CHARLES C. MANN

1493

HOE DE WERELD ZICH ONTWIKKELDE NA DE ONTDEKKING VAN AMERIKA

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

© 2011 Charles C. Mann
Oorspronkelijke titel 1493. Uncovering the New World Columbus Created
Oorspronkelijke uitgever Alfred A. Knopf
Alle rechten voorbehouden
© Nederlandse vertaling Bart Voorzanger (www.voorzanger.nl), 2011
Tekstredactie Henrieke Korten
Register Ansfried Scheifes
Ontwerp omslag Bureau Beck
Foto auteur Peter Menzel
Omslagbeeld Hernán Cortés ontmoet Montezuma, miniatuur uit ‘History of the Indians’, Diego Duran, 1579.
Nationale Bibliotheek Madrid, Bridgeman Art Library.
NUR 680
ISBN 978 90 468 1425 3
www.nieuwamsterdam.nl/mann

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1413 0

Voor de vrouw die mijn huis bouwde en mijn thuis is
– CCM

Vertaling Bart Voorzanger

INHOUD

Kaarten

Voorwoord

INLEIDING / IN HET HOMOGENOCEEN

1   Twee monumenten

DEEL 1 / ATLANTISCHE REIZEN

2   De tabakskust

3   Slechte lucht

DEEL 2 / REIZEN OVER DE STILLE OCEAAN

4   Schepen vol geld (Zijde voor zilver, deel een)

5   Smachtend gras, vreemde knollen en jaderijst (Zijde voor zilver, deel twee)

DEEL 3 / EUROPA IN DE WERELD

6   Het agro-industriële complex

7   Zwart goud

DEEL 4 / AFRIKA IN DE WERELD

8   Krankzinnige soep

9   Een woud van vluchtelingen

BESLUIT / LEVENSSTROMEN

10   In Bulalacao

APPENDICES

A. Woordenstrijd

B. Globalisering: de bètaversie

Dankwoord

Noten

Literatuur

Register

KAARTEN

8-9

De wereld, 1493

26

Koloniaal Hispaniola

43

Zuid-Chinese Zee, 1571

58-59

Ontbossing en herbebossing in oostelijk Noord-Amerika, 1500-1650

72-73

Tsenacomoco, 1607-1670

126

Malaria in Zuidwest-Engeland

151

Anopheles in Amerika

166-167

Pangaea herschapen, 1600

177

Fujian tijdens de Ming-dynastie

196

Onderkoninkrijk Peru, zeventiende eeuw

230

China tijdens de Qing-dynastie

247

Chinese overstromingen, 1823

295

Verspreiding van de aardappelziekte, 1845

335

De wereld van de rubber, ca. 1890

379

Suiker in het Middellandse Zeegebied

389

Landgoed van Hernán Cortés

468

Marrengebieden

VOORWOORD

Als zovele boeken begon ook dit in een tuin. Een jaar of twintig geleden las ik in de plaatselijke krant over een groepje studenten dat zo’n honderd verschillende tomatenvariëteiten had gekweekt. Bezoekers waren welkom. Omdat ik van tomaten houd, besloot ik met mijn achtjarige zoontje te gaan kijken. Wat ik aantrof in hun universiteitskas verraste me – zo’n verscheidenheid aan vorm, formaat en kleur had ik nooit eerder gezien.

Een van de studenten gaf ons een plastic bordje om te proeven. Daarop onder meer een angstaanjagend bobbelig exemplaar met de kleur van oude bakstenen en een forse, groen-zwarte kroon. Soms ervaar ik in een droom iets zo intens dat ik ervan wakker schrik. Deze tomaat had dat ook – mijn mond schoot ervan wakker. We kregen te horen dat het een Zwarte van Tula was, een ‘vergeten’ tomatenras dat in de negentiende-eeuwse Oekraïne ontwikkeld was.

‘Ik dacht dat tomaten uit Mexico kwamen,’ zei ik verbaasd, ‘hoezo kweken ze die in de Oekraine?’

De student gaf me een zaadcatalogus mee met oude tomaten-, paprika- en bonenrassen (echte bonen, geen sperziebonen). Thuis bladerde ik hem door. Alle drie de groenten komen oorspronkelijk uit Amerika, maar flink wat van de variëteiten in de catalogus kwamen van elders: Japanse tomaten, Italiaanse paprika’s, Congolese bonen. Ik wilde wel wat meer van die vreemde maar lekkere tomaten proeven, dus ik bestelde zaad, liet dat in plastic bakjes kiemen en pootte de zaailingen in de tuin, iets wat ik nog nooit gedaan had.

Kort na mijn tochtje naar de kas ging ik naar de bibliotheek. Ik kwam erachter dat mijn vraag aan die student niet helemaal klopte. Allereerst kwamen tomaten waarschijnlijk niet uit Mexico maar uit de Andes. Peru en Ecuador kennen nog altijd een handvol wilde tomatensoorten die op één na oneetbaar zijn en vruchtjes ter grootte van een punaise hebben. En voor botanici is de grote vraag niet zozeer hoe tomaten in de Oekraïne of Japan terechtkwamen, als wel hoe de voorouders van de huidige tomaten uit Zuid-Amerika in Mexico belandden, waar plaatselijke telers de vruchten compleet transformeerden en ze groter, roder, en vooral ook eetbaarder maakten. Waarom zou je duizenden kilometers met nutteloze wilde tomaten gaan slepen? Waarom waren ze niet in hun herkomstgebied in cultuur gebracht? Hoe waren mensen in Mexico erin geslaagd de planten aan hun behoeften aan te passen?

Deze vragen raakten aan een thema dat me al veel langer bezighield: de oorspronkelijke bewoners van Noord- en Zuid-Amerika. Als Science-verslaggever sprak ik zo nu en dan met archeologen, antropologen en geografen over hun groeiende ontzag voor de omvang en het ontwikkelingsniveau van oude inheems-Amerikaanse samenlevingen. Het verbaasde respect van botanici voor indiaanse tuinbouwers paste prima in dat plaatje. Uiteindelijk kwam ik uit die gesprekken genoeg te weten om een boek te schrijven over de huidige inzichten in de geschiedenis van het Amerikaanse continent vóór Columbus. De tomaten in mijn tuin droegen een stukje van die geschiedenis in hun DNA mee.

Ze zeiden ook iets over de geschiedenis ná Columbus. Vanaf de zestiende eeuw brachten Europeanen de tomaat de hele wereld over. Toen ze er eenmaal van overtuigd waren dat de vreemde vruchten niet giftig waren, werden ze van Afrika tot Azië verbouwd. Overal waar hij kwam had de plant culturele gevolgen, hoe onbetekenend soms ook. En soms was die bepaald niet onbetekenend – Zuid-Italië laat zich zonder tomatensaus nauwelijks meer denken.

Dat de rol van zo’n biologische transplantatie verder reikt dan het fornuis begon ik pas te beseffen toen ik in een tweedehandsboekhandeltje een pocket vond: Ecological Imperialism (‘Oecologisch imperialisme’) van Alfred Crosby, een historicus en geograaf die destijds werkzaam was bij de universiteit van Texas. Benieuwd waar die titel op sloeg, bladerde ik het boek door. De eerste zin was meteen raak: ‘Overal kom je Europese emigranten en hun afstammelingen tegen, en dat vergt een verklaring.’

Ik begreep precies wat Crosby bedoelde. De meeste Afrikanen wonen in Afrika, de meeste Aziaten in Azië en de meeste indianen in Amerika. Mensen van Europese afkomst daarentegen kom je in grote aantallen tegen in Australië, Amerika en het zuiden van Afrika. Als succesvolle exoten vormen ze op veel van die plekken de meerderheid – een vanzelfsprekende constatering waar ik eigenlijk nooit eerder bij had stilgestaan. Nu deed ik dat wel: waarom ís dat zo? Oecologisch gezien is dat net zo’n raadsel als tomaten in de Oekraïne.

Voor Crosby (en een aantal van zijn collega’s) zich met dit vraagstuk bezighielden, verklaarden historici de wereldwijde Europese migratie doorgaans vrijwel volledig in termen van Europese superioriteit in sociaal of wetenschappelijk opzicht. In Ecological Imperialism kwam Crosby met een andere verklaring. Hij gaf toe dat Europeanen vaak over een beter getraind leger en modernere wapens beschikten dan hun tegenstanders, maar hun doorslaggevende voorsprong op de lange termijn was een kwestie van biologie, niet van technologie. De schepen waarmee ze de oceaan overstaken, vervoerden niet alleen mensen maar ook planten en dieren – soms opzettelijk, soms onbedoeld. Na Columbus kwamen oecosystemen die miljoenen jaren gescheiden waren geweest opeens met elkaar in contact en raakten ze met elkaar verweven in een proces dat Crosby aanduidde als de ‘Columbiaanse Uitwisseling’, The Columbian Exchange, de titel van zijn vorige boek. Die uitwisseling bracht maïs naar Afrika en zoete aardappelen naar Oost-Azië, paarden en appels naar Amerika en rabarber en eucalyptus naar Europa – en verspreidde ook een grote verscheidenheid aan minder bekende organismen als insecten, grassen en virussen. De betrokkenen begrepen die uitwisseling niet echt, en van sturing was nauwelijks sprake, maar ze stelde Europeanen in staat een groot deel van Amerika, Azië en tot op zekere hoogte ook Afrika om te vormen tot oecologisch varianten van Europa – landschappen waarmee de nieuwkomers beter uit de voeten konden dan de oorspronkelijke bewoners. Dit oecologisch imperialisme, zo betoogt Crosby, verschafte de Britten, Fransen, Nederlanders, Portugezen en Spanjaarden net dat blijvende voordeel waardoor ze hun wereldrijken konden vestigen.

De boeken van Crosby waren van wezenlijke betekenis voor een nieuw vak: milieugeschiedenis. Tegelijkertijd kwam een ander vak op, de geschiedenis van het Atlantische gebied, dat het belang benadrukte van interacties tussen de culturen rondom deze oceaan. (Sinds kort betrekt een aantal van deze ‘atlantici’ ook het gebied rond de Stille Oceaan in hun onderzoek; wellicht verdient het terrein een nieuwe naam.) Het werk van de onderzoekers op al deze terreinen samen zorgt voor een nieuwe kijk op de oorsprong van onze wereldomspannende, geïntegreerde beschaving, de manier van leven waaraan je denkt bij de term ‘globalisering’. Je zou samenvattend kunnen zeggen dat de geschiedenis van koningen en koninginnen die de meesten van ons op school onderwezen kregen, wordt aangevuld met het besef van de bijzondere rol van – zowel oecologische als economische – uitwisseling. Maar je zou ook kunnen spreken van het groeiende besef dat de reizen van Columbus niet zozeer tot de ontdekking als wel tot de schepping van een Nieuwe Wereld leidden. Hoe die wereld tot stand kwam is het onderwerp van dit boek.

