar vierden Joden en christenen eensgezind de tweehonderdste geboortedag van Moses Mendelssohn, de vader van de Joodse Verlichting en de voorvader van een dynastie van bankiers, muzikanten en geleerden die nog altijd een rol van belang speelde in de Duitse cultuur, economie en politiek. Minister van Binnenlandse Zaken Carl Severing en de vooraanstaande Berlijnse liberaal rabbijn Leo Baeck waren allesbehalve de enige Duitse prominenten die voor de gelegenheid de loftrompet staken. Tijdens een speciale zondagse concertmatinee in Mendelssohns geboorteplaats Dessau werden te zijner ere werken van Bach en Beethoven gespeeld. Een vertegenwoordiger van de stad Berlijn legde een krans op het graf van de filosoof ter nagedachtenis aan zijn ‘grote stadgenoot’. Mendelssohns afstammelingen, die inmiddels allemaal christelijk waren, huurden voor de gelegenheid drie dagen lang een compleet luxehotel af voor een grote familiebijeenkomst. De feestelijke gebeurtenissen markeerden een symbolisch hoogtepunt in de Duitse-Joodse symbiose.²

Een maand later luidde de beurskrach op Wall Street een wereldwijde economische depressie en oorlog in – alsmede de val van de Duitse Joden van hun voetstuk als de meest trotse, welvarende, creatieve en toekomstgerichte Joodse gemeenschap van Europa.

Meteen nadat de nazi’s in januari 1933 aan de macht waren gekomen, begonnen ze een terreur- en geweldscampagne tegen Joden en linkse mensen. De ruiten van synagogen en etalages gingen aan diggelen. Joden werden op straat afgetuigd of vermoord. Op 1 april 1933 volgde een min of meer succesvolle landelijke boycot van Joodse winkels. Vervolgens werden bijna alle Joodse ambtenaren, inclusief alle Joodse onderwijzers en hoogleraren, ontslagen. Joodse artsen en juristen kregen te maken met beperkingen in hun beroepsuitoefening. Het recht van Joden op overheidsuitkeringen werd ingeperkt. Er werden quota ingesteld voor Joodse studenten in het hoger onderwijs. Deze en andere vroege anti-Joodse maatregelen waren de aanleiding voor ten minste driehonderd gevallen van zelfdoding.

Al in april 1933, nog geen drie maanden nadat Hitler aan de macht was gekomen, verklaarde Baeck, die in dat noodlottige decennium uitgroeide tot de voornaamste woordvoerder van de Duitse Joden: ‘De duizendjarige geschiedenis van het Duitse Jodendom is ten einde.’³ Van de half miljoen ‘praktiserende Joden’ die destijds in Duitsland woonden ontvluchtten er dat jaar veertigduizend het land.

De Reichsvertretung der Deutschen Juden wist onder leiding van Baeck in september 1933 feitelijke erkenning door het nazibewind los te krijgen als de organisatie die namens de Duitse Joden sprak. De daaropvolgende zes jaar functioneerde de Reichsvertretung als een soort zelfbestuur van Joods Duitsland. Aan de ene kant probeerden Baeck en zijn medebestuurders de Duitse Joden te beschermen tegen de woeste aanval die ze te verduren kregen. Aan de andere kant zagen ze zich genoodzaakt de nazidecreten uit te voeren en een soepele uitvoering van het nazibeleid mogelijk te maken. Dat waren uiteindelijk natuurlijk twee strijdige doelstellingen. Maar het lukte de Reichsvertretung met behulp van maatschappelijk werk, onderwijs en culturele activiteiten een tijdlang beide te doen. En hoewel de Reichsvertretung met de moed der wanhoop een werkbare relatie met de autoriteiten probeerde te onderhouden, schrok de organisatie er in de beginjaren niet voor terug protest aan te tekenen. Zo zond de Reichsvertretung Hitler in mei 1934 een telegram naar aanleiding van grove antisemitische uitlatingen in de nazipers: ‘In tegenwoordigheid van God en de mensheid tekenen wij uitdrukkelijk protest aan tegen deze ongekende schennis van ons geloof.’⁴

Kloppend hart

Voor Joden was Oost-Europa sinds het begin van de moderne tijd de vestigingsplek bij uitstek, en dat bleef zo tot 1939. Meer dan de helft van de Europese Joden woonde in dit derde vestigingsgebied, dat de staten tussen Duitsland en de Sovjet-Unie omvatte. Hoewel Roemenië en Hongarije ook konden bogen op flinke Joodse gemeenschappen, was er in dit gebied één land met een absolute koppositie in de Joodse wereld.

Met 3,2 miljoen zielen herbergde Polen in 1939 de grootste Joodse gemeenschap van Europa. Hoewel de Poolse Joden zeer verknocht waren aan hun land, dat de meesten van hen zonder meer als hun vaderland beschouwden, leefden ze in religieus, sociaal-economisch en politiek opzicht geïsoleerd van de rest van de Poolse bevolking. Ze woonden in eigen wijken, hadden hun eigen politieke partijen, kranten, theaters, vakbonden en beroepsorganisaties, waarin vaak hun eigen taal, het Jiddisj, gebezigd werd. Bij elkaar genomen vormden die instellingen de basis van een grotendeels op zichzelf staande wereld, waarin mensen desgewenst bijna hun hele leven konden doorbrengen zonder met de rest van de Poolse bevolking in aanraking te komen.

De Poolse Joden vormden in juridische zin een gemeenschap en werden door de andere Polen ook als zodanig gezien. Intussen waren ze onderling sterk verdeeld. Zo herinnerde Ben-Tsion Gold, die in de jaren dertig in Polen in een streng orthodox gezin opgroeide, zich dat ‘de praktiserende Joden de voorstanders van assimilatie met een mengeling van medelijden en minachting bezagen’.⁵ Theodore Hamerow weet als zoon van acteurs die in het Jiddisje theater actief waren nog goed hoe hij als kind in het stadje Otwock, in de buurt van Warschau, op een vrijdagavond in de jaren twintig door een gat in een hek toekeek hoe zijn chassidische buren de sabbat vierden: ‘Ze kwamen me bijna net zo vreemd en exotisch voor als de wervelende derwisjen uit Turkije, waarover ik had gelezen, of de uitbundige aanbidders van Jagannatha uit India. Ik voelde dat er tussen hen en mij een onzichtbare maar onoverbrugbare kloof bestond. We leken deel uit te maken van twee totaal verschillende sociale en culturele werelden.’⁶

De verschillen hadden minstens zoveel van doen met klasse als met ideologie. De advocaat, parlementariër en zionistische leider Apolinary Hartglas biechtte na de oorlog in zijn memoires op dat hij eigenlijk weinig ophad met veel van zijn Poolse geloofsgenoten: ‘Ik stoorde me aan hun gebrek aan Europese cultuur, hun eigenzinnigheid in de sociale omgang. […] Het was alsof we door een glasplaat van elkaar gescheiden waren.’⁷

Polen was het voornaamste strijdtoneel waar ideologische en culturele krachten in het Europese Jodendom met elkaar botsten. Met 381.000 Joodse inwoners in 1939, het grootste aantal van alle Europese steden, kon Warschau gelden als de hoofdstad van de Europese diaspora. Daar waren de hoofdzetels te vinden van de belangrijkste Joodse politieke partijen, liefdadigheids- en onderwijsinstellingen, kranten en culturele organisaties. ‘De Poolse Joden,’ aldus een van de best ingelichte waarnemers van die tijd, ‘vormden het kloppend hart van al onze nationale, politieke en culturele bewegingen. Ze waren het minst onderhevig aan assimilatie en vormden de meest nationaal bewuste, politiek strijdvaardige en trotse Joodse gemeenschap van allemaal.’⁸

Afstevenen op verdwijning

Met drie miljoen Joden in 1939 vormde de Sovjet-Unie het vierde gebied van het Europese Jodendom. In de nadagen van het tsarisme was het verzet tegen de vervolging van de Russische Joden een humanitaire kwestie geweest waar Joden en niet-Joden van over de hele wereld zich voor hadden ingezet. De emancipatie van de Joden was een van de eerste wapenfeiten van de Russische Revolutie (de Februarirevolutie, niet de Oktoberrevolutie): een gegeven waar veel Joodse communisten in de jaren dertig liever aan voorbij gingen. Dat was het moment waarop het Joden was toegestaan zich ook weer buiten de zogeheten Tsjerta te vestigen, de westelijke gebieden van het Russische Rijk waar ze in de nadagen van het tsarisme verplicht hadden moeten wonen.

