Frenk van Harreveld, Joop van der Pligt en Bastiaan Rutjens

DAT KAN GEEN TOEVAL ZIJN

De psychologie van ons bijgeloof

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de illustraties in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

© Frenk van Harreveld, Joop van der Pligt en Bastiaan Rutjens 2013
Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp Bureau Beck
Omslagillustraties © Zander Dekker
NUR 775
ISBN 978 90 468 1406 2
www.nieuwamsterdam.nl/datkangeentoevalzijn

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046814062

Inhoud

Voorwoord

Deel 1 Bijgeloof: wat, wie en wanneer

1. Wat is bijgeloof?

Wat is het (en wat niet)?

Soorten bijgeloof

De geschiedenis

Bijgeloof in verschillende culturen

Voorwoord

Dit boek bestaat uit drie delen en dat is niet toevallig. In het eerste deel omschrijven we bijgeloof en vergelijken het met geloof, religie en wetenschap. We noemen een aantal soorten bijgeloof, beschrijven de geschiedenis en laten enkele verschillen tussen culturen zien. In het tweede deel laten we zien dat psychologisch onderzoek duidelijk maakt wat de motieven zijn die tot bijgeloof kunnen leiden. Hoe gaan we om met onzekerheid, onvoorspelbaarheid en chaos? Wat maakt orde en voorspelbaarheid prettig voor mensen? Daarna bespreken we kenmerken van ons denken over patronen, samenhang en oorzaak-gevolg-relaties. Deze hebben gevolgen voor wetenschappelijke vooruitgang, maar kunnen ook hand in hand gaan met bijgeloof. Heeft bijgeloof zin? Levert het wat op, of bestaat bijgeloof uit zinloze, irrationele hersenspinsels die mensen een rad voor de ogen draaien, alleen maar tijd en geld kosten en tot veel ellende kunnen leiden? Of valt het wel mee en kan bijgeloof ook voordelen hebben? Dat zijn de onderwerpen die in het derde deel aan bod komen. In dat deel gaan we ook in op de toekomst van bijgeloof.

Waarom drie delen? Drie is een geluksgetal omdat het de Drie-eenheid afbeeldt. Helaas bevat dit boek meer dan zeven hoofdstukken; het geluksgetal zeven komt net zoals drie uit het christendom, maar wordt in het Westen gezien als het getal dat het meeste geluk brengt. Het aantal hoofdstukken in dit boek is negen. De eerste twee zijn onderdeel van het inleidende eerste gedeelte en gaan in op de vragen wat (is bijgeloof), wie (is vaak bijgelovig) en wanneer (ontstaat bijgeloof). Het tweede gedeelte kent vijf hoofdstukken die ingaan op magisch denken, patroonherkenning en het voorspellen van de toekomst, begrijpen en verklaren, het vermijden van spijt en het controleren van de toekomst. De hoofdstukken acht en negen vormen het derde deel en gaan over de voors en tegens van bijgeloof en de toekomst. Het lukte ons niet om hier nog een hoofdstuk aan toe te voegen om zo het getal tien te halen (het getal van de perfectie).

Het getal negen is wel geassocieerd met het streven naar waarheid en het begin van iets nieuws. Tijd om te beginnen dus.

Amsterdam, november 2012
De auteurs

DEEL 1

Bijgeloof: wat, wie en wanneer

‘Bijgeloof is de poëzie des levens’

– Johann Wolfgang von Goethe

‘Bijgeloof is vergif voor de geest’

– Joseph Lewis

1

Wat is bijgeloof?

Het is januari 2008 als de harde kern van supporters van voetbalclub N.E.C. de kleedkamer van de spelers bestormt uit woede over alweer een nederlaag. De Nijmeegse club is halverwege het seizoen afgezakt tot een gedeelde laatste plaats in de eredivisie en zojuist door het nietige PEC Zwolle uitgeschakeld in de KNVB-bekercompetitie. Aan het roer van de club in zwaar weer staat op dat moment trainer Mario Been (44). De geboren Rotterdammer heeft nog weinig ervaring als hoofdcoach en het bezweren van een crisis zoals die bij N.E.C. is grotendeels nieuw terrein voor hem. Het inzicht van trainer Been wordt danig op de proef gesteld.

Tijdens zijn carrière als speler twijfelde niemand aan het geniale inzicht van de middenvelder. Beens doelpunten waren vaak van grote schoonheid, zoals tijdens het WK onder de twintig jaar in 1983, waar hij eerst om drie Braziliaanse verdedigers heen slalomde om vervolgens met een bekeken lob de bal achter de keeper te plaatsen. Of zijn ongelooflijke doelpunt vanaf zestig meter afstand tijdens zijn eerste seizoen voor de Italiaanse club Pisa. Hoewel Been in 1984 met Feyenoord zowel de landstitel als de beker won, heeft zijn carrière als speler nooit de toppen bereikt die er op basis van zijn talent verwacht werden. Dat de verwachtingen niet uitkwamen is waarschijnlijk mede veroorzaakt door het eigenwijze gedrag van Been, die de reputatie had van een enfant terrible. Ook ontzag hij niemand met zijn soms wat vileine gevoel voor humor, zelfs zijn trainers niet.

Maar nu is hij dus zelf trainer en grappen zullen Super Mario niet door de crisis bij N.E.C. helpen. ‘Alles komt goed,’ beweert Been regelmatig in de kleedkamer en daarbuiten. Maar hoe? Hoe kan hij N.E.C. redden en daarmee laten zien dat hij geen pietje bell meer is, maar een serieuze trainer die in staat is een team op te bouwen en het, indien nodig, over een dood punt heen kan helpen?

Op het dieptepunt van deze crisis zit Been te eten in de Nijmeegse bistro De Bok. Per ongeluk gooit hij een busje tandenstokers om. Op zichzelf geen buitengewoon opvallende gebeurtenis, zou je denken, maar toch opvallend genoeg om door Been herinnerd te worden als zijn club dat weekend FC Utrecht met 2–0 verslaat. De volgende week neemt Been het zekere voor het onzekere en gooit voor de wedstrijd tegen Heracles weer een doosje tandenstokers om in de bistro. En jawel, er wordt weer gewonnen. Het zou toch niet...? Een ritueel is geboren en N.E.C. wint de ene na de andere wedstrijd. De zegereeks mondt uiteindelijk uit in een zesde plaats en een succesvolle strijd in de play-offs om Europees voetbal. In de fanshop zijn de ‘Alles komt goed’-sjaaltjes niet aan te slepen.

