BLOED OP HET ALTAAR

Op zoek naar een seriemoordenaar

TOBIAS JONES

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel Blood on the Altar. In Search of a Serial Killer. Faber and Faber Ltd, Londen

© Tobias Jones, 2012

© Nederlandse vertaling Leen Van Den Broucke en Huub Stegeman / Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Kaarten William Donohoe, 2012

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Pollmann

Foto voorplat © Christophe Boulze / Plainpicture / Hollandse Hoogte

Auteursfoto © Katherine Rose/The Guardian

NUR 320

ISBN 9789046813874

www.nieuwamsterdam.nl/tobiasjones

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046813874

Dit boek is opgedragen aan de nagedachtenis van Elisa Claps

Vertaling Leen Van Den Broucke en Huub Stegeman

Inhoud

Noot van de auteur

Kaart van Basilicata

Voorwoord

Een

Noot van de auteur

De geografische termen Basilicata en Lucania zijn synoniem en ik heb ze door elkaar gebruikt. Ik gebruik de term ‘Lucano’ (meervoud Lucani) om naar een inwoner van Lucania/Basilicata te verwijzen. De Chiesa della Santissima Trinità wordt vaak ook Chiesa della Trinità genoemd (of alleen La Trinità), en die gewoonte heb ik overgenomen. Dit hele boek is op feiten gebaseerd en de gesprekken zijn voor het merendeel afkomstig van primaire bronnen, uit verslagen van ooggetuigen en uit juridische documenten. Af en toe heb ik me voorgesteld hoe een gesprek of de gedachtengang van een personage had kunnen verlopen, waar een getrouwe reconstructie om een bepaalde reden niet mogelijk was. Verder wil ik opmerken dat de verschillende interviews die ik heb afgenomen en de reizen die ik heb ondernomen niet noodzakelijk in chronologische volgorde in het boek voorkomen, maar op de mijns inziens geschiktste plaats in het verhaal zijn ingelast.

Kaart van Basilicata

Voorwoord

‘In Zuid-Italië zit het leven averechts in elkaar; de eenvoudigste dingen zijn er het meest complex.’

Ann Cornelisen, Torregreca

Wie vanuit Napels naar het zuiden rijdt, naar de verre streek Basilicata, ziet de indrukwekkende, majestueuze bergen voor zich oprijzen als barre rotspunten, soms met sneeuw op de toppen, soms met een kerk of een kruis. De bergen worden steeds lichter blauw tot ze in de verte vervagen en opgaan in de eindeloze lucht.

Basilicata is een vergeten streek van Italië. Mijn beduimelde, twintig jaar oude reisgids voor het schiereiland besteedt er maar zes van de meer dan achthonderd bladzijden aan. Toen ik in een pompstation een kaart van de streek wilde kopen, keek de man achter de toonbank me verbaasd aan.

‘Basilicata?’ vroeg hij kortaf en hij fronste zijn voorhoofd, alsof ik me had vergist. Hij gaf de molen met kaarten een draai en haalde er wat alternatieven uit. ‘Hier heb ik Campanië. Calabrië of Sicilië hebben we ook.’ Er zijn tientallen reisgidsen voor andere streken, maar niet één voor Basilicata. Er gaan gewoon geen toeristen naartoe.

Zelfs de meeste Italianen schijnen moeite te hebben om Basilicata precies aan te wijzen: het verbindt de wreef met de zool van de Italiaanse laars en raakt de Ionische en Tyrreense Zee. Op Valle d’Aosta na is het de minst bevolkte streek van Italië, met nog geen 600.000 inwoners verspreid over 10.000 vierkante kilometer. Tweeënnegentig procent van de streek is bergachtig of heuvelachtig gebied.

Veel Italianen gebruiken de naam Basilicata niet eens. De Romeinen noemden de streek Lucania, een naam die onder Mussolini in ere werd hersteld, en ook vandaag nog noemen inwoners hun streek Lucania en zichzelf Lucani. Er is veel discussie over de oorsprong van dat woord. Wellicht is het afkomstig van een van de stammen die er neerstreken, de Lyki of de Lucani. Volgens anderen komt het van het Griekse woord voor ‘helderheid’, leukos, of van het Latijn voor ‘woud’, lucus, of misschien van het Griekse lykos, ‘wolf’. Als je maar lang genoeg in Lucania bent geweest, klinken al die mogelijkheden plausibel. De streek vormt een bijzondere combinatie van licht en duister, van bekende geschiedenis en plotselinge gevaren, van dichte wouden en open plekken.

‘Het ligt aan twee zeeën, en van beide is de kustlijn zeer melancholisch,’ schreef Francesco Saverio Nitti over zijn streek van herkomst in zijn beroemde boek uit 1899 Eroi e briganti (Helden en struikrovers). Hij gaf toe dat het geen ‘bloeiende steden of industrieën’ had. ‘Het platteland is somber en de bewoners zijn arm.’ De titel van zijn boek verwees naar de struikrovers die een verbeten opstand hadden geleid tegen het gezag van het Piëmontese koningshuis, waaronder ze in de jaren na de eenmaking waren geplaatst. De afstand van Lucania tot de centra van de macht – Rome, Milaan, Turijn – was zo groot dat mannen als Carmine Crocco volkshelden werden vanwege hun verzet tegen de ‘noorderlingen’ en de Piemontesi. Meer dan een eeuw na de struikroverij lag Lucania nog steeds zo ver van de rest van de wereld vandaan dat het in de jaren zeventig de perfecte plaats was om er de ontvoerde John Paul Getty III verborgen te houden.

Vanwege die afstand ook stuurde Mussolini politieke tegenstanders van zijn regime naar Lucania (dat hij zelfs ‘de meest veronachtzaamde streek’ noemde). Intellectuelen als Carlo Levi of maffiosi als Calogero Vizzini werden er in de jaren dertig naartoe verbannen. Levi schreef er het beroemdste boek ooit over de streek: Christus kwam niet verder dan Eboli. Tijdens zijn ballingschap ontmoette Levi de koppige, innemende boeren die in een gebied leefden ‘in de greep van gewoonten en leed, veronachtzaamd door de geschiedenis en de staat, eeuwig geduldig; mijn land zonder troost en zachtheid, waar de boer in armoe en ver weg van alles leeft, op de dorre grond, met zijn starre beschaving en met de dood’.

‘Dit duistere land’ was ‘bijna buiten de tijd verbannen,’ schreef hij; het kerkhof was ‘misschien nog de minst melancholieke’ plek in het dorp. Levi schreef over de ‘sombere berusting’ en ‘primitieve plechtigheid’, merkte de ‘tragische schoonheid’ op van de streek en de huizen boven op de berg die ‘op de rand van de afgrond leken te balanceren’. Ook toen hij allang weg was, woonden er in Lucania nog mensen in grotten, letterlijk, in de beroemde Sassi di Matera. Deze streek vormt een primitief en tijdloos decor. Het is niet verwonderlijk dat Mel Gibson ervoor koos om The Passion of the Christ in dit desolate land met zijn ruige, rotsachtige pieken te draaien.

Ook nu nog lijkt de moderne tijd aan de streek voorbij te zijn gegaan. Je ziet er oude vrouwtjes, voorovergebogen op de velden met een sjaal op hun hoofd tegen de onbarmhartig brandende zon, die langzaam de stoffige grond schoffelen. Sommige bergdorpjes zijn zo geïsoleerd dat de bewoners nog steeds Albanees spreken. Er zijn nauwelijks spoorwegen. Op de verkeersborden die je onderweg het vaakst ziet, staat strada con buche, ‘kuilen in het wegdek’, of strada dissestata, ‘wegdek in slechte staat’. Het hoort allemaal bij een wereld die primitief en rauw aandoet. Er is zoveel ontbering dat tussen 1875 en 2006 bijna een kwart miljoen mensen emigreerden. In dat desolate landschap lijkt menselijk leven iets verbazingwekkends en onverwachts, bijna bijkomstig. Wat je het vaakst hoort is qui nun g’è niend: er is hier niets.

Dat is niet helemaal waar. Elk dorp en elke stad bieden fascinerende inkijkjes in de geschiedenis van het schiereiland. Het eten en zeker de wijn zijn heerlijk. Overal is indrukwekkend natuurschoon: woeste, ongetemde gebieden, onaangetast door de menselijke hebzucht. En in veel opzichten is het juist een door en door moderne streek. Op enkele van die majestueuze bergen staan windturbines. Er is aardolie ontdekt in de streek; soms zie je dikke pijpleidingen parallel lopen aan de vierbaanswegen. Lucania wordt door optimisten weleens het Italiaanse Texas genoemd. Er zijn grote fabrieken, hoofdwegen en her en der ook kostbaarheden, zoals de grootste telescoop van Italië. Veel Europese bankstellen worden in Matera gemaakt.

Maar niets daarvan kan verklaren waarom ik zo aan Lucania gehecht ben geraakt. Ik weet niet eens hoe het is gebeurd, maar van alle streken in Italië voel ik me hier spiritueel het meest thuis. Iets heeft me lang geleden gegrepen en niet meer losgelaten. Het ligt meer aan de mensen dan aan de streek zelf. Misschien komt het doordat het toerisme er nauwelijks voet aan de grond heeft gekregen dat de Lucani zo gastvrij en genereus zijn. Als je iemand de weg vraagt, zal die hoogstwaarschijnlijk met je meelopen, en onderweg even willen langsgaan bij de bar van zijn neef om je koffie aan te bieden. Offro io, ‘ik trakteer,’ klinkt het vervolgens meestal. De inwoners zijn vaak tegelijk verbaasd en opgetogen dat een buitenlander naar hun vergeten land is gekomen, en ze staan altijd te springen om alle schatten van hun streek te delen.

Ik ontdekte dat er veel van die schatten zijn, de Lucani zelf op kop. Toen ik eind jaren 1990 in Italië ging wonen, deelde ik een huis met drie jongens uit Matera. Dat was absoluut een vuurdoop. Ze hadden vaak knallende ruzie, waarna ze, schijnbaar zonder aanleiding, weer samen lachten en grappen maakten alsof er niets was gebeurd. Ze spraken een voor mij onbegrijpelijk dialect. Zelden lunchten ze voor drieën en ’s avonds aten ze ver na zonsondergang, meestal om een uur of negen, tien. Hun felheid, hun trots op de streek die ze hadden achtergelaten, hun passie en humor, het intrigeerde me.

Ik weet nog dat een van hen beweerde dat in Lucania het beste brood ter wereld werd gebakken. Meer dan een uur probeerde ik hem voorzichtig aan het verstand te brengen dat er in Genua, Frankrijk, Duitsland en, God beware, zelfs in Groot-Brittannië heel behoorlijk brood te vinden was, maar hij wilde er niets van horen en werd alleen maar kwader toen hij besefte dat ik er niet aan wilde dat alleen in Lucania en nergens anders ter wereld het perfecte brood werd gebakken.

Jaren later was ik getuige van een vergelijkbare uiting van de culinaire trots van Lucania. Ik zou een lezing geven op een literair festival in Potenza. Mijn gastheren, met hun onconventionele kijk op stiptheid, namen me mee uit eten, een half uur nadat de lezing had moeten beginnen. Toen we veel later in de zaal aankwamen, kon ik nog steeds niet met mijn lezing beginnen, omdat er een verhitte discussie plaatsvond over de vraag uit welke stad in Lucania de beste pepertjes kwamen. Tussen het publiek stonden twee mannen die luidkeels hun mening verkondigden over wie de beste variëteiten produceerde, terwijl een man of twintig lachend en klappend hun redenaarskunsten, passie en verfijnde smaak toejuichte. Hoewel ik aan mijn eigen lezing moest beginnen, peinsde ik er niet over om hen te onderbreken, en dat gold duidelijk ook voor de anderen. In deze streek zijn ze dol op eten. Ze hebben er iets wat vozza wordt genoemd, een onbedwingbare eetlust waardoor je je te goed doet aan al het heerlijks tot je er buikkrampen van krijgt. Er wordt hier meer pasta per inwoner gegeten dan in de andere Italiaanse regio’s.

De dichter Leonardo Sinisgalli, ook een Lucano, beschreef zijn volk in een fraaie passage: ‘De wereld zit vol Lucani, maar niemand die ze ziet. Het zijn geen exhibitionisten. Meer dan andere volkeren gedijen de Lucani in de schaduw […] Niemand weet waar ze hun geduld en lijdzaamheid vandaan halen.’ Hij vervolgt met de intrigerende woorden: ‘Dit is een volk dat door wijsheid tot op de rand van de waanzin is gebracht.’

Dat geduld en die lijdzaamheid zijn door meer schrijvers opgemerkt in de loop der tijden. Het is een schoorvoetende aanvaarding van tegenspoed die aan fatalisme grenst. Er is wel beweerd dat een dergelijk fatalisme Spaans aandoet, en de hele streek stond inderdaad eeuwenlang onder Spaans bewind (in de streektaal is het woord voor ‘gisteren’ ayer). Maar de Lucani mogen dan bekendstaan om hun geduld, als ze het verliezen is de boot aan. Hun geschiedenis is een aaneenschakeling van legendarische jaartallen, 1485, 1647, 1728, 1820, 1943: jaren waarin het volk opstond tegen al dan niet vermeend onrecht. De aanleiding tot die revoluties lijkt misschien klein (in 1728 was het een heffing op tarwemeel), maar na tientallen of honderden jaren van onrecht had het volk er ineens genoeg van: mo’ basta, nu is de maat vol. Lucania is een land van rebellen. Geen oppervlakkige rebellen die voortdurend mopperen op het gezag, maar instinctieve rebellen met een groot, natuurlijk rechtvaardigheidsgevoel, die altijd door de geschiedenis zijn genegeerd en die geduldig heel veel incasseren totdat het genoeg is geweest en ze een opstand ontketenen die niet snel zal worden vergeten. Het is geen verrassing dat brigantaggio, de struikroverij, hier is ontstaan, en dat Matera na de wapenstilstand van 8 september 1943 als eerste stad in Zuid-Italië revolteerde tegen de nazibezetter. Ondanks al dat diep gewortelde geduld kun je maar beter luisteren als een Lucano ‘Mo’ basta’ zegt.

