CHARLES C. MANN

1491

DE ONTDEKKING VAN PRECOLUMBIAANS AMERIKA

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

Oorspronkelijke titel 1491. New Revelations of the Americas Before Columbus
Uitgegeven door Alfred A. Knopf
Copyright © 2005 by Charles C. Mann
Vertaling Rob de Ridder
Redactie Marianne Mols
Register Ansfried Scheifes
Omslagontwerp Volken Beck
Omslagbeeld La Gran Ciudad de Tenochtitlán, Diego Rivera,
Mexico City, National Palace, Instituto Nacional de Bellas Artes y Literatura
Typografie binnenwerk Herman van Bostelen

This edition © 2012 Nieuw Amsterdam Uitgevers
ISBN 978 90 468 1424 6
NUR 680
www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1412 3

Voor de vrouw in het kantoor hiernaast Onbewolkt, zoals alles
CCM

INHOUD

Voorwoord

INLEIDING / HOLMBERGS VERGISSING

1   Vanuit de lucht gezien

DEEL 1 / AANTALLEN UIT HET NIETS?

2   Hoe Billington overleefde

3   In het Land van de Vier Kwartieren

4   Veelgestelde vragen

DEEL 2 / HEEL OUDE BOTTEN

5   Oorlog om het pleistoceen

6   Katoen (of ansjovis) en maïs

7   Schrift, wielen en emmertjes water

DEEL 3 / BEWOOND LANDSCHAP

8   Made in America

9   Amazonia

10   De kunstmatige wildernis

CODA

11   De Grote Wet van de Vrede

APPENDICES

A  Beladen woorden

B  Sprekende knopen

C  De uitzondering syfilis

D  Kalenderkunde

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Illustratieverantwoording

Register

Inheems Amerika, 1491 n.Chr.

VOORWOORD

In de kiem is dit boek, althans een deel ervan, al in 1983 ontstaan. Ik schreef toen een artikel voor Science over een onderzoeksprogramma van NASA waarbij men de ozonlaag in de atmosfeer in de gaten hield. Om meer van het onderzoek te weten te komen, vloog ik met een onderzoeksteam mee in een NASA-vliegtuig, dat voorzien was van apparatuur om op een hoogte van 10.000 meter een monster van de atmosfeer te nemen en te analyseren. Op een gegeven moment landden we bij Mérida op het schiereiland Yucatán in Mexico. De geleerden hadden de volgende dag vrij en we namen een gammele Volkswagenbus naar de Mayaruïnes van Chichén Itzá. Ik wist niets van de Mesoamerikaanse culturen. Ik kende de term ‘Mesoamerika’ niet eens, de naam voor dat deel van Midden-Amerika dat zich uitstrekt van Mexico via Guatemala, Belize en Honduras tot in Costa Rica, en waarin de culturen tot bloei kwamen van onder anderen de Olmeken, de Maya’s en de Azteken. Enkele seconden nadat we de bus uit gestruikeld waren, was ik compleet in de ban van de Maya’s.

Ik keerde nog vijf of zes keer naar Yucatán terug – soms voor vakantie, soms voor een opdracht. Drie keer ging ik samen met een vriend, de fotojournalist Peter Menzel. Zo maakten Peter en ik eens voor een Duits tijdschrift een twaalf uur durende autorit over een vreselijk zandpad – met kuilen van een meter diep en versperringen van boomstammen en takken – naar de toen nog niet opgegraven Mayastad Calakmul. We waren in het gezelschap van Juan de la Cruz Briceño, een Maya en bewaker van een kleine ruïne. Juan was twintig jaar lang chiclero geweest. Hij trok weken achterelkaar door het oerwoud op zoek naar sapotillebomen; uit de bast wordt door de indianen al duizenden jaren lang sap gewonnen en gedroogd, de chicle, waar uren op gekauwd kan worden. Aan het einde van de negentiende eeuw werd dit sap de basis van de kauwgomindustrie. Bij het kampvuur ’s nachts vertelde hij ons over de oude, met planten begroeide steden die hij in het oerwoud had aangetroffen, en over hoe verbaasd hij was toen wetenschappers hem vertelden dat zijn voorouders die hadden gebouwd. Die nacht sliepen we in onze hangmatten tussen enorme beelden met inscripties die duizend jaar lang door niemand gelezen waren.

Mijn belangstelling voor de volkeren die Amerika bevolkten vóór Columbus arriveerde, werd in de herfst van 1992 enigszins op scherp gezet. Op een zondagmorgen zag ik toevallig in een uitstalling van een universiteitsbibliotheek de speciale uitgave van de Annals of the Association of American Geographers ter gelegenheid van de vijfhonderdste verjaardag van de ontdekking door Columbus. Nieuwsgierig pakte ik het tijdschrift, liet me in een leunstoel vallen en begon een artikel te lezen van William Denevan, een geograaf aan de University of Wisconsin. Het artikel begon met de vraag: ‘Hoe zag de Nieuwe Wereld er ten tijde van Columbus uit?’ Ja, dacht ik, hoe zag die er eigenlijk uit? Wie woonden hier en wat zou er door hen heen zijn gegaan toen er voor de eerste keer Europese zeilen aan de horizon verschenen? Na Denevans artikel ging ik verder met de andere artikelen in de bundel tot de bibliothecaris met het licht knipperde om aan te geven dat het sluitingstijd was.

Ik wist toen niet dat Denevan en vele andere onderzoekers hun hele carrière op zoek waren geweest naar de antwoorden op die vragen. Het beeld dat zij schetsen, verschilt nogal van het beeld dat de meeste Amerikanen en Europeanen van dit onderwerp hebben en is buiten de kringen van specialisten nog nauwelijks bekend.

Een jaar of twee later bezocht ik tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de American Association for the Advancement of Science een forumdiscussie met als titel iets als ‘Nieuwe Perspectieven over het Amazonegebied’; een van de deelnemers was William Balée van Tulane University in New Orleans. Zijn verhandeling ging over ‘antropogene’ oerwouden – oerwouden die eeuwen of millennia geleden door indianen zijn aangelegd – iets waar ik nog nooit van had gehoord. Balée noemde ook iets dat Denevan vermeld had: veel onderzoekers zijn van mening dat hun voorgangers het aantal inwoners van Amerika op het moment dat Columbus verscheen, hebben onderschat. Er leefden toen meer indianen dan men altijd gedacht had, veel meer. Goh, dacht ik, iemand moet al die dingen eens op een rijtje zetten. Dat zou echt een interessant boek zijn.

Ik wachtte tot dat boek zou verschijnen. Dat wachten werd nogal frustrerend toen mijn zoon naar school ging en dezelfde dingen moest leren als ik toen ik zo oud was als hij, dingen waarvan ik wist dat ze al lang ter discussie stonden. Aangezien het erop leek dat niemand dat boek aan het schrijven was, besloot ik uiteindelijk het zelf te proberen. Daar kwam bij dat ik zelf meer te weten wilde komen. Dit boek is het resultaat.

Dit werk is geen systematisch en chronologisch overzicht van de culturele en sociale ontwikkeling van het westelijk halfrond vóór 1492. Een dergelijk boek met een in ruimte en tijd zo omvangrijk onderwerp kan ook niet geschreven worden aangezien er, voordat de auteur bij zijn laatste hoofdstuk is aangekomen, nieuwe vondsten zullen zijn gedaan en de eerste hoofdstukken al achterhaald zullen zijn. Onder degenen die me hiervan hebben overtuigd, bevonden zich met name onderzoekers die de afgelopen decennia zelf geworsteld hebben met de onvoorstelbare diversiteit van de precolumbiaanse samenlevingen.

Ook is dit boek geen volledige intellectuele geschiedenis van de meest recente veranderingen in gezichtspunt van antropologen, archeologen, ecologen, geografen en geschiedkundigen die onderzoek verrichten naar de eerste Amerikanen. Het schrijven van zo’n boek zou eveneens onmogelijk zijn omdat de vertakkingen van alle nieuwe ideeën in zoveel richtingen groeien dat een schrijver ze niet allemaal bij kan houden.

In plaats daarvan gaat dit boek over de drie terreinen waarop volgens mij de belangrijkste nieuwe vondsten zijn gedaan: demografie, oorsprong en ecologie van de indianen. Dit zijn, in deze volgorde, ook de onderwerpen van de drie delen waaruit dit boek bestaat. Omdat de betreffende ontwikkelingen zich in vele samenlevingen op zeer uiteenlopende wijzen hebben voorgedaan, heb ik in het geheel niet volledig kunnen zijn. Ik koos mijn voorbeelden daarom uit culturen die het best zijn gedocumenteerd, de laatste tijd de meeste aandacht hebben getrokken, of gewoon het interessantst leken.

Het klinkt paradoxaal, maar in dit boek over het leven vóór Columbus wordt behoorlijk wat aandacht besteed aan het leven ná Columbus. Dit heeft twee oorzaken. De eerste is dat veel indiaanse culturen geen schrift kenden; een groot deel van de informatie over hen is dan ook afkomstig uit de kronieken van de eerste Europeanen die ze ontmoetten. Natuurlijk, koloniale verslagen zijn vertekend door culturele bijziendheid, maar het blijven ooggetuigenverhalen van andere manieren van leven. De tweede, net zo belangrijke oorzaak is dat de ontmoeting tussen Europa en Amerika een openbaring was voor beide kanten. In veel gevallen kwamen aspecten van de samenlevingen naar voren die anders verborgen zouden zijn gebleven. De ontmoeting van de Wampanoag en de Pilgrims (het onderwerp van hoofdstuk 2) en die van de Inca’s met de Spaanse troepen onder aanvoering van Pizarro (een groot deel van hoofdstuk 3) laten zien hoe die inheemse groepen overkwamen op Europeanen – en hoe ze reageerden toen ze tegenover het onbekende kwamen te staan.

De lezer zal hebben gezien dat ik in dit boek de term ‘indianen’ gebruik voor de eerste bewoners van Amerika. ‘Indiaan’ is zonder meer een verwarrende en historisch onjuiste benaming. De nauwkeurigste aanduiding voor de oorspronkelijke bewoners van Amerika is natuurlijk ‘Amerikanen’, maar dat zou nog verwarrender zijn. In heel het boek probeer ik zo veel mogelijk groepen mensen aan te duiden met de naam die ze voor zichzelf gebruikten en gebruiken. En verreweg de meeste inheemse volkeren die ik in Noord- en Zuid-Amerika heb ontmoet, noemen zichzelf indianen. (Zie Appendix A, ‘Beladen woorden’, waarin verder op de nomenclatuur wordt ingegaan.)

Midden jaren tachtig reisde ik eens naar het stadje Hazelton aan de bovenloop van de Skeena, midden in British Columbia, Canada. Veel inwoners behoren tot de Gitksan- of Gitxsan-natie. Ten tijde van mijn bezoek waren de Gitksan net een rechtszaak begonnen tegen de regeringen van British Columbia en Canada. Ze wilden erkend hebben dat de Gitksan daar al heel lang woonden, nooit vertrokken waren, nooit van plan waren geweest om hun land af te staan, en dus een wettelijk recht hadden op zo’n 28.200 vierkante kilometer van de provincie, dat wil zeggen 3 procent. Ze waren bereid hierover te onderhandelen, zeiden ze, maar ze waren niet bereid te aanvaarden dat er niet met hen onderhandeld werd.

Vanuit het vliegtuig kon ik al zien waarom de Gitksan zo aan het gebied gehecht waren. Het vliegtuig scheerde langs de schitterende, besneeuwde hellingen van de Rocher de Boule en daalde af naar de plaats waar twee beboste rivierdalen bij elkaar komen. Er leek wel stoom van het land te komen. Mensen visten in rivieren op zalm en forel, al waren ze hier zo’n 265 kilometer van de oceaan.