Niet alleen de tandenstokers zijn in de ogen van de bewierookte Been verantwoordelijk voor de wederopstanding van N.E.C. Zo gaat hij elke week naar café ’t Haantje in Rotterdam om daar stiekem een gesprekje te hebben met een foto van de legendarische Oostenrijkse voetballer en coach Ernst Happel. Een van de beroemdste uitspraken van deze trainer, die Feyenoord naar het kampioenschap en het Nederlands elftal naar de finale van het wereldkampioenschap voetbal leidde, was: ‘Kein geloel, Fußball spielen’. Ernst was dus een man van weinig woorden, maar praatte blijkbaar toch terug. ‘Ik heb het lang voor mijn omgeving verzwegen, maar Ernst heeft mij echt geholpen, zelfs tijdens onze Europese avonturen leek hij met mij mee te reizen,’ aldus Been.

Het omgooien van tandenstokers en het praten met de (foto van) Ernst Happel door Mario Been zijn voorbeelden van bijgeloof: alledaagse gedragingen waar magische krachten aan worden toegeschreven. Dit boek gaat over bijgeloof en we zullen ingaan op wat bijgeloof precies is en in welk opzicht het anders is dan bijvoorbeeld religieus geloof. We zullen laten zien wat voor soorten bijgeloof er over de hele wereld (en door de eeuwen heen) te vinden zijn; vooral streven we ernaar een psychologische verklaring te geven waarom mensen bijgelovig zijn. Hierbij wordt ook ingegaan op de vraag of bijgeloof ons helpt beter te functioneren of juist niet. We zullen een verklaring proberen te vinden voor het feit dat bijgeloof juist ook in onze moderne samenleving een grote rol blijft spelen. Dit boek probeert zo meer inzicht te geven in de manier waarop wij mensen naar de wereld kijken en haar proberen te begrijpen.

Wat is het (en wat niet)?

We beginnen dit boek met het bepalen wat bijgeloof eigenlijk is. Bijgeloof wordt wel omschreven als de overtuiging dat energie of informatie tussen dingen kan worden overgedragen, alleen omdat ze op de een of andere manier met elkaar verbonden zijn. Andere definities leggen de nadruk op de overtuiging dat gedachten op een bovennatuurlijke manier effect kunnen hebben op de werkelijkheid.¹ Cruciaal hierbij is het idee dat dingen veroorzaakt kunnen worden door bovennatuurlijke krachten en dat we door bepaalde gedachten, handelingen of rituelen deze krachten kunnen oproepen, bijsturen of juist neutraliseren. Bij bijgeloof wordt niet alleen gebruikgemaakt van allerlei handelingen en rituelen, ook voorwerpen en symbolen spelen een belangrijke rol.

VOORWERPEN

Er zijn talloze voorbeelden van voorwerpen die geassocieerd worden met bijgeloof. Denk bijvoorbeeld aan het konijnenpootje of het klavertjevier op het omslag van dit boek

Bij bijgeloof gaat het dus om bovennatuurlijke krachten, waardoor bijvoorbeeld het omgooien van een busje tandenstokers van invloed kan zijn op een voetbalwedstrijd enkele dagen later. Om het onderwerp goed af te kunnen bakenen moeten we ook bepalen wat bijgeloof níét is. Een van de auteurs van dit boek drinkt bijvoorbeeld altijd een glas tomatensap als hij in het vliegtuig zit en nooit tijdens andere gelegenheden. Dit is echter geen bijgeloof; hij denkt niet dat de kans op een vliegtuigongeluk wordt verkleind door het drinken van tomatensap. Hij denkt er bij andere gelegenheden gewoon niet aan. Gewoontes of rituelen kunnen dus wel bijgelovig van aard zijn, maar het hoeft niet. Pas als er bovennatuurlijke krachten aan worden toegeschreven, spreken we van bijgeloof. In het hoofdstuk over magisch denken gaan we daar verder op in (hoofdstuk 3).

Bijgeloof wordt vaak afgezet tegen wetenschappelijke inzichten. Wetenschap staat voor de menselijke rede, de rationaliteit; bijgeloof wordt vaak als irrationeel bestempeld. Later in dit boek (hoofdstuk 5) zullen we zien dat de grens tussen bijgeloof en wetenschap soms vaag is en dat iets wat eerst werd gezien als bijgeloof uiteindelijk leidde tot een wetenschappelijke ontwikkeling van formaat. In de historie zien we vaak dat verschijnselen die mensen niet begrijpen eerst worden gekoppeld aan bijgeloof en dat er langzaam een verschuiving plaatsvindt naar een wetenschappelijke verklaring. In de Egyptische Oudheid bijvoorbeeld werd tandbederf toegeschreven aan demonen of als straf voor het beledigen van een of meer goden. De goden werd ook verzocht te helpen bij het herstel van cariës door ‘de wormen uit de aangetaste tanden te trekken’. Hippocrates (460-357 v.C.) was de eerste die zei dat ziekte natuurlijke oorzaken had en behandeld moest worden door de menselijke rede te gebruiken (in plaats van bijgeloof). Dat was zo’n driehonderd jaar voor Christus, maar de wormtheorie zou nog lang voortleven.² Ook Antonie van Leeuwenhoek ontdekte met behulp van zijn microscoop wormachtige wezens die een rol zouden kunnen spelen bij cariës. Pas in de achttiende eeuw kwamen wetenschappers in de buurt van de huidige visie op tandbederf. De Fransman Pierre Fauchard (1678-1761) was de eerste die de ‘wormtheorie’ verwierp en hij wordt gezien als degene die de aanzet gaf tot de latere ontwikkelingen die de oorzaak van tandbederf leggen bij micro-organismen in de mond die het glazuur en het tandbeen beschadigen.

ZIEKTE EN DOOD

Er is veel bijgeloof rondom ziekte en dood. Zo zou je na het knoeien met zout ziekte kunnen afwenden door over de linkerschouder zout te gooien in de ogen van de duivel, die vanaf links mee zou kijken.

Kortom, we zien bij cariës een geschiedenis van enkele duizenden jaren waarbij in het begin zowel de oorzaak als de behandeling werd gezocht in bovennatuurlijke krachten. Dat duurde vele honderden jaren. Daarna werden minder bovennatuurlijke, maar helaas ook foute verklaringen voorgesteld en pas in de vorige eeuw ontstond meer zicht in de ware oorzaken van cariës.