Daar gaat dit boek in zekere zin over. Het gaat over een gebeurtenis die zo gruwelijk en tragisch is dat het instinctieve rechtvaardigheidsgevoel van de Lucani diep gekrenkt werd. Het gaat over één misdaad met symboolwaarde die in de hele streek een snaar raakte en leidde tot het doorzoeken van alle steegjes en straatjes – en tot een gewetensonderzoek dat bijna twintig jaar duurde. De verdwijning van een zestienjarig meisje, Elisa Claps, uit het centrum van Potenza in september 1993 was anders dan andere cronaca nera-feiten, de plaatselijke misdaadberichten waar ik in de loop der jaren verslag van had gedaan. Sinds ik eind jaren 1990 naar Italië was verhuisd, was ik gefascineerd door een hele serie raadselachtige misdaden: het bloedbad op de Piazza Fontana, de wreedheden van het Monster van Florence; de verdwijning van Emanuela Orlandi, een tiener uit Vaticaanstad, de moord op Marta Russo en de kleine Samuele, het bloedbad bij Ustica, de affaire-Montesi… Er leek in het land geen eind te komen aan de gruwelijke, bloedstollende mysteries, moorden en vermissingen die soms tientallen jaren lang onopgelost bleven. Al deze zaken kenmerkten zich door zijsporen en vertakkingen en soms door onderlinge verbanden. Allemaal werden ze steeds chaotischer en complexer, waardoor onderzoeksrechters, journalisten en kroegtijgers volop samenzweringstheorieën en hun eigen complexe, verbluffende verklaringen konden verzinnen.

Het fascinerende was dat elk van die mysteries een stoet carnavalsfiguren aantrok die uit een film van Fellini leken te zijn weggelopen. Elk mysterie bood een unieke blik op het Italiaanse leven: je kwam achter het bestaan van zonderlinge buitenwijken en achterafsteegjes, extremisten en eenlingen, kleine criminelen en heldhaftige, rouwende gezinnen. Die mysteries hadden repercussies in de hele Italiaanse samenleving, en als je ze van nabij volgde, konden ze je naar verborgen hoeken van dit bijzondere, bizarre en verbijsterende land leiden. Elk land heeft wel zijn mysteries, maar die geruchtmakende misdaden in Italië waren in één opzicht uniek. Zoals Pirandello bijna een eeuw geleden schreef, leek het vaak alsof zoeken naar de waarheid in Italië echt nutteloos was, en om je verstand niet te verliezen kon je het beste het zoeken maar helemaal opgeven en je door de fantasierijke verzinsels laten meeslepen. De Italiaanse samenleving was zo illusionistisch ingesteld dat op zoek gaan naar de waarheid het risico inhield helemaal door te draaien.

Ik had onderzoek gedaan naar heel wat van die Italiaanse mysteries en erover geschreven, en was van de meeste de details vergeten. Maar de zaak van Elisa Claps bleef hangen. Ik kwam er niet van af. Ik had Elisa niet gekend, maar staarde urenlang melancholiek naar haar zorgeloze gezicht, naar de foto die steevast op de affiches stond waarop dringend om informatie werd verzocht: gitzwarte ogen, lang donker haar tot over haar schouders, witte trui, vage glimlach om haar lippen. Alles wat ik over haar hoorde maakte haar verdwijning nog tragischer. Het meisje was zestien, op de drempel van de volwassenheid. Ze was de jongste dochter van een uitzonderlijk weerbaar en liefhebbend gezin. Ze was eerlijk en idealistisch. Ze wilde voor Artsen zonder Grenzen gaan werken. Ze droeg de truien die haar moeder breide. Van dat zorgeloze gezicht lag ik ’s nachts wakker, en in de loop der jaren maakte ik een soort rouwproces door – voor zover dat niet te aanmatigend klinkt uit de mond van iemand die haar nooit heeft gekend. Het was alsof ik om haar treurde, en niet alleen vanwege wat haar misschien, of waarschijnlijk, was overkomen, maar omdat ze voor mij en vele Italianen een symbool was geworden voor de verdwenen waarheid, omdat ze voortdurend herinnerde aan het onrecht en opriep er iets aan te doen. Van alle geruchtmakende Italiaanse misdrijven was dit een mysterie in zijn zuiverste, eenvoudigste vorm: het ging het verstand te boven dat een meisje op een drukke zondagmorgen uit het centrum van de stad kon verdwijnen zonder een spoor na te laten.

Ik begon naar Potenza te reizen wanneer ik er maar de kans toe zag. Zo makkelijk was dat niet: Potenza ligt geïsoleerd en ver van hoofdwegen en spoorwegknooppunten vandaan. Het ligt meer dan achthonderd kilometer ten zuiden van Parma, waar de familie van mijn vrouw vandaan komt, en het is geen stad waar je toevallig langskomt. Als je er dan uiteindelijk bent, blijkt het een ‘onooglijke’ stad, volgens mijn doorgaans complimenteuze reisgids. De stad is zo vaak met de grond gelijkgemaakt dat er erg weinig van over is dat oud of schilderachtig is, hetgeen voor Italië bijna uniek is. Het gebeurde in 1268, toen Karel I wraak nam op de plaatselijke edelen toen die het waagden in opstand te komen. Vijf jaar later was er een aardbeving, net als in 1694 en in 1857; bij die laatste vielen meer dan negenduizend doden. De recentste aardbeving dateert van 1980: opnieuw instortende gebouwen en vele doden. Aangetast door die aardbevingen en illegale bouwactiviteiten strekt de stad zich vanaf het hogergelegen centrum uit als een betonnen rok vol bobbels.

Jarenlang had ik Gildo en Filomena, Elisa’s broer en moeder, op tv gezien. Van hun droevige, onbewogen gezicht viel duidelijk af te lezen dat ze vastbesloten underdogs waren die met waardigheid en toewijding tot hun laatste snik zouden vechten voor gerechtigheid. Ik had hen op afstand bewonderd en hen willen helpen bij hun gevecht, voor zover ik kon. Ik nam voorzichtig contact met hen op en in de loop der jaren werden we goede vrienden. Ik luisterde naar hun vermoedens en angsten, en ontdekte langzamerhand een stoet van onwaarschijnlijke personages: zo was er een gevaarlijke man met een haarfetisj die disfunctioneel gedrag vertoonde, diens machtige Siciliaanse vader, een gewiekste en een heldhaftige priester, een raadselachtige dokter uit Calabrië, een vergeetachtige Albanees en een knappe, vrome privédetective. Er waren vele leugens en verzinsels en valse sporen, en een op het oog klassieke combinatie van een complot en een reeks missers. Het was een verhaal met weerzinwekkende schurken, maar ook ontegenzeggelijke helden: Elisa’s moeder, een tengere, strijdlustige vrouw voor wie mijn bewondering met elke ontmoeting groeide, de privédetective die jarenlang belangeloos voor Elisa’s familie werkte, en de laatstgenoemde priester, een goed mens en een moedig man die zich niet liet afschrikken in zijn zoektocht naar de waarheid.

Ik legde me erbij neer dat ik het mysterie niet zou kunnen oplossen, maar ik wilde op zijn minst proberen een ander raadsel op te lossen, dat me altijd had geïntrigeerd: waarom heeft Italië zo’n zonderlinge verhouding tot de waarheid? Waarom zijn Italiaanse misdrijven altijd zo verwarrend en misleidend en vooral: waarom blijven ze onopgelost? In Groot-Brittannië zijn er af en toe mysteries – neem bijvoorbeeld lord Lucan of Jack the Ripper – maar hier in Italië zijn honderden complexe, nooit opgeloste zaken. Ook al kon ik de zaak-Elisa Claps niet oplossen, ik wilde op zijn minst de samenleving begrijpen waarin zoiets mogelijk was, de antropologische achtergrond van de tragedie begrijpen en dieper in de ziel kijken van Lucania, de streek die me zo na aan het hart lag.

In de loop der jaren werd niet alleen duidelijk dat één meisje brutaal van haar onschuld en leven was beroofd, maar rees bovendien het vermoeden dat bepaalde delen van de samenleving in deze streek van de eeuwige verdrukte onder één hoedje speelden met de machtigen, waardoor onschuldige levens ongestraft werden geofferd. Lucania had zichzelf altijd als een isola felice beschouwd, een Zuid-Italiaanse oase gevrijwaard van de tentakels van de georganiseerde misdaad. Door de verdwijning van Elisa Claps beseften velen dat die tentakels veel dichterbij kwamen dan eerder was gedacht. Ook vatte de gedachte post dat er soms een flinterdunne scheidslijn loopt tussen de georganiseerde misdaad en georganiseerde godsdienst. Net als grote delen van Zuid-Italië is ook Lucania doordrongen van de rites en rituelen van de katholieke Kerk. De verdwijning van Elisa legde de duistere kanten van die Kerk bloot en liet zien dat die haar reputatie veel belangrijker vond dan de waarheid.

Het is een onvoorstelbare, melancholieke en soms opbeurende reis geweest. Je weet nooit waarheen een boek je zal leiden, en deze keer was het echt een verrassing: ik dacht dat ik over een geruchtmakende misdaad schreef in een uithoek van een vreemd land toen het verhaal ineens een onverwachte wending nam en me terug naar het Zuidwest-Engeland van mijn jeugd voerde. Ik besefte dat het boek een queeste was geweest, en me net als alle queesten had thuisgebracht na een lang avontuur. Maar eenmaal weer thuis was ik niet meer dezelfde en ‘thuis’ leek ook veranderd. Alles was anders geworden. In het verleden had ik een zwak gehad voor Italië als land van rookgordijnen en schimmige achterkamertjes. Ik kon geen genoeg krijgen van de film noir-achtige intriges en complexe samenzweringstheorieën. Ik hield van de speculaties en de duizelingwekkende paranoia, de roddels over duistere machten en sinistere krachten achter de schermen. Maar nu het allemaal voorbij is en we weten wat er echt is gebeurd, heb ik eindelijk begrepen dat de waarheid, net als een fraaie wiskundige stelling, niet uitblinkt in complexiteit, maar in eenvoud. Te laat hebben we beseft dat de waarheid al die tijd vlak voor onze neus lag.

Een

‘… strada facendo vedrai

che non sei più da solo

strada facendo troverai

anche tu un gancio in mezzo al cielo

e sentirai la strada far battere il tuo cuore

vedrai più amore vedrai

e una canzone neanche questa potrà mai cambiar la vita

ma che cos’è che ci fa andare avanti e dire che non è finita

cos’è che ci spezza il cuore tra canzoni e amore

che ci fa cantare e amare sempre più

perché domani sia migliore, perché domani tu

strada facendo vedrai.’*

Claudio Baglioni

Op de ochtend van zondag 12 september 1993 zetten Antonio en Filomena Claps alles klaar om met de hele familie te gaan eten in hun huis in Tito op het platteland. Een paar uur eerder waren ze er samen met Luciano, hun tweede kind, naartoe gereden. Dat was een ritje van niks, tien minuten over de snelweg vanuit het drukke, overvolle Potenza. Het was een warme, zonnige dag. De lucht was diepblauw en fris na de stortregens van de dag ervoor.

Antonio was een kleine man. Hij was stevig gebouwd, kort van stof en aardig. Hij had ondeugend glinsterende oogjes en maakte de mensen graag aan het lachen. Hij baatte een tabakswinkeltje in het centrum uit. Iedereen kende hem en hij was bij iedereen geliefd. Zijn wat ongewone, on-Italiaans klinkende achternaam, Claps, kwam vaker voor in de streek. Er waren in Lucania een paar honderd mensen met die naam, en maar enkele in de rest van Italië. Filomena was een kleine maar sterke vrouw. ’s Ochtends werkte ze als ambtenaar in het Ufficio del Catasto, het kadaster, waarna ze naar huis ging om voor iedereen te koken; ’s middags hielp ze in de tabakszaak. Ze was dol op kinderen. Wanneer er jonge kinderen de winkel binnenkwamen met hun ouders, kregen die meteen al haar aandacht en maakte ze hen aan het lachen. Soms gaf ze hun ook een standje of zei ze vermanend dat ze zich stevig moesten inpakken of goed hun best moesten doen op school. Ze was een vroom katholiek met een uitgesproken mening over goed en kwaad. Ze kon alle heerlijke traditionele streekgerechten maken. Ze was een typische mamma, en samen met Antonio had ze gezorgd voor een thuis vol warmte en vrolijkheid en lekker eten.

Die zondagochtend spraken Antonio en Filomena over de kinderen, het eten van die middag en wat er de komende weken moest gebeuren. Ze keken uit naar hun pensioen in het huisje op het platteland, waar meer ruimte en rust was. Nog een paar jaar in de stad en dan zouden ze er definitief naartoe verhuizen. Ze hadden drie kinderen. De oudste, Gildo, was plaatselijk zwemkampioen geweest. Hij was in veel opzichten een echte kerel: hij was dol op motoren, auto’s, AS Roma en Tex, een populaire stripheld uit de koker van Gian Luigi Bonelli. Maar hij nam ook zijn studie serieus. Hij was bijna klaar met zijn rechtenstudie en zijn ouders vertelden hun vrienden vol trots dat hij nog maar twee examens hoefde te halen voordat hij zou afstuderen. Luciano, de middelste, zou binnenkort zijn dienstplicht vervullen. Hij was van plan later bij de politie te gaan. Het jongste kind was een meisje, hun geliefde dochter Elisa. Iedereen was dol op Elisa, de benjamin. Ook nu ze zestien was en een vrouw werd, was ze nog steeds hun cucciola, hun kleine meid. Vooral haar vader was weg van haar. Elisa had iets naïefs en onschuldigs, en ze had het idealisme van een tiener: ze wilde dokter worden in Afrika. Soms verloren haar vriendinnen hun geduld met haar uitzonderlijk gevoelige natuur. Op een keer had ze urenlang een vlinder met beschadigde vleugels geholpen weer weg te vliegen. Ze was verrukt toen het beestje eindelijk wegfladderde. Dit jaar had ze wat tegenslag gehad en een paar examens niet gehaald, maar ze had bijna de hele zomer gestudeerd en was met gemak geslaagd voor de herkansing. Ze was aantrekkelijk op een simpele, natuurlijke manier: dik zwart haar, een ontwapenende glimlach en een wat rond gezicht.