De bolsjewieken spraken zich uit voor de principes van gelijkheid en gewetensvrijheid, maar holden die in het geval van de Joden alweer snel uit door hun antigodsdienstige activisme en doordat ze de maatschappelijke klasse van de lisjentsy (letterlijk: ‘zij die uit hun recht zijn ontzet’) in het leven riepen. Daarmee doelden ze op de leden van de ‘uitbuitende klassen’ – handelaren, burgers en kleinburgers, oftewel bijna iedereen die geen proletariër of boer was – die onder het nieuwe bewind met hun gezin en al verschoppelingen werden. Hun burgerrechten werden hun ontnomen, ze werden gediscrimineerd in het hoger onderwijs, op de arbeidsmarkt, op het vlak van medische zorg en voedselrantsoenen en ze moesten hogere belastingtarieven en huren betalen. Pas na vijf jaar bewezen dienstbaarheid konden ze hun burgerrechten terugkrijgen. Joden waren oververtegenwoordigd onder de lisjentsy omdat ze vóór de revolutie bovengemiddeld deel hadden uitgemaakt van de ‘uitbuitende’ klasse van handelaren (die ten tijde van de Nieuwe Economische Politiek in de jaren twintig kortstondig terugkeerde). Tussen 1928 en 1931 werd het aantal Joodse lisjentsy geschat op 1.875.000 (1 miljoen kleine handelaren en 875.000 handwerkslieden), oftewel twee derde van alle Joden in de Sovjet-Unie.⁹

Al waren ze bijna net zo talrijk als de Poolse Joden, het ontbrak de Joden in de Sovjet-Unie aan de collectieve gedrevenheid, de institutionele structuren en de culturele vitaliteit van hun westerburen. Het was zelfs twijfelachtig of er wel echt sprake was van een Russische Joodse gemeenschap, want die ontbeerde organisatorische eenheid en sociale samenhang. In 1918 had de Bolsjewistische Partij Jevsektsia in het leven geroepen, Joodse secties die vooral bedoeld waren om het zionisme, het ‘klerikalisme’ en de Joods-socialistische Boend te bestrijden. Ze bestonden tot 1930, toen ze plotseling werden opgeheven omdat ze binnen de Sovjetgrenzen korte metten zouden hebben gemaakt met het zojuist genoemde ‘driekoppige monster’.

Eind jaren twintig werden de Joodse inwoners van de Sovjet-Unie naar regionale spreiding onderverdeeld in vijf narodnosti (nationale groepen), maar toen in 1939 een volkstelling werd gehouden, werden alle Joden in de Sovjet-Unie weer tot een en dezelfde nationale categorie gerekend.¹⁰ De Sovjetautoriteiten erkenden in de periode tussen de beide wereldoorlogen Joden niet alleen in etnische zin, maar moedigden hen binnen zekere grenzen zelfs aan uitdrukking te geven aan hun etnische identiteit. Tot eind jaren dertig floreerde het onderwijs in het Jiddisj. Er verschenen Jiddisje kranten en boeken. Jiddisje theaters kregen subsidie. Wel hielden staat en partij zulke instellingen veel nauwlettender in de gaten dan in Polen.

Verstandige Joden liepen in het stalinistische Rusland, net zo min als in andere Europese landen, niet te koop met hun Joodse achtergrond. Waar mogelijk probeerden ze die te verzwijgen. Wel leefde er onder Joden in de Sovjet-Unie, net als onder andere Europese Joden, een intuïtieve wederzijdse herkenning voort die eenvoudig kon worden opgeroepen met een Jiddisje uitdrukking, het ophalen van de schouders, een gebaar, of iets wat onuitgesproken bleef – en daarmee een impliciete, defensieve solidariteit.

In de jaren dertig raakten de Sovjet-Joden verzeild in de woelige baren van een politiek debat tussen aanhangers van de communisten en hun tegenstanders. In Frankrijk benadrukte de Joodse socioloog Georges Friedmann, die in de Sovjet-Unie had gestudeerd en er tussen 1932 en 1936 regelmatig langere tijd had doorgebracht, de snelle opwaartse sociale mobiliteit van de Joden onder het Sovjetbewind. Hij zette de ‘fysieke en morele verloedering’ van de Poolse getto’s af tegen wat hij beschouwde als de sociale verworvenheden van de Sovjet-Joden: ‘Wie het niet met eigen ogen heeft aanschouwd, zal moeite hebben het fysieke en morele verschil te begrijpen tussen Joden aan weerszijden van de Pools-Russische grens.’ Sovjet-Joden, schreef Friedmann, ‘geven maar zelden blijk van de onderwerping en angst zoals we die kennen uit de getto’s van Polen en Galicië – en zelfs lange tijd van hen die naar de grote steden in het westen hadden weten te ontkomen’.¹¹ Friedmann tekende erbij aan dat veel jonge Joden in de Sovjet-Unie, gesterkt door de opmars die ze onder het Sovjetbewind hadden gemaakt, zich de communistische waarden eigen maakten en opgingen in de rest van de samenleving.

Dat liet Léon Baratz, een Franse advocaat van Russisch-Joodse afkomst, niet op zich zitten. Hij voerde vinnig aan dat de antigodsdienstige beweging in de Sovjet-Unie leidde tot de ‘algehele dejudaïsering’ van jonge Joden. Hij benadrukte dat het zionisme er sterker werd vervolgd dan onder de tsaren en onder Hitler. Joods wetenschappelijk onderzoek, vooral historisch onderzoek, werd er tegengewerkt. Hebreeuws was er een verboden taal. Feitelijk lag het verschil tussen Baratz en Friedmann minder in de conclusies die ze trokken dan in de manier waarop ze die beoordeelden. Beiden konden zich vinden in de vaststelling van historicus Simon Dubnow dat de Joden in de Sovjet-Unie als aparte bevolkingsgroep ‘snel aan het verdwijnen’ waren.¹²

De Europese Joden woonden in de jaren dertig dus in vier verschillende gebieden, waarin ze in verschillende mate onder druk stonden. Maar hoezeer ze in geografisch, politiek en andere opzichten ook van elkaar gescheiden waren, ze hadden enkele belangrijke kenmerken gemeen.

Demografische neergang

De voorspellingen over de ondergang van de Joden bleven niet beperkt tot de Sovjet-Unie. In 1927 schreef de in Polen geboren Joodse historicus Lewis Namier dat ‘de Jodenwijken in West- en Midden-Europa gedoemd lijken uiteen te vallen en uiteindelijk te verdwijnen’. Gelet op de lage Joodse geboortecijfers en het hoge aantal huwelijken buiten eigen kring zouden ze verdwijnen, zo voorspelde hij. Alleen aanhoudende immigratie van de kant van de langzaam smeltende gletsjer van vooral orthodoxe, Oost-Europese Joden, opperde hij, zou deze gemeenschappen nog in stand kunnen houden.¹³ In alle vier de gebieden van Joods Europa kwamen plaatselijke waarnemers tot dezelfde conclusies.