Bovennatuurlijke krachten spelen ook een rol bij religie. Veel mensen die bidden voor de goede afloop van een vliegreis kunnen na de succesvolle landing moeilijk het schijnbare effect ervan verklaren met gangbare natuurwetten. Is religie dus ook bijgeloof? Is een speciale pen meenemen naar een examen hetzelfde als een beeldje van Jezus meenemen? In de ogen van de meeste atheïsten waarschijnlijk wel, omdat zij beide gedragingen als even onzinnig zien. Wat bijgeloof is, lijkt dus ook een kwestie van geloof. Maar toch is er een onderscheid tussen bijgeloof en religie.

HET EERSTE GEBOD

Bijgeloof wordt door sommige christenen gezien als een overtreding van het eerste gebod: ‘Gij zult geen andere goden naast Mij hebben’. Dit terwijl er in bijgeloof meestal helemaal geen rol is voor goden.

Op het eerste gezicht lijkt dat eenvoudig, want anders dan bij religie speelt een hogere macht (zoals God) niet per se een rol bij bijgeloof. Het onderscheid wordt echter ingewikkeld doordat bijgeloof vaak als verzamelterm wordt gebruikt. Een voorbeeld daarvan is dat mensen die een bepaalde religie aanhangen vaak geneigd zijn de meeste, zo niet alle andere religies als bijgeloof te beschouwen. Zo beschouwden veel protestanten de verering van beelden door katholieken als afgoderij. Diezelfde protestanten en katholieken vinden elkaar dan vervolgens weer in het neerkijken op het ‘bijgeloof’ van hindoes. In Europa werd het onderscheid tussen geloof en bijgeloof vaak ontleend aan de christelijke cultuur. Geloof voor de een was vaak het bijgeloof van de ander. Voor een atheïst zijn dit vervolgens weer voorbeelden van de pot die de ketel verwijt.

In het algemeen wordt vanuit de traditionele religies bijgeloof gezien als een gebrek aan vertrouwen in de goede bedoelingen van God. Waarom heb je immers nog een amulet nodig als God al voor je zorgt? De katholieke Kerk veroordeelde dan ook de verering van relikwieën, hoewel deze veroordeling met weinig kracht werd uitgevoerd gezien het enorme aantal relikwieën dat we vaak aantreffen in katholieke kerken en kloosters (zie ook hoofdstuk 3). Calvijn was strenger en vond bijgeloof ‘het werk van de duivel’.

ACHTERLIJKE DOCHTER

‘Bijgeloof staat tot religie zoals astrologie staat tot astronomie: de achterlijke dochter van een wijze moeder. Deze dochters hebben te lang de wereld geregeerd.’
  – Voltaire

Er zijn ook overeenkomsten tussen bijgeloof en religie. Dat is bijvoorbeeld het geval bij offers. De term ‘offer’ is afgeleid van het Latijnse offerre, aanbieden; meestal is het een geschenk dat wordt aangeboden aan een god, godin of goden. Het doel kan verschillen. Soms willen mensen ermee bedanken, soms hopen ze op een goede gezindheid en verwachten ze hulp te krijgen, dan weer zijn ze op zoek naar reiniging of vragen ze vergiffenis (een ‘zoenoffer’). Er zijn vele soorten offers. Voorbeelden zijn vuuroffers (paasvuren), geuroffers (mirre, wierook), geldoffers (munten in fonteinen), eerstelingoffers (een deel van de nieuwe oogst) en brandoffers (vee of andere dieren). Ook zijn er veel culturen waarin mensen werden geofferd. Offers zagen we bij de Grieken en Romeinen, in de Middeleeuwen (bij hekserij) en bij diverse indianenvolken zoals de Inca’s en de Azteken. De doelen konden heel concreet zijn (succesvolle oogst), maar ook veel abstracter (het behoud van de gemeenschap). Vaak werd preventief geofferd om de goden gunstig te stemmen. Soms werden volwassenen of kinderen die mogelijke negatieve dingen veroorzaakt hadden of zouden kunnen veroorzaken geofferd. De goden waren wel behulpzaam; deze mensen werden vaak door de goden zelf aangewezen.

Dat geloof en bijgeloof soms samengaan, zagen we bij verscheidene pausen die niet alleen gelovig maar ook zeer bijgelovig waren. Een paus komt nooit buiten zonder zijn rode slippers. Het geloof dat de deur uit gaan zonder dit schoeisel ongeluk zou brengen, is al vele eeuwen oud. Paus Bonifatius VIII had in 1303, wellicht als een modegril, zijn rode schoenen vervangen door een paar kekke, met goudbrokaat afgebiesde groene teenslippers. Een ongelukkige keuze zo bleek, want die dag werd Bonifatius in zijn paleis belaagd door handlangers van de Franse koning Filips de Schone en de paus overleed niet lang daarna. Sindsdien draagt elke paus de slippers, sommigen zelfs tijdens het slapen.

De dag in 1981 dat paus Johannes Paulus II geen rode slippers aandeed, werd hij meteen het slachtoffer van een moordaanslag. Het overleven daarvan schreef hij zelf toe aan het feit dat zijn schoenen weliswaar niet de traditionele rode waren, maar wel door dezelfde schoenmaker waren gemaakt. Maar voor de zekerheid deed hij daarna toch maar weer zijn rode slippers aan.

De rode schoenen van Paus Benedictus

Bijgeloof en religie vinden elkaar dus vaak. Veel vormen van westers bijgeloof, zoals het geloof dat zwarte katten ongeluk brengen, hebben een oorsprong in religie. In 2010 werden de boormachines van de Noord/Zuidlijn in Amsterdam nog ingezegend door een pastoor. Hij besprenkelde de boormachines en bouwvakkers met gewijd water en plaatste het beeld van Sint-Barbara, de schutspatrones van mijnwerkers en tunnelbouwers, voor de ingang van de boortunnel.

SNAKE HANDLING

In de Amerikaanse staat Georgia stond tussen 1941 en 1968 de doodstraf op snake handling, al is deze wet nooit toegepast.