Nu hun drie kinderen volwassen werden, vonden Antonio en Filomena het leven makkelijker dan vroeger. Ze hadden het vaak genoeg moeilijk gehad, niet in het minst toen een zware aardbeving in 1980 een groot deel van Potenza en de voorsteden verwoestte, en ze met zijn allen een tijdlang hun intrek hadden moeten nemen in een caravan en later in een wooncontainer. Veel gezinnen uit de buurt hadden begin jaren tachtig hetzelfde doorgemaakt, omdat hun huis was ingestort of onveilig werd geacht. Antonio en Filomena waren niet alleen hun huis kwijtgeraakt, korte tijd waren ze ook van hun kinderen gescheiden, toen die bij een tante in Scanzano Jonico logeerden, aan de Ionische kust. Rond die tijd besloten Antonio en Filomena geld opzij te zetten om een huisje op het platteland te bouwen. Het huis in Tito had geen telefoon en was nog niet helemaal af, maar het was de vervulling van een lang gekoesterde droom.

Terwijl Filomena ging koken, las Antonio de krant. Voor de verandering was er eens goed nieuws. Op de foto op de voorpagina stonden Yitzhak Rabin en Yasser Arafat. Bill Clinton stond met gespreide armen tussen hen in, terwijl Rabin en Arafat, die net de Oslo-akkoorden hadden ondertekend, elkaar de hand gaven. De foto was symbolisch voor het optimisme van de zogenaamde ‘nieuwe wereldorde’: eindelijk leek er vrede te komen tussen de Israëlische en Palestijnse bevolking. Dat optimisme was misplaatst. Even misplaatst was de schijnbare rust in het huis van de Claps op het platteland. Later zou Filomena zeggen dat ze die morgen een voorgevoel had gehad, het vage idee dat er iets goed mis was.

*

In Potenza, in de Via Mazzini 69, was Gildo lang voor Elisa wakker. Hij was in de stad gebleven om te studeren en zat al vroeg over de boeken gebogen. Hij was van plan de advocatuur in te gaan als het hem lukte de volgende zomer af te studeren. Elisa was thuisgebleven om te kunnen uitslapen: het was haar vast niet gelukt om voor acht uur op te staan, het tijdstip waarop haar ouders en Luciano waren vertrokken. Bovendien wilde ze haar vriendinnen nog zien en naar de mis gaan voordat ze de stad verliet.

Even over tienen wekte Gildo zijn zus. Ze draaide zich om en zuchtte, maar wat later hoorde hij vanuit zijn kamer de douche stromen en het liedje Strada facendo van Claudio Baglioni. Dat was Elisa’s lievelingsliedje; hij hoorde haar meezingen. Gildo moest glimlachen om de smaak van zijn zusje: de avond ervoor had ze voor de zoveelste keer de film Ghost gekeken. Hij zag haar de badkamer uit komen, klaar om te vertrekken. Ze had een blauwe broek aan en een witte trui die haar moeder had gebreid.

Even na elven werd er aangebeld. Gildo liep naar de intercom in de gang om de voordeur open te doen. Het was Eliana, een vriendin van Elisa. Ze zouden samen naar de mis gaan en daarna met Gildo naar het platteland vertrekken. Gildo hoorde de lift door het gebouw naar boven komen, deed de voordeur open en trof Eliana met een schotel gebakjes aan. Eliana liet de gebakjes achter in de flat en ging de deur uit met Elisa; de twee meisjes zwaaiden nog even terwijl de liftdeuren dichtgingen. Dat was de laatste keer dat Gildo zijn zus zag.

Het was een zonnige morgen. Elisa en Eliana liepen de trap naar het stadscentrum op. Iedereen ging naar de hoofdstraat, de Via Pretoria. Het was een lange voetgangerszone waar stelletjes gearmd liepen en groepjes vrienden op hun scooters zaten te kletsen. Cafés en koffiebars zaten vol met klanten die de krant lazen en luidkeels bestelden. Er heerste een beschaafde drukte aan het eind van deze zomerochtend. Sommige mensen kochten gebakjes voor na het middageten, andere kochten ijs in piepschuimen dozen. Na het felle zonlicht buiten was het donker en koel in de Chiesa della Santissima Trinità. Op de achtergrond klonk het gefluister van de kerkgangers die tijdens de mis zachtjes met elkaar praatten.

Een uur later kreeg Gildo honger. Hij wilde ervandoor, de rit naar zijn ouders maken en uitgebreid eten. Zodra zijn zus terug was, konden ze vertrekken. Het was hem niet duidelijk waarom ze zo nodig naar de mis moest. Hij vond het maar onzin allemaal. Elisa en zijn moeder gingen voortdurend naar de kerk. Elisa zong zelfs in het koor van de kathedraal. Volgens Gildo hing de katholieke Kerk aaneen van bijgeloof en hypocrisie. In zijn ogen was de Kerk een erfenis uit de duistere Middeleeuwen. Dat moest hij niet met zoveel woorden tegen zijn moeder zeggen: die was erg gelovig en had de mond vol van de deugden van de Kerk.

Ten slotte werd er aangebeld. Dat moest Elisa zijn, dacht hij.

‘Ik kom eraan,’ zei hij wat ongeduldig in de intercom.

Het was Eliana’s stem. ‘Is Elisa daar bij jou?’

‘Nee. Wat is er gebeurd, waarom zijn jullie niet samen?’ vroeg Gildo.

‘Niets aan de hand, maak je geen zorgen. We verloren elkaar uit het oog toen we de kerk uit kwamen, en ik dacht dat ze hier misschien op me zou wachten.’

‘Nee, ze is er niet.’ Gildo werd steeds ongeduldiger. Hoe kun je nu iemand uit het oog verliezen als je samen bent? Hij had honger en wilde ervandoor.

‘Ik ga terug om haar te zoeken,’ zei Eliana. ‘Wacht hier. Als ik haar gevonden heb, komen we hierheen.’

Zelfs toen al voelde Gildo wat hij jaren later een ‘lichte bezorgdheid’ zou noemen. Hij zette de tv aan, maar keek niet echt. Elisa was soms wat onbesuisd, maar absoluut betrouwbaar. Ze wist dat ze met zijn allen buiten de stad zouden gaan eten. Het was niets voor haar om hen te laten wachten. Bijna een half uur zat hij zich in de flat op te vreten. Tegen enen maakte hij zich echt zorgen. Hij besloot naar buiten te gaan en liep de trap af van de zesde verdieping. Hij wachtte een half uur in de Via Mazzini, links en rechts kijkend in de hoop Elisa te zien. Toen er bekenden langsliepen en hem groetten, zei hij nauwelijks iets terug. Telkens als er in de verte een gestalte opdook, tuurde hij al van ver in de hoop dat het zijn zus zou blijken te zijn, maar helaas. Uiteindelijk kwam een van zijn oudste vrienden langs, Cesare, en samen liepen ze de Gradinata 4 Novembre op, de smalle trap naar de Via 4 Novembre. Boven aangekomen gingen ze uit elkaar en namen ieder een parallelle straat.

Gildo wandelde naar de Chiesa della Santissima Trinità, maar die was dicht. In de loop van het volgende kwartier liepen de hoofdstraat en de zijsteegjes langzaam leeg, omdat iedereen naar huis ging om te eten. Voor het eerst maakte Gildo’s bezorgdheid plaats voor lichte paniek. Alles leek normaal, maar hij wist dat er iets niet klopte. Het was echt niets voor Elisa om hen aan het lijntje te houden. Elisa was niet tussen de paar mensen in zondagochtendstemming die nog niet naar huis waren.

Inmiddels was het twee uur geweest en Gildo ging weer naar huis, vurig hopend dat Elisa daar was. Voorbij de ingang van het flatgebouw van de Claps zag hij Eliana, Elisa’s vriendin, bij een telefooncel. Nu maakte Gildo zich echt zorgen, en eiste op agressieve toon dat Eliana, die nogal ontwijkend deed, de waarheid sprak. Ze herhaalde wat ze eerder had gezegd: dat ze elkaar uit het oog verloren waren toen ze de kerk uit gingen. Gildo geloofde dat maar half, maar liet haar boven in de flat wachten, voor het geval Elisa zou thuiskomen. Op dat moment kwamen een flink aantal goede vrienden bij elkaar om hem te helpen met zoeken.

*

In het huisje in Tito begonnen Antonio, Filomena en Luciano zich te ergeren. Het was twee uur geweest en van Gildo en Elisa geen spoor. Er was nog geen telefoon in huis, zodat ze niet konden bellen om te vragen waarom ze zo laat waren. Iedereen had honger en was geprikkeld. De tafel was gedekt, de kannen waren vol. Alles stond klaar. Een uur geleden stond het al klaar. Het eten had te lang opgestaan, het werd taai. Uiteindelijk besloten ze dat ze maar één ding konden doen: de tafel en het eten achterlaten en teruggaan naar huis, naar de stad.

‘Niks aan de hand, Gildo zal de autosleutels wel kwijt zijn,’ zeiden ze nog tegen elkaar. Maar hoewel ze elkaar probeerden gerust te stellen, voelden ze dat er iets mis was. Gildo en Elisa zijn misschien niet altijd even stipt, maar wel betrouwbaar. Ze zouden niet zomaar wegblijven voor het eten. Antonio reed snel. Hij maakte zich zorgen, maar probeerde het niet te laten merken om zijn vrouw niet ongerust te maken. In de voortrazende auto begonnen ze alledrie in al even snel tempo en in stilte alle mogelijke aanleidingen voor hun oponthoud op een rijtje te zetten, de ene nog onaangenamer dan de andere. Een van hen was misschien gevallen en had iets gebroken. Of ze hadden een ongeval gehad. Van alles wat ze toen dachten en zich voor de geest haalden was echter niets zo vreselijk als de realiteit die hen wachtte. En niet alleen de realiteit, maar ook het gebrek aan realiteitszin, het ontbreken van antwoorden. Terwijl ze terugreden naar Potenza, konden ze niet weten dat het ergste denken en vrezen een gewoonte zou worden, een gedachte op de achtergrond: proberen te raden wat Elisa kon zijn overkomen.

*

Eliana leek niet helemaal oprecht, ze deed ontwijkend en Gildo vertrouwde haar niet. Hij had de stellige indruk dat ze niet het hele verhaal vertelde. Razend liep hij de trap op, en zodra Eliana opendeed vroeg hij haar met klem naar de ware toedracht.

‘Waar is Elisa?’ Hij schreeuwde bijna.

Het meisje begon te stamelen.

Gildo profiteerde van haar aarzeling. ‘Biecht maar op, waar is ze? Wat is er gebeurd?’

Eliana keek naar haar schoenen. Stilletjes gaf ze toe dat ze nooit samen naar de mis waren gegaan, maar dat Elisa die ochtend met Danilo Restivo bij de Chiesa della Santissima Trinità had afgesproken. Hij had gezegd dat hij Elisa een cadeautje wilde geven omdat ze was geslaagd voor haar herkansing.

‘We zouden een kwartier later op de piazza weer samenkomen,’ zei ze, nu met trillende stem. ‘Ik ben naar de piazza gegaan, maar ze kwam niet. Toen ben ik de kerk in gelopen en daar was ze ook niet. Daarom dacht ik dat ze hier bij jou was.’

Gildo bleef vragen roepen, maar ze was bijna in tranen en zei steeds hetzelfde: ‘Ik ben naar de piazza gegaan, maar ze kwam niet.’

Hij keek haar misprijzend aan. Dat had ze een uur geleden wel kunnen zeggen. Zijn bezorgdheid grensde nu aan paniek. De naam Danilo Restivo klonk bekend. Het was een vage vriend van Luciano, iemand die je vaak zag in en rond de Via Pretoria. Nu hij eraan dacht: Gildo had zijn zus met hem horen bellen de avond ervoor, waarschijnlijk om voor die ochtend af te spreken. Er was iets met die Restivo, hij was een beetje vreemd. Hij was het mikpunt van spot en moest erg zijn best doen om erbij te horen. Hij had een zachte, bijna vrouwelijke stem en de manier van doen van iemand die altijd zachtaardig en zorgzaam was. Hij had dik, donker haar, dikke lippen en uitpuilende ogen, en droeg een bril. Hij had iets verontrustends, zeker sinds hij Elisa een tijdlang hardnekkig het hof had gemaakt. Gildo en Elisa waren hem zelfs op vakantie in Montegiordano, een paar maanden daarvoor, tegen het lijf gelopen. Elisa was daarna in de buurt van haar broer gebleven; kennelijk had ze genoeg van de man die haar in Potenza lastigviel en haar nu tot in Calabrië was gevolgd. Gildo had hem willen afpoeieren, maar dat vond Elisa sneu voor hem; ze zei dat hij alleen geneigd was te klitten en niemand kwaad deed. Ze vroeg Gildo het erbij te laten.

Nu maakte Gildo zich pas echt zorgen. Hij begon vragen af te vuren op de vriendin van zijn zusje, kwaad dat ze tegen hem had gelogen over wat ze hadden gedaan. De honger en de angst speelden hem parten en hij probeerde op agressieve toon zo veel mogelijk informatie uit het geschrokken meisje te krijgen.

‘Ik ben alleen met haar naar de kerk meegelopen,’ zei ze en ze begon te huilen. ‘Ik ben alleen met haar meegelopen, meer niet.’

Gildo ging het telefoonboek halen en begon er kwaad in te bladeren tot hij de naam Restivo vond. Hij ging bellen en vroeg naar Danilo toen er werd opgenomen. Even later herkende hij Danilo’s zangerige stem.

