Kees Moeliker

DE BILNAAD VAN DE TEEK

Beesten door de bril

van een bevlogen bioloog

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Van dezelfde auteur verscheen bij Nieuw Amsterdam:

De eendenman. Over homoseksuele necrofilie en ander opmerkelijk diergedrag (2009)

© Kees Moeliker 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagfoto Natuurhistorisch Museum Rotterdam

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

NUR 430; 942

ISBN 978 90 468 1385 0

www.nieuwamsterdam.nl

www.moeliker.com

De teek (op de speld, zonder bril) die het omslag siert, is van de soort Ixodes ricinus en werd in september 2005 verzameld te Dordrecht door Arie Frans de Jong op de huid van Cas, een hond van het ras schapendoes. Het specimen berust in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, onder aanwinstnummer 05-094.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1384 3

Voor Sezen, Anna Inez en Emma Zoë
– mijn lieve kinderen

Inhoud

Ten geleide: Een teek heeft geen bilnaad

    1   De bilnaad van de teek (teek Ixodes ricinus)

    2   Albatros in Amsterdam (noordelijke koningsalbatros Diomedea sanfordi)

    3   Achtpotig dubbelmonster (lam Ovis ammon)

    4   Dode duif in zwarte zeep (bronsnekduif Columba iriditorques)

    5   Breskens 25 april 2009, 07.56 uur (gierzwaluw Apus apus)

    6   Terug van weggeweest (kaasjeskruiddikkopje Carcharodus alceae)

    7   Hoopgevende poepstrepen (kwak Nycticorax nycticorax)

    8   Meerkoetenleed (meerkoet Fulica atra)

    9   Prikkende stekelvarkens (boomstekelvarken Erethizon dorsatum)

   10   Haringwinden (haring Clupea harengus)

  11   De wrekende narwal (narwal Monodon monoceros)

  12   Rattenstaartlarve (blinde bij Eristalis tenax)

  13   Eenzaam ei (slechtvalk Falco peregrinus)

  14   Waaierende staartkwast (zwartkamdwergspanner Gymnoscelis rufifasciata)

  15   Vertederend donsjong (middelste zaagbek Mergus serrator)

  16   Gedumpt levend speelgoed (roodwangschildpad Trachemys scripta elegans)

  17   Oprukkende exoot (druipzakpijp Didemnum vexillum)

  18   Dood en zwaar beschadigd (blauwe morpho Morpho peleides)

  19   Blako (bladkoning Phylloscopus inornatus)

  20   Verder gezond (steenmarter Martes foina)

  21   Iets te gulzig (snoek Esox lucius)

  22   Penisbijter (Bobbitworm Eunice aphroditois)

  23   Aangesterkt met hondenvoer (stormvogeltje Hydrobates pelagicus)

  24   Tranendrinken (oogbij Lisotrigona cacciae)

  25   Snippendrek (houtsnip Scolopax rusticola)

  26   Geluksvogel (kalkoen Meleagris gallopavo)

  27   Darmenkwakje (houtsnip Scolopax rusticola)

  28   Harde landing (houtduif Columba palumbus)

  29   Kriebelmuggen (zwarte vliegen, Simuliidae)

  30   De neus van Rudolf (rendier Rangifer tarandus)

  31   Plukresten uit China (ringmus Passer montanus)

  32   De eerste nieuwe vogelsoort van 2010 (kalksteenboszanger Phylloscopus calciatilis)

  33   Zygodactiel (toekan Ramphastos sp.)

  34   Winterslachtoffer (ijsvogel Alcedo atthis)

  35   Koninklijk platje (schaamluis Pthirus pubis)

  36   Oer-Hollandse ondersoort (noordse woelmuis Microtus oeconomus arenicola)

  37   Foutgebekt (merel Turdus merula)