Het hoofdkwartier van de Gitanmaax, een groep van de Gitksan, bevindt zich in Hazelton, maar de meesten wonen in een reservaat net buiten die plaats. Ik reed naar het reservaat waar het hoofd van de raad van de Gitanmaax, Neil Sterritt, de rechtszaak aan mij uitlegde. Neil sprak zonder omhaal en met vlakke stem; hij was mijningenieur, maar hij was naar huis teruggekomen en had de mouwen opgerold om de lange juridische strijd aan te gaan. Na verscheidene uitspraken en beroepszaken oordeelde het Canadese hooggerechtshof in 1997 dat British Columbia met de Gitksan overeenstemming moest zien te bereiken over de status van het land. In 2004, twee decennia na het begin van het eerste proces, waren de onderhandelingen nog steeds niet afgerond.

Op een gegeven moment nam Sterritt me mee naar ‘Ksan, een in de jaren zeventig gesticht historisch themapark dat ook een school voor inheemse kunst herbergt. Hier stonden enkele herbouwde long houses, lange familiehuizen waarvan de gevels bedekt zijn met de elegante lijnen en bogen in zwart en rood uit de kunst van de indianen van de Canadese noordwestkust. In de school werd indianen uit de streek geleerd hoe ze zeefdrukken konden maken van variaties op traditionele ontwerpen. Sterritt zei dat ik maar wat om me heen moest kijken en liet me in een vertrek ergens in het gebouw alleen. Ik denk dat er meer in dat vertrek was dan hij besefte; ik vond tenminste algauw een soort opbergdozen waarin oude, prachtige maskers lagen. Ernaast lag een stapel moderne zeefdrukken waarvan sommige dezelfde tekening lieten zien. En er waren dozen met foto’s, oude en nieuwe. Op veel foto’s stonden schitterende kunstwerken.

In de kunst van de noordwestkust zien alle onderwerpen er vlak en vervormd uit – alsof ze van drie in twee dimensies zijn geperst en dan gevouwen als origami. In het begin vond ik alle tekeningen moeilijk te interpreteren, maar algauw leken er enkele uit het vlakke oppervlak op te springen. Hun scherpe lijnen sneden de ruimte in vormen die tegelijkertijd eenvoudig en complex waren: voorwerpen die in voorwerpen zaten, schepsels die in hun eigen ogen waren geduwd, mensen die half beest en beesten die half mens waren – alles was metamorfose en surrealistisch tumult.

Enkele van de voorwerpen die ik bekeek, begreep ik direct; heel veel begreep ik totaal niet; van sommige dacht ik dat ik ze begreep terwijl dat vermoedelijk niet zo was. Sommige voorstellingen werden misschien wel niet eens begrepen door de Gitksan, op dezelfde manier als Byzantijnse kunst niet wordt begrepen door de meeste Europeanen omdat ze er niet naar kunnen kijken met de blik van mensen uit de tijd dat deze kunst werd gemaakt. Maar ik vond de scherpe, sterke lijnen geweldig en ik was overdonderd door het besef dat ik een blik wierp in een levendig verleden waarvan ik nooit geweten had dat het had bestaan, en dat het heden nog steeds beïnvloedde. Een uur of twee lang bekeek ik gretig voorwerp na voorwerp. Nu ik dit boek samenstel, hoop ik dat ik de opwinding die ik toen voelde en die ik sindsdien veel vaker heb gevoeld, op de lezer kan overbrengen.

OPMERKING BIJ DEZE UITGAVE

Lezers van 1491 hebben me wel gevraagd of ik iets fundamenteels aan het boek zou veranderen als ik opnieuw kon beginnen. En ik antwoordde dan altijd dat ik het niet zou weten. De vraag leek ook te theoretisch om te beantwoorden – niemand bood me de gelegenheid om erachter te komen. Het voorbereiden van deze herziene uitgave van 1491 gaf me die kans wel. Sinds dit boek verscheen, hebben onderzoekers opnieuw fascinerende ontdekkingen gedaan over de eerste vijftienduizend jaar van de geschiedenis van Amerika. Maar die ontdekkingen passen precies in de nieuwe ideeën waar dit boek over gaat. Mijn voornaamste argumenten – de indiaanse samenlevingen waren groter dan altijd werd aangenomen (het onderwerp van Deel 1), ze waren ouder en verfijnder dan altijd werd aangenomen (Deel 2) en ze hadden een grotere invloed op hun omgeving dan altijd werd aangenomen (Deel 3) – vertegenwoordigen volgens mij nog steeds de visie van de overgrote meerderheid van de wetenschappers in het veld. Ik heb daarom zogezegd de fundamentele indeling van 1491 niet veranderd, maar wel veel van de kamers heringericht. Het boek is nog steeds herkenbaar, maar het is aangepakt, gepolijst en aangekleed voor het genoegen – hoop ik – van nieuwe lezers.

INLEIDING

Holmbergs Vergissing

1

Vanuit de lucht gezien

IN DE BENI

Het vliegtuig steeg op bij verrassend koel weer voor Midden-Bolivia en zette koers naar het oosten, in de richting van de Braziliaanse grens. Binnen enkele minuten verdwenen de wegen en de huizen en waren de koeien die over de savanne zwierven nog de enige sporen van menselijke bewoning. Niet veel later verdwenen ook die. Tegen die tijd hadden de archeologen hun camera’s al te voorschijn gehaald en zaten ze verrukt plaatjes te schieten.

Onder ons lag de Beni, een Boliviaanse provincie die ongeveer zes keer zo groot is als Nederland, en bijna net zo vlak. Ieder jaar is de provincie bijna een halfjaar lang bedekt met een laagje water, afkomstig van de regen en van het smeltwater uit de bergen in het zuiden en westen; uiteindelijk zal het via de rivieren in het noorden – zijrivieren van zijrivieren van de Amazone – wegstromen. In de andere helft van het jaar droogt de grond op en verandert de groene vlakte in iets dat lijkt op een woestijn. Deze merkwaardige, afgelegen, vaak natte vlakte had de aandacht van onderzoekers getrokken, en niet alleen omdat het een van de weinige plaatsen op aarde is waar nog mensen wonen die misschien nog nooit westerlingen met camera’s hadden gezien.

Clark Erickson en William Balée, de archeologen, zaten voorin. Erickson, verbonden aan de University of Pennsylvania, werkte samen met een Boliviaanse archeoloog die die dag iets anders te doen had zodat er in het vliegtuig een stoel voor mij vrijgekomen was. Balée, van Tulane University, is eigenlijk antropoloog, maar met het verdwijnen van ‘primitieve’ volkeren is het onderscheid tussen antropologen en archeologen aan het vervagen. De twee mannen verschillen in bouw, temperament en wetenschappelijke belangstelling, maar nu duwden ze hun gezichten met eenzelfde enthousiasme tegen de raampjes.

Verspreid over het landschap onder ons lagen talloze met oerwoud begroeide eilandjes, de meeste in de vorm van perfecte rondjes – een groene massa in een zee van geel gras. Sommige eilanden rezen wel twintig meter op uit de stroomvlakte, waardoor er bomen konden staan die niet in het water wilden groeien. De bosjes waren met elkaar verbonden door kaarsrechte richels waarvan sommige wel vijf kilometer lang waren. Erickson gelooft dat dit hele landschap – 78.000 of meer vierkante kilometer oerwoudheuvels die door verhoogde paden met elkaar verbonden zijn – meer dan 2000 jaar geleden werd aangelegd door een technologisch hoogontwikkelde, dichtbevolkte samenleving.¹ Balée, die korter bekend was met de Beni, neigde naar dezelfde visie maar had nog niet echt stelling genomen.

Erickson en Balée behoren tot de schare wetenschappers die in de afgelopen jaren de conventionele opvattingen over hoe het westelijk halfrond eruitzag vóór Columbus radicaal in twijfel getrokken hebben. Toen ik in de jaren zeventig naar de middelbare school ging, leerde ik dat de indianen ongeveer 13.000 jaar geleden via een landbrug in de huidige Beringstraat Amerika binnentrokken, dat ze bijna allemaal in kleine, geïsoleerde groepen leefden, en dat ze zó weinig veranderden aan hun natuurlijke omgeving dat deze ondanks duizenden jaren van bewoning grotendeels wildernis was gebleven. Nu nog worden deze ideeën op school verkondigd.² Je zou de inzichten van mensen als Erickson en Balée als volgt samen kunnen vatten: bijna ieder aspect van dit beeld van het leven van de indianen is verkeerd. Volgens deze onderzoekers waren indianen hier al veel eerder dan men tot voor kort dacht, en in veel grotere aantallen. En ze waren zo succesvol in het opleggen van hun wil aan hun omgeving dat Columbus in 1492 voet zette in een landschap dat grondig door de mens was veranderd.

Gezien de gespannen relaties tussen de blanke samenlevingen en inheemse volkeren is onderzoek naar de indiaanse cultuur en geschiedenis tegenwoordig altijd wat netelig. Maar de huidige wetenschap is bijzonder controversieel. Om te beginnen doen sommige wetenschappers – de meeste, maar niet alle, van de oudere generatie – de nieuwe theorieën af als fantasieën die voortkomen uit het bijna moedwillig verkeerd interpreteren van gegevens en een pervers soort politieke correctheid. ‘Ik heb geen enkel bewijs gezien dat er in de Beni ooit een groot aantal mensen heeft gewoond,’ vertelde Betty J. Meggers van The Smithsonian Institution me. ‘Iets anders beweren is niet meer dan wishful thinking.’ Twee door het Smithsonian betaalde archeologen uit Venezuela hebben inderdaad beweerd dat veel van de grotere heuvels op de stroomvlakte natuurlijke afzettingen zijn; een ‘kleine aanvangspopulatie’ kan de richels en de overige heuvels binnen tien jaar hebben aangelegd.³ Volgens Dean R. Snow, antropoloog aan Pennsylvania State University, is vergelijkbare kritiek van toepassing op veel van de nieuwe wetenschappelijke beweringen over indianen. Het probleem is dat ‘je de weinige aanwijzingen uit de etnohistorie alles kunt laten vertellen wat je maar wilt horen,’ zegt hij. ‘Het is echt erg makkelijk om jezelf voor de gek te houden.’ En sommigen roepen dat de beweringen de politieke agenda ondersteunen van hen die de Europese cultuur de schuld van alles willen geven, omdat de veronderstelde grote aantallen de omvang van het inheemse verlies lijken op te blazen.⁴

Ruzies ontstaan ook omdat de nieuwe theorieën gevolgen hebben voor de ecologische strijd van vandaag. Een groot deel van de milieubeweging wordt, bewust of onbewust, bewogen door wat geograaf William Denevan ‘de mythe van de ongereptheid’⁵ noemt – het geloof dat Amerika in 1491 zo goed als onaangetast was, een paradijs, ‘ongehinderd door de mens’ in de woorden van de Wet op de Wildernis van 1964, een Amerikaanse wet die tot de documenten hoort die aan de wieg stonden van de wereldwijde milieubeweging.⁶ Voor milieuactivisten, schreef historicus William Cronon van de University of Wisconsin, is het herstellen van de vermeende natuurlijke staat van eeuwen geleden een taak die de samenleving op morele gronden moet ondernemen.⁷ Maar als de nieuwe visie correct blijkt en de invloed van de mens er altijd al was, waar moet men dan beginnen met het herstel van de natuur?

De Beni is een goed voorbeeld. Volgens Erickson legden de indianen die hier vóór Columbus leefden niet alleen wegen, kanalen, dijken, reservoirs, heuvels en mogelijk ook balspelvelden aan, maar zij vingen ook vis op de ondergelopen vlakte. En het ging hier niet om een paar indianen met een netje, maar om een industrie waar de hele samenleving bij betrokken was. Honderden, mogelijk duizenden mensen bouwden zigzag lopende netwerken van dammetjes van klei, zogenaamde ‘visweren’, langs de verhoogde wegen.⁸ Om te voorkomen dat de savanne begroeid raakte en de vis zou verdwijnen, en ook om de savanne uit te breiden, staken ze regelmatig grote gebieden in brand. In de loop van de eeuwen ontstond door dat afbranden een ingewikkeld ecosysteem van plantensoorten die zich aan het ritme van het platbranden hadden aangepast. De huidige bewoners van de Beni branden nog steeds stukken plat, maar nu gebeurt dat voornamelijk om grassen te laten groeien ten behoeve van het rundvee. Toen wij over de vlakte vlogen, was het droge seizoen net begonnen, maar nu al schoven kilometers lange smalle branden langzaam vooruit. Hoge, kronkelende zuilen van rook stegen op. In het verkoolde terrein achter de branden stonden zwarte staken van de bomen, waaronder vele van soorten die milieuactivisten in andere delen van het Amazonegebied juist proberen te behouden.