‘Waar is Elisa, wat is er met haar gebeurd?’ vroeg Gildo meteen.

Restivo hakkelde: ‘We hadden voor de Trinità afgesproken. We zijn naar binnen gegaan, achter het altaar gaan zitten en hebben wat gepraat. Daar zijn we iets meer dan een kwartier blijven zitten, toen hebben we afscheid genomen en is Elisa opgestaan en vertrokken. Ik ben nog even gebleven om te bidden.’ Gildo bleef vragen stellen, en Restivo gaf toe dat Elisa ergens mee leek te zitten. Ze had gezegd dat ze die ochtend door een man was lastiggevallen.

‘Hoezo, lastiggevallen?’

Gildo hoorde een stem aan de andere kant van de lijn, iemand wilde de hoorn overnemen: ‘Geef hier.’ Het bleef een paar tellen lang stil en toen klonk er een diepere, strengere stem. ‘We zijn aan het eten en mijn zoon heeft u alles al verteld wat hij weet.’ Daarna niets meer. De vader had opgehangen.

Jaren later zou Gildo schrijven dat hij op dat moment wist dat Elisa iets was overkomen. In zijn memoires schrijft hij over dat inzicht: ‘Er ging een scheut van pijn door mijn maag, gevolgd door een gevoel van leegte, van afwezigheid. […] een doffe onrust.’

Omstreeks drie uur kwam een andere vriendin van Elisa aan. Angelica was een van Elisa’s beste vriendinnen. Hun moeders waren collega’s bij het kadaster. Angelica probeerde Gildo gerust te stellen, en samen besloten ze alle vrienden van Elisa te bellen. Ze legden haar dagboeken en schriften op de tafel in de woonkamer en belden hen een voor een op. Angelica belde Luca, een ex-vriendje van Elisa, een Siciliaanse jongen die zijn dienstplicht in Potenza had vervuld. Luca was na zijn diensttijd teruggekeerd naar Capaci en ze hadden het uitgemaakt, maar waren goede vrienden gebleven. Hij zei dat hij Elisa niet had gezien en niets van haar had gehoord. Gaandeweg namen Gildo en Angelica alle namen en nummers door en belden stelselmatig op, telkens met dezelfde bezorgde vragen als reactie aan de andere kant van de lijn. Ook Angelica belde Danilo Restivo. Hij had even met Elisa gepraat, zei hij. Hij had haar om raad willen vragen over een meisje dat hij leuk vond, maar dat zijn gevoelens niet beantwoordde. Hij wist niet of hij het zou blijven proberen of het erbij moest laten. Elisa had gezegd dat hij het erbij moest laten, zodat het meisje en hij vrienden konden blijven, en daarna was ze vertrokken en was hij gebleven om te bidden, zei hij.

Zodra Antonio en Filomena binnenkwamen, wisten ze dat er iets vreselijk mis was. Ze zagen de tafel bedekt met Elisa’s spullen, en één blik op Gildo’s gezicht was genoeg.

Hij zei alleen: ‘Elisa wordt vermist.’

Er volgde een spervuur van vragen, waarop hij zo snel mogelijk antwoord gaf. Hij vertelde hun alles over de afgelopen uren, opgelucht dat hij het met hen kon delen, maar ontzet door de verwoestende uitwerking op zijn ouders. Zijn vader staarde fronsend naar het kleed alsof hij iets niet had begrepen. Zijn moeder bleef maar smeekbeden en verwensingen en de naam van haar geliefde dochter herhalen.

‘Ik ga bij Restivo langs,’ zei Luciano. Hij keek hen vragend aan en ze knikten; het lag voor de hand. Luciano pakte zijn sleutels en vertrok.

*

Die zondag was het de naamdag van de moeder van Danilo Restivo. Voor de gelegenheid was er uitgebreid gekookt, maar Danilo was erg laat. Niemand wist waar hij uithing. Zijn zus Anna liep naar beneden om hem te zoeken en kwam maar niet terug.

Uiteindelijk kwamen ze samen thuis, veel te laat voor het eten, en Anna’s vriend Giovanni was er ook bij. Ze vertelden dat ze naar het ziekenhuis waren geweest voor een kleine snee die Danilo in zijn hand had. Hij kreeg één hechting.

Even over tweeën konden ze eindelijk eten, maar ze kregen geen rust. De telefoon stond roodgloeiend. Eerst belde Gildo om Danilo aan het toestel te sommeren. Daarna belden er steeds vrienden van een zekere Elisa, die ook Danilo wilden spreken. Toen werd er aangebeld door een man die Danilo wilde zien. De vader besefte dat er iets mis was en hoewel hij het zichzelf nauwelijks durfde toe te geven, wist hij dat zijn zoon in de problemen zat.

Zodra zijn zoon terug was, stond hij op van tafel. Maurizio Restivo was een fors gebouwde man met een breed gezicht en hangwangen. Hij was directeur van de plaatselijke afdeling van de Biblioteca Nazionale; een wat norse, cerebrale en intimiderende man.

‘Meekomen,’ zei hij streng.

Danilo volgde zijn vader naar zijn studeerkamer. Maurizio kende zijn zonderlinge zoon. Hij wist dat hij loog en verzinsels vertelde, dat hij vreemde dingen deed waar geen rationele verklaring voor was. Maar hij kende ook zijn zwakheden. Hij tastte voorzichtig af, praatte wat met hem mee en hoorde hem uit; nu eens verhief hij zijn stem, dan weer fluisterde hij, wat Danilo nog meer verontrustte. Alleen vader en zoon weten wat er in die kamer is gezegd in die eerste chaotische uren na Elisa’s verdwijning. Maar daarna leek Danilo gekalmeerd, meer op zijn gemak. Toen Luciano aanbelde omdat hij meer informatie en opheldering wilde over de gebeurtenissen van die ochtend, trof hij Danilo bijna net als anders aan, met de bekende zachte stem en enge glimlach: hij zweette en trilde niet meer, maar had zichzelf weer in de hand.

*

Toen Luciano een half uur later weer thuis was bij de Claps, maakten die zich nog meer zorgen.

‘Hij liegt,’ zei Luciano. ‘Ze hebben elkaar gezien, maar Restivo praat onzin. Hij heeft haar iets aangedaan, ik weet het zeker.’

Volgens Luciano was Danilo erg opgewonden en zweette hij hevig. Hij had op alle vragen van Luciano vaag en aarzelend antwoord gegeven. Hij had een grote pleister op de rug van zijn hand. Toen Luciano vroeg wat er was gebeurd, was Danilo in verlegenheid gebracht en stamelde hij dat hij, nadat hij Elisa had gesproken, naar een bouwplaats was gegaan waar een roltrap werd gebouwd die voetgangers naar het stadscentrum zou brengen. Hij was uitgegleden en had zijn hand bezeerd, vandaar dat hij naar het ziekenhuis was gegaan. Het klonk allemaal op zijn minst verdacht.

De vier leden van de familie keken elkaar aan en staarden toen verweesd naar de grond. Ze vertrouwden Restivo voor geen meter. Ze kenden zijn reputatie, en die verwonding aan zijn hand maakte hen alleen nog achterdochtiger. Ze vroegen zich af wat Elisa niet moest hebben doorstaan, als ook hij zich had verwond. De wanhoop sloeg toe. De broers voelden zich machteloos. Restivo was de zoon van een machtige Siciliaan, een man die tot la Potenza bene hoorde, de elite van de stad. Zij waren maar de kinderen van een eenvoudige sigarenboer. De Restivo’s waren zich bewust van de sociale kloof die er tussen hen lag en keken op hen neer in hun wanhoop.

Antonio ijsbeerde door de kamer. Hij hoopte op een rationele verklaring. Pubermeisjes konden onvoorspelbaar zijn. Ze was er vast vandoor gegaan. Ze kon elk moment weer opduiken, en dan zouden ze allemaal dolverrast zijn en zich vrolijk maken om hun nodeloze paniek. Ze hoefden zich nergens zorgen over te maken, hield hij zichzelf en zijn vrouw voor. Maar hij maakte zich zorgen. Elisa was niet onvoorspelbaar. Ze was oplettend en betrouwbaar. Ze zou er nooit zomaar vandoor zijn gegaan, zonder een woord.

De sfeer was onwerkelijk. Rondom de Claps was alles net als anders, maar voor hen was niets nog hetzelfde. Er was een leemte geslagen, er was iets weggevallen uit het hart van hun gezin, alsof hun dierbaarste bezit gestolen was, hun dochter en zuster. Met het wegtikken van de uren klonken hun geruststellende woorden steeds holler. Ze wisten allemaal dat er iets goed mis was. Gildo en Luciano belden zo veel mogelijk vrienden op en vroegen hun het stadscentrum te doorzoeken en iedereen die ze tegenkwamen te ondervragen. Filomena leek wel verdoofd van verbijstering en wiegde heen en weer in haar stoel terwijl ze steeds hetzelfde zinnetje herhaalde: ‘Mia figlia non torna più,’ mijn dochter komt niet meer terug.

Begin die avond besloten Gildo en Luciano Restivo nog eens op te zoeken. Ze belden aan bij het flatgebouw waar hij woont, maar volgens zijn ouders was Danilo de stad uit. Hij moest naar Napels om een toelatingsexamen af te leggen voor een tandartsopleiding. Ze hoorden een klik door de intercom toen de verbinding opnieuw werd verbroken. Het was als een deur die in hun gezicht werd dichtgeslagen, iets wat nog vaak zou gebeuren.

Gildo en zijn vader gingen naar het politiebureau om Elisa als vermist op te geven. Bij de receptie zat een verveelde politieambtenaar. Het was een rustige zondagavond, en in dit kleine provinciestadje gebeurde nooit iets. Vader en zoon werden een andere kamer binnengelaten, waar ten slotte een andere agent binnenkwam die wat details noteerde. De schrijfmachine ratelde terwijl de kale feiten van Elisa’s uiterlijke kenmerken en geboortedatum werden opgetekend. De politieambtenaar trok het vel papier uit de machine en vroeg hun het te ondertekenen. Dat was de hele onderzoeksprocedure. Dit was niet de kalme objectiviteit van iemand die zijn werk deed, vonden ze, maar de onwillige plichtmatigheid van een verwaande bureaucraat die liever niet gestoord werd. De urgentie ontbrak, het besef dat de situatie doortastende maatregelen vereiste.

Toen ze het politiebureau weer uit liepen, zag Gildo dat zijn vader door verdriet overmand werd. Jaren later zou hij schrijven dat het zijn vader ‘begon te dagen dat er zich een tragedie had voltrokken, en dat besef zou in de loop der jaren zijn geestkracht ondermijnen en aantasten, en uiteindelijk zou hij zelfs de herinnering aan wat er die dag was gebeurd verdringen.’ Het hele gezin was verbijsterd; Antonio verloor niet alleen zijn dochter, maar langzamerhand ook zichzelf en zijn verstand.

Gildo bracht zijn vader naar huis en besloot toen samen met zijn vriend Cesare naar de Chiesa della Santissima Trinità te gaan. Daar kregen ze te horen dat de pastoor van de kerk, Don Mimì, die middag ook de stad uit was. Hij was op retraite in het kuuroord Fiuggi en kwam pas over een paar dagen terug. De twee vrienden dwaalden door de lege kerk op zoek naar een teken van Elisa. Het was er koel en stil; de lege kerkbanken en galmende voetstappen maakten Gildo’s gemis alleen maar erger. Hij probeerde een deurtje te openen, maar dat was op slot. Hij kreeg te horen dat de bovenverdiepingen van de kerk bij afwezigheid van Don Mimì niet toegankelijk waren.

Weer thuis zag Gildo groepjes mensen voor de voordeur staan. Een meisje stapte vastberaden op hem af.

‘Ik ben de zus van Danilo,’ zei ze strijdlustig. ‘Er worden vreemde dingen verteld over mijn broer. Hij heeft niks misdaan.’

‘Hij verzwijgt de waarheid,’ zei Gildo koeltjes. ‘Hij heeft mijn zus gesproken vanmorgen, en sindsdien heeft niemand haar nog gezien.’

Het meisje wilde hem onderbreken, maar Gildo vroeg met klem naar Danilo’s telefoonnummer in Napels.

‘Er is daar geen telefoon,’ zei ze, ‘en hij moet studeren. Hij heeft morgen examen.’

‘Ik wil weten wat er met mijn zus is gebeurd,’ zei Gildo. De urenlang opgekropte spanning ontlaadde zich en hij greep het meisje bij de pols.

‘Mijn broer heeft niets misdaan,’ zei ze. Ze trok haar arm los en liep weg.

Gildo keek haar na en verbaasde zich erover dat mensen meer bekommerd waren om hun reputatie dan om de waarheid. Een paar uur na de verdwijning van Elisa werd haar wanhopige familie al behandeld als een stelletje lastpakken en herrieschoppers die de rust in deze slaperige provincie verstoorden. Meer dan eens werd de telefoon erop gegooid, kregen ze de deur in hun gezicht en hadden ze te maken met laatdunkende politieambtenaren die nergens van wisten.

Hij besloot terug te gaan naar de questura, het politiebureau. Hij moest boven wachten; hij kreeg te horen dat de recherche erop was gezet. Hij werd aan een kruisverhoor onderworpen dat bijna drie uur duurde en moest antwoord geven op vragen over zijn familie, zijn zus, haar gewoonten, haar vrienden, haar relaties, haar geheimen. Hij werd uitgehoord over de kleinste details uit hun gezinsleven. Het hele wankele onderzoek draaide zo te zien rond de Claps, alsof zij verantwoordelijk waren voor Elisa’s verdwijning. Gildo wond zich op terwijl hij de rechercheur ervan probeerde te overtuigen contact op te nemen met Danilo Restivo in Napels en hem te verhoren. De man glimlachte neerbuigend en ging gewoon door met zijn ondervraging: hij wilde meer details over Elisa, haar ouders en haar broers.

Gildo ergerde zich aan het aplomb van de man. Bedaard stelde hij irrelevante vragen en wilde telkens weer weten wat Elisa aanhad, wat voor iemand ze was.