Het raakvlak van religie en bijgeloof kent trouwens ook macabere vormen. In 1995 dwingt dominee Glenn Summerford zijn vrouw Darlene onder bedreiging van een pistool er tot tweemaal toe haar hoofd in een doos vol ratelslangen te steken. Zijn vrouw wordt herhaaldelijk gebeten, waarschijnlijk ook door het feit dat Summerford de ratelslangen probeerde te ontstemmen door met een loden pijp op de doos te slaan. Mevrouw Summerford overleeft de slangenbeten ternauwernood en haar man wordt veroordeeld tot 99 jaar gevangenisstraf wegens poging tot moord. Deze veroordeling lijkt voor de hand liggend, maar Glenn Summerford had naar eigen zeggen andere motieven voor zijn handelen dan het willen doden van zijn vrouw: hij wilde haar geloof testen. Summerford was ervan overtuigd dat een sterk geloof in God bescherming biedt tegen het slangengif. Snake handlers als Summerford beroepen zich hierbij op de Bijbel: ‘18 slangen zullen zij oppakken; en als zij iets dodelijks zullen drinken, zal het hun beslist niet schaden.’ (Markus 16:17-18).

Met deze bescherming lijkt het trouwens wel mee te vallen gezien het niet geringe aantal snake handlers dat overlijdt of verminkt raakt na slangenbeten. Ook de evolutionaire leercurve van snake handlers is bescheiden. Mark Wolford zag als tiener zijn vader omkomen als gevolg van een slangenbeet en hemzelf viel in 2012, een dag na zijn vierenveertigste verjaardag, hetzelfde lot ten deel.

Een vrolijke snake handler

Hoewel snake handling een religieus ritueel is, zullen veel mensen het toch als bijgeloof beschouwen omdat het evident in strijd is met de fysieke realiteit; volgens de eerdergenoemde definitie een kenmerk van bijgeloof. Dat is dan ook een van de dingen die bijgeloof niet alleen onderscheidt van religie, maar ook van spiritualiteit, het geloof in geesten, buitenzintuiglijke waarneming enzovoort. Bijgeloof gaat vooral over alledaagse zaken en minder om zingeving en buitenaardse zaken. Religie en andere vormen van spiritualiteit hebben ook betrekking op het geven van zin en betekenis aan het leven en hebben daardoor een andere psychologische functie dan bijgeloof. Voor zingeving moeten we over het algemeen niet bij bijgeloof zijn. De vraag wat bijgeloof dan wel te bieden heeft, staat hier centraal.

Soorten bijgeloof

Bijgeloof kent vele vormen en het is niet onze bedoeling om een encyclopedie van het bijgeloof te schrijven. Ondanks de vele uitingsvormen van bijgeloof is het wel mogelijk om bepaalde categorieën te onderscheiden. Veel bijgeloof heeft de vorm van door veel mensen gedeelde symbolen zoals zwarte katten, het getal dertien, gebroken spiegels en klavertjesvier. Dat zijn symbolen die door grote groepen mensen worden herkend en waarvan de betekenis wordt gedeeld. Veel van dergelijke gedeelde vormen van bijgeloof bestaan al heel erg lang en zijn onderdeel van de cultuur geworden. Het gebruik van amuletten die geluk moeten brengen, is bijvoorbeeld al terug te vinden in vroege beschavingen. Zwarte katten werden in de Middeleeuwen gezien als vermomde heksen en de afkeer van het getal dertien en gebroken spiegels is vermoedelijk deels terug te voeren tot vroege Egyptische en Romeinse beschavingen. We zullen straks verder ingaan op de geschiedenis van deze en andere vormen van bijgeloof.

In het Britse amusementspark Alton Towers is de achtbaan Thirteen recentelijk omgedoopt tot Fourteen.

Vrijdag de dertiende

Op vrijdag 13 augustus 2004 belt Florin Carcu uit het Roemeense Cluj naar zijn werk met de vraag of hij een dagje thuis mag blijven. Hij heeft een slecht gevoel over deze aflevering van de traditionele ongeluksdag en is bang dat hem iets ergs zal overkomen. Carcu’s baas hoort dat zijn werknemer geen smoesjes voor een kater aan het verkopen is maar oprecht bang is. Hij besluit Carcu de dag vrij te geven. Het mag helaas niet baten. Tijdens het zetten van koffie wordt Carcu in zijn keuken gestoken door een zeldzame wesp en overlijdt ter plaatse.

Vrijdag de dertiende wordt sinds ongeveer anderhalve eeuw gezien als een ongeluksdag door de combinatie van de op zichzelf al ongelukkige elementen, vrijdag en dertien. Er zijn verschillende theorieën over de reden waarom het getal dertien een ongeluksgetal zou zijn. Een daarvan is dat Judas een van de dertien aanwezigen was bij het Laatste Avondmaal en hij natuurlijk degene was die in ieder geval Jezus ongeluk bracht. Een andere verklaring is dat twaalf een perfect getal zou zijn en dertien deze perfectie tenietdoet. Vrijdag wordt al langer gezien als een ongeluksdag (in ieder geval al sinds de veertiende eeuw) en over de origine hiervan is ook uitgebreid gespeculeerd. Een van de verklaringen is dat vrijdag ongeluk brengt omdat het de dag zou zijn waarop niet alleen Jezus werd gekruisigd, maar de Romeinen sowieso nogal ijverig waren in het uitvoeren van doodvonnissen. Ook zou Adam en Eva op een vrijdag verzocht zijn de Hof van Eden te verlaten.

Het bijgeloof over vrijdag de dertiende vormde de inspiratie voor een succesvolle reeks horrorfilms

Naast het onfortuinlijke lot van Florin Carcu zijn vele voorbeelden te geven van opvallende ongelukken op vrijdag de dertiende, maar ongetwijfeld ongeveer evenveel op dinsdagen de zevende of donderdagen de achtentwintigste. Wel heeft het fenomeen een onmiskenbare invloed op de economie. Zo melden zich in de Verenigde Staten opvallend veel mensen zich ziek op deze ongeluksdag. Schattingen over de kosten van vrijdag de dertiende voor de Amerikaanse economie lopen uiteen tussen de 800 en 900 miljoen dollar per jaar. Ook zijn er andere gevolgen. Verschillende hotels in bijvoorbeeld de Verenigde Staten hebben geen dertiende etage en de meeste vliegtuigen hebben geen rij dertien. Een positief gevolg van het feit dat mensen extra voorzichtig zijn op deze ongeluksdag is dat in ieder geval in Nederland er op die dag minder verkeersongelukken plaatsvinden.