  38   Rasopportunist (huiskraai Corvus splendens)

  39   Whiskas® (reuzenpad Rhinella marina)

  40   Goed bewaard (witkopeend Oxyura leucocephala)

  41   Oma was zwanger (ree Capreolus capreolus)

  42   Cultuurhistorie (kievit Vanellus vanellus)

  43   Onthoofd (kanarie Serinus canaria)

  44   Watervampier (bloedzuiger Hirudo medicinalis)

  45   Paaseirover (ekster Pica pica)

  46   Amfibieënnecrofilie (bruine kikker Rana temporaria)

  47   Otto (ooievaar Ciconia ciconia)

  48   Madentherapie (groene vleesvlieg Lucilia sericata)

  49   Onsmakelijk (boomkikker Hyla rufitella)

  50   Vossenstreek (grote grijze snip Limnodromus scolopaceus)

  51   Graflibellen (heidelibel Sympetrum sp.)

  52   Wees niet bang (krokodil Crocodylus sp.)

  53   Weer laten vliegen (miervogel Grallaria fenwickorum)

  54   Verlos ze uit hun lijden (bruine pelikaan Pelecanus occidentalis)

  55   Parademus (huismus Passer domesticus)

  56   WK-duif (gespikkelde duif Columba guinea phaeonotus)

  57   Dakekster (scholekster Haematopus ostralegus)

  58   Wat zeldzaam is, moet zeldzaam blijven (hondenvlieg Thyreophora cynophila)

  59   Nieuw voor Nederland (kiezelsprinkhaan Sphingonotus caerulans)

  60   Puinvorser (muisspin Nemesia bristowei)

  61   McFlurry-egel (egel Erinaceus europaeus)

  62   Opgegeten (saola Pseudoryx nghetinhensis)

  63   Bomenbijter (pterosauriër Ludodactylus sibbicki)

  64   Zwemborstel (waterspitsmuis Neomys fodiens)

  65   Het oog van Coba (nijlpaard Hippopotamus amphibius)

  66   Hap, slik (kortstaartspitsmuis Blarina brevicauda)

  67   Bolle kop (Hoekmans stompsnuitdolfijn Platalearostrum hoekmani)

  68   Pokkevogel (pestvogel Bombycilla garrulus)

  69   Dominomus 2005-2010 (huismus Passer domesticus)

  70   Dertigduizend metingen (fluithaas Prolagus sp.)

  71   De Nederlandse Biodiversiteit (kransdiertje Symbion pandora)

  72   Fossiele drol (grottenhyena Crocuta crocuta spelaea)

  73   Dood uit de lucht gevallen? (epauletspreeuw Agelaius phoeniceus)

  74   Mossadgier (vale gier Gyps fulvus)

  75   Tuinvogel (halsbandparkiet Psittacula krameri)

  76   Ginger (roodstaartbuizerd Buteo jamaicensis)

  77   Ernstig bedreigd (Boanovliegenvanger Monarcha boanensis)

  78   Tortelduiven (zomertortel Streptopelia turtur)

  79   Stola (steenmarter Martes foina)

  80   Inheemse exoot (rode eekhoorn Sciurus vulgaris)

  81   Mafkees (nijlgans Alopochen aegyptiacus)

  82   Koninklijk preparaat (otter Lutra lutra)

  83   Online natuurgenot (oehoe Bubo bubo)

  84   De pionier is niet meer (wolf Canis lupus)

  85   Raamslachtoffer (Engelse kwikstaart Motacilla flavissima)

  86   Drie lelijke schrammen (buizerd Buteo buteo)

  87   Paargreep (goudvis Carassius auratus auratus)

  88   LR-GKOZ (scholekster Haematopus ostralegus)

  89   Kampioen herrie maken (vijverdwergduikertje Micronecta scholtzi)

  90   Nooit zelf plukken (wilde eend Anas platyrhynchos)

  91   Neushoornhoorn (Javaanse neushoorn Rhinoceros sondaicus)

  92   Patatmeeuw (zilvermeeuw Larus argentatus)

  93   Exoot in Zeeland (atlasvlinder Attacus atlas)

  94   Vinvisoog (gewone vinvis Balaenoptera physalus)