In het onderzoek speelde recent ontwikkeld wetenschappelijk gereedschap een grote rol. Satellieten brengen de milieuveranderingen in beeld die het gevolg zijn van de enorme, grotendeels onzichtbare handel in latex, het belangrijkste ingrediënt van natuurlijke rubber. DNA-onderzoek maakt de rampzalige route zichtbaar van de aardappelziekte. Oecologen gebruiken wiskundige modellen om de verspreiding van malaria in Europa te simuleren. Enzovoort, voorbeelden te over. Politieke veranderingen droegen het hunne bij. Het is – om een voorbeeld te noemen dat voor dit boek van bijzonder belang is – nu veel makkelijker om in China te werken dan in de vroege jaren tachtig toen Crosby onderzoek deed voor zijn Ecological Imperialism. Bureaucratisch wantrouwen speelt nauwelijks nog een rol; het belangrijkste obstakel tijdens mijn bezoeken aan Beijing was het verschrikkelijke verkeer. Bibliothecarissen en onderzoekers gaven me zonder aarzeling inzage in oude Chinese documenten – digitale scans van originelen die ik mocht kopiëren naar een geheugenstickje dat ik in de borstzak van mijn overhemd had.

Wat er volgens dit onderzoek na Columbus gebeurde, was niets minder dan de vorming van één nieuwe wereld uit de botsing van twee oude – drie, als je Afrika naast Eurazië als een aparte wereld ziet. Het systeem van economische uitwisseling dat in de zestiende eeuw voortkwam uit het Europese verlangen naar een aandeel in de bloeiende Aziatische handel, leidde ertoe dat de wereld tegen het begin van de negentiende eeuw één enkel oecologisch systeem vormde – biologisch gezien razendsnel. Dankzij de totstandkoming van dit nieuwe oecosysteem kon Europa een aantal cruciale eeuwen lang het politieke voortouw nemen en de aanzet geven tot het huidige wereldomspannende economische systeem met zijn hecht vervlochten, alomtegenwoordige, bijna onbegrijpelijke schittering.

Sinds heftige protesten tijdens de Wereldhandelsconferentie in 1999 in Seattle het idee van globalisering onder ieders aandacht brachten, bestoken experts van elke denkbare ideologische achtergrond het publiek met artikelen, boeken, pamfletten, blogs en televisiedocumentaires die het verschijnsel proberen uit te leggen, toe te juichen of zwart te maken. Vanaf het prille begin kent het debat twee polen. Aan de ene kant staan economen en ondernemers die hartstochtelijk betogen dat samenlevingen profiteren van vrije handel en dat alle partijen baat hebben bij een ongedwongen uitwisseling: hoe meer handel hoe beter! Elk alternatief berooft mensen hier van de vruchten van menselijk vernuft daar. Aan de andere kant protesteren milieuactivisten, cultuurnationalisten, vakbewegingen en tegenstanders van het grootkapitaal luid tegen de vrijhandel die de politieke en sociale verhoudingen en het milieu verstoort op een manier die nauwelijks te voorspellen maar meestal destructief is: hoe minder handel hoe beter! Zo bescherm je plaatselijke gemeenschappen tegen het geweld dat voortkomt uit multinationale hebzucht.

Klemgezet tussen tegengestelde visies werd het wereldwijde netwerk het onderwerp van een heftig intellectueel debat, compleet met onverenigbare cijfers, tabellen en grafieken – plus traangas en rondvliegende stenen in de straten rond de vergaderruimte waar vooraanstaande politici achter een muur van oproerpolitie onderhandelden over internationale handelsverdragen. Het valt niet mee om greep te krijgen op de stortvloed aan kreten, feiten en wat daarvoor moet doorgaan, maar hoe beter dat lukte, hoe meer ik begon te vermoeden dat beide partijen gelijk hebben. Van meet af aan leidde globalisering zowel tot enorme economische winst als tot oecologische en sociale beroering die die winst weer teniet dreigde te doen.

O zeker, de tijden zijn veranderd. Onze voorouders hadden geen internet, vliegtuigen, genetisch gemodificeerde gewassen of gecomputeriseerde internationale effectenbeurzen. Toch hoor je bij het lezen van verhalen over het ontstaan van een mondiale markt haast onvermijdelijk de echo’s – soms vaag, soms overduidelijk – van de confrontaties die we nu op tv zien. In vier eeuwen oude gebeurtenissen zie je het patroon al van wat we nu beleven.

Dit boek biedt geen systematische uiteenzetting over de economische en oecologische wortels van wat sommige historici gewichtig maar correct aanduiden als het ‘wereld-systeem’. Aan sommige stukken wereld ga ik geheel voorbij; een aantal belangrijke gebeurtenissen noem ik hoogstens ter zijde. Mijn excuus daarbij is dat het onderwerp te veelomvattend is voor één enkel boek; elke poging tot volledigheid zou onhanteerbaar en onleesbaar worden. Ook beschrijf ik niet uitputtend hoe onderzoekers tot dit nieuwe beeld kwamen, al sta ik wel stil bij een aantal van de belangrijkste mijlpalen langs die intellectuele route. In plaats daarvan concentreer ik me in 1493 op terreinen die me van bijzonder belang lijken, die uitzonderlijk goed gedocumenteerd zijn of – en daarin wordt mijn journalistieke voorkeur zichtbaar – die me het meest interessant lijken. Wie meer wil weten verwijs ik naar de bronnen in de Noten en de Literatuur.

Na een inleidend hoofdstuk volgen vier delen. De eerste twee schetsen de beide helften van de Columbiaanse uitwisseling: de apart herkenbare, zij het onderling verbonden uitwisselingsstromen over de Atlantische en de Stille Oceaan. Het Atlantische deel begint met het kenmerkende geval van Jamestown, het begin van de Engelse kolonisatie van Amerika. Hoewel Jamestown was opgezet als puur economische onderneming, werd het lot van de kolonie toch vooral bepaald door oecologische krachten, met name de introductie van de tabak. Deze exotische plant – opwindend, verslavend en een tikje verdacht – was afkomstig uit het gebied rond de benedenloop van de Amazone, en leidde tot de eerste werkelijk wereldwijde rage. (Toen zijde en porselein, sinds lang zeer gewild in Europa en Azië, naar Amerika kwamen, werden zij dat op hun beurt ook.) Dit hoofdstuk legt het fundament voor het volgende, waarin de geïntroduceerde soorten worden besproken die de ontwikkeling van samenlevingen van Baltimore tot Buenos Aires mede vormgaven: de microscopische organismen die malaria en gele koorts veroorzaken. Na een bespreking van hun effect op zaken als de slavernij in Virginia en de armoede in Guyana rond ik af met de rol die malaria speelde bij het ontstaan van de Verenigde Staten.

In het tweede deel richt ik mijn blik op de Stille Oceaan, waar het tijdperk van de globalisering begon met grootschalig transport van zilver uit Spaans Amerika naar China. Het deel begint met een aantal stadskronieken: Potosí in wat nu Bolivia is, Manila in de Filipijnen, Yuegang in het zuidoosten van China. Deze steden, ooit beroemd, nu bijna vergeten, vormden bruisende, essentiële schakels in een economische uitwisseling die de wereld verenigde. Terloops bracht die uitwisseling zoete aardappelen en maïs naar China, met onbedoelde, desastreuze gevolgen voor Chinese oecosystemen. In wat veel wegheeft van een klassieke terugkoppelingskring bepaalden die oecologische gevolgen de latere economische en politieke omstandigheden. Zoete aardappelen en maïs speelden een belangrijke rol in de bloei en ondergang van de laatste Chinese dynastie, en een kleine maar al even dubbelzinnige rol in de communistische dynastie die daarop zou volgen.

Het derde deel beschrijft de rol van de Columbiaanse Uitwisseling bij twee revoluties: de agrarische revolutie, begonnen aan het eind van de zeventiende eeuw, en de industriële die in de eerste helft van de negentiende eeuw begon. Ik richt mijn aandacht daarbij vooral op twee geïntroduceerde soorten: de aardappel (uit de Andes ingevoerd in Europa) en de rubberboom (stiekem overgeplant naar Zuid- en Zuidoost-Azië). Beide omwentelingen, de agrarische en de industriële, versterkten de opkomst van het Westen dat zich plotseling als grootmacht manifesteerde. En beide hadden zonder de Columbiaanse Uitwisseling een totaal ander verloop gehad.

In het vierde deel pak ik een thema uit het eerste deel weer op: de slavenhandel – uit menselijk oogpunt de meest ingrijpende uitwisseling. Tot rond 1700 maakten Afrikaanse gevangenen zo’n negentig procent uit van de mensen die de Atlantische Oceaan over gingen. (Ook indianen raakten in de slavenhandel betrokken, zoals ik zal laten zien.) Als gevolg van deze grote verplaatsing van menselijke bevolkingsgroepen werden veel gebieden in Amerika, demografisch gezien, drie eeuwen lang gedomineerd door Afrikanen, indianen en Afro-indianen. De wisselwerking tussen die groepen, die zich lang aan het zicht van Europeanen onttrokken, vormt een belangrijk aspect van het menselijk erfdeel dat pas nu aan het licht komt.

De ontmoeting tussen rood en zwart, om het zo maar uit te drukken, speelde zich af tegen een achtergrond van andere ontmoetingen. Bij de migratiegolven die Columbus in gang zette, waren zo veel verschillende volken betrokken dat de wereld de opkomst van de eerste van de inmiddels vertrouwde veeltalige en veelkleurige wereldsteden beleefde: Mexico-Stad, waarvan de culturele mengelmoes zich uitstrekte van het topje van de sociale ladder, waar de conquistadores trouwden met de adel van de overwonnen volkeren, tot de onderste sport, waar Spaanse kappers zich bitter beklaagden over de goedkoopte van hun uit China geïmmigreerde concurrenten. Als mondiaal ontmoetingspunt vormde deze grote, turbulente metropool de versmelting van de twee netwerken die het eerste deel van dit boek beschrijft. Een Besluit in de tegenwoordige tijd suggereert dat deze uitwisselingen onverminderd voortduren.

In sommige opzichten is dit beeld van het verleden – een kosmopolitisch oord opgestuwd door oecologie en economie – een verbijsterende ontdekking voor mensen die net als ik opgroeiden met verhalen over heldhaftige ontdekkingsreizigers, briljante uitvinders en wereldrijken die hun bestaan dankten aan technisch en organisatorisch overwicht. Al even verrassend is het besef dat globalisering de wereld al bijna vijf eeuwen verrijkt. En het besef van de al even lange geschiedenis van oecologische verstoringen als gevolg van globalisering, en het leed en de politieke chaos die daaruit voortkwamen, is ronduit verontrustend. Maar dit beeld van ons verleden heeft ook iets groots: het herinnert ons eraan dat elke plek een rol gespeeld heeft in de menselijke geschiedenis en dat we allemaal zijn ingebed in een grotere, onvoorstelbaar complexe voortgang van het leven op aarde.

Ik schrijf deze woorden op een warme dag in augustus. Gisteren plukten we de eerste tomaten uit onze tuin – de enigszins verbeterde opvolger van het hoekje met tomaten dat ik twintig jaar geleden plantte na mijn bezoekje aan de universiteitskas.