Een Nederlands rapport uit 1936 signaleerde dat het Joodse geboortecijfer veel lager lag dan bij het niet-Joodse deel van de bevolking, een verschil dat de auteur van het rapport toeschreef aan de ‘brede acceptatie van geboortebeperking onder Joden’.¹⁴ Ook waren ze gemiddeld veel ouder dan de rest van de bevolking. In februari 1939 verkondigde een deskundige op het gebied van de Joodse bevolkingsontwikkeling tijdens een voordracht voor het Amsterdams Antropologisch Genootschap dat de Nederlandse Joden geheel dreigden te verdwijnen als gevolg van religieus gemengde huwelijken en het dalende geboortecijfer.¹⁵ Een waarnemer in Straatsburg in 1938 zag het somber in voor het judaïsme in die contreien. De gegevens over dalende geboortecijfers, relatief late huwelijken en aantallen ongehuwden konden volgens hem in één zin worden samengevat: ‘Het Jodendom in de Elzas sterft uit.’¹⁶

In Duitsland daalde het aantal Joodse inwoners al voordat de nazi’s aan de macht kwamen. Tussen 1925 en 1933 was de Joodse bevolking er afgenomen van 564.000 naar 503.000 zielen, oftewel met 11 procent in slechts acht jaar tijd. Aangezien iemands geloofsovertuiging in Duitsland, net als in veel andere Midden-Europese landen, van overheidswege werd geregistreerd, bieden deze cijfers een betrouwbare indruk van het aantal zelfverklaarde Joden. Ze laten een scherpe afname zien. Er waren meerdere oorzaken in het spel, waaronder bekeringen, exogamie en uittreding uit de geloofsgemeenschap, hoewel afvalligen daarmee niet altijd hun Joods-zijn wilden ontkennen. Maar de hoofdoorzaak, en de oorzaak met de meeste gevolgen voor de lange termijn, was dat het Joodse geboortecijfer terugliep. Als gevolg daarvan werd het Jodendom in 1933 als ‘grotendeels seniel’ omschreven.¹⁷ Niet meer dan 21 procent van de Joden was jonger dan twintig jaar, vergeleken met 31 procent van de rest van de bevolking.

De Duits-Joodse filosoof Hannah Arendt schreef later:

Toen Hitler aan de macht kwam […] nam het aantal Duitse Joden na een lange periode van numerieke groei en sociale vooruitgang zo snel af, dat statistici voorspelden dat ze over een paar decennia geheel verdwenen zouden zijn. Nu vormen statistieken natuurlijk geen garantie voor historische ontwikkelingen, maar het is en blijft opmerkelijk dat de vervolging en uitroeiing door de nazi’s in de ogen van een statisticus deed denken aan een zinloze versnelling van een proces dat toch wel zou hebben plaatsgevonden.¹⁸

Arendt ontleende het idee voor deze passage aan schrijvers als Felix Theilhaber, die in 1911 in zijn boek Der Untergang der deutschen Juden een sombere prognose had gedaan over de demografische neergang van het Duitse Jodendom en daarmee, in bredere zin, van het Europese Jodendom in het algemeen.¹⁹

Nadat de nazi’s aan de macht waren gekomen, nam het Joodse geboortecijfer in Duitsland nog verder af. Jonge Joden emigreerden of bleven kinderloos. De meeste Duits-Joodse gezinnen hadden niet meer dan één of twee kinderen. In 1936 lag het aantal Joodse geboorten (oftewel kinderen van wie ten minste één van beide ouders Joods was) op 1714. In 1925 waren dat er nog 5785.

Overal in Midden-Europa tekende dezelfde trend zich af. ‘In Wenen zijn de Joden aan het uitsterven,’ schreef Arthur Ruppin in 1936.²⁰ Deze nuchtere socioloog, die niet snel tot overdrijven geneigd was, wees op het buitengewoon lage geboortecijfer van de Joden in Wenen, zoals dat ook bestond in de meeste andere grote Joodse gemeenschappen in Midden-Europa. Ruppin signaleerde ook andere ‘ontwrichtende krachten in het Jodendom’: assimilatie, de neergang van het Joodse geloof, ‘het verslappen van de banden van gemeenschappelijke afstamming en lotsbestemming’, ‘het verzwakken van familiebanden’ en de ‘economische aanpassing van de Joden aan hun omgeving’. In 1939 kwam Ruppin tot de volgende onheilspellende conclusie: ‘Net zoals primitieve volkeren veel van hun gewoonten en gebruiken en hun levenskwaliteit kwijtraken als gevolg van invloeden van buitenaf, waardoor ze uitsterven, staan de Joden in deze landen op de drempel van “raciale zelfmoord”.’²¹

De demografische vooruitzichten in Oost-Europa stemden al even somber. Het Joodse geboortecijfer was in dit gebied tussen 1900 en eind jaren dertig naar schatting gehalveerd.²² In Hongarije hadden een dalend geboortecijfer, gemengde huwelijken en emigratie bijgedragen aan een afname van de Joodse populatie, van 473.000 personen in 1920 naar 400.000 in 1939.²³ Een onderzoeker merkte over Litouwen in 1937 op dat het aantal Joodse geboorten ‘akelig laag [was] en nog elk jaar [afnam]’. In 1934 lag de natuurlijke aanwas voor Joden op niet meer dan 2,6 per 1000, vergeleken met 10,2 voor het land als geheel.²⁴

In de Sovjet-Unie was het Joodse geboortecijfer al voor de revolutie teruggelopen. Hoewel het eind jaren dertig weer licht steeg, mogelijk als gevolg van het geboortenstimulerende beleid van overheidswege, bleef het laag, vooral in Moskou en Leningrad. En dat terwijl de Joodse inwoners van die steden relatief jong waren, vergeleken met de Joden in de voormalige Tsjerta. In de Sovjet-Unie waren Joden, net als elders, gemiddeld ouder dan de rest van de bevolking en kregen ze minder kinderen. De gemiddelde leeftijd waarop Joden trouwden, die toch al hoger lag dan voor de rest van de bevolking, steeg in die periode nog verder. Tussen 1926 en 1939 nam de gemiddelde vruchtbaarheid van Joodse vrouwen in de Sovjet-Unie met een derde af. Ook waren de seksen niet met elkaar in evenwicht: tegenover elke tien Joodse mannen stonden elf vrouwen. Dat kan mogelijk helpen verklaren waarom het aantal huwelijken van Joden (met Joden en niet-Joden) in de Sovjet-Unie in de jaren dertig ‘opvallend sterk’ daalde.²⁵

Emigratie naar andere werelddelen oefende verdere negatieve druk uit op de bevolkingsontwikkeling van de Europese Joden. Het feit dat de Verenigde Staten in 1924 hun grenzen sloten voor grootschalige immigratie, de politieke belemmering van emigratie uit de Sovjet-Unie vanaf begin jaren twintig en de numerieke beperkingen die de Britse mandatarissen na 1936 stelden aan Joodse migratie naar Palestina bemoeilijkten het vertrek van Joden uit Europa. Desondanks lieten meer dan een miljoen Joden Europa tussen de oorlogen achter zich. Tussen 1933 en 1938 brachten de anti-Joodse maatregelen van de nazi’s naar schatting 169.000 Joden ertoe Duitsland te ontvluchten. En in de twee decennia waarin de Tweede Poolse Republiek bestond vertrokken nog eens vierhonderdduizend Joden. Dat was ruim 10 procent van het totale aantal Joden in het land, maar voor Poolse antisemieten was het nog altijd niet genoeg. Zij bleven volhouden dat er in Polen te veel Joden woonden en eisten dat ze allemaal vertrokken.