Andere vormen van bijgeloof zijn meer individueel van aard, vooral in de vorm van rituelen, zoals in het voorbeeld van Mario Been. Een ritueel is het uitvoeren van een bepaalde (serie) gedragingen om geluk af te dwingen of onheil af te wenden. Deze rituelen kunnen enorm dwingend zijn doordat degene wie het betreft er een sterke magische kracht aan toeschrijft. Deze rituelen kunnen zeer tijdrovend worden als degene die het ritueel uitvoert zich gedwongen voelt om het ritueel in de loop van de tijd steeds complexer te maken. Sommige mensen hebben daarbij de illusie dat complexe rituelen meer effect hebben dan simpele. Dit zien we ook terug bij de werking van placebo’s (zie hoofdstuk 8). We willen het onszelf ook niet te makkelijk maken natuurlijk!

Wanneer een ritueel niet het beoogde resultaat heeft, zal de uitvoerder vaak op zoek gaan naar een mogelijke fout in de uitvoering van het ritueel. Ergens tijdens de succesreeks van N.E.C. verloor de club van Excelsior ondanks de door Mario Been omgegooide tandenstokers. Een manier om het bijgeloof te handhaven is op dat moment het ritueel complexer maken, bijvoorbeeld door te bedenken dat hij deze keer per ongeluk cappuccino had besteld, terwijl het de keren dat het ritueel werkte om espresso ging. De volgende keer wordt het dus tandenstokers omgooien terwijl hij espresso drinkt, en zo verder...

Een ritueel zal wat dat betreft ook niet snel versimpelen. Stel dat een primitieve stam een zeer goede oogst heeft binnengehaald en veronderstelt dat dit het gevolg is van het offeren van tien maagden. Dan zal die stam in het daaropvolgende jaar waarschijnlijk niet besluiten om de goden te verzoeken en dit uit humanitaire overwegingen maar eens te beperken tot zes maagden. Rituelen zoals die van Been zullen dus ongewijzigd blijven of complexer worden zodra de uitkomst teleurstelt. We hebben nu dus twee soorten bijgeloof onderscheiden: ten eerste collectieve vormen van bijgeloof, waarbij het gaat om symbolen waarvan de betekenis gedeeld wordt door grote groepen anderen binnen een bepaalde cultuur; ten tweede meer individuele vormen van bijgeloof, vaak in de vorm van rituelen.

Een derde onderscheid is dat tussen positief en negatief bijgeloof, waarbij de negatieve vorm vooral draait om het voorkomen van akelige gebeurtenissen. Ook hier zien we vormen van bijgeloof die inmiddels onderdeel zijn van de cultuur. Voorbeelden hiervan zijn niet onder ladders door willen lopen, geen zout willen morsen of spiegels breken. De positieve vormen van bijgeloof zijn populairder en draaien om het bereiken van een gewenst doel, bijvoorbeeld door amuletten te dragen. In sommige gevallen worden aan die amuletten overigens meer capaciteiten toegeschreven dan het brengen van geluk.

Tijdens het wereldkampioenschap voetbal in Zuid-Afrika, in 2010, speelde een groot aantal spelers van het Nederlands elftal met zogenaamde balansbandjes. Deze werden verondersteld positieve gevolgen te hebben voor de prestaties van de spelers. Onderzoek heeft inmiddels uitgewezen dat er geen enkel objectief meetbaar effect van de balansbandjes is vast te stellen. In hoofdstuk 8 gaan we daar dieper op in. Kunnen amuletten effect hebben op onze prestaties en zo ja hoe? Gaan we echt beter presteren of worden we lui en gemakzuchtig en gaan we daarom juist minder presteren?

Geluksbrengers, amuletten en talismannen

We hebben hierboven onderscheid gemaakt op basis van bijvoorbeeld het positieve of negatieve doel dat van bijgeloof uitgaat. Ook het object van het bijgeloof kan zoals gezegd verschillen. Zo dragen mensen al eeuwen geluksbrengers, amuletten en talismannen bij zich. Hoewel al deze objecten ten doel hebben het goede af te dwingen en het slechte af te wenden, valt er wel een onderscheid te maken: geluksbrengers (denk aan klavertjesvier en konijnenpootjes) hebben als doel een soort magneet te zijn voor geluk.

Oom Dagobert en zijn geluksdubbeltje

Amuletten kunnen allerlei vormen hebben (vaak muntjes, mineralen en edelstenen, maar ook religieuze objecten, zoals kleine relikwieën of een kruis) en hebben als doel het vermijden van ongeluk. Aan amuletten worden vaak intrinsiek magische krachten toegeschreven, zoals het beschermen tegen het ‘boze oog’. Amuletten wenden het ongeluk af, ongeacht wie de eigenaar is. Bij talismannen ligt het wat ingewikkelder. Allereerst zijn talismannen op zichzelf gewone objecten zonder magische krachten. De magische krachten van de talisman ontstaan pas nadat deze door de drager via magische rituelen ‘geprepareerd’ is. Talismannen zijn meestal objecten van steen, metaal, hout of papier, waar spreuken op zijn geschreven. Vaak zijn die spreuken gebaseerd op het specifieke doel dat de drager wil bereiken.

Waarschijnlijk de bekendste talisman is de davidster, gemaakt van twee overlappende driehoeken. De punten van de naar boven wijzende driehoek representeren het vuur, de lucht en mannelijke energie. De punten van de naar beneden wijzende driehoek representeren het water, de aarde en de vrouwelijke energie. Koning Salomo zou deze ster als talisman hebben gedragen.

Bijgeloof blijkt meestal te maken te hebben met wat wordt voorgeschreven, oftewel dingen die je wel of juist niet moet doen. We moeten om ongeluk te vermijden bijvoorbeeld wel afkloppen op hout, maar juist niet onder een ladder door lopen. Ook bij persoonlijke rituelen zoals de tandenstokers van Mario Been bestaat het gevoel dat het iets is wat hij móést doen. Maar of het nou gaat om wat we doen of wat we laten, om wat we willen of juist willen vermijden, de meeste vormen van bijgeloof hebben direct te maken met ons eigen gedrag. In het tweede deel van dit boek zullen we proberen inzicht te geven in de functies van verschillende soorten bijgeloof. Eerst gaan we kort in op de geschiedenis van bijgeloof.

De geschiedenis

Zoals eerder gezegd kunnen we verschillende vormen van bijgeloof terugvoeren tot vroege beschavingen.³ Het voorspellen van de toekomst (onder meer met behulp van astrologie) was een belangrijke vorm van bijgeloof in het Romeinse Rijk, vooral toen er tijdens de oorlog met Carthago sprake was van veel onzekerheid binnen de samenleving. De Romeinse staatsman en filosoof Cicero betitelde het geloof in dergelijke profetieën als ‘superstitio’ (dat werd superstition in het Frans en later in het Engels). Het voorspellen van de toekomst was echter niet de enige vorm van bijgeloof waarmee de Romeinen zich bezighielden. Zo waren er veel vormen van hekserij en gebruikten ze toverspreuken om anderen fysieke schade toe te brengen. Dat deze klassieke vormen van voodoo niet altijd even effectief bleken, kwam wellicht doordat de beoogde slachtoffers vaak amuletten droegen om zichzelf te beschermen tegen boze spreuken, want ook amuletten waren al populair in deze periode.