‘U moet Restivo ondervragen, Danilo Restivo,’ drong Gildo wanhopig aan. ‘Hij was bij haar. Hij is labiel. Iedereen weet dat hij niet goed bij zijn hoofd is. Hij heeft zelfs een snee in zijn hand. U moet met Restivo praten.’

De rechercheur luisterde en maakte aantekeningen. Zijn manier van doen moest gezag en ernst uitstralen. De rechercheur en zijn superieuren konden zelf wel uitmaken wie ze moesten ondervragen. Ze lieten zich door geschrokken familieleden niet onder druk zetten.

‘U moet Restivo te pakken krijgen.’ Gildo kon zich nauwelijks beheersen. ‘Hij heeft haar voor het laatst gezien.’

‘Er is geen haast bij,’ zei de agent kalm. ‘Zodra er een onderzoeksrechter is aangewezen, zal die het geval van die Restivo onderzoeken.’

Toen Gildo weer buiten stond, was het donker. Hij besefte met afgrijzen dat zijn zus die avond niet zou thuiskomen. De hele nacht dwaalde hij door de stad met Luciano en hun vrienden. Hij voelde zich uitgeblust. Het was koud en de enige mensen die hij zag, waren andere vrienden die ook naar haar op zoek waren en langzaam door de stad reden of de zijstraatjes, hoekjes en achterafsteegjes afspeurden. Als ze elkaar kruisten, wisselden ze beteuterde blikken en schudden zwijgend het hoofd omdat er geen nieuws was; ze hadden haar niet gezien. Soms viel er één woord: ‘Niente.’ Dat was alles. ‘Niente’ – niets.

‘Dat “niets” klinkt op den duur erger dan het allerslechtste nieuws,’ zou Federica Sciarelli jaren later schrijven. Zij presenteert Chi l’ha visto?, een Italiaans opsporingsprogramma op tv. ‘Want dat niets sleep je overal met je mee, dag na dag, maand na maand, jaar na jaar. Je moet natuurlijk verder, maar er drukt een last op je, op je hart, je hoofd, zelfs je spieren – op je hele lijf. Je gaat door, maar niets is nog hetzelfde.’

Bij de Claps stond de telefoon roodgloeiend, en elke keer dat er iemand belde, waren de spanning en een spoortje hoop voelbaar. Misschien is zij het die belt, dacht Filomena dan. Of misschien hebben ze iets gruwelijks ontdekt. Meestal waren het vrienden die wilden weten of Elisa al terug was en of ze misschien iets konden doen. Journalisten belden voor een quote of informatie. Maar hoe vaak ze ook werden gestoord, te midden van alle drukte was er een groot gemis.

Die avond gebeurde er voor het eerst iets wat de maanden daarna nog vaak zou gebeuren: de telefoon ging en iedereen keek op, in de hoop dat het goed nieuws zou zijn, of in elk geval nieuws. Maar telkens als ze opnamen, de hele avond en nacht door, klonk er aan de andere kant van de lijn alleen een lange stilte.

‘Pronto,’ zei Filomena. ‘Pronto. Chi è?’

Niets. Ze hoopten dat de stilte een lichtpuntje betekende: misschien was het iemand die nieuws had, maar bang was om het te delen. Maar in de maanden die volgden zouden die vreselijke, spottende telefoontjes doorgaan en zou die hoop in frustratie veranderen. Wie er ook belde, hij leek zich te verkneukelen in hun verdriet en hun wanhoop.

Niemand wilde die avond naar bed gaan. Het had geen zin om te proberen in slaap te komen of wat te rusten. Het zat er gewoon niet in. Uiteindelijk werd er niet meer gebeld. De lichtjes van de stad gingen langzaam uit. De eerste van vele lange, donkere nachten voor de Claps was begonnen. Niemand sliep. Een gevoel van onmacht overheerste, het gevoel dat ze Elisa op geen enkele manier konden helpen. Ze dachten alle vier dat het wellicht al te laat was. Die vrees spraken ze niet uit. Tegen elkaar zeiden ze dat ze de hoop niet moesten opgeven, dat ze al het mogelijke moesten doen om haar te vinden. Maar ze wisten dat ze flink in de problemen zat – als ze nog leefde. En dat zij niets konden doen.

Vooral Filomena vreesde het ergste. Ze wist zeker dat er iets vreselijks was gebeurd, dat haar geliefde dochter was omgebracht. Er was geen andere verklaring denkbaar. Restivo was in alle opzichten verdacht en onbetrouwbaar. Iedereen kende zijn reputatie. En dan die snee in zijn hand, en de bespottelijke verklaring dat hij van een roltrap was gevallen. Quel fetente, dacht ze. De smeerlap.

*

De volgende dag, maandag, bracht geen goed nieuws. Luciano ging naar een vriend die een drukkerijtje had en samen drukten ze honderden affiches met Elisa’s gezicht en een dringend verzoek om informatie eronder. Samen met zijn vrienden ging hij die in de hele stad ophangen, bij bushaltes en in de buurt van het station. Ondertussen nam Gildo Elisa’s dagboeken en schriften ter hand. Hij keek er weemoedig naar en aarzelde even: hij wilde niet in haar persoonlijke spullen snuffelen, maar hij wilde ook geen belangrijke aanwijzingen missen dat ze ergens in betrokken was. Hij ging zitten en sloeg de dichtbeschreven bladzijden langzaam om. Het werd hem te veel. De spanning en het slaapgebrek sloegen toe, en hij snikte geluidloos toen hij de onschuldige, sentimentele dagboekaantekeningen zag. Elisa had twee bladzijden volgeschreven over de breuk met haar Siciliaanse vriend Luca. Toen zag Gildo ineens iets wat zijn aandacht trok. Het was een verwijzing naar Danilo.

Er stond: ‘Vanavond hield hij me weer tegen in de Via Pretoria. Ik heb nog geprobeerd hem te ontlopen, maar zoals altijd kwam hij me achterna. De anderen hebben me aangeraden niet te vertrouwelijk met hem om te gaan, maar eigenlijk vind ik het zielig voor hem, hij is een beetje vreemd en als ik hem zie, is hij bijna altijd in zijn eentje. Ik heb een ommetje met hem gemaakt en ben ervandoor gegaan met een smoes…’ Gildo staarde naar de bladzijde; hij wist nu zeker dat Danilo Restivo de sleutel vormde tot de hele zaak. Hij herinnerde zich dat Danilo Elisa had gebeld op de avond voor haar verdwijning, op zaterdag. Eliana had de vorige dag verteld dat Danilo Elisa een cadeautje had willen geven omdat ze was geslaagd voor haar herexamens. Om die reden had Danilo gebeld en daarom ook had hij Elisa willen zien.

Maar terwijl Gildo over Danilo Restivo nadacht, diende een nieuw, zonderling personage zich aan. Angelica, een vriendin van Elisa, zei dat ze hem iets moest vertellen, dat ze ergens over had lopen denken omdat ze het zo raar vond.

‘Ga door,’ zei Gildo, die zich aan elke strohalm vastklampte.

Angelica zei dat ze iedereen had gebeld die ze de dag ervoor in het stadscentrum had gezien, iedereen die ze in en rond de kerk had gezien waar Elisa had afgesproken met Danilo Restivo. Zo had ze een zekere Eris Gega gezien, een jonge Albanees. Hij was een van de mensen met wie Elisa en zij optrokken in de buurt. Ze hadden elkaar ontmoet op een zomerkamp van de Kerk. Hij was wat ouder dan zij; ze schatte hem twintig. Angelica herinnerde zich dat hij een shirt met korte mouwen in een lichte kleur en een groene broek had aangehad.

Na tientallen vruchteloze telefoontjes besloot Angelica nog iemand te bellen. Toen ze Eris uiteindelijk te pakken kreeg, vertelde ze hem waarvoor ze belde.

‘Heb je het gehoord van Elisa? Ze wordt sinds gisteren vermist.’

‘Ik weet het,’ zei hij.

‘Ik vroeg me af of je misschien van haar had gehoord of haar had gezien.’

‘Hoezo?’ vroeg hij defensief.

‘Ik heb je gisterochtend op het plein gezien. Ik vroeg me alleen af of je iets had gezien.’

‘Ik ben gisteren niet op het plein geweest.’

Angelica deed haar ogen even dicht en probeerde zich precies te herinneren wat ze had gezien. ‘Ik dacht dat je daar met Marco was…’

‘Nee, gisteren niet.’

Angelica nam afscheid en staarde naar de telefoon. Ze wist zeker dat ze hem had gezien. Het was vreemd dat hij dat meteen ontkende. Hij kon toch niet al zijn vergeten wat hij een dag eerder had gedaan? Ze ging ermee naar Gildo, die meteen de rechercheurs belde om hen op de hoogte te brengen van die tegenstrijdigheid.

Die middag werd de hele familie Claps op het politiebureau verwacht. Wat ze te horen kregen, was ontstellend. De rechercheur zei dat ze zich verdacht hadden gemaakt door halsoverkop de stad vol affiches te plakken, flyers uit te delen en een oproep te laten uitzenden op een plaatselijke tv-zender. Ze kregen te horen dat ze kennelijk de aandacht van zich probeerden af te leiden en vast meer wisten dan ze tot dusver hadden laten merken. Ze moesten weer een verklaring ondertekenen en werden uitgeleide gedaan door een laatdunkende agent.

Op dat moment was Danilo Restivo op de terugreis van zijn toelatingsexamen in Napels. Hij zat in de bus op de lange, meanderende weg naar huis door Campanië en Basilicata. Bij de voorlaatste halte, vlak voordat de bus in het centrum van Potenza aankwam, zag hij zijn vader en nog iemand bij de auto staan. Ze gebaarden driftig dat hij gauw moest uitstappen, voordat de bus weer vertrok. Danilo greep zijn tas, liep door de bus naar voren en stapte uit.

Hij zag dat het zijn vader menens was. Danilo was een beetje bang voor hem. Hij wist niet waarom zijn vader hem samen met die man stond op te wachten.

‘Instappen,’ zei zijn vader bars, terwijl hij het portier openhield.

Danilo stapte in en zette zijn tas naast zich neer. De andere man ging voorin zitten, naast zijn vader, en draaide zich om naar Danilo.

‘Danilo,’ zei hij, ‘Ik ben advocaat. De politie staat je op te wachten aan de laatste halte om je op te pakken voor verhoor. Je vader en ik vonden het verstandiger om je er zelf heen te brengen, zodat we even kunnen praten over wat er gisteren is gebeurd.’

Danilo wist niet wat te zeggen, maar hij knikte.

‘Nou, wat is er gebeurd?’ vroeg de advocaat.

Restivo herhaalde het verhaal dat hij een dag eerder had verteld: dat hij bij de kerk met Elisa had afgesproken en dat ze tien minuten of een kwartier later weer was vertrokken. Hij had haar willen zien omdat hij iets wilde vragen over een vriendin van haar die hij leuk vond, Paola, maar die hem niet zag zitten. Hij wist niet wat hij moest doen: erachteraan gaan of het erbij laten. Elisa vond dat hij het erbij moest laten, zodat zijn vriendschap met Paola er niet onder zou lijden. Hij zei ook dat hij had opgemerkt ‘dat Elisa zich zorgen maakte, en ik weet niet meer in welk verband ze zei dat ze die ochtend door een man was lastiggevallen’. Hij was nog tien minuten gebleven om te bidden, zei hij, en toen naar een andere kerk gegaan, de San Michele, in de hoop er vrienden te treffen. Maar er was niemand en hij was naar huis gelopen, naar het appartement van zijn ouders in de Viale Marconi, bij het voetbalveld. Hij had een vreemde route gevolgd, langs de roltrappen in aanbouw tussen de Via Dante en de Piazza 18 Agosto. Hij was gevallen en had zijn hand, arm en heup bezeerd. Hij had zijn jasje om zijn gewonde hand gewikkeld en was naar huis gegaan. Daar zagen zijn zus Anna en haar vriend Giovanni hem en hij liet hun de snee zien. Die zag er niet ernstig uit, maar Anna raadde hem toch aan naar het ziekenhuis te gaan om de wond te laten schoonmaken. In de Fiat Panda van Giovanni reden ze met zijn drieën naar het San Carlo-ziekenhuis. Ze moesten een half uur wachten en het was bijna twee uur toen een dokter één hechting in zijn hand aanbracht.

De advocaat knikte en keek Restivo’s vader even aan om bevestiging te krijgen. Ze stelden hem de ene vraag na de andere met de bedoeling hem de details in zijn hoofd te prenten en op zoek te gaan naar onregelmatigheden of tegenstrijdigheden. Ten slotte brachten ze hem naar het politiebureau, waar Danilo werd ondervraagd door een inspecteur, Vito Eufemia.

Jaren later zou Eufemia zich herinneren dat Restivo hem ‘voorbereid, zakelijk, erg uitgekookt, nauwgezet in zijn antwoorden’ voorkwam. Restivo werd steeds opnieuw ondervraagd over zijn bewegingen van een dag eerder, en hij veranderde zijn verhaal niet. Hij herhaalde wat hij had gezegd tegen Luciano, tegen zijn vader en tegen de advocaat van zijn vader. Alle details bleven identiek, alleen voegde hij telkens als hij het verhaal vertelde allerlei feitjes, verfraaiingen en verduidelijkingen toe. De inspecteur vertrouwde het verhaal maar half en wilde dat Restivo de agenten bij de roltrappen liet zien waar en hoe hij was gevallen. Dat deed Restivo; hij hield vol dat hij de hele trap af was getuimeld en onderaan op zijn hoofd was terechtgekomen. Hij had zijn tanden en buik beschermd terwijl hij viel, en zo had zich volgens hem een stukje metaalplaat in zijn linkerhand geboord. Zijn bril was onbeschadigd, hoewel hij die halverwege de roltrap was kwijtgeraakt. Op de vraag wat hij daar eigenlijk te zoeken had, zei hij dat hij benieuwd was, dat hij de roltrappen een fascinerend staaltje techniek vond. Hij was er overigens een paar dagen eerder nog geweest met een jonge vrouw, Paola – iets wat zij vervolgens zou ontkennen.