Al deze elementen bij elkaar zorgden ervoor dat de Joodse bevolkingsaanwas snel terugliep en in meerdere landen was omgeslagen in een absolute afname.

De Joodse demografische neergang had duidelijk te maken met verstedelijking, sociale mobiliteit en wat in grote lijnen kan worden aangeduid als modernisering. Maar wat vaak als Joodse assimilatie wordt betiteld, krijgt een wrange of averechtse betekenis voor wie het begin van de twintigste eeuw vanuit demografisch perspectief bekijkt: hoe meer de Europese Joden op hun buren gingen lijken, des te minder gold dat voor hun demografische ontwikkeling. Het aantal geboortes, de kindersterfte en de sterftecijfers liepen bij Joden allemaal sterker terug dan bij niet-Joden, de gemiddelde huwelijksleeftijd lag hoger en de gemiddelde gezinsomvang was kleiner dan bij niet-Joden. Bijna al deze trends tekenden zich eerder en grootschaliger af bij de minder traditionele, meer geseculariseerde delen van de Joodse gemeenschap. Op het vlak van de bevolkingsontwikkeling voegden de Joden zich in feite niet naar bestaande sociale patronen, maar liepen ze voorop bij een demografische overgang die in de loop van twee generaties de Europese samenleving als geheel zou veranderen.

Hoge levensverwachting

Als groep leken de Europese Joden misschien tot de ondergang gedoemd. Maar als individu mochten ze verwachten langer te leven dan ooit tevoren en dan hun buren. Hun hoge levensverwachting sproot voort uit hun relatief gunstige fysieke conditie. Was alcoholisme in veel andere landen een belangrijke doodsoorzaak, drankzucht kwam onder Joden bijna niet voor: in 1925 lag het aantal arrestaties wegens openbare dronkenschap in Warschau, waar Joden een derde van de bevolking vormden, op 87 gevallen voor Joden en 11.994 voor niet-Joden.²⁶ Overlijden als gevolg van levercirrose, vaak veroorzaakt door overmatig alcoholgebruik, kwam onder Joden veel minder vaak voor dan onder de rest van de bevolking. Hetzelfde gold voor syfilis en andere geslachtsziekten. Ook gaven Joden blijk van een veel grotere weerstand dan anderen tegen besmettelijke ziekten, zoals tuberculose (zelfs bij vergelijking van Joden en niet-Joden die tot dezelfde sociale klasse behoorden).²⁷

In de jaren dertig was er echter sprake van een keerpunt in de relatieve Joodse gezondheidssituatie. Meerdere deskundigen signaleerden dat de algemene medische toestand van de Joden in Oost-Europa, hoewel nog altijd beter dan gemiddeld, achteruit begon te lopen. Joden waren vooral vatbaar voor spijsverteringsproblemen en vaatziekten. Ze leden bovengemiddeld veel aan diabetes, hartkwalen en (in de sloppen van Warschau) ademhalingsproblemen.²⁸ Daarnaast waren sommige minder ernstige kwalen, in het bijzonder schurft, endemisch onder arme Joden in Oost-Europa. In de ellendige Joodse arbeiderswijken van Łódź kwam tyfus bovengemiddeld vaak voor. Een onderzoeker stelde in 1930 vast: ‘De ziektecijfers voor Joden zijn de afgelopen jaren gestegen, terwijl die voor christenen verder zijn gedaald.’²⁹

Een arts uit Kovno (Kaunas) betreurde in 1937 de misère waarin het grootste deel van de Joodse arbeidersklasse in de Litouwse stad moest leven:

Ondanks de rituele voorschriften wassen de mensen zich niet veel. Ze hebben vuile handen, vieze nagels. De mensen zijn bang voor zeep, trekken niet vaak genoeg schoon ondergoed aan en tandenpoetsen komt alleen in de betere kringen voor. Parasieten zijn nog altijd niet uit het Joodse leven weg te denken. […] Luizen, vlooien en wantsen zijn nog altijd in veel te veel Joodse huishoudens deel van het gezin. Bijna alle kinderen hebben last van wormen, net als veel volwassenen.³⁰

Ook geslachtsziekten, bijvoorbeeld syfilis, rukten op onder Joden, hoewel ze nog altijd minder vaak voorkwamen dan onder niet-Joden.

Volgens het verslag uit Kovno was de Joodse voeding niet bevorderlijk voor een goede gezondheid: te weinig gevarieerd, te weinig vitaminen, te vet en te gekruid. De allerarmsten overleefden op weinig meer dan donker brood, aardappels, kool, borsjtsj en thee. Challe (gevlochten witbrood) was er alleen op de sabbat. Er werd veel goedkope haring gegeten. Maar ‘de Jood heeft een afkeer van alles wat op bladgroenten lijkt’.³¹ Daar kwam nog eens bij, klaagde dezelfde arts uit Kovno, dat het eten niet goed werd gekauwd maar meteen werd opgeschrokt.

Gemengde huwelijken

De meeste Europese Joden trouwden in de negentiende eeuw met andere Joden. Maar aan het begin van de twintigste eeuw werd er voor het continent een opvallende toename van de exogamie vastgesteld. Aanvankelijk was de trend het sterkste in West- en Midden-Europa, maar in de jaren dertig tekende hij zich ook elders af, met name in de Sovjet-Unie.

In Denemarken en Italië, waar de verhoudingen tussen de kleine Joodse gemeenschappen en de rest van de samenleving over het algemeen harmonieus waren, trouwden Joden in meer dan de helft van de gevallen met niet-Joden. In Bohemen en Moravië, waar het aandeel gemengde huwelijken vóór de Eerste Wereldoorlog nog geen 5 procent was geweest, lag dat in de jaren dertig boven de 30 procent.

In Hongarije en Duitsland liet de grafiek van Joodse gemengde huwelijken een omgekeerde ‘v’ zien. In Hongarije lag het aandeel begin en midden jaren dertig op 25 procent. Daarna zette de daling in, naarmate het antisemitisme de maatschappelijke verhoudingen sterker verziekte en Joden als minder aantrekkelijke huwelijkspartners werden gezien.³² In Duitsland was de verandering nog dramatischer. Begin jaren dertig trouwden de meeste Duitse Joden met niet-Joden. Maar na de invoering van de Neurenberger rassenwetten in 1935 kelderde dat cijfer naar nul, aangezien huwelijken van Joden met ‘ariërs’ illegaal waren verklaard. Bestaande gemengde huwelijken hielden over het algemeen echter stand.