Nadat ik de zaden uit die catalogus in de grond stopte, ontdekte ik al snel waarom mensen het zo leuk vinden om wat rond te scharrelen in hun tuin. Als ik met mijn tomaten aan het rommelen was, voelde ik me als een kind dat een fort bouwde: ik schiep daarmee zowel een schuilplaats waar ik de wereld kon ontvluchten als een eigen plekje ín die wereld. Op mijn knieën in de aarde maakte ik een landschapje met de troostende tijdloosheid die wordt opgeroepen door een woord als ‘thuis’.

Biologen zullen dit wel flauwekul vinden. In de loop van de tijd bood mijn tomatenhoekje onderdak aan basilicum, aubergine, paprika, kool, snijbiet, verschillende soorten sla en sla-achtige groenten, en wat afrikaantjes die volgens mijn buren insecten verjagen (biologen zijn daar minder zeker van). Van al deze soorten ligt het herkomstgebied meer dan duizend kilometer van mijn tuin. En dat geldt al evenzeer voor de maïs en de tabak die op boerderijen in de buurt verbouwd worden; maïs komt uit Mexico, tabak uit het Amazonegebied (in elk geval deze – er was ooit een plaatselijke soort maar die is verdwenen). Al net zo uitheems trouwens zijn de koeien, paarden en katten van mijn buren. Dat mensen als ik hun tuin als vertrouwd en tijdloos ervaren, getuigt van het menselijk aanpassingsvermogen (of, minder welwillend, ons vermogen onwetend onze gang te gaan). Mijn tuin is geen plaats van stabiliteit en traditie, het is een biologisch toonbeeld van menselijke reislust en uitwisseling.

Toch klopt mijn gevoel op een bepaalde manier weer wel. Bijna zeventig jaar geleden bedacht de Cubaanse volkskundige Fernando Ortiz Fernández de ongemakkelijke maar nuttige term ‘transculturatie’ om te beschrijven wat er gebeurt als een groep iets – een melodietje, een gerecht, een ideaal – van een andere groep overneemt. Vrijwel altijd, zo constateerde Ortiz, wordt die nieuwigheid getransformeerd. Mensen maken er iets eigens van door het aan te passen, bij te werken en om te buigen tot het past bij hun behoeften, in hun situatie. Sinds Columbus verkeert de wereld in de greep van een ongebreidelde transculturatie. Elke plek op het aardoppervlak, met uitzondering misschien van stukjes Antarctica, is veranderd door plekken die voor 1492 te ver weg lagen om enige invloed te hebben. Vijf eeuwen al is de woeste chaos van een permanente verbondenheid de normale situatie; mijn tuin met zijn leger exotische planten is daarvan maar een klein voorbeeld. Maar hoe kwamen die tomaten dan toch in de Oekraïne terecht? Eén manier om dit boek te beschrijven is door te zeggen dat het de neerslag vormt van mijn uiterste poging die vraag, die al zo lang geleden bij mij opkwam, te beantwoorden.

INLEIDING

In het Homogenoceen

1

Twee monumenten

DE HERENIGING VAN PANGAEA

Hoewel de regen net was opgehouden, was het heet en benauwd. Er was geen mens te zien; het enige geluid, afgezien van insecten en meeuwen, was het aanhoudende woeste geruis van de Caribische branding. Op de schaars begroeide rode grond om me heen vormden rijen stenen een verzameling rechthoeken: de plattegronden van inmiddels verdwenen gebouwen die door archeologen aan het licht waren gebracht. Tussen de rijen stenen liepen cementpaadjes, nog dampend van de regen. Een van de gebouwen sprong eruit vanwege de imposantere muren. De onderzoekers hadden het van een nieuwe dak voorzien, het enige bouwwerk dat ze tegen de regen besloten te beschermen. Een handgeschreven bordje stond als een schildwacht bij de ingang: Casa Almirante, Admiraalswoning. Het markeerde het eerste Amerikaanse onderkomen van Christoffel Columbus, Admiraal van de Oceaanzee, de man die generaties scholieren leerden kennen als de ontdekker van de Nieuwe Wereld.

La Isabela, zoals dit oord heet, ligt aan de noordkant van het grote Caribische eiland Hispaniola in wat nu de Dominicaanse Republiek is.¹ Het was de eerste poging van Europeanen tot een permanente vestiging op Amerikaanse grond. (Preciezer gezegd: La Isabela vormde het begin van een blijvende Europese aanwezigheid – vijf eeuwen eerder stichtten Vikingen al een dorpje in Newfoundland, maar dat was geen lang leven beschoren.) De admiraal situeerde zijn nieuwe domein aan de gezamenlijke monding van twee snelstromende riviertjes: een versterkt centrum op de noordelijke, en een gemeenschap van boerderijen op de zuidelijke oever. Voor zijn eigen huis koos Columbus – Cristóbal Colón werd hij destijds genoemd – de beste plek: een rotsachtige klip in de noordelijke nederzetting, direct aan het water. Een perfecte plek om van de middagzon te genieten.²

Tegenwoordig is La Isabela vrijwel vergeten. Soms lijkt een soortgelijk lot weggelegd voor haar stichter. Colón staat uiteraard nog steeds in de geschiedenisboeken, maar hij wordt daarin wel steeds minder groots en belangrijk afgeschilderd.³ Hij was een wrede dwaas, zo menen critici nu, die toevallig op de Cariben stuitte. Als handlanger van het expansionisme was hij in alle opzichten een ramp voor de oorspronkelijke bewoners van Amerika. Toch suggereert een ander maar even modern perspectief dat de admiraal onze blijvende aandacht verdient. Van alle mensen die ooit de aarde bevolkten, luidde hij in z’n eentje een nieuw tijdperk van de geschiedenis van het leven in.

Het Spaanse koningspaar Ferdinand II en Isabella I steunde met tegenzin Colóns eerste reis. Een oceaanreis was destijds adembenemend duur en gevaarlijk – zoiets als een spaceshuttlevlucht nu wellicht.⁴ Ondanks aanhoudend gedram kreeg Colón de heersers pas zover zijn plannen te steunen door te dreigen ermee naar Frankrijk te gaan. Hij was al op weg naar de grens, schreef een vriend later, toen de koningin ‘in allerijl een koninklijke gerechtsdienaar stuurde’ om hem terug te halen. Het verhaal is wellicht overdreven. Maar duidelijk is wel dat de terughoudendheid van de vorsten de admiraal dwong zijn expeditie, zo niet zijn ambities, tot een minimum te beperken: drie scheepjes (waarvan het grootste mogelijk nog geen twintig meter lang was) met alles bij elkaar ongeveer negentig bemanningsleden. Colón moest volgens een van zijn medewerkers een kwart van het budget zelf ophoesten, waarschijnlijk leende hij het geld van Italiaanse zakenlieden.⁵

Rijen stenen markeren de omtrek van inmiddels verdwenen bouwwerken in La Isabela, de eerste Spaanse kolonie in Amerika.

Zijn triomfale terugkeer in maart 1493, met gouden sieraden, schitterend gekleurde parkieten en maar liefst tien indiaanse gevangenen, veranderde de zaak compleet. De koning en koningin, enthousiast nu, stuurde Colón al zes maanden later op een tweede, veel omvangrijker expeditie: zeventien schepen, in totaal misschien wel zo’n vijftienhonderd schepelingen, met onder hen meer dan tien priesters die de opdracht hadden de nieuwe landen het geloof te brengen. Aangezien de admiraal geloofde dat hij een route naar Azië gevonden had, was hij ervan overtuigd dat hij voor China en Japan – met al hun weelde – nog maar een klein eindje verder hoefde te varen. Het doel van zijn tweede expeditie was de vestiging van een permanent Spaans bolwerk in het hartje van Azië, een hoofdkwartier voor verdere handel en ontdekkingsreizen.

De nieuwe kolonie, zo voorspelde een van de stichters, ‘zal alom bekendstaan vanwege zijn vele inwoners, zijn prachtige gebouwen en zijn magnifieke muren’.⁶ In plaats daarvan liep La Isabela uit op een ramp. Nauwelijks vijf jaar later was de stad geheel verlaten. In de loop van de tijd verdween de bebouwing en werden de stenen weggehaald om nieuwe, succesvollere steden te bouwen. Toen een team van Venezolaanse en Amerikaanse archeologen eind jaren tachtig met opgravingen van de stad begon, woonden er zo weinig mensen dat ze de hele nederzetting naar een nabijgelegen heuvel konden verhuizen. Tegenwoordig vind je er wat visrestaurantjes langs de weg, één verlopen hotel en een weinig bezocht museumpje. Aan de rand van de stad herdenkt een kerk, gebouwd in 1994 en nu al een beetje vervallen, de eerste katholieke mis die in Amerika werd opgedragen. Toen ik vanuit de ruïne van de admiraalswoning uitkeek over de golven, kon ik me goed voorstellen dat toeristen teleurgesteld zouden denken dat de kolonie niets van betekenis had nagelaten – dat er afgezien van het mooie strand geen enkele reden was om bij La Isabela stil te staan. Maar dat zou toch een vergissing zijn.

Baby’s die ter wereld kwamen op de dag dat de admiraal La Isabela stichtte – 2 januari 1494 – werden geboren in een wereld waarin handel en verkeer tussen West-Europa en Oost-Azië vrijwel volledig werden geblokkeerd door de islamitische landen ertussenin (plus hun handelspartners in Venetië en Genua), waarin Afrika bezuiden de Sahara weinig contact met Europa had en vrijwel geen met Zuid- en Oost-Azië, en waarin het oostelijk en het westelijk halfrond van elkaar geen weet hadden. Tegen de tijd dat die baby’s kleinkinderen hadden, werkten Afrikaanse slaven in Amerikaanse mijnen voor de Chinese markt, wachtten Spaanse handelaren ongeduldig op de volgende zending van Aziatische zijde en porselein uit Mexico, en kochten Nederlandse zeelui aan de Atlantische kust van Angola slaven met kaurischelpen afkomstig van de Maldiven in de Indische Oceaan. Tabak uit de Cariben bedwelmde de elite in Madrid, Madras, Mekka en Manila. Rookgelagen van gewelddadige jongemannen in Edo (Tokio) leidden al snel tot de vorming van twee rivaliserende bendes, de Doornstruikclub en de Lerenbroekenclub. De shogun zette zeventig clubleden gevangen en verbood vervolgens het roken.⁷

Handel over grote afstanden kende de wereld al meer dan duizend jaar. Veel daarvan verliep via de Indische Oceaan. Zijde uit China ging al eeuwen via de zijderoute naar het Middellandse Zeegebied, een lange, gevaarlijke, en voor wie hem doorstond enorm profijtelijke tocht.⁸ Maar deze nieuwe, wereldwijde uitwisseling was ongekend, zeker gezien de snelle opkomst en het blijvende karakter. Een handelsnetwerk dat beide halfronden verbond was nieuw. Nieuw was ook een uitwisseling die zo grootschalig was dat hij samenlevingen aan weerskanten van de aarde ontwrichtte. Door de stichting van La Isabela maakte Colón een begin met blijvende Europese bezetting van het Amerikaanse continent. En daarmee luidde hij het tijdperk van de ‘globalisering’ in – de unieke en turbulente uitwisseling van goederen en diensten die nu de hele bewoonbare wereld overspoelt.⁹