Eerder hebben we al gezien dat gelovigen geneigd zijn afwijkende geloofsovertuigingen af te keuren door ze te bestempelen als bijgeloof. In het oude Rome was dit niet anders en kon het aanhangen van afwijkende geloofsovertuigingen (waaronder ook het vroege christendom viel) onaangename gevolgen hebben. Nadat het christendom zich had ontwikkeld tot de dominante religie binnen Europa, werden religie en bijgeloof steeds duidelijker gezien als elkaars tegenpolen; waar religie een beroep doet op goddelijke krachten, moet magie het vaak hebben van boze geesten en demonen.

In de late Middeleeuwen werd bijgeloof in toenemende mate strafbaar. Het maken van profetieën werd bijvoorbeeld gezien als een vorm van ketterij. Omdat het bestempeld worden als ketter in die tijd veelal noodlottige gevolgen had, werd het anderen beschuldigen van ketterij ook wel gebruikt om tegenstanders uit de weg te ruimen. Zo beschuldigde paus Johannes XII (1249-1334) een aantal franciscanen met wie hij in conflict was van ketterij, wat hen op de brandstapel deed belanden. Interessant is dat hij later tijdens zijn pontificaat zelf werd beschuldigd van ketterij; iets wat wellicht zijn carrière zou hebben beëindigd als hij niet voortijdig zou zijn overleden.

De Middeleeuwen staan niet bekend als een periode waarin mensen lang en gelukkig leefden. Halverwege de veertiende eeuw overleed een derde van de Europese bevolking aan de builenpest, maar ook ziekten als tyfus, malaria, dysenterie en difterie maakten veel slachtoffers. De geneeskunde was niet in staat dergelijke aandoeningen het hoofd te bieden, dus wendden velen zich tot magie en hekserij. Baat het niet, dan schaadt het niet, was waarschijnlijk de gedachte.

Helaas was voor velen het middel even erg als de kwaal, of zelfs erger. Hekserij werd gedurende de Middeleeuwen zeer hardhandig bestreden, niet in de laatste plaats omdat heksen mede de schuld kregen van de eerdergenoemde epidemieën. Vanaf 1450 vonden grootschalige heksenvervolgingen plaats in Europa; in de periode tot 1700 werden naar schatting tussen de 40.000 en 100.000 personen als heks geëxecuteerd. De als ijverig bekendstaande inquisiteur Heinrich Kramer maakte zelfs het zeggen dat hekserij geen ketterij was tot een vorm van ketterij.

Een goed gedocumenteerd voorbeeld zijn de heksenprocessen in Salem, Massachusetts (1692-1693). De aanleiding was simpel: drie meisjes uit deze kleine gemeenschap gedroegen zich vreemd nadat ze elkaar de toekomst hadden voorspeld. De zenuw- en stuiptrekkingen waren vreemd en nogal ernstig. Andere meisjes kregen dezelfde verschijnselen. Na ondervraging gaven ze de schuld aan drie vrouwen; een van hen bekende een heks te zijn. Een predikant moedigde de gemeenschap aan de vervolging stevig aan te pakken en in een periode van iets meer dan drie maanden werden uiteindelijk negentien personen geexecuteerd. Een twintigste ‘heks’ werd gedood door haar te verpletteren met een grote steen.

Heksenjacht zien we tot op de dag van vandaag in Afrika. Verschillende landen hebben na onafhankelijk van hun koloniale machthebbers te zijn geworden de mogelijkheid om heksen te berechten hersteld. Ook nu zien we weer dat hekserij als oorzaak van een gebeurtenis pas in beeld komt als andere verklaringen tekortschieten. Voorbeelden zijn onbekende ziekten of een plotselinge onverklaarbare dood. Bij ziekte gaan mensen eerst naar een dokter. Pas als dat niet baat, komt tovenarij of hekserij als mogelijke oorzaak aan bod. Vaak worden afwijkende en/of zwakke personen aangewezen door een ‘heksendokter’. Ze kunnen misvormd zijn, maar ook juist (te) succesvol. Net zoals in Europa het geval was, zijn het vrijwel altijd vrouwen en ook in Afrika worden weinig zachtzinnige opsporingsmethoden gehanteerd. Zo krijgen vermeende heksen gif toegediend en bepaalt de mate waarin de persoon ziek wordt de mate waarin zij schuldig is. Hoe zieker, hoe schuldiger. Het zoeken naar schuldigen is iets wat we meer zien bij bijgeloof. In hoofdstuk 5 komen we daarop terug.

Een heks in nood

In de Middeleeuwen was er ook sprake van allerlei vormen van meer alledaags bijgeloof. Deze waren vooral gericht op het voorspellen en beïnvloeden (meer daarover in het tweede deel van dit boek) van de toekomst. Zo hielden vele mannen er allerlei vormen van bijgeloof op na die te maken hadden met relaties met vrouwen. Als je destijds als man wilde dat een vrouw verliefd op je werd, was een mogelijke oplossing een bepaalde spreuk te schrijven op een houten staf, en de vrouw in kwestie daarmee drie keer op het hoofd te slaan en haar vervolgens te zoenen. Om erachter te komen of hun vrouwen vreemdgingen, plaatsten bijgelovige middeleeuwse mannen een magneet achter het hoofdeinde van het bed van hun vrouw. Mocht hun vrouw vervolgens ’s nachts uit bed vallen, dan had ze wat uit te leggen.