Joodse mannen trouwden vaker buiten de eigen geloofskring dan vrouwen: in Midden-Europa lag die verhouding in 1929 op drie staat tot twee. Als gevolg daarvan kon het overgrote deel van de kinderen uit gemengde huwelijken volgens de Joodse geloofswetten niet als Joods gelden (daarvoor moest het kind een Joodse moeder hebben). Uit gemengde huwelijken werden gemiddeld ook minder kinderen geboren dan uit Joodse huwelijken: in Duitsland lag dat kindertal op niet meer dan een half kind per echtpaar. Gelet op het sociaal-politieke klimaat van de jaren dertig, lieten de redenen daarvoor zich raden. Een demograaf opperde: ‘In gemengde huwelijken wordt zelfs nog vaker aan geboortebeperking gedaan, omdat er zo veel pijnlijke aspecten in het spel zijn en de echtelieden proberen conflicten die uit de komst van kinderen zouden kunnen voortvloeien zo veel mogelijk te vermijden.’³³ Bovendien werden kinderen uit gemengde huwelijken in Duitsland en Hongarije vaker wel dan niet christelijk of niet-religieus opgevoed in plaats van Joods. Volgens een schatting in Duitsland van 1928-1929 kreeg hooguit 2 procent van alle kinderen uit zo’n gemengde verbintenis een Joodse opvoeding.³⁴ De schaal en de vorm van exogamie in Midden-Europa tussen de twee wereldoorlogen duidden er dus op dat de Joodse gemeenschap in rap tempo aan het verdwijnen was.

In het Russische Rijk waren gemengde huwelijken voor 1917 niet toegestaan (het wettelijk verbod bleef in de voormalige Russische provincies in Polen tussen de wereldoorlogen van kracht). Na de revolutie nam het aantal huwelijken tussen Joden en niet-Joden in de Sovjet-Unie echter snel toe. In 1939 waren van alle 1000 huwelijken waar een Joodse partner bij was betrokken er 368 gemengd. In Moskou en Leningrad was ongeveer de helft van alle Joodse huwelijken een gemengd huwelijk. Daarbij trouwden in de Sovjet-Unie eveneens veel meer Joodse mannen dan vrouwen met niet-Joden, zodat er in 1939 daar veel meer ongehuwde Joodse vrouwen dan mannen rondliepen, met alle negatieve gevolgen voor het Joodse geboortecijfer van dien.

Een volk van winkeliers

De Joodse gemeenschap stak anders in elkaar dan andere bevolkingsgroepen in Europa. Er waren maar weinig Joden werkzaam in beroepen die in bijna alle andere gemeenschappen de hoofdmoot uitmaakten: landbouw, huishoudelijk werk, mijnbouw of een functie in overheidsdienst. Overal in Oost-Europa waren boeren absoluut in de meerderheid, maar slechts weinig Joden waren in de landbouw actief, eigenlijk alleen in achtergebleven gebieden als Bessarabië (in Roemenië tussen de oorlogen) en Roethenië, de oostelijkste provincie van Tsjechoslowakije. In heel Europa werkte hooguit 5 procent van de Joden in de landbouw.

Joden waren sterk ondervertegenwoordigd in overheidsdienst en in het leger. In 1931 was niet meer dan 2 procent van alle ambtenaren in Polen Joods. In het hele land waren er van de 596 hoogleraren slechts zeven Joods (alle hoogleraren waren in dienst van de overheid), en dat ondanks het hoge opleidingsniveau van de Joden. In heel Polen stond er geen enkele Jood aan het hoofd van een middelbare school. In Duitsland waren er, hoe meritocratisch de Weimarrepubliek ook beweerde te zijn, bijna geen Joden in overheidsdienst (nog geen 0,1 procent, vergeleken met 4,8 procent van de bevolking als geheel in 1933).

Bijna overal waren de Joden oververtegenwoordigd in de handel. In 1933 werkte ruim 60 procent van de Joodse beroepsbevolking in Duitsland als koopman, vooral als winkelier. In sommige delen van de economie, zoals de kledingbranche en de graanhandel, was de Joodse aanwezigheid zo sterk dat die beroepen als typisch Joods werden gezien.

Over het algemeen gaven Joden de voorkeur aan een eigen bedrijf boven een betrekking in loondienst. De meesten waren zelfstandig of werkten in een klein familiebedrijf. In Litouwen werkte 60 procent van de Joodse ambachtslui vanuit huis: onder hen 90 procent van alle kleermakers, 81 procent van alle schoenmakers en 77 procent van alle bakkers. De Joodse arbeidersklasse in de steden bestond daardoor slechts in beperkte mate uit echte proletariërs.

Tussen de beide wereldoorlogen traden Joden vlot toe tot de vrije beroepen. Hoewel slechts een minderheid van de Joden tot die klasse behoorde, waren bijvoorbeeld veel juristen en artsen Joods, vooral in Midden- en Oost-Europa.

Joodse adel bestond eigenlijk niet, alleen in Hongarije (waar de meeste edellieden van Joodse komaf zich tot het christendom hadden bekeerd). Desondanks waren sommige families dankzij hun grote rijkdom de burgerij ontstegen en verkeerden ze in een bevoorrecht milieu dat voor de rest van de Joodse gemeenschap niet toegankelijk was. Helemaal aan de top stonden families als de Warburgs uit Hamburg, de Hatvany’s uit Boedapest, de Gunzburgs (Russische ballingen) uit Parijs en de Rothschilds bijna overal. Deze vooraanstaande families trokken onevenredig veel aandacht van antisemieten, die er dankbaar hun pijlen op richtten, maar ze waren totaal niet representatief voor alle Joden.

Nadat in de Sovjet-Unie het particulier ondernemerschap vrijwel geheel was afgeschaft, bood de Joodse beroepsbevolking in de Sovjet-Unie onder Stalin een andere aanblik dan elders in Europa. In 1897 was 40 procent van de Joodse beroepsbevolking in het Russische Rijk nog werkzaam in de handel. In 1926 lag dat aandeel in de Sovjet-Unie nog maar op 12 procent, waarbij Joden nog altijd oververtegenwoordigd waren onder de ‘NEP-mannen’, de handelaren die ten tijde van de Nieuwe Economische Politiek nog wel voor eigen rekening actief mochten zijn. Maar in 1939 was die klasse zo goed als geheel verdwenen. Net als in andere landen maakten Joden in groten getale de overstap naar de vrije beroepen. In de Slavische deelrepublieken van de Sovjet-Unie was in 1939 een kwart van alle artsen, tandartsen en apothekers en een vijfde van alle advocaten van Joodse afkomst. Maar de Sovjet-Unie week af van andere landen, in die zin dat Joden daar gemakkelijker in overheidsdienst konden komen, waar nog bij kwam dat de publieke sector in een staatsgeleide economie ook nog eens veel groter was dan elders. In 1939 was 10 procent van alle werknemers die zich in ‘de hoogste echelons van het middenkader’ bezighielden met de planning van de economie van Joodse komaf (terwijl Joden slechts 1,8 procent van de totale bevolking uitmaakten). Meer dan de helft van alle Joodse werknemers verrichtte hoofdarbeid, een hoger percentage dan voor alle andere nationale groepen in de Sovjet-Unie.

Veel Joden integreerden enthousiast in de Sovjetsamenleving. Als onderdeel van die succesvolle integratie maakten velen zich de heersende ideologie eigen. Maar hoezeer het marxistische gedachtegoed de stedelijke arbeidersklasse ook verheerlijkte en hoezeer de staat de integrerende Joden ook bij het economisch proces probeerde te betrekken, ze gingen niet op in het proletariaat. Toen ze zich gedwongen zagen hun oude rollen als kooplui en kleinhandelaren op te geven trokken de meesten niet naar de fabriek, naar de mijnen of de hoogovens. In plaats daarvan keken ze door de officiële leuzen heen en zagen ze waar de werkelijke macht en voorrechten in de arbeiders- en boerenstaat te vinden waren. Joden stroomden daarom in grote aantallen via hogescholen en universiteiten door naar overheidskantoren, onderzoekslaboratoria, rechtbanken, behandelkamers, collegezalen, redactielokalen en directiekamers. De Sovjet-Unie groeide in Europa uit tot het land waar Joden het meest onevenredig in de lokale bestuurselite vertegenwoordigd waren. Niet dat ze daar iets aan hadden wanneer ze individueel of als groep werden aangevallen: in de jaren van de stalinistische terreur liepen ze net zo veel gevaar als alle andere Sovjetburgers.