Kranten bespreken de globalisering meestal alleen in economische termen, maar het is ook een biologisch fenomeen; op de lange termijn is het misschien zelfs voorál biologisch. Tweehonderd miljoen jaar geleden vormde het vasteland op aarde één aaneengesloten massa, door wetenschappers aangeduid als Pangaea. Geologische krachten braken dit enorme gebied op door Eurazië en Noord- en Zuid-Amerika uiteen te drijven. Geleidelijk ontwikkelden zich op beide helften van Pangaea zeer verschillende flora’s en fauna’s. Al voor Colón staken een paar avontuurlijke landbewoners de oceaan over om zich aan de andere kant te vestigen. Zoals te verwachten valt, ging het vooral om insecten en vogels, maar de lijst omvat, verrassend genoeg, ook enkele landbouwsoorten: fleskalebassen, kokospalmen, zoete aardappels – waarover menig wetenschapper zich nu het hoofd breekt.¹⁰ Afgezien daarvan was de wereld verdeeld in aparte oecologische gebieden. Colóns meest opmerkelijke prestatie was, in de woorden van de historicus Alfred Crosby, dat hij Pangaea weer aan elkaar breide.¹¹ Toen Europeanen na 1492 duizenden soorten naar nieuwe leefgebieden begonnen te verschepen, botsten de aardse oecosystemen op elkaar en raakten ze vermengd. De Columbiaanse Uitwisseling, zoals Crosby die noemde, verklaart waarom er tomaten uit Italië, sinaasappels uit de Verenigde Staten, chocola uit Zwitserland en rode pepers uit Thailand komen.¹² Voor oecologen is de Columbiaanse Uitwisseling wellicht wel de belangrijkste gebeurtenis sinds het uitsterven van de dinosauriërs.¹³

Weinig verrassend had deze enorme biologische omwenteling gevolgen voor de mens. Volgens Crosby ligt de Columbiaanse Uitwisseling ten grondslag aan veel op school onderwezen geschiedenis. Het was alsof een onzichtbare overstroming ongemerkt koningen en koninginnen, boeren en priesters meesleepte. Die stelling was omstreden; Crosby’s manuscript, dat door alle vooraanstaande wetenschappelijke uitgeverijen was afgewezen, werd uiteindelijk gepubliceerd door een zo onbeduidend bedrijfje dat het boek, zoals hij me ooit met een knipoog vertelde, verspreid was ‘door het op straat te gooien en te hopen dat het daar toevallig door lezers gevonden werd’. Maar in de loop van de vele jaren sinds hij de term bedacht, raakten steeds meer onderzoekers ervan overtuigd dat de oecologische crisis waar Colóns reizen toe leidden – naast alle economische beroering – een van de belangrijkste fundamenten van de moderne wereld vormde.

Op Eerste Kerstdag 1492 kwam er een abrupt einde aan Colóns eerste reis toen zijn vlaggeschip, de Santa María, iets ten noorden van Hispaniola aan de grond liep. Omdat de twee overgebleven schepen, de Niña en de Pinta, te klein waren voor zijn complete bemanning, was hij gedwongen achtendertig man achter te laten. Terwijl die bezig waren een kampement op te zetten – een handvol hutten binnen een ruw houten omheining, aan de rand van een groter inheems dorp – vertrok Colón naar Spanje. Het kamp kreeg de naam La Navidad (Kerstmis), naar de dag van zijn gedwongen stichting (de precieze locatie is onbekend).¹⁴ De inheemse bevolking van Hispaniola behoorde tot het volk dat we de Taíno zouden gaan noemen.¹⁵ De gemengde Spaanse-Taíno nederzetting van La Navidad was het beoogde reisdoel van Colóns tweede reis. Hij kwam er op 28 november 1493, elf maanden nadat hij zijn mannen achterliet, in opperbeste stemming terug als aanvoerder van een complete vloot, het want van zijn schepen vol bemanningsleden die gretig uitkeken naar het nieuwe land.

Al wat hij vond was puin. Beide nederzettingen, de Spaanse en de Taíno, waren met de grond gelijkgemaakt. ‘We zagen niets dan verbrande resten, en wat kleren van christenen verspreid over de begroeiing,’ noteerde de scheepsarts. Taíno uit de omgeving leidden de bezoekers naar de lijken van elf Spanjaarden, ‘bedekt door planten die over hen heen waren gegroeid’. De indianen vertelden dat de zeelieden hun buren tegen zich in het harnas hadden gejaagd door enkele vrouwen aan te randen en een paar mannen te vermoorden. Tijdens dat conflict was een tweede groep Taíno opgedoken die beide partijen had overweldigd.¹⁶ Na negen dagen vergeefs zoeken naar overlevenden vertrok Colón om een geschiktere plek voor een vestiging te zoeken. Geplaagd door tegenwind kroop de vloot bijna een maand lang oostelijk langs de kust, voor Colón op 2 januari 1494 de ondiepe baai bereikte waar hij La Isabela zou stichten.

Vrijwel meteen kregen de kolonisten te maken met voedsel- en, erger nog, watergebrek. De admiraal, die op logistiek vlak duidelijk tekortschoot, had verzuimd de bestelde watertonnen te controleren; die bleken, zoals te verwachten was, te lekken. Zonder acht te slaan op de klachten over honger of dorst droeg hij zijn mannen op stukjes grond vrij te maken, groenten te zaaien, een fort van twee verdiepingen hoog te bouwen en de noordelijke helft van de nieuwe enclave van een hoge stenen muur te voorzien.¹⁷ Binnen de muur bouwden de Spanjaarden iets van tweehonderd huizen, ‘zo klein als de hutjes die we voor de vogeljacht gebruikten en met een dak van bladeren’, klaagde een van de mannen.*

Veel van de nieuwkomers zagen die inspanningen als tijdverspilling. Er waren er maar weinig die zich wilden vestigen in La Isabela en in boeren hadden ze zeker geen zin. Ze beschouwden de kolonie vooral als een tijdelijk basiskamp voor de zoektocht naar kostbaarheden, en dan vooral goud. Colón zelf aarzelde. Enerzijds werd hij geacht een kolonie te regeren die een handelspost in Amerika opzette. Anderzijds verwachtte men dat hij zou doorvaren om de weg naar China te vinden. Die twee taken waren onverenigbaar, een conflict dat Colón nooit zou oplossen.

Op 24 april vertrok Colón, op zoek naar China. Voor zijn vertrek droeg hij zijn commandant Pedro Margarit op om met vierhonderd man het ruige binnenland te verkennen, op zoek naar indiaanse goudmijnen. Nadat ze een minimale hoeveelheid goud – en weinig eetbaars – gevonden hadden, keerden Margarits mannen, haveloos en uitgehongerd, in La Isabela terug, waar ze moesten constateren dat ook de kolonie weinig te eten bood – de achterblijvers hadden de jonge aanplant verontwaardigd aan zijn lot overgelaten. Een ziedende Margarit kaapte drie schepen en vluchtte naar Spanje met de belofte dat hij de hele onderneming van La Isabela als pure tijd- en geldverspilling aan de kaak zou stellen.¹⁹ De overige kolonisten, die zonder voedsel achterbleven, beroofden de Taíno van hun voorraden, waarop die woedend terugsloegen en zich een chaotische oorlog ontwikkelde. En zo vond Colón vijf maanden later, doodziek en zonder China te hebben bereikt, La Isabela terug.

Een los verbond van vier Taínogroepen stond tegenover de Spanjaarden en één groep Taíno die zich bij de vreemdelingen had aangesloten. De Taíno hadden geen metaal en tegen aanvallen met stalen wapens waren ze niet opgewassen. Maar ze maakten het de Spanjaarden zo moeilijk mogelijk. In een vroege vorm van chemische oorlogvoering bestookten de indianen hun tegenstanders met kalebassen vol as en gemalen pepers, waardoor wolken van verstikkende, verblindende rook ontstonden. Met beschermende doeken voor hun gezicht stormden ze door het traangas om de Spanjaarden te doden. Hun opzet was de vreemdelingen te verdrijven – voor Colón, wiens hele toekomst van deze reis afhankelijk was, een ondenkbare uitkomst. Toen de Spanjaarden terugsloegen, trokken de Taíno zich terug en zetten ze de tactiek van de verschroeide aarde in. Ze verwoestten hun eigen huizen en groentetuinen in de overtuiging, zo schreef Colón smalend, ‘dat de honger ons zou verdrijven’. Die strijd kon niemand winnen. Het Taínoverbond kreeg de Spanjaarden nooit uit Hispaniola weg. Maar de Spanjaarden vochten tegen de mensen die hun van voedsel voorzagen; een volledige overwinning zou een volledige ondergang betekenen. Ze wonnen de ene schermutseling na de andere en doodden talloze inboorlingen. Intussen vulden honger, ziekte en uitputting het kerkhof van La Isabela.²⁰

Vernederd door alle ellende vertrok de admiraal op 10 maart 1496 naar Spanje om het koningspaar om meer geld en voorraden te smeken. Toen hij twee jaar later terugkwam – de derde van zijn uiteindelijk vier reizen over de Atlantische Oceaan – was er van La Isabela zo weinig over dat hij doorvoer naar Santo Domingo, een nieuwe nederzetting aan de andere kant van het eiland, gesticht door zijn broer Bartolomé die hij daar had achtergelaten. La Isabela meed Colón verder, en de kolonie raakte vrijwel vergeten.

Ondanks de korte duur van haar bestaan markeerde La Isabela het begin van een enorme verandering: het ontstaan van het moderne Caribische landschap. Colón en zijn mannen reisden niet alleen. Ze werden begeleid door een hele menagerie van insecten, planten, zoogdieren en micro-organismen. Europese expedities brachten runderen, schapen en paarden, gewassen als suikerriet (oorsprongsgebied: Nieuw-Guinea), graan (uit het Midden-Oosten), bananen en koffie (uit Afrika) naar Amerika – een proces dat in La Isabela begon. Al net zo belangrijk waren de verstekelingen waar de Europeanen geen weet van hadden. Aardwormen, muggen en kakkerlakken; honingbijen, paardebloemen, Afrikaanse grassen en allerlei soorten ratten; allemaal stroomden ze uit de romp van Colóns schepen en trokken ze als nieuwsgierige toeristen landen binnen waar zulke organismen nooit eerder waren gezien.