Ten noorden van de Beni ligt het departement Pando, dat dunbevolkt is en grotendeels bebost. En ten noorden van Pando ligt de Braziliaanse staat Acre, waar ook weinig mensen wonen, maar dat grotendeels ontbost is om plaats te maken voor rundveebedrijven. Alleen de paranootbomen zijn blijven staan – omkappen is verboden. (Toch zullen ze uitsterven; de bloemen moeten bevrucht worden door een bepaald soort bij, die afhankelijk is van het oerwoud en niet kan leven op de grasvlakte die is ontstaan.) Om te voorkomen dat andere soorten bomen terugkeren, zaaien de boeren met vliegtuigjes grote hoeveelheden zaad van Afrikaanse grassoorten op hun land. Het taaie, dikbladige gras vormt een dicht, veerkrachtig tapijt waar de wortels van zaailingen niet doorheen kunnen dringen. Toen ik eind jaren negentig voor de eerste keer de Beni bezocht, wisten maar weinig mensen dat bij het kappen van het oerwoud in Acre grote aarden bouwwerken tevoorschijn waren gekomen – geometrische figuren die Alceu Ranzi, onderzoeker aan de Universidade Federal do Acre, ‘geogliefen’ heeft gedoopt. Er zijn er inmiddels ruim tweehonderd gevonden, waarvan een groot aantal met een doorsnede van honderdvijftig meter en meer. Deze geogliefen, die zijn gemaakt door de klei van de Amazone zodanig af te graven dat er exacte cirkels, vierkanten en rechthoeken ontstonden, zijn vanuit de lucht gezien net zo spectaculair als de verhoogde akkers en wegen die Erickson en Balée me in de Beni hadden laten zien. Over de geogliefen in Acre is echter nog minder bekend; het eerste artikel in een specialistisch tijdschrift verscheen pas in 2007 (Ranzi was co-auteur). Nu, vijf jaar later, hebben de archeologen nog steeds geen afdoende antwoord op fundamentele vragen als waar de geogliefenbouwers woonden – nergens zijn bewoningssporen aangetroffen. Erickson, die in de Beni vergelijkbare aarden bouwwerken heeft gevonden, gelooft dat er vóór Columbus een strook van zo’n 1250 tot 1500 kilometer van het westelijk Amazonegebied bewoond is geweest door een tot nu toe onbekende groep culturen, die het landschap om hen heen radicaal heeft veranderd.⁹

De toekomst van deze streek is onzeker. De Beni is steeds belangrijker aan het worden voor veeboeren en verbouwers van sojabonen, die hun zinnen hebben gezet op het open land en de naar verhouding vruchtbare grond. Houtkappers kijken met een schuin oog naar Pando. Een nieuwe verkeersweg zorgt ervoor dat steeds meer bedrijven zich in Acre vestigen. Intussen pleiten milieubeschermers ervoor dat dit zo goed als onbewoonde land zo veel mogelijk wildernis blijft. Plaatselijke groepen indianen bezien vooral dit laatste streven met argwaan. Als de Beni een reservaat wordt voor de ‘natuur’, vragen zij zich af: welke internationale organisatie zal hun dan nog toestaan de vlakte in brand te steken? Zou enige organisatie van buitenstaanders akkoord kunnen gaan met het platbranden in Amazonia, het grote Amazonegebied? De indianen stellen dan ook voor het beheer van het land aan hen over te laten. Over dit plan zijn activisten weer niet enthousiast – per slot van rekening hebben inheemse groepen in het zuidwesten van de Verenigde Staten hun reservaat aangeboden om nucleair afval op te slaan.¹⁰ En dan is er ook nog al dat platbranden.

HOLMBERGS VERGISSING

‘Raak die boom niet aan,’ waarschuwde Balée.

Ik verstijfde. Ik was een lage, brokkelige heuvel aan het beklimmen en wilde me net vastgrijpen aan een struik met dunne takken en uitgespreide bladeren. ‘Triplaris americana,’ zei Balée, specialist in bosplanten. ‘Je moet ervoor oppassen.’ T. americana, zei hij, is in een ongewone vorm van samenwerking gastheer van heel kleine rode mieren – zonder deze zou hij niet eens overleven. De mieren wonen in smalle gangen onder de schors. In ruil voor dit onderdak vallen ze alles aan wat de plant aanraakt – insect, vogel, onvoorzichtige schrijver. De felheid van hun aanval heeft de boom zijn plaatselijke bijnaam bezorgd: duivelsboom.¹¹ Een nauw familielid wordt in Suriname ‘mierenhout’ genoemd.

Onder aan de duivelsboom, tussen de wortels, bevond zich een verlaten dierenhol. Balée schraapte er met een mes wat aarde uit en wenkte mij en mijn zoon, die met ons mee was. In het gat zat aardewerk. We konden de randen van borden zien en iets dat leek op de onderkant van een theeketel – het had de vorm van een mensenvoet, compleet met beschilderde teennagels. Balée frommelde een stuk of zes stukken aardewerk uit het gat: scherven van potten en borden, een stuk van een cilindervormig ding dat wel de poot van een pot geweest kan zijn. Wel een achtste van de omvang van de hele heuvel bestond volgens hem uit dergelijke scherven. Je kon de stukken bijna overal in de heuvel aantreffen. We waren een enorme berg scherven van serviesgoed aan het beklimmen.

De stapel heet de Ibibate en is met achttien meter een van de hoogste oerwoudheuvels in de Beni. Erickson legde ons uit dat de scherven vermoedelijk bedoeld waren als steun voor de modderige grond van de heuvel en om deze te beluchten, zodat men erop kon bouwen en verbouwen.¹² Deze verklaring, zei hij, was bouwtechnisch gezien zinnig, maar ze maakte de activiteiten van de heuvelbouwers van zo lang geleden niet minder mysterieus. De heuvels worden over zo’n groot gebied gevonden dat ze nauwelijks het bijproduct van afval kunnen zijn geweest. Monte Testaccio, de heuvel van aardewerkscherven ten zuiden van Rome, was de vuilnishoop van de stad gedurende heel het keizerrijk. Ibibate is groter dan Monte Testaccio, en dan zijn er nog honderden vergelijkbare heuvels. De Beni produceerde zeker niet meer afval dan Rome – de hoeveelheid scherven in Ibibate, redeneerde Erickson, wees erop dat grote aantallen mensen, waaronder vele ambachtslieden, lange tijd op deze heuvel geleefd hebben, aldoor feestend en drinkend. Het aantal pottenbakkers dat nodig was om zoveel vaatwerk te produceren, de tijd die zij daaraan besteedden, het aantal mensen dat nodig was om de pottenbakkers eten en onderdak te verschaffen, de organisatie van het kapotgooien en opstapelen: in de gedachtegang van Erickson leverde dit alles ondersteuning voor de stelling dat de Beni een millennium geleden de plaats was geweest van een goed gestructureerde samenleving, een samenleving die dankzij archeologisch onderzoek nu pas bekend aan het worden was.

Die dag werden we vergezeld door Chiro Melgar en zijn neef Rafael, twee Sirionó-indianen. Beide mannen waren pezig, donker en bijna baardeloos; toen ik achter hen op het pad liep, zag ik dat ze kleine inkepingen in hun oorlellen hadden. Rafael, die zo opgewekt was dat het bijna opdringerig werd, verlevendigde de middag met zijn commentaar; Chiro, een plaatselijke autoriteit, rookte de lokale ‘Marlboro’s’ en bekeek onze vorderingen met een uitdrukking van geamuseerde tolerantie. De twee woonden zo’n anderhalve kilometer verderop in een dorp aan het einde van een lang, uitgesleten zandpad. We waren daar eerder die dag aangekomen en hadden er onze auto geparkeerd in de schaduw van een bouwvallige school en enkele gebouwen van de zending. De gebouwen stonden op een hoogte – weer een oude, opgeworpen heuvel. Terwijl mijn zoon en ik bij de auto wachtten, gingen Erickson en Balée de school binnen om aan Chiro en de andere leden van de dorpsraad toestemming te vragen om rond te mogen snuffelen. Toen ze zagen dat we niets stonden te doen, probeerden enkele jonge Sirionó’s ons over te halen om naar een jonge jaguar in een kooi te komen kijken en hun wat geld te geven voor deze attractie. Na een paar minuten kwamen Erickson en Balée naar buiten met de toestemming – en twee chaperons, Chiro en Rafael. Nu we de Ibibate opklommen, zag Chiro dat ik naast de duivelsboom stond. Met een uitgestreken gezicht zei hij dat ik erin moest klimmen. Bovenin, zei hij, zou ik wat heerlijk oerwoudfruit vinden. ‘Het lijkt op niets wat je eerder hebt gesmaakt,’ beloofde hij.

Vanaf de top van de Ibibate hadden we een ruim uitzicht over de omliggende savanne. Op een afstand van zo’n vierhonderd meter, aan de andere kant van een strook geel, heuphoog gras, stond een rechte rij bomen – een oude verhoogde weg, volgens Erickson. Voor de rest was het land zo vlak dat we in alle richtingen kilometers ver konden kijken, dat wil zeggen, als de lucht in sommige richtingen niet vol rook was geweest.

Naderhand vroeg ik me af wat de band was tussen onze metgezellen en deze plek. Leefden de Sirionó net als de hedendaagse Italianen tussen de monumenten van het rijk van hun verre voorouders? Die vraag stelde ik tijdens de terugreis aan Erickson en Balée.

Hun antwoord kwam die avond stukje bij beetje, terwijl we door een ongewoon koele regenbui naar ons onderkomen reden en later, toen we samen aten. In de jaren zeventig zouden de autoriteiten mijn vraag over de Sirionó maar op één manier hebben beantwoord, zeiden ze. Tegenwoordig zouden ze echter op een andere manier reageren. Het verschil had te maken met wat ik, niet helemaal terecht, Holmbergs Vergissing ben gaan noemen.

Van alle groepen indianen die de Beni bevolken, genieten de Sirionó de meeste bekendheid. Tussen 1940 en 1942 woonde een jonge promovendus, Allan R. Holmberg, in hun midden. In 1950 verscheen zijn verhaal over hun leven, Nomads of the Longbow; de titel verwijst naar de 1,80 meter lange bogen waarmee de Sirionó op jacht gingen. Nomads werd algauw beschouwd als een klassiek antropologisch werk en is nog steeds een invloedrijk boek; het liet zijn sporen na in talloze wetenschappelijke artikelen en in de populaire pers en werd zo een belangrijke bron voor het beeld dat de buitenwereld had van Zuid-Amerikaanse indianen.¹³

De Sirionó, aldus Holmberg, behoorden ‘tot de cultureel meest achtergebleven volkeren ter wereld’. Volgens hem waren ze altijd arm en leden ze honger; ze hadden geen kleding, geen huisdieren, geen muziekinstrumenten (zelfs geen ratels en trommen), geen kunst of sieraden (behalve halskettingen met dierentanden), en bijna geen religie (de ‘voorstelling van de kosmos’ van de Sirionó was ‘niet of nauwelijks uitgekristalliseerd’). Het was ongelooflijk maar ze konden niet verder dan drie tellen en geen vuur maken (ze droegen dat, schreef hij, ‘van kamp naar kamp in een [brandende] fakkel’). De afdakjes van palmbladeren waaronder ze woonden, waren zo weinig effectief tegen regen en insecten dat de gemiddelde Sirionó ‘gedurende het jaar vele slapeloze nachten ondergaat’. De Sirionó, gehurkt rond hun kampvuurtje in de vochtige nacht vol beesten, waren het levende voorbeeld van de primitieve mensheid – de ‘essentie’ van ‘de mens in zijn ruwe natuurvorm’, zoals Holmberg het uitdrukte. Duizenden jaren lang hadden ze, dacht hij, bijna zonder enige ontwikkeling geleefd in een landschap waarin hun aanwezigheid geen sporen had nagelaten. Toen kwamen ze in aanraking met de Europese beschaving, en voor het eerst in hun geschiedenis trad er enige verandering op.