Institutionele bolwerken

De Europese Joden waren enthousiaste institutenbouwers. Ze riepen niet alleen politieke partijen in het leven, maar ook jeugdorganisaties, vakbonden, broederschappen, begrafenisverenigingen, liefdadigheidsinstellingen en tal van andere sociale kringen. Bij gebrek aan een duidelijk politiek kader voor hun bestaan staken ze veel energie in de opbouw van wat een latere generatie sociaal kapitaal zou gaan noemen.

In Krakau hielden zestigduizend Joden tussen de beide wereldoorlogen ruim driehonderd instellingen draaiende: niet alleen synagogen, chevre kadiesjes (begrafenisverenigingen) en jesjivot (Talmoedscholen), maar ook negenentwintig liefdadigheidsinstellingen, zeven vrouwenverenigingen, politieke partijen, vakverenigingen, ziekenhuizen, weeshuizen, bejaardentehuizen, badhuizen, meerdere basisscholen en middelbare scholen (waaronder de orthodoxe jongensschool Tachkemoni en de orthodoxe meisjesschool Beis Jaäkov met bijbehorende kweekschool, een Hebreeuwse middelbare school voor gemengd onderwijs en de seculiere meisjesschool Nasza Szkoła), sportclubs (Maccabi was de meest vooraanstaande, met vijftien aparte afdelingen, onder andere voor roeien, schermen, paardrijden en schaken), de Joodse Kunstenaarssociëteit, de Joodse Muziekvereniging, Szir (een koor), een theatergezelschap, de Hebreeuwse Journalistenvereniging, de Radioclub, Tarboet (een Hebreeuws cultureel genootschap), een Jiddisj theatergezelschap en Toynbe (sic) Hala (vooral een cultureel genootschap maar geïnspireerd op de Toynbee Hall in het Londense East End) – en dan rekenen we nog niet eens de meer commercieel ingestelde bedrijven mee, zoals dagbladen (vooral de invloedrijke Poolstalige krant Nowy Dziennik), Hebreeuwse drukkers, koosjere slagers en delicatessenwinkels.³⁵

De kehila (gemeente) was de belangrijkste Joodse instelling. In de meeste Oost- en Midden-Europese landen, met de Sovjet-Unie als opvallende uitzondering, hadden de Joodse gemeenten een speciale wettelijke status die ze onder andere het recht verschafte belasting te innen. Hoewel ze onder staatstoezicht opereerden genoten de kehilot een zekere mate van autonomie, die ze in staat stelde een deel van het belastinggeld te gebruiken voor onderwijs en maatschappelijke en culturele instellingen als ziekenhuizen, bejaardentehuizen, weeshuizen en daklozenopvang. De kehilot waren over het algemeen democratische instellingen, in die zin dat alle mannelijke leden van de gemeente stemrecht genoten. Vooral in Polen, dat naar schatting negenhonderd kehilot telde, kon het er tijdens verkiezingen verhit aan toegaan, soms ingegeven door partijpolitieke overwegingen.

Onder de Poolse Joden werd nog altijd de herinnering hooggehouden aan de semi-autonome federatie van kehilot, de ‘Raad van de Vier Landen’, die hun tussen 1580 en 1764 een stem in het Pools-Litouwse Gemenebest had gegeven. De Poolse Republiek perkte de macht van de kehilot na 1918 in en reduceerde ze tot louter religieuze gemeenten. Ze behielden wel het recht belasting te innen om zo rabbijnen, koosjere slagers en het onderhoud van synagogen, rituele badhuizen en begraafplaatsen te bekostigen. (Een nieuwe wet uit 1928 stelde ze ook in staat geld vrij te maken voor liefdadigheid.) Het was een progressief belastingstelsel waarin de allerarmsten helemaal niets hoefden af te dragen. In de grootste gemeenschap, Warschau, was de helft van alle Joden vrijgesteld van deze belasting, wat laat zien hoe arm een groot deel van de bevolking was. De overheid leverde ook een bescheiden financiële bijdrage: ze dekte nog niet één procent van alle kosten van de kehilot (gemeten naar uitgaven per hoofd van de bevolking een twaalfde van de bijdragen die christelijke instellingen mochten ontvangen).³⁶

De synagoge was minder een instituut dan een gebouw, de buitenkant van de kehila in religieuze zin. Er waren gebedshuizen in alle soorten en maten. Polen was beroemd om zijn houten en versterkte synagogen. Italië om de rijke versieringen van de Italiaanse synagogen, zoals in Venetië, Florence en Livorno. De oudste synagoge van Europa stond in Worms en stamde uit de elfde eeuw, daarna kwam de Altneu-sjoel in Praag uit de veertiende eeuw. Lange tijd was de Portugese Synagoge of Esnoga in Amsterdam de grootste van Europa. In 1859 werd die echter ingehaald door de schitterende Grote Synagoge in de Dohánystraat in Boedapest, die plaats biedt aan drieduizend gelovigen. De kleinste synagogen waren de chassidische sjtieblech, kleine gebedsruimten waarin een minjan (quorum van tien mannen) samenkwam om het ochtend-, middag- en avondgebed uit te spreken.

In veel synagogen, vooral in Midden- en Zuid-Europa, was het bijbelse verbod op ‘godenbeelden’ op de een of andere manier verzoend met overvloedige versiering, glas-in-loodramen en figuratieve kunst. Er werden flinke bedragen besteed aan het ornamenteren en verfraaien van het gebouw en over zulke uitgaven was meestal weinig discussie, zelfs als er dringend geld nodig was voor tsedaka (hulp aan de allerarmsten). In de kleine synagoge van Lackenbach in Burgenland, de oostelijkste provincie van Oostenrijk, waren muurschilderingen te vinden van de uittocht uit Egypte en andere bijbelse taferelen. In de Grote Synagoge van het Roemeense sjtetl (stadje) Podu Iloaiei waren de ark en de bima (het spreekgestoelte) opgesierd met houtsnijwerk van allegorische figuren als griffioenen, leeuwen, herten en tweekoppige adelaars. Daarnaast waren er in het gebouw schilderingen te vinden van de Westelijke Muur in Jeruzalem, het graf van Rachel en de ‘rivieren van Babel’.

Vergeleken met West-Europa, waar tal van sociale voorzieningen voor de Joodse armen bestonden, was de situatie in Oost-Europa, ondanks de grote aantallen Joodse paupers, veel minder goed geregeld. Een groot deel van die zorg moest komen van instellingen uit het buitenland, eerst en vooral de American Jewish Joint Distribution Committee (kortweg de Joint), de rijkste Joodse liefdadigheidsorganisatie ter wereld, en de soortgelijke Organization for Rehabilitation of Jews through Training, de ORT.

De wortels van de ORT gingen terug tot Rusland in 1880. Na 1917 bliezen Joodse emigranten in Berlijn en Parijs de organisatie nieuw leven in. Bijna als enige Russische migranteninstelling slaagde de ORT erin goede banden op te bouwen met het Sovjetbewind, waarmee ze, net als met andere Oost-Europese regeringen, het grootste deel van het interbellum allerlei vormen van sociale zorg aanbood. De ORT probeerde vooral manieren te vinden om de Joodse bevolking ‘productiever’ te maken. De organisatie stichtte vakscholen, bood tal van cursussen aan, voorzag handwerksmannen van nieuwe gereedschappen en bevorderde de oprichting van bedrijfscoöperaties.