Koeien en schapen vermaalden de Amerikaanse vegetatie tussen hun platte kiezen en verhinderden de verdere groei van inheemse struiken en bomen. Onder hun hoeven ontkiemden grassen uit Afrika, mogelijk meegevoerd in het stro dat op slavenschepen als matras diende. Dicht opeen groeiend met hun geleidelijk breder wordende bladeren verstikten ze de inheemse vegetatie. (Vreemde grassen waren beter bestand tegen begrazing dan Caribische planten omdat de groeizone van grassen, anders dan die van andere planten, aan de basis van het blad zit. Begrazing heeft dus geen effect op hun groeicapaciteit.) In de loop der jaren veranderden bossen met Caribische palmen, mahonie- en kapokbomen in bossen met Australische acacia’s, Ethiopische struiken en Centraal-Amerikaanse blauwhoutbomen. Op de bodem rondscharrelende mangoesten uit India jaagden Dominicaanse slangen gretig de vergetelheid in. De veranderingen gaan tot op de dag van vandaag door. Sinaasappelbosjes in Hispaniola, oorspronkelijk afkomstig uit Spanje, vallen de laatste tijd meer en meer ten prooi aan de rupsen van een citrusminnende pagesoort uit Zuidoost-Azië die waarschijnlijk in 2004 werd geïntroduceerd. Van het oorspronkelijke oerwoud in Hispaniola resten nog maar een paar fragmenten.²¹

Inheemse soorten en nieuwkomers gaan soms een onverwachte wisselwerking met elkaar aan, met oecologische chaos als gevolg. Toen Spaanse kolonisten in 1516 Afrikaanse bakbananen importeerden, zo suggereerde de Harvard-entomoloog Edward Wilson, brachten zij ook schildluizen mee: kleine diertjes met een stevig, wasachtig schild, die de sappen uit wortels en stengels zuigen. Afrika kent een stuk of tien schildluizen die op bananen floreren. In Hispaniola, betoogt Wilson, hadden die insecten geen natuurlijke vijanden. Daardoor vermeerderden ze zich explosief – een verschijnsel dat als ‘oecologische bevrijding’ bekendstaat. De Europese bananenboeren van het eiland zal dat beslist hebben verontrust, maar voor een inheemse soort, de tropische vuurmier Solenopsis geminata* was het fantastisch nieuws. S. geminata geniet met volle teugen van de suikerhoudende uitscheiding van de schildluizen. Om die stroom op gang te houden valt de mier alles aan wat de luizen hindert. Een grote toename van de schildluizen zal tot een grote toename van de vuurmier hebben geleid.

Tot zover is het giswerk, maar wat er in 1518 en 1519 gebeurde, weten we. In die jaren ging de Spaanse aanplant van sinaasappels, granaatappels en Chinese kaneel te gronde – ‘vanaf het wortelstelsel’ volgens Bartolomé de Las Casas, een missiepater die het met eigen ogen zag gebeuren. Vele honderden hectaren boomgaard raakten ‘verschroeid en droogden uit alsof er vuur uit de hemel was gevallen dat ze verbrandde’. De feitelijke oorzaak, zo betoogt Wilson, was de sapzuigende schildluis. Maar wat de Spanjaarden zagen was S. geminata – ‘oneindig veel mieren’, zo meldde Las Casas waarvan de beet pijnlijker was dan die van ‘wespen die mensen steken en bezeren’. Legers mieren trokken door de huizen en over de daken, die zwart zagen ‘alsof ze met koolstof bestoven waren’, en vulden de vloeren in zulke grote aantallen dat de kolonisten alleen nog konden slapen door de poten van hun bed in kommen water te zetten. Ze konden ‘op geen enkele manier en door geen menselijk ingrijpen’ worden tegengehouden.

Overweldigd en doodsbang ontvluchtten de Spanjaarden hun huizen. Santo Domingo raakte ‘ontvolkt’, vermeldde een ooggetuige later. Tijdens een plechtige bijeenkomst kozen de overgebleven kolonisten, door loting, een heilige die bij God een goed woordje voor ze zou doen – het werd de heilige Saturninus, een martelaar uit de derde eeuw. Ze organiseerden een processie en een kerkdienst te zijner ere. De reactie was positief. ‘Vanaf die dag,’ schreef Las Casas, ‘zagen we met onze eigen ogen dat de plaag begon te wijken.’²²

Voor de mens was het meest dramatische effect van de Columbiaanse Uitwisseling dat op de mensheid zelf. Spaanse verslagen suggereren dat Hispaniola een grote inheemse bevolking had. Colón, bijvoorbeeld, noemt de Taíno terloops ‘ontelbaar, want ik geloof dat ze met miljoenen en miljoenen zijn’.²³ Las Casas beweerde dat de bevolking ‘meer dan drie miljoen’ mensen omvatte. Moderne geleerden zijn het niet eens over hun aantal; schattingen lopen uiteen van zestigduizend tot bijna acht miljoen. Volgens een zorgvuldig onderzoek uit 2003 ging het in werkelijkheid om ‘een paar honderdduizend’.²⁴ Wat het oorspronkelijke aantal ook was, het effect van de Europese aanwezigheid was afgrijselijk. In 1514, twintig jaar na Colóns eerste reis, lieten de Spanjaarden de indianen op Hispaniola tellen, met het doel ze als werkvolk onder de kolonisten te verdelen. Volkstellers waaierden over het eiland uit waar ze slechts 26.000 Taíno vonden. Vierendertig jaar later waren er volgens een geleerde Spaanse inwoner minder dan vijfhonderd Taíno over.²⁵ Door de uitroeiing van de Taíno zakte Santo Domingo in armoede weg. De kolonisten hadden hun eigen arbeiders weggevaagd.²⁶

Spaanse wreedheid speelde zeker een rol bij deze ramp, maar de belangrijkste oorzaak was de Columbiaanse Uitwisseling. Vóór Colón kwam geen van de ziekten die Europa en Azië steeds nieuwe epidemieën bezorgden in Amerika voor.²⁷ De virussen die pokken, griep, hepatitis, mazelen, hersenontsteking en longontsteking veroorzaakten, de bacteriën die verantwoordelijk waren voor tuberculose, difterie, cholera, vlektyfus, roodvonk en bacteriële hersenvliesontsteking – door een speling van de evolutionaire geschiedenis waren ze op het westelijk halfrond allemaal onbekend. Eenmaal per schip de oceaan over, verteerden deze ziekten de inheemse bevolking van Hispaniola verbijsterend snel. De eerste geregistreerde epidemie, mogelijk van influenza-A, trad op in 1493. In 1518 brak een heftige pokkenepidemie uit die naar Mexico oversloeg, door Centraal-Amerika raasde en vervolgens naar Peru, Bolivia en Chili trok. Daarna volgde de rest, in één grote, pathologische processie.

De hele zestiende en zeventiende eeuw door verspreidden nieuwe micro-organismen zich over Noord- en Zuid-Amerika. Ze kaatsten van het ene slachtoffer naar het volgende en driekwart of meer van de complete bevolking van het halfrond legde het loodje. Het was alsof het leed dat deze ziekten de afgelopen millennia in Eurazië hadden veroorzaakt, hier in enkele decennia geconcentreerd werd. De menselijke geschiedenis kent geen demografische ramp die hiermee te vergelijken is. De Taíno verdwenen, al suggereert recent onderzoek dat hun DNA, onzichtbaar, bleef voortbestaan in Dominicanen met een Afrikaans of Europees uiterlijk, waarachter een breiwerk van genetisch materiaal uit verschillende werelddelen schuilgaat, het gecodeerd erfgoed van de Columbiaanse Uitwisseling.²⁸

NAAR DE VUURTOREN

Een kalme rivier kabbelt fluisterend door Santo Domingo, hoofdstad van de Dominicaanse Republiek. Op de westelijke oever staan de stenen resten van de koloniale stad, waaronder het paleis van Diego Colón, de oudste zoon van de admiraal. Op de oostelijke oever rijst een enorme tafelberg van gekleurd beton op, een monoliet, 31 meter hoog en 210 meter breed. Het is de Faro a Colón, de Vuurtoren van Columbus. Het bouwwerk heet zo vanwege de 146 lampen van elk vier kilowatt die op het dak zijn gemonteerd. Ze schijnen recht omhoog en bombarderen de hemel met een vuurwerk van zoveel licht dat ze in de omringende wijken regelmatig voor stroomuitval zorgen.

Dit enorme, in 1992 voltooide, kruisvormige Columbusmonument in Santo Domingo werd ontworpen door de jonge Schotse architect Joseph Lea Gleave, die in steen probeerde te vangen wat hij als Columbus’ belangrijkste rol zag: de man die Amerika het christendom bracht. Het gebouw, zei hij bescheiden, zou gelden als ‘een van de grote historische monumenten’.

Net als een middeleeuwse kerk is het monument gebouwd in de vorm van een kruis, met een lang schip en twee korte zijbeuken. Op het kruispunt staat in een beveiligde glazen kist een barokke gouden sarcofaag waarin de beenderen van de admiraal zouden liggen. (Die bewering is omstreden; een andere rijk bewerkte sarcofaag, in Sevilla, zou eveneens de resten van Colón bevatten.) Voorbij de sarcofaag begint een tentoonstelling met voorwerpen uit allerlei landen. Bij mijn bezoek onlangs was de tentoonstelling vooral gericht op de oorspronkelijke bewoners van het halfrond, hier voorgesteld als passieve, of zelfs dankbare, begunstigden van Europese culturele en technologische vrijgevigheid.

Weinig verrassend onderschrijven inheemse Amerikanen deze kijk op hun geschiedenis en de rol van Colón daarin maar zelden. Een leger van actievoerders en geleerden bombardeerde het publiek met veroordelingen van de man en zijn optreden. Ze hebben hem wreed genoemd (wat hij naar huidige maatstaven zeker was) en een racist (wat hij strikt genomen niet was – moderne rasbegrippen bestonden nog niet); een incompetent bestuurder (terecht) en zeeman (ten onrechte); een religieus fanaticus (dat was hij beslist, vanuit een seculier gezichtspunt); en een hebzuchtige monomaan (een beschuldiging die, zo zouden zijn bewonderaars tegenwerpen, tegen iedereen met voldoende ambitie kan worden ingebracht). Colón, zo beweren zijn tegenstanders, heeft nooit begrepen wat hij ontdekt had.²⁹

Hoe anders ging dat in 1852, toen Antonio del Monte y Tejada, een gevierde Dominicaanse letterkundige, het eerste deel van zijn vierdelige geschiedenis van Santo Domingo afsloot met een lofzang op Colóns ‘grote, edelmoedige, gedenkwaardige en eeuwige’ carrière. Elke handeling van de admiraal ‘ademt grootsheid en verhevenheid’, schreef Del Monte y Tejada. Zijn niet ‘alle volkeren … hem eeuwig dank verschuldigd’? De beste manier om deze dank gestalte te geven, zo stelde hij, zou de plaatsing zijn van een reusachtig standbeeld voor Columbus – ‘een kolossus als die van Rhodos’, gefinancierd door ‘alle steden van Europa en Amerika’, dat zijn armen liefdevol zou uitspreiden over Santo Domingo, ‘de meest opvallende en indrukwekkende stad’ van het westelijk halfrond.³⁰

Een groots monument voor de admiraal! Voor Del Monte y Tejada sprak het idee vanzelf; Colón was door God gezonden, zijn reizen naar Amerika waren het resultaat van een ‘goddelijk decreet’. Niettemin duurde het bijna anderhalve eeuw voor het monument er kwam. Het uitstel was deels een kwestie van geld; de meeste landen van het halfrond waren te arm om te investeren in een monsterlijk standbeeld op een afgelegen eiland. Maar het weerspiegelde ook een groeiend ongemak over de admiraal zelf. Is een monument ter ere van zijn reizen wel zo’n goed idee, gegeven wat we nu weten over het lot van de indianen op Hispaniola? zo vroegen critici zich af. Wat voor iemand lag er, als je kijkt naar zijn daden, begraven in die glazen kist?