Holmberg was een zorgvuldig en toegewijd onderzoeker, en zijn gedetailleerde observaties van het leven van de Sirionó zijn ook nu nog waardevol. In Bolivia overwon hij beproevingen waarvoor menig ander op de loop zou zijn gegaan. Gedurende zijn maanden in het veld voelde hij zich nooit plezierig, had hij doorgaans honger en was hij vaak ziek. Blind aan beide ogen door een infectie liep hij dagen achtereen aan de hand van een Sirionó door het oerwoud naar een kliniek. Helemaal gezond zou hij nooit meer worden. Na zijn terugkeer in de Verenigde Staten werd hij hoofd van de antropologische faculteit van Cornell University; vanuit die positie spande hij zich in om de armoede in de Andes te bestrijden.

Maar wat hij over de Sirionó schreef, klopte niet. En hij had het ook fout wat de Beni betreft, de streek die ze bewoonden – fout op een manier waar we van kunnen leren.

Vóór Columbus hadden volk en land, volgens Holmberg, geen geschiedenis. Zo boud weergegeven lijkt dit idee – dat de inheemse volkeren van Amerika zonder enige ontwikkeling tot 1492 door de millennia gewandeld waren – ronduit belachelijk. Maar dat iets verkeerd wordt gezien, wordt vaak pas achteraf zo duidelijk zichtbaar. In dit geval duurde het tientallen jaren.¹⁴

Door de instabiliteit van de Boliviaanse regeringen en door vlagen van anti-Amerikaanse en anti-Europese retoriek konden maar weinig archeologen en antropologen in Holmbergs voetsporen treden. Niet alleen was de regering vaak vijandig, de regio was in de jaren zeventig en tachtig een centrum van de cocaïnehandel en als zodanig ronduit gevaarlijk. Tegenwoordig worden er minder drugs door de provincie gesmokkeld, maar de landingsbanen van de smokkelaars zijn nog steeds zichtbaar, aangelegd in afgelegen stukken wildernis. Het wrak van een neergestort vliegtuig van de Amerikaanse Drug Enforcement Agency, de DEA ligt niet ver van het vliegveld van Trinidad, de grootste stad in de provincie. Tijdens de drugsoorlog ‘werd de Beni genegeerd, zelfs naar Boliviaanse maatstaven’, aldus Robert Langstroth, een ecoloog uit Wisconsin die in de Beni het veldwerk voor zijn dissertatie deed. ‘Het was een uithoek van een uithoek.’¹⁵ Geleidelijk aan waagde zich een klein aantal wetenschappers in de regio. Wat zij er zagen, veranderde hun idee van land en volk totaal.

Precies zoals Holmberg had gedacht, behoorden de Sirionó tot de armste volken ter wereld. Maar dat was niet omdat zij geen ontwikkeling hadden doorgemaakt sinds het verre verleden van de mensheid, maar omdat pokken en griep in de jaren twintig hun samenleving hadden verwoest¹⁶. Vóór deze epidemieën leefden er zeker drieduizend, en vermoedelijk nog veel meer, Sirionó in het oosten van Bolivia. In de tijd van Holmberg waren er minder dan honderdvijftig overgebleven – een afname van meer dan 95 procent binnen een generatie.¹⁷ De afname was zo dramatisch dat de Sirionó door een genetische flessenhals gingen. (Een ‘genetische flessenhals’ doet zich voor als een groep zo klein wordt dat individuen gedwongen zijn familieleden als partner te nemen waardoor nadelige erfelijke afwijkingen kunnen ontstaan.) De gevolgen van die flessenhals werden in 1982 beschreven door Alynn Stearman van de University of Central Florida, de eerste antropoloog sinds Holmberg die de Sirionó bezocht. Stearman ontdekte dat de kans van een Sirionó om met een klompvoet geboren te worden, dertig keer zo groot was als voor leden van andere populaties. En bijna alle Sirionó hadden inkepingen in hun oorlellen, iets wat ik gezien had bij de twee mannen die ons vergezelden.

In de tijd dat de epidemieën toesloegen, zo hoorde Stearman, was de groep in gevecht met blanke veeboeren die de regio probeerden over te nemen. De Boliviaanse militairen hielpen de indringers door jacht te maken op de Sirionó en hen op te sluiten in kampen. Degenen die daaruit vrijkwamen, werden gedwongen om op de ranches te werken. De rondtrekkende groep waar Holmberg zich bij had aangesloten, bestond uit mensen die zich voor de veeboeren verstopten. Holmberg probeerde hen, met enig gevaar voor zichzelf, te helpen maar hij heeft nooit geweten dat deze mensen die volgens hem nog leefden als in het paleolithicum, feitelijk de vervolgde overlevenden waren van een kort daarvoor vernietigde cultuur. Het was alsof hij overlevenden van een concentratiekamp had ontmoet en had geconcludeerd dat zij tot een samenleving behoorden waarin men altijd op blote voeten liep en honger leed.¹⁸

In plaats van afstammelingen van de lokale mensen uit het paleolithicum of de oude steentijd, zijn de Sirionó vermoedelijk relatieve nieuwkomers in de Beni. Ze spreken een taal uit het Tupí-Guaraní, een van de meest gesproken inheemse taalfamilies van Zuid-Amerika, die in Bolivia verder niet gebezigd wordt. In de jaren zeventig hebben antropologen in de taal aanwijzingen gevonden die suggereren dat de Sirionó pas in de zeventiende eeuw, in de tijd van de eerste Spaanse kolonisten en missionarissen, in de regio arriveerden.¹⁹ Maar er zijn ook aanwijzingen dat ze enkele eeuwen eerder aankwamen: in de zestiende eeuw werd het In carijk aangevallen door groepen van Tupí-Guaranísprekers onder wie zich mogelijk Sirionó bevonden. Niemand weet waarom de Sirionó hier kwamen, maar een van de redenen kan zijn geweest dat de Beni toen dun bevolkt was. De samenleving van de eerdere bewoners van de streek was kort voor de komst van de Sirionó uiteengevallen.

Toen de jonge geograaf William Denevan aan het begin van de jaren zestig over het oosten van Bolivia vloog, verbaasde hij zich erover dat het landschap (onder) bedekt was met verhoogde akkers van een verdwenen samenleving. Tussen de akkers verspreid lagen onregelmatige sloten (midden), waarvan nog steeds niet bekend is waar ze voor dienden. In de aangrenzende Braziliaanse staat Acre hebben archeologen een paar honderd heel precieze geometrische ‘geogliefen’ gevonden (boven). Ze vermoeden nu dat een groot deel van het westelijk Amazonegebied bewoond was door grote en complexe indiaanse samenlevingen.

Afgaande op Nomads of the Longbow wist Holmberg niets van deze eerdere cultuur – de cultuur die de verhoogde paden, de heuvels en de visvallen had aangelegd. Hij zag niet dat de Sirionó door een landschap liepen dat door anderen was vormgegeven. Enkele Europeanen uit de tijd voor Holmberg hadden het bestaan van kunstmatige heuvels vermeld, ook al betwijfelden sommigen dat de verhoogde paden en oerwoudeilandjes door mensen waren gemaakt. Deze trokken pas meer systematische wetenschappelijke aandacht na 1961, toen William Denevan naar Bolivia ging. Denevan, toen nog promovendus in de geografie, had tijdens een eerdere carrière als aankomend journalist in Peru gehoord dat de regio een vreemd klimaat had en dacht dat dat wel iets zou zijn voor zijn dissertatie. Bij aankomst ontdekte hij dat geologen van oliebedrijven, de enige wetenschappers in de regio, geloofden dat de hele Beni vol lag met resten van een onbekende beschaving.

Denevan haalde een plaatselijke oerwoudpiloot over om van zijn gebruikelijke route af te wijken en dichter bij de Braziliaanse grens te vliegen zodat hij de Beni vanuit de lucht kon bekijken. Hij zag precies hetzelfde als ik vier decennia later: geïsoleerde heuveltjes met oerwoud, lange, opgeworpen richels, kanalen, opgehoogde akkers, rondlopende sloten die aan vestinggrachten deden denken, en vreemde, zigzag lopende dijkjes. ‘Ik kijk uit zo’n raampje van de DC-3, en ik word helemaal gek in dat vliegtuig,’ vertelde Denevan. ‘Ik wíst dat deze dingen niet natuurlijk waren. Er bestaan gewoon niet van dat soort rechte lijnen in de natuur.’ Hoe meer Denevan over het landschap te weten kwam, hoe groter zijn verbazing werd. ‘Het is een volledig door de mens gemaakt landschap,’ zei hij. ‘Volgens mij was dit duidelijk het meest opwindende van het hele Amazonegebied en omliggende streken. Ik denk dat dit wel eens het allerbelangrijkste verschijnsel in heel Zuid-Amerika kan zijn. Maar het was zo goed als onaangetast’ door geleerden. Het is nog steeds zo goed als onaangetast – er zijn niet eens gedetailleerde kaarten van de heuvels te krijgen.²⁰

Al zo’n 3000 jaar geleden begon een oude samenleving – die volgens Erickson vermoedelijk werd gevestigd door de voorouders van het Arawaksprekende volk de Baure – met het scheppen van een van de grootste, merkwaardigste en ecologisch rijkste kunstmatige omgevingen op aarde. Dit volk wierp de heuvels op voor huizen en akkerbouwbedrijfjes, legde de verhoogde paden en de kanalen aan voor vervoer en communicatie, bouwde de visvallen voor de voedselvoorziening, en brandde de savanne plat. Hun samenleving was 1000 jaar geleden op haar hoogtepunt. Dorpen en stadjes waren ruim en recht aangelegd en werden beschermd door grachten en palissades. In de hypothetische reconstructie van Erickson kunnen hier wel een miljoen mensen op de paden hebben gelopen in lange, katoenen tunieken en met zware sieraden aan polsen en hals.²¹

Nu, eeuwen nadat deze Arawakcultuur verdween, lijkt het oerwoud op en rond de heuvel Ibibate op het klassieke Amazonewoud uit de droom van de milieuactivist: armdikke lianen, op messen lijkende bladeren van twee meter lang, de gladde stammen van de paranootbomen, grote bloemen die naar warm vlees ruiken. Wat betreft soortenrijkdom kunnen de oerwoudeilanden in Bolivia volgens Balée wedijveren met iedere andere plek in Zuid-Amerika. Hetzelfde lijkt op te gaan voor de savanne van de Beni, met zijn heel andere soorten. Ecologisch is de regio van een enorme rijkdom, maar wel een die geschapen en onderhouden is door de mens. Erickson beschouwt het landschap van de Beni als een van de grootste menselijke kunstwerken, een meesterwerk dat tot voor kort totaal onbekend was, een meesterwerk op een plaats met een naam die slechts weinig mensen buiten Bolivia iets zegt.

‘ZONDER MENSEN EN HUN WERKEN’

De Beni was een anomalie. Bijna vijf eeuwen lang heeft Holmbergs Vergissing – de aanname dat inheemse Amerikanen in een staat van eeuwigheid leefden, zonder geschiedenis – de wetenschap beheerst om vanuit die wetenschap in schoolboeken, films, krantenartikelen, milieucampagnes, avonturenromans en op T-shirts terecht te komen. De vergissing kende vele vormen en werd omarmd door zowel de mensen die indianen haatten als door hen die ze op een voetstuk plaatsten. Holmbergs Vergissing verklaart de visie van de kolonisten dat indianen ongeneeslijk wrede barbaren waren; het tegendeel hiervan was het dromerige stereotype van de Edele Wilde. Positief of negatief, in beide beelden ontbreekt het de indiaan aan wat sociaal-wetenschappers agency noemen: ze waren geen actores op zich maar passieve re-actores op datgene, geluk of ongeluk, dat door het toeval op hun weg kwam.