Maar in de jaren dertig kwam zowel de Joint als de ORT als gevolg van de Grote Depressie en de roep om hulp voor slachtoffers van vervolging door de nazi’s onder zware financiële druk te staan. De Duitse Joden hadden in de vorm van de Hilfsverein der Deutschen Juden altijd Joden over de grens bijgestaan. In 1933 zagen de Duitse Joden zich opeens genoodzaakt hulp te vragen. Daardoor zag vooral de Joint zich gedwongen middelen die altijd voor Oost-Europa waren gebruikt vrij te maken om Duitse Joden bij te staan.

Bij gebrek aan veel overheidsbemoeienis op het vlak van de volksgezondheid en omdat een groot deel van de Joodse bevolking zich geen ziektekostenverzekering kon veroorloven, werden de kosten van de gezondheidszorg in Oost-Europa door allerlei vrijwillige verbanden gedragen. Polen telde een vijftigtal Joodse ziekenhuizen, met in totaal 3500 bedden (ongeveer 5 procent van het totale aantal in het land). Ze werden gefinancierd door landsmansjaften (vooral Amerikaanse verenigingen van emigranten uit een bepaald gebied), kehilot, kleine bijdragen van gemeenten en particuliere giften.

De Maatschappij tot Bevordering van de Joodse Volksgezondheid TOZ, die in 1921 was opgericht, probeerde de kennis over het belang van hygiëne te vergroten en de volksgezondheid van Joden in Polen te verbeteren. De TOZ kwam voort uit de pre-revolutionaire organisatie OZE, die in 1912 in Sint-Petersburg was opgericht. In 1939 had de organisatie 400 ziekenhuizen en klinieken in 72 verschillende steden geopend, evenals sanatoria en badhuizen. De TOZ richtte zich vooral op moeders en kinderen door te voorzien in vaccinaties tegen tuberculose en andere besmettelijke ziekten, mondzorg, schoolartsen en voedingsadviezen. Ook probeerde de organisatie de verspreiding van geslachtsziekten, trachoom en ringworm tegen te gaan en ondervoeding aan te pakken.

De moederinstelling van de TOZ, de OZE (de latere OSE, Oeuvre de Secours aux Enfants), bleef in de jaren twintig vanuit haar hoofdzetel in Parijs actief in de Sovjet-Unie. Ook beheerde ze een weeshuis in Kovno en meerdere klinieken in Roemenië. Ze propageerde borstvoeding en leerde moeders hoe ze hygiënisch flesvoeding konden klaarmaken. De inkomsten van de OSE en de TOZ, die jaarlijks twee miljoen dollar te besteden hadden, een fors bedrag in de jaren dertig, kwamen vooral van sympathisanten uit het buitenland, vooral via de Joint, hoewel ook een aanzienlijk deel van de fondsen in Polen werd geworven door middel van publiciteitscampagnes, benefietdansavonden en -concerten en loterijen.

Op deze en andere manieren werden veel sociale basisvoorzieningen, meer dan bij andere bevolkingsgroepen, middels vrijwillige genootschappen aangeboden. Bij elkaar vormden ze een kader dat enige bescherming kon bieden tegen een staat die niet alleen weinig deed, maar soms zelfs vijandig was. Vaak werd de onderlinge solidariteit echter uitgehold door de verdeeldheid onder de Joden zelf.

Eén in verdeeldheid

Joden spraken zich over het algemeen uit voor eenheid, alleen bedoelden ze daar vaak net iets anders mee. Al hadden de Europese Joden veel sociale en culturele eigenschappen gemeen, ze waren diep verdeeld. Historisch gezien liep de belangrijkste kloof tussen de Asjkenazim (Joden van Hoogduitse afkomst) en de Sefardim (afstammelingen van Joden die eind vijftiende eeuw uit Spanje en Portugal waren verdreven). ‘Tot de Spaanse Joden hun land uit werden gezet hebben we in Europa eeuwenlang nauwe geestelijke en wereldlijke banden met hen onderhouden. Maar wat zijn we van elkaar vervreemd geraakt!’ verzuchtte de publicist Jacob Lestschinsky, zelf een Asjkenazi.³⁷

In West-Europese steden als Amsterdam, Londen en Bordeaux beschouwden de gezeten Sefardim zichzelf vaak als een soort Joodse adel, als beter dan de Asjkenazim. Maar in die plaatsen waren de Sefardim met de jaren een minderheid in de Joodse gemeenschap geworden. Eind negentiende en begin twintigste eeuw was door emigratie uit de Balkan en andere delen van het Ottomaanse Rijk ook een grote Sefardische gemeenschap in Parijs ontstaan. In de jaren dertig van de twintigste eeuw woonden daar naar verluidt vijftigduizend Sefardim. In Altona (bij Hamburg), Wenen en Roemenië bestonden kleinere Sefardische gemeenschappen. In Boedapest woonden enkele Sefardim, maar hun gemeente werd in 1938 opgeheven ‘bij gebrek aan nieuwe leden’.³⁸ In Italië woonachtige Joden, onder wie vele afstammelingen van Spaanse emigranten, beschouwden zichzelf niettemin als een aparte groep omdat ze (althans in Rome) hun oorsprong konden herleiden tot de tweede eeuw na Christus, lang voordat het Jodendom een onderscheid tussen Asjkenazim en Sefardim kende.

De meeste Europese Sefardim waren te vinden op de Balkan, waar ze de meerderheid uitmaakten van de Joden in Turkije, Griekenland en Bulgarije. In de grotere Sefardische centra, zoals Salonica (Thessaloniki) en Istanboel, werd het Judeo-Spaans nog altijd veel gesproken en waren de Joden erg trots op hun Spaanse verleden. In Joegoslavië woonden vooral Sefardim in Belgrado, Sarajevo en Skopje: ongeveer een derde van de hele Sefardische gemeenschap van zeventigduizend zielen. Ze waren over het algemeen armer dan hun Asjkenazische buren en hun behoeftige economische situatie in de jaren dertig was voor de plaatselijke afdeling van de zionistische fondsenwervingsorganisatie Keren Hajesod aanleiding om 20 procent van haar inkomsten te bestemmen voor liefdadigheid in Joegoslavië in plaats van in Palestina. In Sarajevo vormde een kleine groep intellectuelen een Sefardische Kring met als doel hun eigen cultuur te behoeden voor de groeiende Asjkenazische overheersing.

De Union Universelle des Juifs Sépharadim, die in 1925 (onder een andere naam) werd opgericht en zetelde in Parijs, was bedoeld om Sefardim overal ter wereld een stem te geven. De Union bracht een eigen tijdschrift uit en organiseerde bijeenkomsten van Sefardim uit de meeste grote Europese gemeenschappen, de Levant en Noord-Afrika. Maar onderlinge ruzies en rivaliteit verzwakten de organisatie. Toen in 1935 de eerste internationale conferentie in Londen bijeenkwam, stuurden de Griekse, Turkse en Bulgaarse gemeenschappen geen afgevaardigden. Ondanks alle mooie woorden over het ‘Séphardisme’ en een ‘Sefardische renaissance’ en enkele sprankjes lokale culturele dynamiek ten spijt, zouden de Sefardim er nooit in slagen hun krachten te bundelen in een politieke beweging van enig belang in de Joodse wereld.

De Asjkenazim, die ten minste 90 procent van alle Europese Joden uitmaakten, waren onderling ook sterk verdeeld: tussen Litvaks en Galitzianers, tussen chassidiem en misnagdiem, tussen westerse (vooral Duitse) Joden en Ostjuden (emigranten uit Oost-Europa), evenals tussen orthodoxe, liberale/reform- en geseculariseerde Joden, om nog maar te zwijgen van de uiteenlopende politieke overtuigingen die daar nog eens doorheen liepen.