Het antwoord is niet makkelijk te geven, zelfs niet nu het gaat om iemand wiens leven tot de best gedocumenteerde van zijn tijd behoort – de meest recente uitgave van zijn verzamelde geschriften telt 536 dicht bedrukte pagina’s.³¹

Bij zijn leven kende niemand hem als Columbus. De admiraal werd door zijn ouders in het Italiaanse Genua Cristoforo Colombo gedoopt, maar veranderde zijn naam in Cristóvão Colombo toen hij zich als handelsagent voor een aantal Genuese families in Portugal vestigde. Na 1485, toen hij naar Spanje verhuisde omdat hij de Portugese koning niet had kunnen overhalen een expeditie over de Atlantische Oceaan te financieren, noemde hij zich Cristóbal Colón. Later stond hij er, als een nukkige kunstenaar, op te ondertekenen met een onbegrijpelijk samenstel van tekens:

(Niemand weet precies wat hij daarmee bedoelde, maar de derde regel zou kunnen verwijzen naar Christus, Maria en Josef – ‘Xristus Maria ϒosephus’ – en de letters daarboven staan wellicht voor ‘Servus Sum Altissimi Salvatoris’, ‘Dienaar ben ik van de Hoogste Heiland’. ‘Xρο FERENS’ staat waarschijnlijk voor ‘Xristo-ferens’, ‘Christusdrager’.)³²

De admiraal, ‘een stevig gebouwde man van meer dan gemiddelde lengte’, volgens een beschrijving toegeschreven aan zijn buitenechtelijke zoon Hernán, werd al jong grijs. Hij had ‘lichte ogen’, een haviksneus en bleke wangen die snel rood aanliepen.³³ Hij was een levendige man, humeurig en wispelturig. Maar hoe woedend hij ook kon uitvallen, zo herinnerde Hernán zich, ‘vloeken en godslastering stonden hem zo tegen dat ik op erewoord kan verklaren dat ik hem nooit iets ergers hoorde zeggen dan “bij San Fernando”’ (de heilige Ferdinand). Zijn hele leven werd bepaald door een buitensporige ambitie, en, nog belangrijker wellicht, een diep geloof.³⁴ Colóns vader, een wever, schijnt zich van schuld naar schuld te hebben gesleept, en daar schaamde zijn zoon zich kennelijk zozeer voor dat hij zijn afkomst met zorg verhulde en er zijn hele leven naar streefde de stamvader te worden van een adellijk geslacht. In de lange jaren waarin hij de Portugese en Spaanse koningen vergeefs smeekte om steun voor zijn reis naar het westen, won zijn toch al vurige geloof nog aan kracht. Een deel van die tijd woonde hij in een politiek invloedrijk franciscaner klooster in Zuid-Spanje, een oord dat in de ban was van de visioenen van de twaalfde-eeuwse mysticus Joachim di Fiore, die geloofde dat de mensheid een tijdperk van geestelijke gelukzaligheid zou beleven als de christenheid Jeruzalem eenmaal zou weten te ontworstelen aan de moslims die het eeuwen geleden hadden veroverd. De opbrengsten van zijn reis, zo begon Colón te geloven, zouden zowel zijn eigen dromen als de kruistochtvisioenen van Joachim in vervulling doen gaan. Hij voorspelde dat de handel met China Spanje zo rijk zou maken ‘dat de koning en koningin binnen drie jaar de bevrijding van het Heilige Land ter hand kunnen nemen’.³⁵

Colóns ideeën over de grootte en de vorm van de aarde waren van wezenlijk belang voor zijn grootse plannen. Net als ontelbaar veel leerlingen eerder leerde ook ik als kind dat Columbus zijn tijd vooruit was. Hij beweerde dat onze planeet groot en rond was in een tijd dat alle anderen nog geloofden dat hij klein en plat was. In de vierde klas liet mijn onderwijzer ons een gravure zien, waarop Columbus met een aardbol zwaait voor een jouwend publiek van middeleeuwse autoriteiten. Een bundel zonlicht beschijnt de aardbol en het golvende haar van de admiraal; zijn critici daarentegen staan als een stel boeren ineengedoken in de schaduw. Helaas draaide mijn onderwijzer de zaak volledig om. Geleerden wisten al meer dan vijftienhonderd jaar dat de aarde groot en rond was, en Colón ontkende beide feiten.

Wat de vorm betreft, ging het om een detail. De aarde, zo betoogde de admiraal, was niet volmaakt rond maar had de vorm van ‘een peer, die vrijwel geheel rond is, behalve waar de steel zit en waar hij hoger is, of van een ronde bal waarop iemand de tepel van een vrouw geplakt had’. Helemaal aan het topje van die tepel, bij wijze van spreken, lag ‘het aardse paradijs, waar niemand komen kan, tenzij God het wil’.³⁶ (Tijdens een van zijn latere reizen meende hij de tepel gevonden te hebben in wat nu Venezuela is.)

De Spaanse koning en koningin gaven geen zier om Colóns ideeën over de vorm van de aarde of de plek van het paradijs. Maar ze waren zeer geïnteresseerd in zijn ideeën over de grootte. Colón achtte de omtrek van de aarde minstens achtduizend kilometer kleiner dan hij in feite is. Als zijn idee klopte, zou de afstand tussen West-Europa en Oost-China – de gezamenlijke breedte van de Atlantische en de Stille Oceaan plus het land daartussenin, zo weten we nu – dus eveneens korter zijn dan hij in werkelijkheid is.

Dat idee sprak de vorsten wel aan. De rijkdom en verfijning van China fascineerden hen, net als andere Europese aristocraten. Ze smachtten naar Aziatisch textiel, porselein, specerijen en juwelen. Maar islamitische handelaren en machthebbers stonden ze daarbij in de weg. Als Europeanen Aziatische luxe wilden, moesten ze onderhandelen met machten waarmee de christenheid al eeuwen in oorlog was. Erger nog was dat de geldbeluste stadstaatjes Venetië en Genua het met moslimmachten op een akkoordje hadden gegooid en nu een monopolie op de handel hadden.³⁷ Het idee van samenwerking met islamitische machthebbers stond Spanje en Portugal nog eens extra tegen omdat ze zelf in de achtste eeuw door de strijdkrachten van Mohammed onder de voet gelopen waren, waarna het ze eeuwen had gekost om die weer te verdrijven. En zelfs als ze een overeenkomst met de islam zouden sluiten, dan stonden Venetië en Genua klaar om hun privileges gewapenderhand te verdedigen. Om van die tussenhandelaren af te komen probeerde Portugal schepen helemaal om Afrika heen te sturen – een lange, riskante en dure reis. En nu hield de admiraal de Spaanse heersers voor dat er een andere route was, sneller, veiliger en goedkoper: een westelijke route over de Atlantische Oceaan.

In feite keerde Colón zich tegen de Griekse allesweter Eratosthenes die al in de derde eeuw v.C. de omtrek van de aarde had bepaald met een methode die, zo schreef de wetenschapshistoricus Robert Crease in 2003, ‘zo simpel en inzichtelijk is dat hij nu, bijna 2500 jaar later, jaarlijks door schoolkinderen overal ter wereld opnieuw wordt toegepast’. Eratosthenes concludeerde dat de aarde een omtrek heeft van ongeveer veertigduizend kilometer.³⁸ Eurazië meet van oost naar west zo’n zestienduizend kilometer. Voor de afstand van Spanje via het westen naar China blijft dan nog vierentwintigduizend kilometer over. Europese scheepsbouwers en potentiële ontdekkingsreizigers wisten dat geen vijftiende-eeuws schip een reis van vierentwintigduizend kilometer zou doorstaan, om over de terugtocht maar te zwijgen.

Colón geloofde dat hij het ongelijk van Eratosthenes had aangetoond. Als vaardig intuïtief zeeman had de admiraal de hele oostelijke Atlantische Oceaan tussen Afrika en IJsland doorkruist. Tijdens die reizen probeerde hij met een kwadrant de lengte van een lengtegraad te bepalen. Op de een of andere manier wist hij zichzelf ervan te overtuigen dat zijn resultaten een schatting van een negende-eeuwse kalief uit Bagdad bevestigden: 90,5 kilometer. (De werkelijke lengte ligt dicht bij de 110 kilometer.) Colón vermenigvuldigde die lengte met 360, het aantal graden in een cirkel, om de omtrek van de aarde te berekenen: 32.600 kilometer. Door die uitkomst te combineren met een te hoge schatting van de lengte van Eurazië kon Colón beargumenteren dat de reis over de Atlantische Oceaan misschien nog geen vijfduizend kilometer lang zou zijn, waarvan dan nog eens negenhonderd kilometer kon worden afgesneden door te vertrekken vanaf de pas ontdekte Canarische Eilanden. Die afstand konden Spaanse schepen heel goed aan.³⁹

Hopend en biddend dat Colón gelijk had, legden de vorsten zijn plannen voor aan een commissie van deskundigen in de astronomie, de navigatie en de natuurfilosofie. De commissie van deskundigen sloeg collectief de ogen ten hemel. Colóns bewering dat hij – een slecht geschoolde man die op een rollend dek met een kwadrant had staan rommelen – had aangetoond dat Eratosthenes het mis had, leek de heren net zo onzinnig als iemand die in een hutje op de hei had aangetoond, dat de zwaartekracht minder hard aan ijzer trok dan wetenschappers dachten en dat je een aambeeld daarom prima aan een eindje garen kon ophangen. Maar uiteindelijk negeerden koning en koningin de deskundigen – wat hen betreft mocht Colón het garen uitproberen.

Na zijn aankomst in 1492 in Amerika beweerde de admiraal uiteraard dat zijn idee juist was gebleken.* De opgetogen vorsten overstelpten hem met rijkdom en eerbewijzen. Hij overleed in 1506 als rijk man in de schoot van een liefhebbend gezin, maar desondanks een verbitterd man. Toen zijn falen – zowel persoonlijk als geografisch – duidelijk werd, trok het Spaanse hof zijn meeste voorrechten weer in en zette hem op een zijspoor. Boos en vernederd gleed hij tijdens zijn laatste levensjaren af naar een religieus messianisme. Hij raakte ervan overtuigd dat hij Gods ‘boodschapper’ was, voorbestemd om de wereld de weg te wijzen naar ‘de nieuwe hemel en de nieuwe aarde waarover Onze Heer door de apostel Johannes sprak in de Openbaringen’.⁴⁰ In een van zijn laatste berichten aan de koning suggereerde de admiraal dat hij, Colón, de aangewezen persoon was om de keizer van China tot het christendom te bekeren.⁴¹

Zo’n zelfde mengsel van grootheidswaan en teleurstelling kenmerkt het Columbusmonument. Het voorstel voor een gedenkteken voor de admiraal van Del Monte y Tejada werd in 1923 op een bijeenkomst van Amerikaanse regeringen definitief goedgekeurd. Daarna ging het traag. De ontwerpwedstrijd liet nog acht jaar op zich wachten, en het monument zelf werd pas zestig jaar later gebouwd. Het grootste deel van die tijd werd de Dominicaanse Republiek bestuurd door de tiran Rafael Trujillo. Trujillo was een klassiek geval van narcisme. Hij liet vele tientallen standbeelden voor zichzelf neerzetten en hing een reusachtige neonboodschap met de tekst GOD EN TRUJILLO boven de haven van Santo Domingo, dat hij in Trujillostad had herdoopt. Naarmate zijn bewind barbaarser werd, nam het internationale enthousiasme voor de vuurtoren af – steun voor het monument werd gezien als steun voor de dictator. De inhuldiging op 12 oktober 1992 werd door veel landen geboycot. Paus Johannes Paulus II kwam terug op zijn toezegging een mis op te dragen, al dook hij een dag eerder wel op in de buurt.⁴³ Intussen staken actievoerders politiebarricades in brand, waarbij ze de dictator veroordeelden als ‘de uitroeier van een ras’.⁴⁴ Bewoners van de ommuurde sloppenwijken rond het monument vertelden verslaggevers dat Colón volgens hen helemaal geen monument verdiende.