Tijdens de periode van de Verlichting (vanaf ongeveer halverwege de zeventiende eeuw) kwam meer ruimte voor wetenschap en rede. Binnen de verlichte intellectuele elite was de afkeer van bijgeloof groot. De filosoof Baruch Spinoza stelde in 1670 bijvoorbeeld dat omdat God de wereld én alle natuurwetten gemaakt heeft er geen reden voor hem kan zijn om zijn eigen wetten te ontstijgen. Wonderen waren overbodig, aldus Spinoza. Zo had ook hier, net als in de Middeleeuwen het geval was, de afkeur van bijgeloof een religieuze oorsprong. De Franse filosoof Diderot stelde zelfs dat bijgeloof schadelijker was voor het geloof dan atheïsme. Zo hielden de verlichte denkers er feitelijk dezelfde denkbeelden op na als de Romeinen: bijgeloof als het domme, onwetende broertje van het enige ‘echte’ geloof. Het rationalisme van Spinoza en Diderot had echter een beperkte allure en de menselijke behoefte te geloven dat er meer is tussen hemel en aarde leidde vanaf de negentiende eeuw weer tot een toename in bijgelovige rituelen. In deze tijd werden bijvoorbeeld seances om contact te zoeken met de doden populair. Ook binnen de orde van vrijmetselaars was er veel aandacht voor magie.

Bijgeloof is er dus door de eeuwen heen altijd geweest. De behoefte aan bijgeloof nam vooral toe in tijden van maatschappelijke onzekerheid (zoals in Rome) of ernstige dreigingen (zoals de builenpest), maar ook in relatief veiliger tijden was er sprake van bijgeloof.

GEESTEN EN TELEPATHIE

42 procent van de Amerikanen gelooft in geesten en 45 procent van de Britten in telepathie.

Ook in onze moderne maatschappij speelt bijgeloof een belangrijke rol. Dat beeld komt onder meer naar voren uit een omvangrijk onderzoek van de Britse psycholoog Wiseman uit 2003 dat heeft laten zien dat 77 procent van de respondenten (inwoners van Groot-Brittannië) zichzelf op zijn minst een beetje bijgelovig vindt.⁴ Een vergelijkbare studie in de Verenigde Staten van Amerika van zeven jaar daarvoor liet zien dat dit percentage daar wat lager lag: 53 procent. Of dit betekent dat de Britten bijgeloviger zijn dan de Amerikanen of dat de laatste groep in de tussenliggende periode ook bijgeloviger geworden is weten we niet, maar de percentages zijn hoe dan ook hoog te noemen. De tabel geeft een kort overzicht van de bevindingen van Wiseman.

Bijgeloof | percentage
Afkloppen op hout | 74%
Vingers kruisen | 65%
Niet onder ladders door lopen | 50%
Spiegels breken | 39%
Geluksamuletten | 28%
Het getal 13 | 26%

De meest genoemde soorten bijgeloof in Groot-Brittannië (Wiseman, 2003)

Zoals we in het eerste hoofdstuk hebben gezien, wordt bijgeloof vaak gedeeld met andere mensen die tot dezelfde cultuur behoren. De in de tabel meest genoemde vormen van bijgeloof uit het onderzoek van Wiseman kennen we ook in Nederland. Er zijn echter ook meer persoonlijke vormen van bijgeloof, vaak in de vorm van rituelen. Ongeveer een kwart van de Britse respondenten noemde dergelijke persoonlijke vormen van bijgeloof, variërend van altijd het huis via dezelfde deur verlaten als waardoor je binnenkomt tot zo snel mogelijk het toilet willen verlaten omdat een trage afhandeling zou kunnen leiden tot rampspoed en ellende.

Zoals we ook kort aangaven in het eerste hoofdstuk hebben veel vormen van bijgeloof een lange geschiedenis. Veel komen voort uit geloof en religie. Het kader hieronder laat een aantal voorbeelden zien.

Oorsprong van enkele bekende vormen van bijgeloof

Zoals te lezen in het eerdere kader over vrijdag de dertiende zijn er vaak verschillende verklaringen van hoe een bepaald bijgeloof tot stand gekomen is. Een aantal van de gangbaarste verklaringen voor de bekendere vormen van bijgeloof zijn de volgende:

Zwarte katten brengen ongeluk

ZWARTE KATTEN

Zwarte katten in het asiel hebben het niet makkelijk. Door de associatie met ongeluk hebben ze tweederde minder kans om mee naar huis te worden genomen dan witte katten.⁵

Katten hebben ongeacht hun kleur te maken met een wat ongelukkige reputatie. Van oudsher bestaat het idee dat duivels en heksen de gedaante van een kat aannemen, bijvoorbeeld omdat dit hun de mogelijkheid biedt om zich ongemerkt te verplaatsen. Dat zwarte katten het extra zwaar hebben, komt vermoedelijk doordat in het oude Egypte de godin Bast de vorm van een zwarte kat had. Christelijke priesters wilden alle vormen van het traditionele geloof uitwissen en overtuigden hun volgelingen ervan dat de zwarte kat behekst was.

Klavertjesvier brengen geluk

Eva zou bij het vertrek uit de Hof van Eden een klavertjevier hebben meegenomen. De vier blaadjes zouden geloof, hoop, liefde en geluk representeren.

Afkloppen op hout brengt geluk

Zowel binnen het christendom als bij de oude Germanen had hout goddelijke kenmerken. Binnen het christelijk geloof moesten mensen als ze overmoedig waren een houten kruis aanraken als herinnering aan nederigheid van Jezus. De Germanen dachten dat goede goden in bomen leefden. Als er sprake was van een dreiging in de vorm van een boze geest, moest je hout aanraken; dat was goddelijk. De boze geest zou vervolgens door het hout worden opgenomen.

Het breken van spiegels brengt ongeluk

Dit bijgeloof zou afkomstig zijn uit Romeinse tijden toen mensen dachten dat spiegelbeelden de ziel reflecteerden en dat het breken van een spiegel de ziel zou aantasten.

Hoefijzers brengen geluk

Heksen reizen natuurlijk vooral per bezemsteel. Een van de redenen dat zij dit doen, is dat ze een hekel hebben aan paarden. Het hoefijzer zou geluk brengen doordat het heksen afschrikt. Als je een hoefijzer vindt, moet je eerst een wens doen en het over je linkerschouder werpen en zonder om te kijken doorlopen. Wel eerst even bepalen of er niemand vlak achter je loopt...

Onder ladders door lopen brengt ongeluk

Een ladder die tegen een muur staat, vormt met die muur en de grond een driehoek die de heilige Drie-eenheid van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest zou representeren. Hier plompverloren doorheen wandelen zou oneerbiedig zijn en tot ongeluk leiden.

Een konijnenpootje brengt geluk

Konijnen gelden al eeuwen als dieren die zich vlot voort weten te planten. De vruchtbaarheid die met konijnen wordt geassocieerd, zou via een pootje moeten leiden tot veel kinderen, goede oogsten en (dus) voorspoed.