In zijn rapport zou Eufemia schrijven dat Restivo’s versie van de feiten ‘extreem onwaarschijnlijk’ was; hij schreef over zijn ‘onbetrouwbaarheid’ en voegde eraan toe dat zijn hele reconstructie ‘onvoorstelbaar’ was. ‘De getuige kan duidelijk niet als geloofwaardig worden beschouwd, hetgeen zou kunnen wijzen op ernstiger feiten die hem wellicht rechtstreeks in verband brengen met de verdwijning van Elisa Claps.’

Terug in het politiebureau vroeg Eufemia aan Maurizio Restivo, Danilo’s vader, om de kleren in te leveren die zijn zoon de dag daarvoor had gedragen, een jas en een spijkerbroek. Restivo stemde toe en zei dat hij met Eufemia zou meegaan om de kleren thuis op te halen. Restivo, zijn vrouw en inspecteur Eufemia liepen naar hun auto’s. Eufemia hoorde toevallig Restivo’s vrouw tegen haar man zeggen dat de kleren van hun zoon al gewassen waren en op het balkon hingen te drogen.

Eenmaal thuis gaven Restivo’s ouders de inspecteur wat kleren.

Eufemia zei resoluut: ‘Ik heb ook de kleren nodig die op het balkon hangen.’

‘Hè?’

‘De kleren op het balkon… Die heb ik ook nodig.’

‘O ja.’ De zwarte ogen van Maurizio Restivo keken de inspecteur strak aan. ‘Ogenblik.’

Restivo liep naar binnen en belde zijn advocaat, Mario Marinelli.

Eufemia kon niet verstaan wat er gezegd werd vanaf de deuropening waar hij met zijn twee collega’s stond, en hoorde alleen Maurizio’s diepe, matte stem. Een paar minuten later kwam de man weer naar hen toe.

‘U hebt zeker wel een huiszoekingsbevel?’

‘Ik heb begrepen dat u erin toestemde de kleren te overhandigen. Het was dus niet nodig.’

‘Nu wel,’ zei Restivo resoluut en hij keek de brutale inspecteur laatdunkend aan.

Eufemia was van zijn stuk gebracht. Restivo leek bereid tot medewerking, maar wilde een huiszoekingsbevel zien zodra er naar specifieke kleren werd gevraagd. Dat was nogal een eis voor iemand die niets te verbergen zou hebben.

‘Prima, dan moet ik even bellen.’ Eufemia liep de trap af en belde zijn superieur bij de recherche, hoofdinspecteur Luigi Grimaldi. Grimaldi zei dat hij moest blijven waar hij was terwijl hij achter het vereiste huiszoekingsbevel aan ging, ondertekend door een onderzoeksrechter. Eufemia wachtte; het was hem nog steeds niet duidelijk waarom Maurizio Restivo eerst zo bereidwillig had meegewerkt om daarna de boel tegen te werken. Twintig minuten later belde Grimaldi Eufemia en droeg hem op terug te keren naar het bureau. De twee hadden een korte, verhitte discussie. Eufemia begreep niet waarom Danilo’s kleren, waar naar diens zeggen bloed op zat van zijn kleine verwonding, niet zouden worden geconfisqueerd. Hij ging zijn twee collega’s boven halen en moest met lege handen naar het bureau terugkeren.

Om half elf die avond legde Eliana De Cillis een verklaring af over de gebeurtenissen van de voorafgaande dag. Ze bevestigde alles wat ze tegen Gildo had gezegd over Elisa’s ontmoeting met Restivo. Op de vraag naar de relatie tussen Elisa en Danilo antwoordde Eliana: ‘Elisa kende Danilo Restivo sinds een paar jaar. Hij wilde iets met haar, maar zij was niet geïnteresseerd en hield hem soms op afstand. Hij bleef echter aandringen; hij belde en vroeg haar mee uit.’ Elisa, voegde ze eraan toe, ‘heeft me nooit in vertrouwen verteld dat ze van huis wilde weglopen of iets onberedeneerds van plan was… ze was een rustig type en had eigenlijk nooit problemen met haar familie.’

*

Voor de Claps werd het weer een onwerkelijke nacht, de tweede zonder Elisa. Inslapen lukte nauwelijks of helemaal niet. Het leek onvoorstelbaar en ongelooflijk dat iets dergelijks hun overkwam. Ze liepen in het donker door het huis, aten af en toe van wat er in huis was en zetten koffie.

Ze werden heen en weer geslingerd tussen actie en verlamming, pogingen iets nuttigs te doen en het gevoel dat alles nutteloos was. Er was niets wat ze konden doen, maar ze moesten toch íéts doen. Filomena bad, spreidde haar armen en zat met de handen in het haar van angst. Zodra het licht werd, probeerden Gildo en Luciano de energie op te brengen om te bellen, met mensen te praten, vragen te stellen. Ze gingen de straat op om affiches op te hangen en pareerden vragen van journalisten en rechercheurs. Gildo ging terug naar het politiebureau om te informeren naar de ondervraging van Restivo van de vorige dag, maar kreeg alleen wat algemene informatie.

Hun vader wilde Danilo te grazen nemen. Dat was het enige zinvolle dat ze konden doen, vond hij. Danilo moest boeten voor wat hij had gedaan. Inmiddels wisten ze allemaal bijna zeker dat Elisa niet meer naar huis kwam. Of in elk geval niet levend. En ze hadden het sterke vermoeden dat Danilo wist waarom. Antonio had de afgelopen uren aan weinig anders gedacht. Het enige waar hij aan kon denken, was die idioot onder druk te zetten om te praten of, als dat niet lukte, wraak te nemen. Hij wilde Restivo zo snel mogelijk te pakken krijgen. Alleen zo kon gerechtigheid geschieden voor zijn dochter. Restivo moest zo zwaar mogelijk boeten. Elisa was zijn kleine meisje geweest, zijn dierbare enige dochter. Ze was altijd een vaderskindje geweest: ze kwam naar hém toe als ze gevallen was of zich pijn had gedaan. Ze waren onafscheidelijk. Hij was misschien streng, maar ze had hem altijd weten te vermurwen. De laatste jaren was ze uitgegroeid tot een jonge vrouw en te oud geworden om nog op schoot te komen om te worden gekieteld. Maar die diepe band was gebleven. En nu had hij het gevoel alsof iemand zijn ingewanden eruit had gerukt. Er was een leegte gevallen, in huis en binnen in hem. En daar was Restivo verantwoordelijk voor, wist hij.

‘Waar woont die klootzak?’ vroeg Antonio.

‘Wie?’ De broers probeerden tijd te winnen. Ze wisten heel goed wie hij bedoelde.

Antonio keek hen aan. Hij zag dat ze het wisten. ‘Waar is hij?’

Het gesprek werd onderbroken doordat de telefoon ging. Wanneer dat gebeurde, stond alles stil. Ze keken ernaar en toen liep Gildo erheen en nam op. Het was iemand van de Tribunale dei Minori, de jeugdrechtbank, met het verzoek Elisa’s ouders zo snel mogelijk te zien. Filomena en Antonio trokken hun schoenen aan en fatsoeneerden zich wat. Toen Filomena in het voorbijgaan in de spiegel keek, zag ze dat de uitputting op haar gezicht te lezen stond.

Toen ze niet veel later terugkwamen, klampten ze zich zowat aan elkaar vast van radeloosheid. Ze zonken neer op de bank in de woonkamer en vertelden hun zonen in grote lijnen wat ze hadden gehoord.

‘Hij heeft een strafblad,’ zei Antonio voor zich uit starend.

‘Wie, Restivo?’

De ouders knikten. ‘In mei 1986 heeft hij twee kinderen geblinddoekt en hun handen achter hun rug vastgebonden. Ze waren niet ouder dan twaalf en veertien. Hij zei dat hij een verrassing voor ze had en nam ze mee naar een schuilplaats die hij ergens had. Toen trok hij latex handschoenen aan, sneed de jongste jongen in zijn nek met een broodmes en sloot ze daarna allebei in het hutje op. De jongen moest naar het ziekenhuis om de wond te laten hechten.’

‘Is hij toen gearresteerd?’

De ouders schudden allebei het hoofd. ‘Het voorval werd aangegeven, maar de kinderen en hun familie trokken de aanklacht in. Kennelijk heeft Restivo’s vader hun een miljoen lire betaald om het te laten rusten.’

‘Hoeveel zal hij ons willen betalen?’ mompelde Gildo grimmig.

Hoe meer feiten de Claps bijeensprokkelden, hoe meer ze ervan overtuigd raakten dat hun aanvankelijke vermoedens juist waren en dat Danilo Restivo verantwoordelijk was voor Elisa’s verdwijning. Maar elke keer was er weer iets wat twijfel zaaide en gingen ze weer geloven in de kleine kans dat er iets totaal anders was gebeurd. Die avond ging de telefoon terwijl ze zaten te tobben over Restivo’s strafblad. Net als altijd viel alles stil bij het eerste gerinkel en baden ze dat het goed nieuws was. Gildo’s tante, Rosetta, nam op.

Ze klonk zo ernstig dat de familie de oren spitste: ‘Nee, ik ben de moeder niet, ik ben Elisa’s tante.’

Rosetta draaide de telefoon weg van haar oor zodat iedereen kon meeluisteren. ‘Ik kom uit Montalto Uffugo. Elisa is hier bij ons. Het gaat goed met haar en u hoeft u geen zorgen te maken.’

‘Laat me met haar praten, geef me haar alstublieft even.’

‘Dat is niet mogelijk, signora. Ze voelt zich niet zo goed en kan niet aan de telefoon komen. Morgenavond bellen we op hetzelfde tijdstip terug. We willen haar vader spreken.’

De verbinding werd verbroken. Een tijdlang zei niemand iets. Er was een sprankje hoop dat Elisa nog leefde. Misschien was ze ziek of zat ze gevangen, maar dan leefde ze tenminste nog. Sommigen van hen durfden te hopen dat het waar was.

Tenslotte waren er nog meer redenen tot hoop. Op de maandag nadat Elisa vermist raakte, ondervroeg de politie om half elf een jongeman die in hetzelfde flatgebouw woonde als de familie Claps. Giuseppe Carlone beweerde dat hij haar zondag om tien over half twee had gezien voor bioscoop Ariston op de Gradinata 4 Novembre, de smalle trap die vanaf het flatgebouw van de Claps in de Via Mazzini naar het centrum leidt. Carlone wist zeker dat hij Elisa had gezien. In zijn beschrijving droeg ze een blauwe broek en een witte trui. Volgens Carlone kwam hij Elisa op weg naar huis tegen en groette hij haar, maar kreeg geen antwoord. Om kwart voor twee precies kwam hij thuis, vijf minuten nadat hij Elisa had gezien, dacht hij.

Gildo was niet overtuigd. Hij stond tussen half twee en tien voor twee op dezelfde trap, en heeft Carlone noch Elisa gezien. Carlone beweerde bij hoog en bij laag dat het die zondag was, dat hij zelfs naar de mis was geweest in de Chiesa della Santissima Trinità en daar tot een uur of een was gebleven, maar Elisa noch Danilo daar had gezien, en dat hij Elisa op de Gradinata 4 Novembre had gezien. Een andere jongeman, Massimiliano Carlucci, dacht dat hij haar rond tien over half een in de centraal gelegen Via Pretoria had gezien.

Er meldden zich meer mensen die ervan overtuigd waren dat ze Elisa hadden gezien lang nadat ze uit de kerk moest zijn vertrokken. Adelaide Masella, een vriendin van Elisa, wist zeker dat ze kort na half een Elisa en Eliana in de Via Mazzini had gezien. Adelaide zat in een auto met haar zus en moeder toen ze vast kwamen te zitten in het verkeer vlak voor nummer 69, het flatgebouw van de Claps. Adelaide beschreef in detail wat de meisjes aanhadden: Elisa ‘droeg een donkere broek in een blauwe kleur en een roze trui die naar wit neigde met een wijde kraag en driekwartmouwen. Ze speelde met een lichtroze sleutelhanger waarvan de rand wat donkerder was’.

Volgens haar zat Eliana schrijlings op haar Piaggio-bromfiets. ‘Die was blauw of zwart, een donkere kleur.’ Door alle details die Adelaide verschafte, kwam ze precies en geloofwaardig over: Eliana ‘hield de brommer in evenwicht met haar beide voeten op de grond en haar handen op het stuur. Om haar rechterarm had ze een witte helm die ondersteboven hing.’ Het probleem was: als Adelaide gelijk had, loog Eliana. Die hield vol dat ze Elisa niet meer had gezien nadat ze om half twaalf uit elkaar waren gegaan.

De speurders wisten niet wat ze moesten geloven, wie ze konden vertrouwen. Overal was Elisa door haar vrienden gezien: in de Via Pretoria, in de Via 4 Novembre, in de Via Mazzini. De tijdstippen waren niet met elkaar in overeenstemming te brengen. En kennelijk had niemand Elisa gezien waar ze had moeten zijn: in de kerk. Sommigen hadden waarschijnlijk een onschuldige vergissing begaan en een ander meisje met donker haar voor Elisa aangezien. Maar anderen wilden hen op het verkeerde spoor brengen, of waren gewoon idioten, vermoedden de speurders. Vanaf die eerste, ontzettend belangrijke dagen werd het onderzoek gehinderd door verkeerde informatie, door onopzettelijke of moedwillige leugens. Het onderzoek miste richting, zekerheden en duidelijkheid. Hoe viel het bijvoorbeeld te verklaren dat Eliana De Cillis, zoals ze een paar dagen later zou bekennen, de sleutel van Elisa had? Volgens haar had Elisa haar die gegeven, maar dat leek erg onwaarschijnlijk: Elisa had die sleutel altijd in haar zak.