Een van de stellingen van dit boek is dat die overtuiging, hoe begrijpelijk ook, onjuist is. De Columbiaanse Uitwisseling had zulke verstrekkende gevolgen dat Colóns reizen het begin betekenden van een nieuwe biologisch tijdperk: het Homogenoceen. Homogeniseren betekent van verschillende stoffen een egaal mengsel maken. In die zin is de wereld één geworden, precies zoals de oude admiraal hoopte. De vuurtoren in Santo Domingo moeten we niet zozeer zien als een gedenkteken voor de man met wie het allemaal begon als wel voor de wereld die hij vrijwel per ongeluk tot stand bracht, de huidige wereld van het Homogenoceen.

Bij het besluit tot de bouw van een monument voor Columbus in 1923 beloofde elk Amerikaans land dat het daaraan zou bijdragen, maar de cheques lieten lang op zich wachten. Het Amerikaanse Congres, bijvoorbeeld, keurde zijn bijdrage pas zes jaar later goed. In mei 1930 werd de Dominicaanse legerleider Rafael Trujillo dankzij flink wat verkiezingsfraude president. Drie weken later werd Santo Domingo verwoest door een orkaan die duizenden het leven kostte. In 1931 besloot Trujillo dat het gedenkteken symbool zou staan voor de wederopbouw van de stad en schreef hij een ontwerpwedstrijd uit. In de jury zaten vooraanstaande architecten, onder wie Eliel Saarinen en Frank Lloyd Wright. Meer dan 450 inzendingen, waaronder deze vier van (kloksgewijs vanaf linksboven) Konstantin Melnikov, Robaldo Morozzo della Rocca en Gigi Vietti, Erik Bryggman en Iosif Langbard.

SCHEPEN VOL ZILVER

In een parkje bij een drukke straathoek vlak ten zuiden van de oude stadsmuren van Manila staat een smerige marmeren sokkel, een meter of vijf hoog, met daarop de levensgrote, flink vervuilde bronzen beelden van twee mannen in zestiende-eeuwse kledij. Ze staan schouder aan schouder en kijken naar de ondergaande zon. De een draagt een habijt en houdt dreigend een kruis omhoog alsof het een zwaard is; de ander, die een kuras draagt, heeft echt een zwaard. Vergeleken bij de Vuurtoren van Columbus is dit monument klein, veel toeristische aandacht trekt het niet. Ik vond er niets over in recente reisgidsen of op plattegronden – historisch gezien een schande, want niets ter wereld verwijst zo direct naar de oorsprong van de globalisering als deze beelden.

De man met het zwaard is Miguel López de Legazpi, de grondlegger van het moderne Manila. De man met het kruis is Andrés Ochoa de Urdaneta y Cerain, de navigator die Legazpi’s schepen over de Stille Oceaan leidde. Je zou de prestatie van deze twee Spanjaarden kunnen samenvatten in de stelling dat zij mogelijk maakten wat Colón niet voor elkaar kreeg: een blijvende handel met China via de westelijke route. Maar je zou ook kunnen zeggen dat zij voor de economie hetzelfde betekenden als Colón voor de oecologie: de oorsprong, hoe onbedoeld ook, van een grote eenwording.

Legazpi, de net iets bekendere van de twee, werd een jaar of tien na Colóns eerste reis geboren. Het grootste deel van zijn leven toonde hij geen enkel teken van diens hang naar maritieme avonturen. Hij werd opgeleid tot notaris, erfde zijn vaders positie in de Baskische stad Zumárraga, dicht bij de grens met Frankrijk. Toen hij een eind in de twintig was, ging hij naar Mexico, waar hij zesendertig jaar bij de koloniale overheid werkte. De genoeglijke sleur van zijn leven werd wreed verbroken toen hij werd benaderd door Urdaneta, een familielid en vriend en een van de weinige overlevenden van de mislukte Spaanse poging van 1520 om een voorpost te vestigen in de specerijenrijke Molukken, ten zuiden van de Filipijnen. Urdaneta had tien jaar als schipbreukeling op de Molukken doorgebracht, voordat hij uiteindelijk door de Portugezen gered werd. Na zijn terugkomst had hij elk aanbod voor een nieuwe expeditie afgewezen en was hij het klooster ingegaan. Veertig jaar later gaf de nieuwe Spaanse koning opdracht voor een nieuwe poging vaste voet in Azië te krijgen. Hij commandeerde Urdaneta het klooster uit. De wet stond niet toe dat Urdaneta, als geestelijke, de expeditie zou leiden. Hij koos Legazpi voor die taak, ondanks diens gebrek aan maritieme ervaring. Legazpi’s besluit ter voorbereiding op de reis al zijn bezit te gelde te maken en zijn kinderen en kleinkinderen naar verwanten in Spanje te sturen, zegt iets over zijn vertrouwen in de missie.⁴⁵

Aangezien Portugal direct zijn kans had gegrepen toen Spanje er niet in slaagde de Molukken te bezetten, kreeg de expeditie de opdracht meer specerijeneilanden in de buurt te zoeken en daar een handelspost te vestigen. De Spaanse koning wilde ook dat ze de heersende windrichtingen in kaart brachten, dat ze het christendom verspreidden, en dat ze zijn neef en rivaal, de koning van Portugal, zo veel mogelijk dwarszaten.⁴⁶ Maar het uiteindelijke doel was China – ‘de prikkel die Spanje, als voorhoede van de christenheid, bewoog de zeeroutes te verkennen’, zoals de historicus Antonio García-Abásolo het in 2004 verwoordde. ‘De continuïteit qua doeleinden van de ondernemingen van Colón, van [de veroveraar van Mexico, Hernán] Cortés en van Legazpi, laat zich nauwelijks overdrijven.’⁴⁷ Ze zochten allemaal de weg naar China.

Legazpi en Urdaneta vertrokken op 21 november 1564 met vijf schepen. Toen ze de Filipijnen bereikten, installeerde Legazpi zich op het eiland Cebu, halverwege de archipel. Urdaneta zocht intussen uit hoe ze naar Mexico konden terugvaren, niemand had die tocht ooit nog gemaakt. Gewoon de heenweg terugvaren zat er niet in, omdat ze de passaat die hen van Mexico naar de Molukken voerde dan tegen hadden. Urdaneta had een geniale ingeving: hij ontliep de passaat door ver naar het noorden te zeilen voor hij oostwaarts ging.

Op Cebu werd Legazpi geplaagd door muiterij en ziekte en bestookt door Portugese schepen. Maar hij breidde de Spaanse invloed gestaag naar het noorden uit en kwam steeds dichter bij China. De Spaanse onderkoning in Mexico-Stad zond geregeld versterkingen en voorraden. Een belangrijk bestanddeel van die voorraden was het zilver, in baren en munten, afkomstig uit mijnen in Mexico en Brazilië en bedoeld als soldij voor de Spaanse troepen.⁴⁸

Een keerpunt kwam in mei 1570, toen Legazpi twee kleine schepen met circa honderd Spaanse soldaten en zeelieden, begeleid door vele tientallen inheemse Maleiers uit de Filipijnen in prauwen (lage, smalle dwarsgetuigde boten met één of twee zeilen en een uitlegger), op verkenning stuurde. Na twee dagen noordwaarts zeilen bereikten ze het eiland Mindoro, zo’n 240 kilometer ten zuiden van het huidige Manila (dat op Luzon, het grootste eiland van de archipel, ligt). De zuidkust van Mindoro bestaat uit een reeks kleine baaien, aaneengeregen als de afdruk van een beet in een appel. De Maleiers hoorden van de inheemse Mangyan dat er vijfenzeventig kilometer verderop twee Chinese jonken voor anker lagen, in een baaitje dat als handelspost gebruikt werd, dicht bij waar nu het dorp Maujao ligt.

Elk voorjaar zeilden Chinese schepen naar verschillende Filipijnse eilanden, waaronder Mindoro, om onder meer porselein, zijde en parfums te ruilen tegen goud en bijenwas.* Met het geroffel van kleine trommels kondigden de Chinezen hun aankomst aan, waarna de Mangyan, beschut door parasols van witte Chinese zijde, uit hun huizen in het binnenland naar ze toe kwamen. Maujao, met een zoetwaterbron op slechts enkele passen van het strand, is lang een ontmoetingspunt geweest. Vooraanstaande dorpelingen vertelden me dat archeologiestudenten er Chinees porselein uit de elfde eeuw hadden gevonden.⁴⁹ Legazpi had de leider van de expeditie opgedragen om – beleefd en niet agressief – contact te leggen met iedere Chinees die hij tegenkwam. Toen hij hoorde van de jonken, stuurde hij een van de twee Spaanse schepen en de meeste prauwen erop uit met de opdracht de Chinezen ‘vrede en vriendschap’ aan te bieden.

De contactgroep stond onder leiding van Juan de Salcedo, Legazpi’s 21-jarige kleinzoon, die ondanks zijn jeugdige leeftijd door de soldaten gewaardeerd en gerespecteerd werd. Helaas dreef een harde wind de vaartuigen uiteen; Salcedo’s schip raakte een eind uit koers. De schepen schuilden die nacht in verschillende havens voor de storm, beschut door de smalle maar hoge kapen tussen de baaien. Tijdelijk zonder leider, maar vast van plan zich de Chinese rijkdommen niet te laten ontgaan, voeren de Spaanse soldaten in de prauwen bij zonsopgang verder oostwaarts. Toen ze een smalle rotspunt ten zuiden van Maujao rondden, stuitten ze op de Mangyan en de Chinezen. De Chinezen reageerden met fors machtsvertoon, zo meldde een van Salcedo’s mannen later, ‘begeleid door trommels en fluiten en een hoop oorlogszuchtig vertoon, schoten ze vuurpijlen en veldslangen [een soort kleine, draagbare kanonnen] af’. De Spanjaarden ervoeren dat als een bedreiging en vielen aan – een onbesuisde reactie ‘want de Chinese schepen waren groot en hoog, terwijl de prauwen zo klein en laag waren dat ze nauwelijks tot de onderste dekstutten van de vijandelijke schepen reikten’. Ze bestookten de dekken van de jonken met musketvuur, gooiden enterhaken over de reling, klommen omhoog en doodden een groot aantal Chinese handelaren. Aan boord vonden de aanvallers kleine hoeveelheden zijde, porselein, gouddraad ‘en andere interessante zaken’.