  95   Op de fles (prachtkever Julodimorpha bakewelli)

  96   Smokkelwaar (kolibries, Trochilidae)

  97   Traumameeuw (kokmeeuw Chroicocephalus ridibundus)

  98   Bevederde poten (ruigpootbuizerd Buteo lagopus)

  99   Boem! (potvis Physeter macrocephalus)

100   Stadionuil (kerkuil Tyto alba)

101   Popcornmeeuw (ringsnavelmeeuw Larus delawarensis)

102   Kerstmuis (huismuis Mus musculus)

103   Vuurpijlmuis (kleurmuis Mus musculus)

104   Verstekeling (witvoetmuis Peromyscus leucopus)

105   Connie (huismus Passer domesticus)

106   Tweede Kamermuis (huismuis Mus musculus)

107   Niet-explosief (ichthyosaurus Leptonectes tenuirostris)

108   Meubelluis (schaamluis Pthirus pubis)

109   Waterwild (bastaardgans Chen
canagica x Chen rossii)

110   Meeuwenbraaksel (kleine mantelmeeuw Larus fuscus)

111   Paringsorganenmuseum (Tasmaanse hooiwagen Mestonia acris)

112   Een uniek geval van necrofilie (wilde eend Anas platyrhynchos)

113   Een koe met haar tweelingzus (rund Bos taurus)

114   Niet kieskeurig (kalkoen Gallopavo meleagris)

115   KOS groen (aalscholver Phalacrocorax carbo)

Dankwoord

Bronnen

Register

Improbable is, simply: what you don’t expect.

Marc Abrahams

This is Improbable: Cheese String Theory,

Magnetic Chickens, and Other WTF Research

(Oneworld Publications, Oxford, 2012)

Ten geleide

EEN TEEK HEEFT GEEN BILNAAD

De bilnaad is volgens Van Dale (Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, twaalfde herziene druk, 1992) de ‘ruimte tussen de anus en de geslachtsdelen’. Ik vind die definitie te beperkt, want de bilnaad scheidt immers de linker en de rechter grote bilspier en loopt van de onderkant van het heiligbeen naar beneden en omvat inderdaad het perineum, zoals Van Dale vermeldt. Fijnslijpers maken zelfs onderscheid tussen bilnaad en bilspleet, maar dat gaat me te ver. Feit is wel dat het een karakteristiek onderdeel is van de menselijke anatomie. Een teek heeft geen bilnaad. Nee, een teek heeft een ‘anale groeve’. Dat is iets heel anders. Dit boek zou dus eigenlijk ‘De anale groeve van de teek’ moeten heten, maar zo’n titel zou niet verkopen. Vandaar ‘De bilnaad van de teek’, en zie: u heeft het boek in handen, misschien zelfs aangeschaft!

De anale groeve van een teek is een verdiepte lijnstructuur in de omgeving van de anus (Figuur 1). De vorm en positie zijn van belang bij het onderscheid tussen de hoofdgroepen van tekensoorten. Zien tekenvorsers ‘een duidelijk zichtbare anale groeve die tot vóór de anus loopt’ (een pre-anale groeve) dan hebben ze een teek van het geslacht Ixodes onder de microscoop. Vertoont de teek ‘geen of een onduidelijke anale groeve die hoe dan ook altijd achter de anus blijft’ dan is er sprake van een teek van het geslacht Haemaphysalis. Enzovoort. Om mij een beetje in te leven in tekenland, heb ik een paar potjes teken bekeken en ik verzeker u: er ging een wereld voor me open.

Figuur 1 De externe anatomie van de buikzijde van een vrouwelijke teek van het geslacht Ixodes, met de positie van de geslachtsopening (genitalaperture), de anus en de pre-anale groeve (preanalgroove). De poten zijn niet getekend. (uit Brinton & Beck, 1963)