De avond na het geheimzinnige telefoontje van de man die beweerde dat Elisa nog leefde maar zich niet goed voelde, ging het gezin rond de telefoon zitten. Allemaal wachtten ze tot die zou overgaan, tot de onbekende uit Montalto Uffugo zou terugbellen.

Een paar keer werd er inderdaad gebeld, maar die stem hoorden ze niet meer. Er belden geen kidnappers, er kwamen geen eisen om losgeld. Het verlossende telefoontje bleef uit. Kennelijk waren er mensen die aan het mysterie wilden bijdragen, die er plezier in schepten de spanning en onduidelijkheid rond de vermissing van een zestienjarige nog op te voeren. Een paar dagen nadat Elisa verdween, verscheen er een angstaanjagende graffitileus op een muur in het stadspark Montereale: ‘Ik had een poes die Alice heette, ze jankte te veel dus heb ik haar doodgemaakt. Elisa heb ik laten begraven met een steen erboven. Ik heb alleen mijn poes op mijn geweten. Waar is Elisa?’

Soms leek het alsof er misbruik werd gemaakt van de verdwijning van een tienermeisje om oude rekeningen te vereffenen en vijanden verdacht te maken. Getuigen meldden zich uitsluitend om iemand zwart te maken, zodat de recherche op het verkeerde spoor werd gezet. Er kwamen tips uit heel Italië, uit Seregno, Vaglio en Brindisi, maar geen ervan bleek betrouwbaar of leidde ergens heen. Een jonge vrouw, Elisabetta Postiglione, meldde zich drie dagen na de verdwijning en beweerde dat ze had gezien hoe Elisa gekidnapt werd door twee mannen die haar dwongen in een Renault 5 te stappen. Een vermoeden dat steeds terugkeerde in de jaren daarop was dat Elisa was ontvoerd en in de prostitutie was beland. Elisabetta beschreef de twee mannen, maar trok een week later haar verklaring integraal in. Het is niet duidelijk waarom ze haar verklaring aflegde en die vervolgens weer introk. Vier jaar later werd Elisabetta ontdekt in Apulië, als prostituee in handen van Albanese souteneurs.

Terwijl de Claps niet alleen met Elisa’s afwezigheid worstelden, maar ook met de eindeloze stroom tips en valse hoop, werd Luciano opgeroepen voor militaire dienst. Hij zou in Persano worden gestationeerd, zo’n 100 kilometer van Potenza. Gildo was radeloos: niet alleen was hij zijn zus kwijt, hij moest het ook zonder zijn jongere broer doen, net nu hij hem nodig had. Gildo bracht Luciano naar de kazerne, en ze hadden het uitgebreid over Elisa en hun ouders. Ze maakten zich allebei zorgen over hun vader. Die leek afwezig, alsof hij het allemaal niet wilde weten. Hij had aanvankelijk zelf met Danilo Restivo willen afrekenen, maar nadat zijn familie hem had tegengehouden, was hij steeds meer in zijn schulp gekropen. Hij leek oud geworden, somber en verlamd doordat al hun moeite voor niets was. Hun moeder Filomena was daarentegen vastbesloten en strijdlustig, en zat vol woede en energie. Gildo omhelsde Luciano voor de kazerne en stapte toen weer in om aan de eenzame reis naar huis te beginnen. Vanaf dat moment zouden Gildo en Filomena het voortouw nemen in de strijd voor gerechtigheid.

*

Wat het zo moeilijk maakte voor de recherche en de familie Claps was het gebrek aan betrouwbare informatie. Door alle tegenstrijdige informatie en opzettelijke leugens was het onmogelijk erachter te komen wie de waarheid vertelde. Eliana had aan de rechercheurs de naam van een jonge Albanees genoemd met wie Elisa de laatste tijd was opgetrokken, een zekere Eris Gega. Ze beweerde dat ze elkaar wel zagen zitten, en Eliana zei dat Eris die zondag om half twee op de Piazza della Prefettura was geweest. Eris kwam oorspronkelijk uit Durrës, in Albanië. Hij was een van de vele Albanezen die na de val van het communisme in de vroege jaren negentig in Italië op zoek waren gegaan naar een beter leven. Eris was in juni 1991 met zijn ouders in Potenza aangekomen. Ze waren door de gemeente eerst in een hotel ondergebracht, het Miramonti, en daarna in een prefabwoning in het voorstadje Bucaletto. Hij had een tijd als leerling-monteur gewerkt en daarna een poosje in Bologna gewoond. Nadat hij in het voorjaar van 1993 naar Potenza was teruggekeerd, had hij Elisa ontmoet op een vakantiekamp van de parochie. Hij vond haar leuk en vroeg verkering, maar ze had gezegd dat ze al een vriend had, de Siciliaan Luca.

Eris Gega kon evenmin als veel andere getuigen en verdachten overtuigend opheldering geven over zijn doen en laten op de zondag waarop Elisa werd vermist. Hij sprak zichzelf tegen, veranderde zijn verhaal en raakte in de war. Bij de eerste ondervraging, op 22 september, beweerde hij dat hij de hele dag Bucaletto niet uit was geweest. Hij zou tot half een wat hebben rondgehangen bij een kerk daar in de buurt, naar huis zijn gegaan om te eten en daar tot een uur of zes zijn gebleven. Hij beweerde onder het eten te zijn gebeld door een vriendin van Elisa, die vroeg of hij haar had gezien. Hij werd opnieuw ondervraagd op 11 oktober en 3 december, en noemde toen vrienden met wie hij die zondag zou hebben doorgebracht. Hij verwees naar een bruiloft die in de kerk in de voorstad had plaatsgevonden.

Maar toen de recherche het verhaal ging controleren bij de genoemde vrienden, zeiden die allemaal dat hij niet in Bucaletto was geweest en dat ze hem ’s middags in het centrum van Potenza hadden gezien, bij een telefooncel ‘alsof hij op iemand wachtte’. Elisa’s vriendin Angelica en haar vriend Vincenzo zeiden allebei dat ze hem daar hadden gezien, tussen twaalf en half een. Zo ook Eliana De Cillis. Veel anderen beweerden dat ze hem die dag op een oldtimershow in het centrum hadden gezien. Later zou blijken dat de bruiloft in de voorstad waar hij bij was de zaterdag voor Elisa’s verdwijning had plaatsgevonden. Elisa’s vriendin Angelica had niet ’s middags gebeld, zoals Eris beweerde, maar in de vroege avond.

Ook Eris paste zijn verhaal over zijn doen en laten kennelijk herhaaldelijk aan. De rechercheurs begrepen niet waarom hij voortdurend dubieuze verhalen verzon. Als jonge, kwetsbare immigrant wilde hij misschien vermijden in een zaak verwikkeld te raken die langzamerhand de plaatselijke nieuwsmedia begon te domineren. Of wellicht probeerde hij zijn eigen betrokkenheid te verdoezelen.

Maar het belangrijkste was dat Eris Gega een witte Fiat Uno tot zijn beschikking had. Van die auto beweerden tal van getuigen dat ze hem die ochtend hadden gezien, met Elisa erin. In oktober vertelde een neef van Gildo, Angelo, over een man die zeker wist dat hij Elisa die zondag tussen half twee en tien over half twee had gezien. De man heette Ernesto Sonzogni. Gildo ging hem opzoeken, niet voor het eerst met de hoop dat het raadsel mede dankzij deze aanwijzing kon worden opgelost. Sonzogni beweerde dat hij Elisa in een Fiat Uno met een nummerplaat uit Matera had zien stappen, onder aan de trap die van de Via Ravenna naar de Via Mazzini leidde. Gildo was niet erg onder de indruk van de nieuwe getuige: hij had alcoholproblemen, bleef af en toe in het vage en haalde details door elkaar. Zijn versie van de feiten werd echter kennelijk bevestigd door een zekere Nolè. Ook hij had een jonge vrouw gezien die een witte Fiat Uno in werd geduwd. Toen de autoriteiten de tip natrokken, bleek dat Eris een Fiat Uno bezat en er één in bruikleen had van een Albanese vriend. Toen Sonzogni een video en een foto van Eris Gega te zien kreeg, was hij in het geheel niet overtuigd dat Gega de man was die hij uit de verte achter het stuur van de Fiat Uno had gezien, maar uiteindelijk gaf hij schoorvoetend toe dat Gega wat van hem weg had. Hij ondertekende een verklaring, en Eris Gega werd op 22 december 1993 gearresteerd.

*

Midden oktober liep er ook een onderzoek naar Eliana. Op 13 oktober verscheen ze voor het Tribunale dei Minori (de jeugdrechtbank). Eliana herhaalde al haar eerdere verklaringen. Dat ze in eerste instantie tegen Gildo had gelogen en niet had gezegd waar Elisa en zij naartoe waren gegaan en wat ze hadden gedaan, zou haar echter de das omdoen. Haar getuigenverklaring werd onbetrouwbaar geacht. Ze ontkende in alle toonaarden dat ze kort na half een in de Via Mazzini was met Elisa, waar hun vriendin Adelaide beweerde dat ze hen had gezien. Adelaide zei dat ze Eliana die ochtend op haar brommer had zien zitten en beschreef precies welke kleren ze droeg. Eliana zei dat ze haar brommer die dag thuis had gelaten.

Eliana was een van de hoofdrolspelers in de zaak, en in december raakte ze in een nog lastiger parket. Die maand kreeg de politie een anoniem telefoontje dat Elisa in Rome was gezien terwijl ze in elkaar werd geslagen en een witte Fiat Uno in werd geduwd.

‘Help haar en help mij,’ zei de beller zwakjes. Een specialistisch lab in Forlì herkende de stem van de beller als die van Eliana De Cillis. Waarom ze opzettelijk de rechercheurs zou misleiden en om hulp smeken, was onduidelijk. De enige verklaring zou kunnen zijn dat ze probeerde de aandacht van zichzelf naar de geheimzinnige Fiat Uno te verplaatsen.

*

Op 5 oktober, bijna een maand na dato, kwam de verdwijning van Elisa Claps op Chi l’ha visto?, een immens populair opsporingsprogramma. Een van de vele telefoontjes die het productieteam zoals gewoonlijk ontving, was bijzonder intrigerend. Een zekere Caterina Urciuoli belde vanuit Potenza.

Ze praatte uitgebreid over een jongeman die naar haar zeggen niet goed bij zijn hoofd was, een man die de zorgwekkende gewoonte had om achter in de bus haarlokken van meisjes af te knippen. In Potenza wisten veel mensen ervan; meisjes waarschuwden elkaar voor hem. Maar niemand had ooit geweten hoe hij heette. De naam die Caterina Urciuoli noemde, was bekend bij iedereen die bij het onderzoek betrokken was: Danilo Restivo.

De zoveelste aanwijzing, en weer werd de informatie niet geheel belangeloos aangedragen. De vrouw die de tip gaf, bleek de moeder van de vriend van Eliana De Cillis te zijn. Goed mogelijk dat ze haar burgerplicht doet, dacht Gildo, door de rechercheurs op de hoogte te brengen van Restivo’s bizarre haarfetisj; maar het kon evengoed zijn dat ze de aandacht wilde afleiden van haar zoon en zijn vriendin, die de hete adem van de politie in hun nek voelden.

Die aandacht werd prompt weer verlegd naar Danilo Restivo en zijn verslag van de gebeurtenissen die zondagochtend. Zijn versie van de feiten overtuigde de politie niet helemaal. Van alle mensen die op de bewuste zondag naar de mis waren geweest in de Chiesa della Santissima Trinità, had er niet één Elisa of Danilo gezien. De moeder van Elisa’s beste vriendin Angelica had ze niet gezien, de pastoor had ze niet gezien. Danilo’s verhaal over zijn val op de bouwplaats was absurd: rollend de hele trap afvallen klonk wel erg onwaarschijnlijk en de wond die hij had opgelopen viel niet te rijmen met zo’n val. Hij had de rechercheurs verteld dat hij de bouwplaats kende omdat hij er eerder was geweest met zijn vriendin Paola. Toen de speurders met Paola spraken, ontkende ze dat ze daar ooit met hem was geweest. Ze zei dat Danilo ooit tegen haar had opgeschept dat hij ‘als hij kwaad werd, in staat was iemand iets afschuwelijks aan te doen’. Misschien was het bluf, zei ze, en tegen haar was Danilo altijd beleefd gebleven. Maar terwijl de wanhopige zoektocht naar Elisa verderging, werd er steeds meer over hem geroddeld. Het was bekend dat hij vaak in kerken te vinden was om in het gevlij te komen bij priesters en kosters. Hij had eens gezegd dat hij over de sleutels van de San Michele beschikte en ‘alle geheimen’ van de kerk kende, aangezien hij die afsloot. Mensen begonnen van alles te herhalen dat ze hadden gehoord, alsof de hele stad het fluisterspelletje speelde: er werd beweerd dat Restivo ooit een meisje in een kamer boven de Chiesa della Santissima Trinità had opgesloten en dat ze de deur moesten inbeuken om haar te bevrijden. Iedereen had het over zijn obsessie met het afknippen van meisjeshaar.

*

Het onderzoek was in handen van een jonge onderzoeksrechter, Felicia Genovese. Ze ging langzaam en behoedzaam te werk en was beleefd maar kortaf tegen de Claps. Gildo was teleurgesteld dat ze zo weinig haast leek te hebben, vooral waar het Restivo betrof, en hij begon alle nieuwe informatie naar maresciallo Vincenzo Anobile te brengen, lid van een rivaliserende politiemacht: de carabinieri. Naast Anobile en Genovese zaten er ook twee politie-inspecteurs op de zaak, Vito Eufemia en Donato Pace, onder leiding van recherchechef Luigi Grimaldi.