Zowel de Litvaks als de Galitzianers waren Ostjuden, hoewel beide groepen een eigen stereotype kenden, dat niet alleen werd gebruikt voor de inwoners van de betreffende gebieden maar ook voor emigranten uit die streken en zelfs voor hun afstammelingen. De Litvaks stamden uit Lite, een gebied veel groter dan het Litouwen van tussen de beide wereldoorlogen, dat zich uitstrekte tot Vitebsk in het oosten en Minsk en Białystok in het zuiden. De Litvak was ‘slim, analytisch, geleerd, wereldwijs, sceptisch, trots, eigenwijs, dynamisch en energiek’.³⁹ Hij was ook droog, rationeel en afstandelijk. De Galitzianer, afkomstig uit de Zuid-Poolse landstreek Galicië, was daarentegen warmhartig, sluw, geestig, fel, gierig, ibergesjpitst (geslepen) en een soort sjacheraar. Hij beschikte over een ‘typische mengeling van doortraptheid en hartelijkheid’.⁴⁰ ‘Het was lange tijd bepaald geen compliment […] om voor Galitzianer te worden uitgemaakt. Het duidde op armoede en een gebrekkige ontwikkeling en soms ook op een benepen handelsgeest en morele onbetrouwbaarheid.’⁴¹ De twee soorten spraken een ander soort Jiddisj: de Litouwse variant werd als beschaafder beschouwd, de Pools-Galicische als pretentieloos en recht voor z’n raap. Het onderscheid kende ook een culinaire dimensie. De Litvaks bereidden hun gefilte fisj (gevulde zoetwatervis) eerder hartig dan zoet en aten hun farfel (eiernoedels in bouillon) liever als bolletjes dan in sliertvorm, zoals de gewoonte was bij de Galitzianers.⁴²

Het onderscheid tussen Litvaks en Galitzianers liep in grote lijnen parallel met de scheidslijn tussen de chassidiem en hun tegenstrevers, de misnagdiem. In de begintijd van het chassidisme was de grootste tegenspeler ervan Elia ben Sjlomo-Zalman (1720-1797), de Gaon (een hoge rabbijnse titel) van Wilna. Maar het chassidisme kende ook enkele aanhangers in Lite, vooral de volgelingen van Sjneoer Zalman van Ljadi (1745-1813), de stichter van de Chabad-beweging, beter bekend als de Lubavitcher chassidiem, naar Lubavitch, het stadje waar de rabbinale rechtbank van de tweede rebbe van de dynastie zetelde. Maar zelfs in Galicië werden de overenthousiaste, dansende, zingende chassidiem vaak met opgetrokken wenkbrauwen bekeken. Schrijver S.J. Agnon herinnerde zich dat in zijn thuis-sjtetl Buczacz het chassidische gebedshuis ook wel de lejtsem-sjilchel (kleine clownssynagoge) werd genoemd.⁴³

De Litvaks en de Galitzianers, de chassidiem en de misnagdiem waren allen Ostjuden. Eén op de vijf Duitse Joden in de jaren twintig was een Ostjude (wat louter op grond van afstamming opging voor nog veel meer Duitse Joden). Immigranten uit Oost-Europa vormden ook een belangrijk deel van de Joodse inwoners van Frankrijk, Oostenrijk en andere landen, met name de Verenigde Staten, waar tussen 1881 en 1914 ruim twee miljoen Joden uit Oost-Europa naartoe waren geëmigreerd. Met hun kleding, hun vasthouden aan het Jiddisj, hun koosjere winkels en restaurants, de extreme vroomheid van sommigen en de revolutionaire politieke denkbeelden van anderen drukten de Ostjuden een duidelijk stempel op de grote immigrantenwijken van sommige steden, zoals de Marais in Parijs, in het Jiddisj beter bekend als het Pletzl, en Leopoldstadt, de armste wijk van Wenen. Die laatste wijk, ingeklemd tussen de Donau en het Donaukanaal, werd ook wel het Mazzes Insel (Matseseiland) genoemd, vanwege de vele Joden die er woonden: ruim een derde van alle inwoners van de wijk.

Al vanaf de Verlichting keken de Duitse, Oostenrijke, Hongaarse en Franse Joden neer op de Ostjuden, al waren ze in veel gevallen zelf ook immigrant dan wel afstammeling van immigranten uit Pruisisch Polen of andere delen van Oost-Europa. Schrijver Joseph Roth noteerde met recht:

Hoe westerser de herkomst van een Jood, des te meer Joden er zijn op wie hij neerkijkt. De Jood uit Frankfurt voelt zich verheven boven de Jood uit Berlijn, de Jood uit Berlijn boven de Jood uit Wenen, de Jood uit Wenen boven de Jood uit Warschau. En dan zijn er nog de Joden helemaal uit Galicië, op wie ze allemaal neerkijken. Dat is waar ik, de laagste van alle Joden, vandaan kom.⁴⁴

Franz Kafka was een veelzeggende uitzondering: ‘Ik zou graag op die arme Joden in het getto toe rennen,’ schreef hij, ‘de zoom van hun bovenkleed kussen en niets zeggen, helemaal niets zeggen. Ik zou volmaakt gelukkig zijn als ze in stilte mijn aanwezigheid zouden dulden.’⁴⁵ Er waren niet veel West-Europese Joden die Kafka’s innemende bescheidenheid deelden. Robert de Rothschild liet er als hoofd van de Consistoire de Paris, de belangrijkste Joodse geloofsinstelling van de stad, in 1935 tijdens een toespraak tot de algemene vergadering van de instelling geen twijfel over bestaan hoe laatdunkend er tegen de nieuwkomers uit Oost-Europa werd aangekeken: ‘Als ze hier niet gelukkig zijn, kunnen ze altijd weer vertrekken. Ze zijn hier te gast. Ze zijn van harte welkom, maar ze moeten niet denken dat ze de boel hier in het honderd kunnen gaan sturen.’⁴⁶

Maar in Duitsland begonnen die opvattingen aan het begin van de twintigste eeuw te veranderen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden Joden in het door Duitsland bezette Polen Duits-Joodse soldaten en geestelijk verzorgers ontmoet. Dat had bij sommige Duitse Joden geleid tot een hernieuwd respect voor wat ze als het authentieker traditionalisme van de Ostjuden waren gaan zien. Als gevolg daarvan was er in het Duitse Jodendom een Bewusstseinswandel opgetreden, een mentaliteitsverandering die onder meer een andere houding ten opzichte van de Ostjuden inhield. Dat Martin Buber een bloemlezing van chassidische vertellingen samenstelde en bij een groot publiek onder de aandacht bracht, was een blijk van dat hernieuwde respect. Maar oude stigma’s verdwijnen niet zomaar en de oude arrogantie bleef deels voortleven.

De Ostjuden hielden er zo hun eigen ideeën over de jekkes (spotnaam voor Duitse Joden) op na, zoals in dit rijmpje:

Jekke iz a nar

De jekke is een nar

oen foen a nar hot men tsar

en een nar baart altijd zorgen;

oen wen der nar vilt zich zain a har,

en zoekt een nar het hogerop,

wert er a gefar.

dan is hij een gevaar voor morgen.⁴⁷

Alle Joden mochten dan broeders zijn, ook hieruit blijkt weer dat ze eerst en vooral één waren in hun verdeeldheid. Het was een vorm van onenigheid die het Joodse verzet tegen de antisemitische dreiging in de jaren dertig er niet eenvoudiger op maakte.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1376 8