De Edele Wilde dateert al uit de tijd van de eerste echte etnografie over Amerikaanse inheemse volkeren, de Apologética Historia Sumaria van Bartolomé de las Casas, die grotendeels in de jaren dertig van de zestiende eeuw werd geschreven.²² De las Casas, een conquistador die spijt kreeg van zijn daden en priester werd, nam in de latere jaren van zijn leven de Europese wreedheid in Amerika op de korrel. In zijn denken waren indianen natuurwezens die zo mak als schapen in het ‘aardse paradijs’ leefden. Volgens hem wachtten zij in hun zuivere onschuld rustig – duizenden jaren lang – op het christelijke inzicht. Zijn tijdgenoot Pietro Martire D’anghiera, een Italiaan die huispriester was aan het Spaanse hof, deelde zijn visie. Indianen, schreef D’anghiera, ‘leven in die gouden wereld waarover oude schrijvers zo vaak spreken,’ en bestaan ‘eenvoudig en onschuldig zonder dwang van wetten’ (vertaald uit de Engelse vertaling van 1556).²³

Het idee van de aangeboren eenvoud en onschuld van de indiaan bestaat vandaag de dag alleen nog als erop wordt gewezen dat zij geen invloed op hun omgeving gehad zouden hebben. Dit idee dateert op zijn laatst uit de tijd van Henry David Thoreau (1817-1862), die veel tijd stak in zijn zoektocht naar ‘indiaanse wijsheid’, een inheemse wijze van denken die, naar hij aannam, geen meten of categoriseren kende, twee menselijke neigingen die hij beschouwde als het kwaad waardoor de mens in staat was de Natuur te veranderen.²⁴ Thoreaus ideeën hebben nog steeds veel invloed. Na de eerste Aardedag in 1971 verspreidde een groep met de naam Keep America Beautiful, Inc. aanplakborden waarop een acteur in indiaanse kleding in stilte lijkt te huilen om het vervuilde land, dat zich voor hem uitstrekt. De campagne was een geweldig succes.²⁵ Bijna een decennium lang verscheen het plaatje van de huilende indiaan overal ter wereld. Hier speelden de indianen een heldenrol, maar de advertentie belichaamde toch Holmbergs Vergissing aangezien de indianen er impliciet in werden afgebeeld als mensen die hun natuurlijke omgeving nooit veranderd hebben. En omdat geschiedenis verandering impliceert, waren zij een volk zonder geschiedenis.²⁶

De las Casas uitte in zijn Apologética Historia Sumaria zulke harde kritiek op de wreedheden van de conquistadores dat hij in zijn testament bepaalde dat het werk pas veertig jaar na zijn dood mocht worden uitgegeven. Pas in 1909 verscheen het complete werk in druk. Dat het zo lang heeft geduurd, verraadt dat de verdediging van de Edele Wilde in de achttiende en negentiende eeuw weinig aanhangers had. Kenmerkend was de houding van de Amerikaanse historicus George Bancroft, nestor onder zijn collega’s, die in 1834 beweerde dat Noord-Amerika vóór de komst van de Europeanen ‘een onproductieve woestenij was ... met als enige bewoners enkele verspreide stammen krachteloze barbaren, zonder enige handel en zonder politiek verband.’²⁷ Net als De las Casas geloofde Bancroft dat indianen in samenlevingen woonden waarin nooit iets veranderde – alleen beschouwde Bancroft deze tijdloosheid als een teken van luiheid, niet van onschuld.

De karakterisering van Bancroft bleef in verschillende vormen in zwang tot in de twintigste eeuw. Alfred L. Kroeber, een van de stichters van de antropologie in Amerika, schreef in 1934 dat de indianen in het oosten van Noord-Amerika zich nooit hadden kunnen ontwikkelen – dus geen geschiedenis konden hebben – omdat hun leven bestond uit ‘oorlogvoering die krankzinnig was, eindeloos, eeuwig uitputtend’.²⁸ Ontsnappen aan deze cyclus van geweld was ‘bijkans onmogelijk’, dacht hij. ‘De groep die probeerde zijn waarden te verleggen van oorlog naar vrede, was vrijwel zeker veroordeeld tot een snel uitsterven.’* Kroeber gaf toe dat indianen tussen het vechten door vrij namen om hun gewassen te verbouwen, maar hij benadrukte dat ‘landbouw in het oosten geen basisvoorwaarde voor het leven was; het was bijkomend, in zekere zin een luxe’. Ten gevolge daarvan bleef ‘negenennegentig procent van het land dat ontgonnen had kunnen worden, maagdelijk ...’

Vier decennia later sloot Samuel Eliot Morison, tweevoudig winnaar van de Pulitzerprijs, zijn tweedelige European Discovery of America (1971-1974) af met de bondige bewering dat indianen geen blijvende monumenten of instellingen geschapen hadden. Gevangen in een onveranderlijke wildernis konden ze alleen ‘korte en wrede levens verwachten, zonder enige hoop voor de toekomst’.³⁰ De ‘voornaamste functie’ van inheemse volkeren in de geschiedenis, beweerde Hugh Trevor- Roper, baron Dacre of Glanton, in 1965, ‘is om het heden een beeld van het verleden te geven waaraan het door de geschiedenis is ontsnapt’.³¹

Schoolboeken weerspiegelen trouw de wetenschap. Schrijfster Frances Fitzgerald concludeerde na een onderzoekje van Amerikaanse schoolboeken voor het vak geschiedenis in 1979³² dat de karakterisering van de indianen tussen 1840 en 1940 zonder meer achteruit was gegaan. Eerdere schrijvers vonden indianen onbeschaafd maar belangrijk, maar in latere boeken werden ze standaard neergezet als ‘lui, kinderlijk en wreed’. In een veelgebruikt schoolboek uit de jaren veertig werden slechts ‘enkele paragrafen’ aan de indianen gewijd, schreef ze, ‘waarvan de laatste de titel droeg “De indianen waren achterlijk”’.

Dergelijke ideeën zijn nu niet meer zo populair, maar ze bestaan nog steeds.³³ In de uit 1987 daterende uitgave van American History: A Survey, een standaardleerboek voor de middelbare school van drie befaamde historici, wordt de geschiedenis van de indianen als volgt samengevat: ‘Duizenden eeuwen – eeuwen waarin mensenrassen zich ontwikkelden, gemeenschappen vormden en de basis legden voor de nationale beschavingen in Afrika, Azië en Europa – waren de werelddelen die we Amerika noemen, zonder mensen en hun werken.’ De geschiedenis van Europeanen in de Nieuwe Wereld, vertelt het boek de leerlingen, ‘is het verhaal van de schepping van een beschaving waar er geen was’.

Maar het is altijd gemakkelijk om je superieur te voelen aan de mensen in het verleden. Alfred W. Crosby, historicus aan de University of Texas, merkte eens op dat veel van de onderzoekers die zich op Holmbergs Vergissing baseerden, in een tijd leefden waarin de drijvende kracht van de geschiedenis bij de grote leiders van Europese afstamming leek te berusten, en waarin blanke samenlevingen de niet-blanke samenlevingen overal ter wereld leken te overschaduwen. Gedurende de hele negentiende en een groot deel van de twintigste eeuw was het nationalisme in opkomst en identificeerden historici geschiedenis eerder met naties dan met culturen, religies of levenswijzen. Maar de Tweede Wereldoorlog leerde het Westen dat niet-westerlingen – in dit geval de Japanners – een snelle verandering in hun samenleving konden doormaken. Het binnen korte tijd uiteenvallen van de Europese koloniale rijken versterkte dit punt nog eens. Crosby vergeleek het effect dat deze gebeurtenissen op sociaal wetenschappers hadden met het effect dat ‘de ontdekking dat de vage vlekken die tussen de sterren van de Melkweg te zien waren, in werkelijkheid verre sterrenstelsels waren’ op astronomen had.³⁴

Intussen ontstonden nieuwe disciplines en nieuwe technieken die nieuwe manieren opleverden om het verleden te onderzoeken. Demografie, klimatologie, epidemiologie, economie, botanie, palynologie (stuifmeelanalyse), moleculaire en evolutionaire biologie, C-14-datering, ijskernonderzoek, satellietfotografie, grondanalyse, genetische microsatellietanalyse, en virtuele 3D-beelden – een vloedgolf van nieuwe perspectieven en technieken spoelde over ons heen. En toen deze allemaal waren toegepast leek het onwaarschijnlijk dat de bevolking van een derde van de aarde duizenden jaren lang weinig had veranderd. Er waren echter zeker nog onderzoekers die de nieuwe vondsten als grove overdrijving aanvielen (‘We hebben gewoon de oude mythe [van de onaangetaste wildernis] vervangen door een nieuwe,’ mopperde geograaf Thomas Vale, ‘de mythe van het vermenselijkte landschap.’)³⁵ Maar na enkele tientallen jaren van ontdekkingen en discussie is een nieuw beeld van Amerika en zijn oorspronkelijke bewoners aan het ontstaan.

In advertentiecampagnes wordt de nomadische, ecologisch zuivere indiaan die op de rug van een paard op de Noord-Amerikaanse prairie op bizons jaagt, nog steeds verheerlijkt, maar in de tijd van Columbus leefde verreweg het grootste deel van de inheemse Amerikanen ten zuiden van de Rio Grande, die de grens vormt tussen de Verenigde Staten en Mexico. Het waren ook helemaal geen nomaden, maar ze bouwden en bewoonden enkele van de grootste en mooiste steden van de wereld. De meeste indianen waren ook niet afhankelijk van de jacht op grote dieren maar bebouwden hun akkers. Veel anderen leefden van vis en schelp- en schaaldieren. En wat die paarden betreft, die kwamen uit Europa; in Amerika werden geen lastdieren gebruikt, met uitzondering van de lama’s in de Andes. Met andere woorden, Amerika was veel drukker, veel diverser en veel dichtbevolkter dan vroegere onderzoekers zich hadden voorgesteld.

En ook veel ouder.

DE ANDERE NEOLITHISCHE REVOLUTIES

Het grootste deel van de afgelopen eeuw hebben archeologen aangenomen dat indianen ongeveer 13.000 jaar geleden, aan het einde van de laatste ijstijd, via de Beringstraat naar Amerika gekomen zijn. In die tijd zaten er zulke enorme hoeveelheden water opgeslagen in de ijskappen om de polen dat het waterpeil van de oceanen zo’n honderd meter lager stond dan nu. De ondiepe Beringstraat tussen Siberië en Alaska was daardoor een landbrug geworden. In theorie liepen de paleo-indianen, zoals zij worden genoemd, gewoon de 88,5 kilometer die de werelddelen nu van elkaar scheidt. C. Vance Haynes, archeoloog aan de University of Arizona, zette in 1964 de kroon op deze theorie toen hij aanwijzingen vond dat precies op dat moment – 13.000 jaar geleden – twee grote ijsschollen in het noordwesten van Canada uit elkaar schoven waardoor er een naar verhouding warme, ijsvrije doorgang ontstond. Paleo-indianen zouden door deze corridor Alaska hebben verlaten op zoek naar aangenamer streken in het zuiden zonder dat ze over het ijs hoefden te klimmen. In die tijd strekte het ijs zich nog 3200 kilometer ten zuiden van de Beringstraat uit, en op dat ijs leefde zo goed als niets. Zonder de ijsvrije doorgang van Haynes is het moeilijk voor te stellen hoe mensen in het zuiden hebben kunnen komen. De combinatie van landbrug en ijsvrije doorgang deed zich in de afgelopen 20.000 jaar slechts één keer voor en duurde slechts een paar honderd jaar. En bovendien was dat net vóór het verschijnen van de oudste bekende cultuur in heel Amerika, de Cloviscultuur, genoemd naar het plaatsje Clovis in New Mexico waar voor het eerst sporen van deze cultuur zijn aangetroffen. De uitleg van Haynes maakte de theorie zo onweerlegbaar dat die zo de leerboeken in vloog. Ik leerde haar tenminste al op de middelbare school. En mijn zoon dertig jaar later ook.