Bijgeloof in verschillende culturen

We hebben eerder gezien dat sommige vormen van bijgeloof al heel oud zijn. Het getal dertien is in het Westen bijvoorbeeld al eeuwenlang een ongeluksgetal, waardoor vliegtuigen geen rijnummer dertien hebben en veel hotels geen dertiende etage. Maar in China bijvoorbeeld wordt het getal vier met de dood geassocieerd (de uitspraak ervan, si, is in het Chinees vrijwel hetzelfde als die van het woord ‘sterven’).

CHINEES BIJGELOOF

Verschillende grote casinohotels in Las Vegas zoals mgm en Wynn spelen in op het bijgeloof van hun Chinese gasten en hebben geen etages met de nummers vier, veertien, vierentwintig, vierendertig en veertig tot negenenveertig.

Een illustratie van hoe sterk de Chinese afkeer van het getal vier kan zijn, vond in 2010 plaats in een onlinecasino toen de jackpot van 4444 dollar viel maar de Chinese winnaar het geldbedrag weigerde. Het getal vier wordt opvallend weinig gebruikt in prijzen van consumentenproducten en komt sinds kort ook niet meer voor op nieuwe Chinese nummerborden. Patiënten laten zich bovendien liever niet op de vierde van de maand ontslaan uit het ziekenhuis, maar wachten graag nog een dagje. Het laat zich raden dat dit op jaarbasis bij een inwoneraantal als dat in China een vrij dure grap is. Omgekeerd heeft onderzoek in Hongkong laten zien dat mensen juist bereid zijn om extra te betalen voor een kenteken met het (geluks)getal acht erin.

In deze Chinese appartementenflat is er geen vierde, dertiende en veertiende etage.

Meer in het bijzonder hebben onderzoekers gekeken naar autoveilingen tussen 1997 en 2009 en gevonden dat als er een acht zat in een viercijferige nummerplaat er 63,5 procent meer voor werd betaald dan als dat niet zo was. Een vier op de nummerplaat deed de waarde van de auto met 11 procent afnemen. Ook is gebleken dat waar in het Westen prijzen vaak eindigen op 95 of 99 om het goedkoper te laten lijken, in China veel prijzen op een acht eindigen. Ook kozen veel ondernemers 8 augustus 1988 (8/8/88) als startdatum voor hun onderneming.

Zo zijn er talloze voorbeelden te geven.⁶ Er zijn echter niet alleen verschillen in de verschijningsvorm van bijgeloof; culturen verschillen ook in de achtergronden van bijgeloof. Zo wordt in de Chinese cultuur (anders dan bij ons) geen strikt onderscheid gemaakt tussen de mens, de natuur en het bovennatuurlijke. Dit komt onder meer naar voren in de wijze waarop feng shui verweven is met het dagelijks leven. Feng shui (letterlijk ‘wind en water’) is een duizenden jaren oude‘Ik geloof niet in feng shui, maar ik gebruik het omdat ik er geld mee verdien.’
  – Donald Trump filosofie over hoe de relatie met onze omgeving van invloed is op ons geluk. Dingen die door de mens zijn gebouwd, zijn volgens feng shui per definitie niet harmonisch maar kunnen wel met de natuur in harmonie worden gebracht. In het geval van een huis bijvoorbeeld door het op de juiste manier in te richten. Tijdens de Culturele Revolutie van Mao Tse-tung werd feng shui verboden, maar tegenwoordig is het weer springlevend. Hoe belangrijk feng shui is voor Chinezen blijkt onder meer uit het feit dat sommige ondernemers feng-shuideskundigen inhuren om te bepalen of een kantoor op de juiste plaats gebouwd is om de wind en watergeesten gunstig te stemmen. Slechte feng shui kan zo zelfs tot leegstand van kantoorgebouwen leiden. Dat de invloed van feng shui op het bedrijfsleven ook tot het Westen reikt, blijkt onder meer uit het feit dat verschillende McDonald’s-restaurants in Californië hun inrichting hebben aangepast op basis van de aanbevelingen van een feng-shui-adviesbureau.

Het is overigens niet zo dat mensen in oosterse culturen per se bijgeloviger zijn dan in het Westen. Zo blijken Japanse honkballers over het algemeen minder bijgelovig te zijn dan hun Amerikaanse collega’s.⁷ Dit komt vermoedelijk doordat Japan en de VS respectievelijk collectivistische en individualistische culturen zijn. Binnen individualistische culturen worden vooral persoonlijke prestaties en unieke eigenschappen benadrukt, terwijl binnen collectivistische culturen mensen meer gericht zijn op samenwerking en de groep als geheel. Het bijgeloof zoals we dat eerder hebben gezien bij de rituelen van Mario Been was vooral gericht op wat hij als individu moest doen en minder op het team als geheel. Het relatieve belang van individuele prestaties maakt mensen in onze cultuur gevoeliger voor persoonlijke rituelen zoals bij Been.

Daarnaast hebben we gezien dat bijgeloof vooral een rol speelt als de factor geluk groot wordt geacht. In westerse culturen denken mensen meer in termen van kansen en geluk⁸, terwijl mensen in Japan meer geneigd zijn succes en falen toe te schrijven aan de mate van inzet. Je kunt als voetbaltrainer dus beter je best doen op het trainingsveld dan voor de wedstrijd busjes tandenstokers omgooien.

Bijgeloof in Korea: veel mensen geloven dat het in een afgesloten ruimte te verblijven met een ventilator (vooral ’s nachts) levensgevaarlijk is.

FORTUNECOOKIE

Een oosterse vorm van bijgeloof die met succes is geëxporteerd naar het Westen, is het ‘fortune-cookie’ dat in de VS en Canada vaak als toetje wordt geserveerd.

Wat de invloed van cultuur op bijgeloof betreft, kunnen we concluderen dat bijgeloof in het Westen wat meer de vorm heeft van individuele rituelen, terwijl mensen in oosterse culturen relatief meer gericht zijn op collectief gedeelde zienswijzen over de invloed van de natuur en het bovennatuurlijke. Onderzoek heeft in ieder geval laten zien dat bijgeloof in alle culturen en alle lagen van de bevolking voorkomt, van zwervers tot hersenchirurgen. Iedereen is bijgelovig.

We weten nu wat bijgeloof is en hebben veel voorbeelden gezien, ook uit andere tijden en andere culturen. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de vraag welke personen of groepen vaak bijgelovig zijn en wanneer dat het geval is. Zijn er beroepsgroepen die bijgeloviger zijn? Zijn er omstandigheden waarin we bijna allemaal neigen naar bijgeloof?