Ter geruststelling kan ik melden dat De bilnaad van de teek niet uitsluitend over teken gaat. Dit boek bundelt 115 columns over bijna evenzoveel diersoorten die eerder onder de rubriektitel ‘Beest van de Week’ verschenen in NRC Weekblad en – nadat die weekendbijlage stopte – tweewekelijks een plaats kreeg als ‘Beest’ in NRC Handelsblad.* Voor dit boek heb ik de stukjes grotendeels intact gelaten, met uitzondering van tijdsaanduidingen zoals ‘gisteren’ of ‘vorige week’ die in de krant gangbaar zijn, maar niet gepast zijn in een publicatie die langer meegaat dan een week of een dag. Verder heb ik sommige stukjes voorzien van een update. Ze zijn chronologisch geplaatst op oorspronkelijke publicatiedatum en doorgenummerd van 1 tot 115, simpelweg omdat ik geen enkele consistente thematiek in het geheel heb kunnen ontdekken die de een of andere indeling rechtvaardigt. Of het moet de driedeling ‘dood’ (30%), ‘seks’ (9%) en ‘overig’ (61%) zijn. Een indeling naar het al dan niet hebben van een ruggengraat komt op een verdeling 81% gewerveld, 19% ongewerveld, en versteend of niet op de scheve verhouding 3,5% fossiel, 96,5% recent. Een indeling op diersystematiek had gekund. Vogels hebben met 55 stukjes (48%) de overhand, gevolgd door zoogdieren (24%) en insecten (13%). Amfibieën en reptielen zijn goed voor 7 stukjes (5%), vissen voor 3 (3%) en spinachtigen (waaronder de teek) ook voor 3 (3%). Nog vagere diergroepen als wormen, zakpijpen en kransdiertjes sluiten de rij met 4% van de stukjes. De vogels zijn mooi verdeeld over de breedte van de klasse Aves, maar met relatief veel aandacht voor mussen (4), meeuwen (4) en eenden (3). Van de 28 zoogdierstukjes gaan er maar liefst 7 over muizen. Deze statistieken (met grove afrondingen) zijn samengevat in Figuur 2.

Figuur 2 De inhoud van dit boek in een oogopslag: (A) thematisch, (B) anatomisch, (C) naar geologische ouderdom en (D) diersystematisch (n = 115). De 15% ‘overige beesten’ bij D is opgebouwd uit 5% amfibieën/reptielen, 3% vissen, 3% spinachtigen en 4% nog vagere diergroepen. (Kees Moeliker)

De beesten die ik bespreek en de informatie die ik daarbij met u deel, zijn het resultaat van persoonlijke keuzes. Het zijn beesten gezien door mijn bril met bijzondere aandacht voor het nieuwe, het afwijkende, het opmerkelijke, het onwaarschijnlijke en het onverwachte. Hoewel de dieren centraal staan, heb ik geprobeerd ook mensen die dieren vaak met bewonderenswaardige passie bestuderen een plaats te geven in dit boek. Zonder die volhoudende vorsers en vele andere inspiratiebronnen had ik De bilnaad van de teek niet kunnen schrijven.

* De beesten 1-81 stonden bijna wekelijks van 11 april 2009 tot 5 maart 2011 in NRC Weekblad. De nummers 81-114 verschenen tweewekelijks tussen 23 maart 2011 en 19 juni 2012 op de Achterpagina van NRC Handelsblad. Beest 115 is een bonus die als losse publicatie op 12 februari 2009 op de Achterpagina stond.

1

DE BILNAAD VAN DE TEEK

teek (Ixodes ricinus)

De Week van de Teek is gelukkig achter de rug. Kunnen we deze spinachtige beestjes weer positief benaderen. Ik moet toegeven, het is opletten geblazen met teken want bijna 20 procent van de algemeenste mensbijtende soort Ixodes ricinus, vaak schapenteek genoemd, is besmet met de Borrelia-bacterie – de veroorzaker van de ellendige ziekte van Lyme. Blijven er hier in Nederland toch nog zeker dertien soorten over die we nooit met de tekentang van onze vochtige, warme en dunhuidige lichaamsdelen hoeven te verwijderen. Ze hebben andere specifieke gastheren (vogels, zoogdieren en reptielen) die ze voor de bloedmaaltijd bezoeken.

De hersenen van de teek, niet meer dan tien versmolten zenuwknopen, liggen in een kring rond de slokdarm direct boven de geslachtsopening die zich midden op de buik bevindt. De anus zit daar waar we hem verwachten: in het achterste. Mocht u zich in de teken willen verdiepen (er valt nog veel te ontdekken), zoek dan diep tussen de tenen van spitsmuizen, rond de ogen van vogels of in de oksels van hagedissen. Let voor het onderscheid vooral op de loop van de anale groeve, de bilnaad van de teek.

11 april 2009

Buikzijde van een volwassen vrouwelijke teek (Rhipicephalus sp.), zonder poten, maar met een duidelijke anale groeve. (E. Brinton)

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1384 3