Maar in 1997 begon de theorie ineens te wankelen. Enkelen van de vurigste verdedigers, waaronder Haynes, gaven openlijk toe dat bij een archeologische opgraving in het zuiden van Chili overtuigend bewijs gevonden was van menselijke bewoning van meer dan 12.000 jaar geleden. En omdat deze mensen meer dan 11.000 kilometer ten zuiden van de Beringstraat leefden, een afstand die alleen in een lange periode overbrugd kan worden, moeten ze dus bijna zeker eerder in Amerika zijn aangekomen dan dat de doorgang ontstond. (Overigens had nieuw onderzoek al twijfel gewekt over het bestaan van die doorgang.) Aangezien het bijna onmogelijk was om de ijskap te passeren zonder doorgang, suggereerden enkele archeologen dat de eerste Amerikanen zo’n 20.000 jaar geleden moeten zijn gearriveerd, toen de ijskap kleiner was. Of zelfs nog eerder – onder de vondsten uit Chili bevinden zich artefacten van misschien wel 33.000 jaar oud. Of misschien reisden de eerste indianen wel in boten en hadden ze helemaal geen landbrug nodig. Of zouden ze vanuit Australië via Antarctica aangekomen kunnen zijn. ‘We bevinden ons in complete verwarring,’ vertrouwde archeoloog Stuart Feidel me toe. ‘Alles wat we zeker wisten, zou nu onjuist zijn.’³⁶

Consensus is nog niet bereikt, maar een toenemend aantal onderzoekers denkt dat een enkele, kleine groep via de Beringstraat de Nieuwe Wereld heeft bereikt. De groep zou vanuit Alaska niet meer naar Azië terug hebben kunnen keren en in twee of drie afzonderlijke groepen verder zijn getrokken; de voorouders van de huidige indianen zouden tot de tweede groep hebben behoord. De meningen verschillen wat de details betreft. Sommige wetenschappers denken dat Amerika wel door vijf golven van immigranten is getroffen voordat Columbus aankwam; de eerste zou dan al zo’n 50.000 jaar geleden zijn gearriveerd. Maar in de meeste versies worden de indianen van nu als relatieve laatkomers beschouwd.

Indiaanse activisten verzetten zich tegen deze interpretatie van de geschiedenis. ‘Ik kan je niet vertellen hoeveel blanken me al hebben gezegd dat de “wetenschap” aantoont dat indianen een stelletje indringers waren,’ zei Vine Deloria jr., politicoloog aan de University of Colorado in Boulder tegen me. Deloria heeft nogal wat boeken geschreven, waaronder Red Earth, White Lies, een kritiek op de algemeen aanvaarde archeologische theorie. De algemene teneur van het boek laat zich aflezen uit de index: onder ‘wetenschap’ staan onder meer de ingangen ‘corruptie en fraude en’, ‘indiaanse verklaringen genegeerd door’, ‘gebrek aan bewijs voor theorieën uit de’, ‘mythe van objectiviteit van’, en ‘racisme van’.³⁷ Volgens Deloria gaat het er in de archeologie vooral om het schuldgevoel van de blanken weg te werken. Vaststellen dat de indianen pas ná anderen kwamen, past precies in dat plan. ‘Als we toch alleen maar dieven zijn die het land van iemand hebben gestolen,’ aldus Deloria, ‘dan kunnen ze zeggen, “Kijk, we lijken op elkaar. We zijn allemaal immigranten, nietwaar?”’

De morele logica van het argument dat we allemaal immigranten zijn, laat zich moeilijk uitleggen; het lijkt alsof beweerd wordt dat twee keer fout goed is. Bovendien is er geen enkel bewijs dat de eerste keer ‘fout’ ook echt fout was – er is nu eenmaal helemaal niets bekend over de contacten tussen de verschillende groepen van paleo-indianen die het continent zouden zijn binnengetrokken. Hoe dan ook, of de voorouders van de meeste hedendaagse inheemse Amerikanen nu in de eerste of de tweede golf aankwamen, is volstrekt irrelevant bij de beoordeling van wat ze cultureel hebben gedaan. In ieder denkbaar scenario verlieten ze Eurazië voordat de neolithische revolutie aanving.

De neolithische revolutie is niets anders dan het begin van de landbouw,³⁸ iets waarvan het belang natuurlijk nauwelijks kan worden overschat. ‘De carrière van de mens,’ schreef historicus Ronald Right, ‘bestaat uit twee delen: alles voor de neolithische revolutie, en alles erna.’ De omwenteling begon zo’n 11.000 jaar geleden in het Midden-Oosten, in de westelijke helft van de Vruchtbare Halvemaan, die zich als een boog uitstrekt van het zuiden van Israël via Zuid-Turkije tot de Perzische Golf. Rondzwervende groepen vestigden zich hier permanent in dorpen en leerden hoe ze wilde tarwe en gerst moesten verbouwen en vermeerderen. In de daaropvolgende millennia werden hier ook het wiel en metalen werktuigen ontwikkeld. De Soemeriërs combineerden deze ontwikkelingen, voegden er het schrift aan toe en stichtten in het derde millennium v.Chr. de eerste grote beschaving. Sinds die tijd staat iedere Europese en Aziatische cultuur, hoe verschillend zij er ook uitzien, op de brede schouders van Soemerië. Inheemse Amerikanen, waarvan de voorouders lang voordat de landbouw was uitgevonden, Azië verlieten, hadden die basis echter niet. ‘Ze moesten alles helemaal zelf doen,’ zoals Crosby het uitdrukte. En het is opmerkelijk hoe goed zij daarin slaagden.

Onderzoekers weten allang dat geheel onafhankelijk van die in het Midden-Oosten een tweede neolithische revolutie plaatsgevonden heeft, en wel in Mesoamerika, het prehistorische cultuurgebied in Midden-Amerika, dat zich uitstrekte van Noordoost-Mexico via Guatemala, Belize en Honduras tot in Costa Rica. Het precieze tijdstip is niet bekend – archeologen duwen de datum steeds verder terug – maar gedacht wordt nu dat zij 10.000 jaar geleden plaatsgehad moet hebben, niet lang na die in het Midden-Oosten. In 2003 ontdekten archeologen aan de kust van Ecuador, aan de voet van de Andes, echter zaden van geteelde pompoenen die ouder zouden kunnen zijn dan zaden uit Mesoamerika: een dérde neolithische revolutie. En deze leidde vermoedelijk tot onder andere de culturen van de Beni. De twee neolithische revoluties verspreidden zich in Amerika langzamer dan die in Eurazië, mogelijk omdat indianen op veel plaatsen niet de tijd hadden gehad om de vereiste bevolkingsdichtheid te bereiken, en misschien ook door de merkwaardige aard van het voornaamste indiaanse gewas, maïs.*

De voorouders van tarwe, rijst, gierst en gerst lijken allemaal op hun geteelde nakomelingen, en omdat ze zowel eetbaar zijn als een hoge opbrengst geven, kan men zich voorstellen hoe het idee ontstond om ze als voedsel te gaan verbouwen. Maïs kan zich echter niet voortplanten omdat de aren verstopt zitten in stevige bladeren die niet uit zichzelf openvouwen; de indianen moeten ze dus uit een andere soort hebben gekweekt. Er is echter geen wilde plant die op maïs lijkt. Genetisch het nauwst verwant is een gras dat teosinte heet en er heel anders uitziet; de aren zijn veel kleiner en het wordt tegenwoordig niet meer gegeten omdat de opbrengst erg laag is. Hoe indianen uit een dergelijk gras maïs hebben kunnen kweken, is onbekend, en archeologen en biologen houden al decennialang verhitte discussies over het onderwerp. Samen met pompoenen, bonen en avocado’s bood maïs de bevolking een evenwichtig dieet, dat zeker voedzamer was dan dat van het Midden-Oosten. (De landbouw van de Andes, gebaseerd op aardappelen en bonen, en die van het Amazonegebied, gebaseerd op cassave, zijn eveneens voor veel mensen van groot belang geweest, maar op wereldschaal hadden deze minder invloed dan die van Mesoamerika.)

Tussen het verschijnen van de landbouw en de opkomst van de eerste grote beschaving, Soemerië, verstreken ongeveer zevenduizend jaar. Indianen volgden dezelfde weg maar deden er iets korter over; de gegevens zijn te schaars om hierover nauwkeurig te zijn. De vroegste technologisch complexe cultuur op het westelijk halfrond was die van de Olmeken. De Olmeken woonden in het smalste gedeelte van Mexico – de landengte – in steden rond tempelheuvels. Hier stonden kolossale portretten van steen waarvan er vele 1,80 meter of hoger waren; ze hebben een op een helm lijkende hoofdtooi, doorlopende wenkbrauwen en wat Afrikaans aandoende trekken. Er is dan ook wel eens gespeculeerd dat de Olmeekse cultuur door reizigers uit Afrika geïnspireerd zou zijn. Maar de Olmeken vormden maar een van de vele samenlevingen die in deze periode in Mesoamerika ontstonden. Hun religies mogen het mensenoffer hebben gekend, wat deze samenlevingen economisch en wetenschappelijk hebben bereikt is geweldig. Ze ontwikkelden een twaalftal verschillende schriften, vestigden uitgebreide handelsnetwerken, bepaalden de banen van planeten, gebruikten een kalender van 365 dagen (die veel nauwkeuriger was dan die welke in die tijd in Europa in gebruik was) en legden hun geschiedenis vast in vouwboeken van schors van de moerbeiboom.³⁹

Hun allergrootste intellectuele uitvinding was waarschijnlijk de nul. In zijn klassieke overzicht Number: The Language of Science noemt de wiskundige Tobias Dantzig de ontdekking van de nul ‘een van de grootste prestaties van de mens’, en een ‘omslagpunt’ in de wiskunde, natuurwetenschap en technologie.⁴⁰ Een vroege voorloper van de nul verscheen rond 600 v.Chr. in Babylonië. Om getallen bij elkaar op te tellen, zetten de Babyloniërs die in kolommen onder elkaar, net zoals dat op school nu nog wordt geleerd. Maar om onderscheid te kunnen maken tussen bijvoorbeeld 11 en 101, zetten ze tussen de twee enen van 101 twee driehoekjes: 1∆∆1. (Het gaat bij dit voorbeeld alleen om het principe; de rekenkunde van de Babyloniërs was gebaseerd op het getal 60, niet op de 10.) Vreemd genoeg gebruikten ze dit symbool niet om onderscheid te maken tussen 1, 10 en 100. Ook konden ze niet met de nul optellen of aftrekken en ze konden zeker niet met negatieve getallen, getallen beneden de nul, werken. Indiase wiskundigen die in het Sanskriet schreven, gebruikten in de laatste eeuwen v.Chr. als eersten de nul zoals wij dat doen – als getal, niet als plaatsingsteken. Pas in de twaalfde eeuw n.Chr. arriveerde in West-Europa de nul met de Arabische getallen die we nu nog gebruiken. (Sommige Europese heersers verboden de nieuwe getallen, uit angst voor oplichting.) De oudste nul die in Amerika is gevonden, staat op een monument van de Maya’s en dateert uit 357 v.Chr.; hij is dus mogelijk ouder dan die in de Sanskrietteksten. Er zijn nog andere monumenten uit de tijd vóór Christus waarop de nul weliswaar niet voorkomt, maar waarin data zijn gegraveerd uit een kalendersysteem dat alleen met een nul heeft kunnen functioneren.⁴¹

Betekent dit dat de Maya’s in die tijd verder ontwikkeld waren dan bijvoorbeeld de Europeanen? Sociaal wetenschappers beantwoorden deze vraag liever niet, en met recht. De Olmeken, Maya’s en andere Mesoamerikaanse volkeren liepen voorop waar het gaat om wiskunde en astronomie – maar ze gebruikten het wiel niet. Ze hadden het wiel wel uitgevonden, maar pasten het alleen toe bij kinderspeelgoed. Zij die zoeken naar een bewijs van culturele superioriteit, vinden de nul; zij die zoeken naar inferioriteit, vinden het wiel dat niet gebruikt werd. Geen van beide argumentaties levert echter iets op. Wat voor ons belangrijk is, is dat indianen rond 1000 n.Chr. hun neolithische revolutie hadden verbreid over heel het westelijk halfrond, waar dan ook een heel scala aan beschavingen tot ontwikkeling kon komen.