Tegen Kerstmis 1993 was echter nog steeds weinig vooruitgang geboekt. Gildo en Filomena vroegen een gesprek aan met de hoofdcommissaris, Antonio Mastrocinque. Zodra ze zijn kantoor binnen waren gelaten, begon Filomena vragen op hem af te vuren. Ze wilde weten waarom er niet meer onderzoek werd gedaan naar Danilo Restivo en waarom hij niet werd aangehouden. De hoofdcommissaris deed ontwijkend en was onbeleefd; het was duidelijk dat hij zich ergerde aan de verbetenheid en het ongeduld van de Claps. Uiteindelijk kwam hij overeind en zei: ‘Mevrouw, wat wilt u eigenlijk? Wanneer zult u begrijpen dat uw dochter van huis is weggelopen? Wat kunnen wij daaraan doen?’

Gildo en Filomena stonden perplex. Maandenlang hadden ze de arrogantie en incompetentie van de speurders verdragen. En nu zeiden die imbecielen dat er niets te speuren viel en dat Elisa, hun geliefde dochter en zus, gewoon van huis was weggelopen. De maanden van spanning en woede ontlaadden zich toen Filomena zich vooroverboog, een schoen uittrok en die naar de man gooide. Hij begon te schreeuwen dat hij ze allebei zou laten arresteren. Filomena liet zich niet uit het lood slaan en maakte hem goed duidelijk wat ze van hem en zijn collega’s dacht. Even lieten ze hun gevoelens de vrije loop en gilden door elkaar heen zonder naar elkaar te luisteren. Toen stormden Grimaldi’s ondergeschikten de kamer binnen, werkten Filomena en Gildo de deur uit en escorteerden hen terug naar het parkeerterrein. Eenmaal in de auto snikte Filomena onbedaarlijk, terwijl Gildo door de voorruit staarde. Door de tranen van zijn moeder werd hij nog bozer op de rechercheurs die zijn zus zouden moeten vinden. Jaren later zou hij schrijven:

Het valt nauwelijks uit te leggen wat zoiets met je doet: de afwezigheid, het slopende gemis, het eindeloze wachten, de hoop die opflakkert en dan weer dooft, de emotionele achtbaan. Enerzijds leidde logisch redeneren steeds meer tot conclusies die niemand van ons hardop durfde uit te spreken, anderzijds hielden we tegen beter weten in rekening met de wildste hypotheses, in de valse hoop dat Elisa ergens nog in leven was en dat alles binnenkort voorbij zou zijn. Intussen regen de dagen, weken en maanden zich aaneen en werd de hoop dat Elisa zou terugkeren steeds kleiner.

Het leven ging door, maar zou nooit meer hetzelfde zijn. De Claps kwamen de dag door op de automatische piloot en deden net hetzelfde als altijd, maar mechanisch, zonder de concentratie of het gevoel van vroeger. De enige reden om door te gaan was de strijd voor Elisa. Al het andere was onbelangrijk. Die vreselijke onzekerheid was in veel opzichten erger dan de gevreesde mogelijkheid dat Elisa nooit meer naar huis zou komen. Elisa’s familieleden wisten bijna zeker dat ze dood was, maar ze moesten ook met de aanhoudende stroom ingewikkelde theorieën en exotische verklaringen zien te leven; ze moesten elk mallotig idee en opzettelijk zijspoor of depistaggio nagaan. Ze hadden niets tastbaars, geen bewijs van wat ze wisten of van wat hun gevoel hun zei. En terwijl sommigen genoegen leken te scheppen in het speculeren over het lot van Elisa, kon haar familie hun geliefde dochter niet eens begraven, laat staan gerechtigheid laten geschieden. Elisa’s vader had op zijn manier wraak willen nemen, maar dat verboden zijn vrouw en zonen hem; ze wilden gerechtigheid via de geijkte weg en begonnen een lange, eenzame strijd om Elisa en haar moordenaar terug te vinden.

Ze merkten nauwelijks dat de tijd voorbijging. Gildo kon ineens vol energie zitten en ging dan alle mogelijke aanwijzingen na en liet de beelden van die vreselijke zondagochtend steeds weer de revue passeren. Hij ondervroeg Elisa’s vrienden meerdere keren, voor het geval hij iets over het hoofd had gezien. Hij zat politie en justitie achter de broek, oefende druk uit, drong erop aan dat ze meer deden. Maar daarna stortte hij in, uitgeput en ontgoocheld omdat hij weer inzag dat zijn moeite voor niets was geweest. Hij plofte neer op de bank, keek naar het journaal en besefte dat niet alleen voor zijn familie het leven veranderd was, maar ook voor de buitenwereld.

De naschokken van de Koude Oorlog waren nog voelbaar. Het geopolitieke machtsevenwicht was drastisch verschoven, waardoor op onverwachte plaatsen vrede ontstond, of juist gruwelijke conflicten losbarstten. Het moeizame vredesproces in Noord-Ierland was begonnen en werd geregeld gedwarsboomd door gewelddadige extremisten aan beide zijden. De herfst van 1993 was uitzonderlijk bloedig: bij een bomaanslag van de IRA in een viswinkel aan Shankill Road in Belfast kwam de bommenlegger, Thomas Begley, om, en met hem negen protestanten, onder wie vier vrouwen en twee kinderen. Er was verontwaardiging toen er foto’s verschenen van Gerry Adams, die vredesgesprekken was begonnen, terwijl hij de kist van de bommenlegger droeg. De wraak van de orangisten, een aanslag op het stille dorpje Greysteel, zou aan acht mensen het leven kosten. In een week tijd waren drieëntwintig mensen omgekomen. Ondertussen stond Rusland op de rand van een burgeroorlog. Boris Jeltsin had het parlement ontbonden omdat het zijn hervormingen tegenhield. De doema reageerde door een afzettingsprocedure tegen hem te starten, omdat hij onconstitutioneel zou handelen. Er kwam pas een eind aan de crisis toen het parlement met tanks werd bestookt en er straatgevechten ontstonden waarbij bijna tweehonderd mensen het leven verloren. Algerije zat midden in een bloedige burgeroorlog: er ontstonden steeds gewelddadiger splintergroepen van islamitische opstandelingen en er raakten legermilities betrokken bij de vuile oorlog. Ook in Egypte waren regelmatig fundamentalistische bomaanslagen met toeristen als doelwit. Een bom in het New Yorkse World Trade Center had in februari zes doden en meer dan duizend gewonden geëist, maar het islamitisch fundamentalisme was nog ver van ons bed en speelde zich voornamelijk in het Midden-Oosten af.

Italië was niet veel vreedzamer. Het land was in de greep van een surrealistische revolutie, waarbij een handvol rechters vastbesloten was de corruptie in de hoogste echelons van de macht te bestrijden. In het najaar van 1993 liep er een onderzoek naar bijna tweehonderd parlementariërs dat Mani pulite werd genoemd, ‘schone handen’. Ook bijna duizend zakenlieden en ambtenaren werden vervolgd. Elke dag was er wel een voormalig minister of premier die werd aangeklaagd en van zijn voetstuk viel; zo kwamen onder meer Giulio Andreotti en Bettino Craxi in beeld. Net als in Rusland hielden het parlement en de buitenwereld elkaar gegijzeld: verschillende pogingen om de parlementaire immuniteit op te heffen werden door politici geblokkeerd. Duilio Poggiolini, die twintig jaar directeur van de farmaceutische afdeling van het ministerie van Gezondheid was geweest, was representatief voor het hele corrupte systeem: zijn vrouw en hij bleken miljarden lire te bezitten; een deel ervan zat in een lila voetenbankje verstopt.

De crisis werd nog verscherpt door economische factoren. Een jaar eerder was de Italiaanse lire gedevalueerd. In 1993 daalde de consumptie voor het eerst sinds de oorlog, met 2,5 procent. Het bbp daalde met 1,2 procent. Het land zat met een gigantische schuld, en een hele reeks zakenkabinetten probeerde het de bittere pil te laten slikken die nodig was om het uit de recessie te halen. De bezuinigingen hakten er zo hard in dat de haveninspecteur van Venetië, Antonio Di Ciò, werd doodgestoken in zijn kantoor door een verbitterde vakbondsman.

De maffia voelde dat het land op de rand van de afgrond balanceerde en dat de politieke instabiliteit kansen bood, en pleegde een aanslag op de symbolische slagaders van de staat. In 1993 ontploften bommen in Milaan, Rome en Florence, met vele doden en verminderde geloofwaardigheid van de veiligheidsdiensten tot gevolg. In het najaar van dat jaar begonnen er details uit te lekken van de louche zaakjes van verschillende leger- en politiefunctionarissen. Terwijl Mani pulite een einde maakte aan de Eerste Republiek met haar oude zekerheden, doken er verhalen op van grootschalige onderhandse overeenkomsten tussen hooggeplaatste overheidsfiguren en de onderwereld. Op Sicilië werden corrupte rechters gearresteerd, en de loopbaan van geheim agenten als Francesco Delfino leek samen te vallen met veel raadselachtige gebeurtenissen van de voorbije dertig jaar. Zelfs hooggeplaatste militairen gingen in de fout: de vrouw van een kolonel, Donatella Di Rosa, onthulde dat het leger zo verontrust was door de instabiliteit dat er een coup werd georganiseerd. Niemand leek nog veilig. In Palermo werd een gerespecteerde priester, Pino Puglisi, vermoord vanwege zijn moedige optreden tegen de Cosa Nostra.

Met de dood van verschillende naoorlogse Italiaanse iconen leek het einde van een tijdperk in zicht. Pietro Barilla, de pastamagnaat uit Parma die van de zaak van zijn grootvader een wereldwijd merk had gemaakt, stierf in september, net als Edmondo Bernacca, die tientallen jaren lang de meest charismatische weerman van het land was geweest. Federico Fellini, een van de grootste filmregisseurs van de twintigste eeuw, was na een tweede beroerte in coma geraakt en stierf een dag na zijn vijftigste trouwdag. Bruno Pontecorvo, een Italiaans atoomfysicus die Enrico Fermi had geassisteerd en in 1950 naar de Sovjet-Unie was overgelopen, overleed in Dubna, even buiten Moskou.

De gevolgen van de val van het communisme waren duidelijk merkbaar in Italië. Niet alleen de oude communistische partij van het land verloor veel van haar geloofwaardigheid, dat gold ook voor de politieke partijen die de strijd tegen het communisme als belangrijkste bestaansgrond hadden. Begin jaren negentig stond zowel de christen-democratische als de communistische partij op instorten, niet in de laatste plaats omdat zowat het hele partijpolitieke stelsel van de Eerste Republiek in het corruptieschandaal verwikkeld was. Nieuwe politieke krachten kwamen op: in het noorden, met name in Lombardije en de Veneto, profiteerde de Lega Nord, een separatistische beweging, van de wijdverbreide afkeer van de traditionele Romeinse politiek. De leider van de Lega, Umberto Bossi, was een populistische volksmenner die niet vies was van gangstertaal. In dezelfde maand waarin Elisa verdween, zei hij: ‘De rechter die ons in het smeergeldschandaal verwikkeld wil zien, moet weten dat zijn leven evenveel waard is als de prijs van een kogel.’ Dat was de eerste aanwijzing dat het middel erger was dan de kwalen waar de Eerste Republiek aan leed. Enkele dagen later bleek uit een peiling van de publieke opinie dat 26 procent van de Italianen voorstander zou zijn van een belastingstaking, vanwege de onvoorstelbare corruptie van het politieke stelsel. Het was het zoveelste voorteken van een donkere toekomst, een aanwijzing dat een mogelijke uitweg voor de illegaliteit in de Eerste Republiek gewoon een ander soort illegaliteit zou zijn in de Tweede. Belastingontduiking werd ineens als bijna moreel juist beschouwd.

Half oktober, een maand na Elisa’s verdwijning, werd een tot dan toe strikt geheimgehouden partijprogramma onthuld dat een geheel schetste van politieke ideeën die erop waren gericht het overgrote deel van het electoraat aan te spreken. Het was opgesteld op basis van de resultaten van marktonderzoek, opiniepeilingen en focusgroepen. Het programma zag eruit als een advertentie, met zorgvuldig uitgekiende slogans en kernwoorden. Het zou aan het publiek worden gesleten door de meest charismatische en controversiële verkoper van het hele schiereiland: Silvio Berlusconi. Een paar weken later, op 5 november 1993, werd de landelijke ‘vereniging’ Forza Italia opgericht. Het was een slimme zet: niet alleen was er duidelijk een machtsvacuüm in het hart van de Italiaanse politiek, het bedrijf van Berlusconi, Fininvest, zat ook met gigantisch veel schulden. De regering van Carlo Azeglio Ciampi overwoog bovendien om paal en perk te stellen aan het bijna-monopolie van Berlusconi in de commerciële televisiewereld. Het leek een goed moment om de macht te grijpen en zo in één klap het land en zijn eigen imperium tegen dreigingen van buitenaf te beschermen. Voor velen was Berlusconi het ideale tegengif voor de grijze, strenge en soms onverkwikkelijke wereld van de christen-democraten. Hij was protserig, ondernemend, fascinerend en vooral: succesvol. Alles wat hij deed – in de bouw, op tv en in het voetbal – leek in goud te veranderen. Het was alsof de gebeden van het land werden verhoord.

Kortom, in zo’n tijd had het provinciale verhaal van een vermist tienermeisje weinig kans op ruimte in de landelijke kranten. Het verhaal van Elisa Claps was nog steeds meer een gezinsdrama dan een nationale of internationale tragedie, wat het in de loop der jaren wel zou worden. Terwijl de Claps hun eerste Kerstmis zonder Elisa doormaakten, leken zij en een handvol vrienden en familie wel de enigen die aan haar dachten.

*   ‘… gaandeweg zul je zien dat je niet meer alleen bent/ gaandeweg zul jij ook een trapje naar de hemel vinden/ onderweg zul je merken dat je hart sneller gaat kloppen/ je zult het zien, de liefde komt wel// en een liedje zal je leven niet veranderen, ook dit niet/ hoe komt het toch dat we doorgaan, onszelf voorhouden dat het nog niet voorbij is?/ hoe komt het dat ons hart wordt verscheurd door liedjes en liefde/ maar dat we alleen maar meer gaan zingen en liefhebben/ in de hoop dat het morgen beter gaat, in de hoop dat jij morgen ook/ gaandeweg zult zien.’