Vijfhonderd jaar later, toen Columbus het Caribisch gebied binnenvoer, kwamen de afstammelingen van de neolithische revoluties met elkaar in botsing, met overweldigende gevolgen voor beide.

VAN BOVENAF GEZIEN

Stel je eens de volgende onmogelijke reis voor. Je neemt een vliegtuig in het oosten van Bolivia, zoals ik gedaan heb, maar dan in het jaar 1000, en je maakt een verkenningsvlucht boven het westelijk halfrond. Wat zou je uit de raampjes zien? Veertig jaar geleden zouden de meeste historici een eenvoudig antwoord op deze vraag hebben: twee werelddelen met wildernis, bevolkt door verspreid levende stammen met een levenswijze die sinds de ijstijd nauwelijks veranderd was. Als enige uitzonderingen zouden Mesoamerika en Peru worden genoemd, waar de Maya’s en de voorouders van de Inca’s zich aan de vooravond van de Beschaving bevonden.

Maar nu kijken we in bijna ieder opzicht anders tegen deze gebieden aan. Stel je voor dat het vliegtuig in westelijke richting vloog, van het laagland van de Beni naar de hoogten van de Andes. Vlak na de start zie je op de grond de opgehoogde wegen en de kanalen in uitstekende staat en bevolkt met talloze mensen. (Veertig jaar geleden waren deze kunstmatige landschapselementen zo goed als onbekend, ook bij mensen die er vlakbij woonden.) Na een paar honderd kilometer gaat de vlakte over in bergen – en ook hier is het historisch uitzicht veranderd. Tot voor kort zouden de onderzoekers hebben gezegd dat er in het jaar 1000 in het hoogland wat dorpjes lagen en een of twee steden met enkele aardige bouwwerken. Recent archeologisch onderzoek heeft onthuld dat er in die tijd in de Andes twee staten lagen, die beide veel groter waren dan men vroeger had kunnen denken.

De staat die het dichtst bij de Beni lag, lag rond het Titicacameer, het 190 kilometer lange meer op de grens tussen Peru en Bolivia. De streek eromheen ligt grotendeels op een hoogte van 3650 meter. De zomers zijn hier maar kort. Dit ‘nare, onvruchtbare land,’ aldus de avonturier Victor von Hagen, ‘leek wel de allerlaatste plaats waar men zou verwachten dat een cultuur tot ontwikkeling zou komen.’⁴² Maar het meer is naar verhouding warm, en het land rond het meer heeft minder last van vorst dan het omliggende hoogland. De dorpelingen van Tiwanaku, een van de vele nederzettingen op de meeroever, begonnen rond 800 v.Chr. met het droogleggen van de moerassen rond de mondingen van de rivieren die in het zuiden in het meer uitkomen. Vijfhonderd jaar later was het dorp het centrum van een machtige staat met dezelfde naam, Tiwanaku.⁴³

Tiwanaku, niet zozeer een centraal geleide staat als een groep gemeenschappen onder de religieus-culturele macht van het centrum, maakte gebruik van de ecologische verschillen tussen de kuststrook van de Grote Oceaan, het ruige bergland en de altiplano (de hoogvlakte) om een dicht netwerk van goederenruil op te bouwen met vis uit zee, lama’s van de altiplano, fruit, groenten en granen van de akkers rond het meer. Door rijkdom overstroomd groeide de stad uit tot een enorm complex van piramides en grootse monumenten. Stenen pieren liepen tot ver in het Titicacameer, met aan beide kanten rieten boten met drakenkoppen op de boeg. Met zijn stromend water, overdekte riolen en bontgeschilderde muren was Tiwanaku een van de meest indrukwekkende steden ter wereld.

Inheems Amerika, 1000 n.Chr.

Archeoloog Alan L. Kolata van de University of Chicago nam in de jaren tachtig en begin jaren negentig deel aan opgravingen in Tiwanaku. Volgens hem had de stad rond het jaar 1000 een bevolking van honderdvijftienduizend mensen terwijl er nog eens een kwart miljoen op het omringende platteland woonden – aantallen die Parijs pas vijf eeuwen later zou bereiken. De vergelijking is op haar plaats: in die tijd was de natie Tiwanaku net zo groot als het huidige Frankrijk.⁴⁴ Volgens andere onderzoekers is deze schatting te hoog. Twintig- of dertigduizend is waarschijnlijker, aldus Nicole Couture, archeoloog aan de University of Chicago, die meewerkte aan de redactie van het tweede deel van Kolata’s werk, dat in 2003 verscheen (het eerste deel kwam uit in 1996). Eenzelfde aantal zou op het platteland rond de stad hebben gewoond. ‘De stad was groot, maar ook weer niet zó groot,’ zei ze.

Maar welk gezichtspunt is het juiste? Hoewel Couture erg zeker was van haar zaak, dacht ze dat het ‘nog een decennium’ zou duren voordat de zaak beslecht was. En het exacte aantal zou hoe dan ook geen invloed hebben op dat wat volgens haar de kern van de zaak is. ‘Dat men deze enorme stad op deze hooggelegen plaats gebouwd heeft is echt opmerkelijk,’ aldus Couture. ‘Ik realiseer me dat iedere keer weer als ik er terugkom.’

Ten noorden en westen van Tiwanaku, in het zuiden van het huidige Peru, lag de rivaliserende staat Wari die zich 1000 kilometer langs de kust uitstrekte.⁴⁵ De heersers van deze staat, die een hechtere sociale organisatie had en meer militair was ingesteld dan Tiwanaku, ontwierpen een standaardvesting waarvan ze een groot aantal langs de hele grens lieten bouwen. De hoofdstad – eveneens Wari genoemd – lag hoog in de bergen, vlak bij de moderne stad Ayacucho. Hier woonden mogelijk zo’n zeventigduizend mensen. De stad stond vol grote tempels, verborgen binnenpleinen, koninklijke graftombes en woningen met soms wel zes verdiepingen. De meeste gebouwen waren wit gepleisterd, waardoor de stad schitterde in de bergzon.

In het jaar 1000, ten tijde van onze denkbeeldige vliegreis, waren beide samenlevingen verzwakt na een reeks van perioden van vreselijke droogte. Ongeveer tachtig jaar eerder hadden stofstormen de hoogvlakten getroffen en waren de gletsjers op de bergtoppen zwart geworden. (IJsmonsters die in 1990 zijn genomen, lijken het optreden van deze stormen te bevestigen.⁴⁶) Daarna volgde een aantal perioden van droogte, waarvan vele meer dan tien jaar duurden, en die werden afgewisseld door enorme overstromingen. (Afzettingen en jaarringen van bomen tonen deze perioden aan.) Over de oorzaak van al deze rampen wordt nog volop gediscussieerd, maar sommige klimatologen nemen aan dat zich in de Grote Oceaan af en toe ‘mega-Niño-gebeurtenissen’⁴⁷ voordoen, zeer zware versies van het verschijnsel El Niño dat het weer in Noord- en Zuid-Amerika en elders op aarde beïnvloedt. Tussen 400 en 1600 kwamen mega-Niños om de paar eeuwen voor. In 1925 en 1926 waaide er door een zware El Niño – nog geen mega-Niño maar wel zwaarder dan anders – zoveel droge, hete lucht door het Amazonegebied dat honderden en misschien wel duizenden bewoners van het oerwoud omkwamen in spontaan ontbrandende bossen. Rivieren droogden op, een tapijt van dode vis achterlatend. Een mega-Niño in de elfde eeuw kan de perioden van droogte in deze eeuw hebben veroorzaakt. Maar wat de oorzaak van de klimatologische chaos ook is geweest, de Wari- en Tiwanaku- samenlevingen werden er serieus door bedreigd.⁴⁸

Men moet echter voorzichtig zijn met verklaringen als deze. Tussen de veertiende en de negentiende eeuw werd Europa getroffen door de ‘kleine ijstijd’, toen de temperaturen gemiddeld veel lager waren dan nu.⁴⁹ Historici wijten opkomst en ondergang van Europese staten in deze tijd echter maar zelden aan de klimatologische veranderingen. Strenge winters verdreven de Vikingen van Groenland en leidden tot slechte oogsten in Europa waardoor de sociale spanningen opliepen, maar slechts weinigen zullen beweren dat de kleine ijstijd de Reformatie heeft veroorzaakt. Hetzelfde geldt voor de mega-Niños die slechts een van de vele spanningen veroorzaakten waarmee de Andesbeschavingen in die tijd te maken hadden, spanningen waaraan de politieke systemen van Wari en Tiwanaku niet het hoofd konden bieden. Hoe dan ook, Tiwanaku viel kort na het jaar 1000 uiteen in kleine eenheden, die pas vier eeuwen later weer herenigd werden toen ze in het Incarijk werden opgenomen. Ook Wari ging ten onder. De staat werd opgevolgd, of misschien wel overgenomen, door een staat met de naam Chimor die zich over Midden-Peru uitbreidde tot ook deze door de Inca’s werd geabsorbeerd.

Dergelijke nieuwe geschiedkundige inzichten zijn overal in Amerika in opkomst. We verleggen de koers van het vliegtuig naar het noorden, in de richting van Midden-Amerika en Zuid-Mexico en vandaar naar het schiereiland Yucatán, het land van de befaamde Maya’s.⁵⁰ Natuurlijk waren Mayaruïnes veertig jaar geleden al bekend, maar sindsdien zijn ook daar nieuwe dingen ontdekt. Neem bijvoorbeeld Calakmul, de stad die fotograaf Peter Menzel en ik begin jaren tachtig bezochten. De ruïne waar wij toen op stuitten en die nog nauwelijks was opgegraven, was overdekt met droog struikgewas dat als een zwerm doornen op de twee hoge piramides was neergestreken. Toen we met William J. Folan van de Universidad Autónoma de Campeche spraken, die op het punt stond in Calakmul aan het werk te gaan, raadde hij ons af via de enige weg naar de ruïnes te rijden als we niet een zware truck huurden en benadrukte dat we zelfs niet met zo’n vrachtwagen moesten gaan als het net geregend had. Bij ons bezoek aan Calakmul bleek Folans advies geheel juist. Bomen sloten de grote gebouwen geheel en al in terwijl hun wortels langzaam maar zeker de muren van zachte kalksteen uit elkaar duwden. Peter maakte foto’s van een monument met boomwortels die het als evenzoveel boa constrictors tot anderhalve of twee meter hoog omwikkelden. Het tropisch oerwoud was zo opdringerig dat ik dacht dat de geschiedenis van Calakmul wel altijd onbekend zou blijven.

Gelukkig had ik ongelijk. Aan het begin van de jaren negentig had het team van Folan ontdekt dat deze zo lang genegeerde plaats een oppervlak besloeg van 6500 hectare ² waarop zich duizenden bouwwerken en tientallen waterbekkens en kanalen bevonden. Het was de grootste Mayastad die ooit was gevonden. Onderzoekers maakten de meer dan honderd monumenten met inscripties schoon en fotografeerden ze – net op tijd, want deskundigen hadden inmiddels de hiëroglyfen van de Maya’s ontcijferd. In 1994 stelden ze vast wat de oude naam van de stadstaat was geweest: Kaan, het Koninkrijk van de Slang. Zes jaar later werd ontdekt dat Kaan het centrum was geweest van een verwoestende oorlog die de Mayastad meer dan een eeuw in zijn greep had gehouden. En Kaan is nog maar een van de meer dan twaalf Mayasteden die de afgelopen decennia voor het eerst zijn onderzocht.

Het zogenaamde rijk van de Maya’s, een verzameling van zo’n zestig koninkrijken en stadstaten met net zulke ingewikkelde onderlinge verhoudingen als de Duitse staten in de zeventiende eeuw, bezat een van de intellectueel verst ontwikkelde culturen ter wereld. Maar ongeveer een eeuw voordat onze denkbeeldige reis begon, kwam het rijk in een soort donkere middeleeuwen terecht. Veel van de grote steden en het omliggende platteland werden verlaten. Het is nauwelijks te geloven, maar enkele van de laatste inscripties bevatten alleen nog onzin, alsof de schrijvers het schrijven verleerd waren en slechts betekenisloos hun voorgangers imiteerden. Tegen de tijd dat wij er in gedachte overheen vliegen, is de helft of meer van wat ooit het bloeiende land van de Maya’s was, leeg.

Sommige natuurwetenschappers wijten deze ondergang, die zich bijna op hetzelfde moment voordeed als die van Tiwanaku en Wari, aan een grote droogteperiode. De Maya’s, die dicht bij elkaar woonden in een land dat eigenlijk niet erg geschikt is voor intensieve landbouw, kwamen dicht bij de grens van wat hun ecosysteem kon dragen. De droogte, mogelijk veroorzaakt door een mega-Niño, duwde de samenleving die al zo dicht bij de rand was, de afgrond in.

Dergelijke scenario’s passen in de hedendaagse vrees voor het milieu, wat ervoor zorgt dat ze ook buiten de academische wereld bekendheid krijgen. Binnen deze wereld is scepsis gebruikelijker. Uit de archeologische onderzoeken blijkt dat de steden in het noorden van het schiereiland zich handhaafden of zelfs groeiden in de tijd dat de steden in het zuiden van Yucatán verlaten werden. Merkwaardig is echter dat het land dat verlaten werd, het natste was: met zijn rivieren, meren en regenwouden zou juist dit de beste regio zijn om een droogteperiode te overleven. Het noorden van Yucatán is juist droog en steenachtig. De vraag is dus waarom mensen die voor de droogte vluchtten, naar streken trokken die nog meer van de droogte te lijden hadden.

En hoe zat het met de rest van Mesoamerika? Terwijl we verder naar het noorden vliegen, moet je in westelijke richting kijken, naar de Mexicaanse staten Oaxaca en Guerrero. Hier liggen de ruziezoekende stadstaten van de Ñudzahui (Mixteken) die uiteindelijk de Zapoteken, hun oude rivalen in de stad op de Monte Albán, wisten te overweldigen. Verder naar het noorden zijn de Tolteken hun rijk gewelddadig en snel aan het uitbreiden vanuit de op 1600 meter hoogte gelegen vallei waarin nu Mexico-Stad ligt. Zoals zo vaak het geval is, leidde het snelle militaire succes van de Tolteken tot politieke onenigheid. Na een strijd aan de top die Shakespeare niet onwaardig zou zijn geweest, compleet met beschuldigingen van dronkenschap en incest, werd de koning die al zo lang had geregeerd, Topiltzin Quetzalcoatl, (vermoedelijk) in 987 van de troon gestoten. Met trouwe aanhangers vluchtte hij over zee naar het schiereiland Yucatán, maar hij beloofde terug te keren. Ten tijde van onze vliegreis heeft Quetzalcoatl de Mayastad Chichén Itzá veroverd en is hij doende deze te herbouwen naar zijn eigen Tolteekse ideeën. (Vooraanstaande archeologen verschillen met elkaar van mening over de gebeurtenissen, maar de muurschilderingen en de gravures in de stenen platen in Chichén Itzá, waarop een Tolteeks leger is te zien dat op bloedige wijze een Mayaleger verslaat, kunnen moeilijk anders worden geïnterpreteerd.)⁵¹

Via het zuidwesten van de Verenigde Staten vliegen we over woestijnboerderijen en dorpen die in de wanden van ravijnen uitgehouwen zijn naar de Mississippi-samenlevingen van de Midwest.⁵² Archeologen hebben met nieuwe technieken nog niet zo lang geleden de tragedie van Cahokia bij het huidige St. Louis, ooit het centrum met de grootste bevolking ten noorden van de Rio Grande, ontrafeld. Hier begon men rond het jaar 1000 met het opwerpen van een kunstmatige heuvel die uiteindelijk zou uitgroeien tot een oppervlakte van zes hectare en een hoogte van zo’n dertig meter, hoger dan wat ook in een omtrek van vele kilometers. Boven op de heuvel stond een tempel voor de goddelijke koningen die zorgden voor gunstig weer voor de landbouw. Als om hen te steunen, strekten zich vanaf de voet van de heuvel zover het oog kon zien golvende maïsvelden uit. Ondanks dit teken van macht maakten de heersers van Cahokia zich op voor rampspoed. Omdat de bossen stroomopwaarts vanwege de behoefte aan brandhout waren gekapt en de boomstammen in de rivier gegooid, was de vruchtbare bodemlaag weggespoeld en was de kans op grote overstromingen toegenomen. Toen deze zich daadwerkelijk voordeden, hadden koningen die hun legitimiteit ontleenden aan de beheersing van het weer, iets uit te leggen aan hun boze onderdanen.

Vervolg de vliegreis noordwaarts naar het dunst bevolkte land, het rijk van de jagers en verzamelaars. De indianen van de prairies, of juister, van de Grote Vlakten, en die van de bossen in het oosten zijn in talloze Amerikaanse geschiedenisboeken en westerns geportretteerd en daardoor het bekendst bij niet-wetenschappers. Demografisch gezien leefden zij in afgelegen en dunbevolkte gebieden; hun levenswijze stond net zo ver af van die van de heersers van de Wari of de Tolteken als de levenswijze van Siberische nomaden van die van de Chinese keizers in Beijing. Hun materiële culturen waren ook veel eenvoudiger: geen schrift, geen geplaveide pleinen en geen grote tempels, al lieten groepen op de Vlakten een vijftigtal cirkels van stenen na die doen denken aan die van Stonehenge.⁵³ Omdat deze groepen naar verhouding weinig materiële goederen bezaten, volgden zij, volgens sommige onderzoekers, een levenswijze die het land de minste schade berokkende. Dat kan zijn, maar in Noord-Amerika was het erg druk. Rond het jaar 1000 lag er al langer dan duizend jaar een uitgebreid handelsnetwerk: schelpen uit de Golf van Mexico zijn gevonden in Manitoba, koper uit de buurt van het Bovenmeer is in Louisiana aangetroffen.⁵⁴

In plaats van die lange vliegreis naar het noorden te maken, kun je van de Beni oostwaarts vliegen, naar de monding van de Amazone. Grenzend aan de Beni ontmoet men in de huidige West-Braziliaanse staat Acre een heel andere samenleving: een netwerk van dorpjes die iets te maken gehad moeten hebben met de ronde en vierkante figuren op de grond in patronen die heel anders zijn dan die in de Beni.⁵⁵ Over de mensen die deze patronen hebben aangelegd, is nog minder bekend; de resten van hun dorpen werden pas in 2003 ontdekt nadat veeboeren het oerwoud hadden weggekapt. Volgens de Finse archeologen die ze het eerst beschreven, ‘is het duidelijk’ dat ‘relatief dichte bewoning heel gewoon was in het Amazonelaagland’. De Finnen vatten hiermee samen wat een heel nieuwe generatie onderzoekers van het Amazonegebied gelooft: rond het jaar 1000 woonden er langs de rivier veel meer mensen dan nu, en vooral langs de laatste helft stroomafwaarts. Hele groepen dorpen verdrongen elkaar op de oevers van de rivier, die jaarlijks overstroomde; bij hoog water visten de mensen, terwijl ze bij laag water landbouw bedreven op de stroomvlakte. Het meest productief waren echter de tuinen en boomgaarden die zich tot kilometers ver achter de dorpen uitstrekten. De bewoners pasten een soort land-bosbouw toe, tuinbouw met bomen die in niets leek op de gebruikelijke landbouw in Europa, Afrika of Azië.

Er lagen echter niet alleen dorpjes. Vlak bij de Atlantische Oceaan lag op een eiland dat groter is dan Nederland in de monding van de rivier, de staat Marajó, feitelijk een zogenaamd hoofdmanschap. De toenmalige bevolking van Marajó, die nu wordt geschat op zo’n honderdduizend mensen, kan wel eens voorbijgestreefd zijn door die van een andere bevolkingsgroep, voorlopig nog zonder naam, 965 kilometer stroomopwaarts in de buurt van Santarém, een leuk stadje dat begin 21e eeuw aan het bijkomen is van de rubber- en goudkoortsen die het Amazonegebied troffen. De oude sporen van bewoning onder de moderne stad zijn echter nog nauwelijks onderzocht. Bijna alles wat we weten is dat de ligging ideaal was: op een hoge oever tegenover de plaats waar de Tapajós, een grote zijrivier, in de Amazone uitmondt. Op deze oever hebben geografen en archeologen in de jaren negentig een terrein van ongeveer vijf kilometer lang gevonden dat was bedekt met een dikke laag aardewerk, ongeveer zoals de Ibibate. Volgens William I. Woods, archeoloog en geograaf aan de University of Kansas, kon de streek in de behoeften voorzien van wel vierhonderdduizend mensen; daarmee zou de nederzetting aan de Tapajós een van de grootste steden ter wereld zijn geweest.⁵⁶

Enzovoorts. Westerse geleerden schrijven al sinds de twaalfde eeuw keer op keer een geschiedenis van de wereld. Als kinderen van hun eigen samenleving benadrukten de vroege historici natuurlijk de cultuur die ze het best kenden, de cultuur waarover hun lezers ook het meest wilden weten. In de loop van de tijd kwamen daar steeds meer verhalen over andere plaatsen in de wereld bij. In de geschiedenisboeken kwamen hoofdstukken over China, India, Perzië, Japan en andere naties. De schrijvers bewonderden de prestaties in kunst en wetenschap van niet-westerse landen. In sommige gevallen werd de aandacht duidelijk met tegenzin geschonken of was hij minimaal, maar de witte plekken in de geschiedenis van de mens werden toch geleidelijk aan opgevuld.⁵⁷

Men zou van de nieuwe wetenschap kunnen zeggen dat zij eindelijk een van de laatste witte plekken in die geschiedenis aan het opvullen is: die van het westelijk halfrond van vóór 1492. In de huidige visie was dat een welvarend gebied met verbazingwekkend veel afwisseling, talloze talen, handelsrelaties en culturen, een gebied waar tientallen miljoenen mensen liefhadden en haatten en baden zoals mensen overal ter wereld doen. Na de komst van Columbus verdween deze wereld grotendeels, weggevaagd door ziekte en onderdrukking. En dit gebeurde zo grondig dat binnen enkele generaties veroveraar noch veroverde nog wist dat deze wereld had bestaan. Nu keert het beeld ervan echter langzaam terug. En het is welhaast onze plicht om ernaar te kijken.

*   Volgens Joseph Conrad had het geweld een culinaire oorsprong. ‘De Edele Rode was een geweldige jager,’ verklaarde de grote romanschrijver, ‘maar zijn vrouwen hadden de kunst van het zorgvuldig koken nog niet onder de knie – en de gevolgen waren vreselijk. De Zeven Naties rond de Grote Meren en de Paardrijdende stammen op de prairies waren doorlopend ten prooi aan hevige spijsverteringsstoornissen.’ Omdat hun levens werden verpest door ‘de chagrijnige prikkelbaarheid die volgt op het consumeren van slecht bereid eten,’ maakten ze de hele tijd ruzie.²⁹

*   Er zijn tegenwoordig allerlei verschillende soorten maïs, maar hier bedoel ik de soort waarvan de zaden verschillende kleuren kunnen hebben. De zaden worden over het algemeen gedroogd en dan tot meel gemalen waarvan allerlei soorten koeken gebakken kunnen worden; ook kan er een licht alcoholische drank van worden gemaakt.

Deze uitgave is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1412 3