Toen Salcedo uren na de slag eindelijk in Maujao arriveerde, was hij ‘allesbehalve gelukkig met de ravage’. In plaats van ‘vrede en vriendschap’ aan te bieden zoals hij ze opdroeg, hadden zijn mannen moedwillig Chinese zeelui vermoord en hun schepen vernield. (Over de Mangyan meldt de kroniek, waarschijnlijk geschreven door Salcedo’s rechterhand Martín de Goiti, niets. Om hen gaven de Spanjaarden niet. Waarschijnlijk waren ze het strijdgewoel ontvlucht.) Salcedo bood zijn verontschuldigingen aan, stelde de overlevenden op vrije voeten en gaf de karige buit terug. De Chinezen, zo meldt de deelnemer aan de expeditie, ‘waren zeer onderdanige mensen; ze knielden neer en maakten luid hun vreugde kenbaar’. Maar er was nog één probleem. Een van de jonken was onherstelbaar beschadigd; de andere kon gered worden, maar het tuig verschilde dermate van het Europese dat geen van de expeditieleden wist hoe het gerepareerd moest worden. Salcedo droeg een deel van zijn troepen op te helpen om het overgebleven schip naar het Spaanse hoofdkwartier te varen, waar Legazpi’s mannen er wellicht raad mee wisten.⁵¹

De Chinezen voeren terug in hun herstelde jonk en rapporteerden dat er in de Filipijnen buitenlanders waren verschenen: mensen uit Europa, ongemanierd en gewelddadig. Gek genoeg waren ze uit het oosten gekomen, hoewel Europa in het westen lag. En de barbaren hadden iets wat in China zeer begeerd werd: zilver.

Acht maanden later verschenen drie jonken in de Filipijnen.⁵² Ze bevatten een weloverwogen selectie van Chinese producten om na te gaan waar Legazpi voor betalen wilde en voor wat het meest. Tot grote vreugde van de Chinezen wilden de Spanjaarden alles wel, zo meldde Legazpi’s notaris. Vooral zijde, in Europa zeldzaam en kostbaar, en porselein, dat de Europeanen destijds zelf niet konden maken, waren zeer gewild. De Chinezen namen elk onsje zilver mee dat ze krijgen konden.⁵³

Het jaar daarop kwamen er meer jonken naar Luzon en het jaar daarop weer. Aangezien China’s zilverbehoefte en Europa’s verlangen naar zijde en porselein nauwelijks te bevredigen waren, groeide de omzet tot ongekende hoogte. Wat bekend kwam te staan als de ‘galjoenenhandel’ verbond Azië, Europa, Amerika en, minder direct, ook Afrika. (Afrikaanse slaven waren onmisbaar voor de Spaanse koloniën in Amerika; we zullen later zien hoe zij en hun nakomelingen daar veel talrijker werden dan de Europeanen.) Nooit eerder was zo’n groot deel van de aarde in één handelsnetwerk verbonden geweest – alle Europese bevolkingscentra, elk bewoonbaar werelddeel met uitzondering van Australië. Met Spanjes komst naar Manila brak een nieuw, onmiskenbaar modern tijdperk aan.⁵⁴

Dat tijdperk werd van meet af aan met wantrouwen bezien. China was destijds het rijkste en machtigste land ter wereld. Welk criterium je ook hanteert – inkomen per hoofd van de bevolking, grootte van het leger, gemiddelde levensverwachting, voedselproductie, culinair, kunstzinnig en technologisch raffinement – het evenaarde of overtrof de rest van de wereld.⁵⁵ Net zoals rijke landen als Japan en de Verenigde Staten nu maar weinig handel drijven met Afrika bezuiden de Sahara, had China Europa lang als te arm en te achterlijk beschouwd om commercieel interessant te zijn. Het produceerde vooral textiel, en dan hoofdzakelijk wol. China had zíjde. In een rapport uit 1573 aan de Spaanse koning klaagde de onderkoning in Mexico-Stad dat er ‘noch van hier, noch uit Spanje, voor zover we nu kunnen zien, iets te exporteren valt dat ze daar niet al hebben’.⁵⁶ Maar met zilver had Spanje eindelijk iets wat China wel miste. Node miste zelfs – het Spaanse zilver werd letterlijk de bron van Chinees geld. Maar dat ’s lands munt daarmee in buitenlandse handen kwam, zat de Chinezen niet lekker. Het hof vreesde dat de galjoenenhandel – de eerste grootschalige, niet gereguleerde internationale uitwisseling in de Chinese geschiedenis – de voorbode was van omvangrijke en onbeheersbare veranderingen in het Chinese bestaan.

Die angst bleek terecht. Hoewel de ene keizer na de andere vrijwel ieder menselijk wezen uit Europa of Amerika de toegang weigerde, kwamen andere soorten ongehinderd binnen. Amerikaanse gewassen, met name zoete aardappelen en maïs, speelden hier de hoofdrol. Hun onverwachte entree bleek, zoals de landbouwhistoricus Song Junling in 2007 schreef, ‘een van de meest revolutionaire veranderingen’ in de geschiedenis van het keizerrijk.⁵⁷ De landbouw, met rijst als basisproduct, was sinds lang geconcentreerd in de rivierdalen, vooral die van de Jangtsekiang en de Huang He (Gele Rivier). Zoete aardappelen en maïs konden ook in het droge hoogland worden verbouwd. Grote aantallen boeren trokken naar dat gebied, dat tot dan toe dunbevolkt was geweest. Het gevolg was een golf van ontbossing, gevolgd door golven van erosie en overstromingen die heel veel mensenlevens kostten. Het regime, dat toch al met problemen kampte, raakte verder gedestabiliseerd – en Europa profiteerde daarvan.

Ook Spanje had zijn twijfels over de galjoenenhandel. De jaarlijkse zilvertransporten naar Manila vormden het hoogtepunt van een eeuwenlang streven naar handel met China. Toch probeerde Madrid vrijwel voortdurend de uitwisseling te beperken. Steeds opnieuw stelden koninklijke decreten grenzen aan het aantal schepen dat naar Manila mocht, aan de omvang van de export en aan de import van Chinese goederen. Ook droegen ze Spaanse handelaren op een kartel te vormen om de zilverprijs op te drijven.

Achteraf gezien is de Spaanse onvrede verrassend. Beide partijen hadden baat bij de uitwisseling van zijde en zilver, geheel in overeenstemming met de gangbare economische theorie. Maar Europa kreeg uiteindelijk het overwicht. De galjoenenhandel verschafte Europa ‘een zitplaats, en uiteindelijk een heel rijtuig in de Aziatische trein’⁵⁸ volgens de historicus Andre Gunder Frank. Legazpi’s contact met de Chinezen betekende het begin van het Homogenoceen in Azië. En in het kielzog daarvan volgde de opkomst van het Westen.

Niets komt dichter bij een monument ter ere van de globalisering dan dit standbeeld van Miguel López de Legazpi en Andrés de Urdaneta, de mannen die de aanzet gaven tot de zilverhandel over de Stille Oceaan, in een weinig bezocht uithoekje van een park in het centrum van Manila.

Het standbeeld van Legazpi en Urdaneta staat daar niet ter ere van welk van deze ideeën of gebeurtenissen dan ook. Het werd in 1892 door de Baskische gemeenschap van Manila voorgesteld als monument voor de Baskische rol in de geschiedenis van de stad (Legazpi en Urdaneta waren Basken, net als veel van hun mannen). Tegen de tijd dat de Catalaanse beeldhouwer Agustí Querol i Subirats het bronzen beeld goot, hadden de Verenigde Staten de Filipijnen in een bloedige oorlog aan Spanje ontworsteld. De nieuwe heersers hadden weinig belang bij een monument voor dode Spanjaarden; het beeld lag in losse stukken opgeslagen in een douanekantoor tot het in 1930 ten slotte toch werd opgericht.⁵⁹

Toen ik om het beeld heen wandelde, wilde ik wel dat het groter was. Dichter bij een officieel gedenkteken voor globalisering dan dit zal de wereld waarschijnlijk nooit komen. Ook had ik graag gezien dat het vollediger was. Om de galjoenenhandel werkelijk te gedenken, zouden Legazpi en Urdaneta omringd moeten zijn door Chinese handelaren: gelijkwaardige partners in de uitwisseling. Zo’n monument komt er waarschijnlijk nooit, niet in de laatste plaats omdat het wereldwijde handelsnetwerk, zelfs bij velen die ervan profiteren, nog altijd ongemakkelijke gevoelens oproept.

Aan de overkant van de straat ligt nog een ander, populairder park, genoemd naar José Rizal, schrijver, arts, anti-Spaans revolutionair en martelaar, en in de Filipijnen een nationale held. Midden in het Rizal-park ligt een heldere vijver omringd met bloemperkjes en beelden. Alle beelden zijn bronzen bustes op betonnen pilaren. Elk verbeeldt een Filipijn die stierf in de strijd tegen de Spaanse overheersing.

Aan de kant van de vijver die uitkijkt op het Legazpi-monument staat een buste van Rajah Sulayman, volgens het opschrift ‘de moedige moslimvorst van het koninkrijk Maynila (Manila) die het aanbod van “vriendschap” van de Spanjaarden … onder Miguel López de Legazpi afwees’. Goede redacteuren waarschuwen tegen een overdadig gebruik van aanhalingstekens, vooral als onduidelijk is waar ze precies voor staan. Maar hier zijn ze aardig op hun plaats. Legazpi wendde zich kort na zijn ontmoeting met de Chinezen tot Sulayman. De Spanjaarden wilden de haven van Manila gebruiken als uitvalsbasis voor de handel met China. Toen Sulayman zei dat hij de Spanjaarden liever zag vertrekken, maakte Legazpi zijn belangrijkste dorp met de grond gelijk, waarbij Sulayman en driehonderd van zijn mensen het leven lieten. Het moderne Manila werd gesticht op de puinhopen.

In feite waren Sulayman en de anderen rond de vijver de eerste martelaren in de strijd tegen de globalisering. Ze kregen een aanzienlijk betere plek dan het vergeten hoekje van Legazpi en Urdaneta. Maar uiteindelijk hebben ze allemaal verloren.

Uit grote luidsprekers op ijzeren palen op de hoeken van de vijver schalt oorverdovende classic rock. Op mijn wandeling in het park werd ik bijna overreden door een treintje in de vorm van Thomas de Stoomlocomotief, een figuurtje uit kinderboeken en een tv-serie van Apax Partners, een Britse BV die een der grootste ter wereld zou zijn. Boven Thomas’ grijnzende en toeterende gezicht zag ik de hotels en banken in Manila’s toeristenwijk uittorenen. De geboorteplaats van de globalisering lijkt veel op veel andere steden. In het Homogenoceen hoef je voor Kentucky Fried Chicken, McDonald’s en Pizza Hut altijd maar een paar minuten te lopen.

KERENDE KANSEN

Het Homogenoceen? Een nieuw tijdperk in de geschiedenis van het leven, op gang gebracht door de plotselinge schepping van een wereldomspannend economisch systeem? Dat lijkt een behoorlijk gewaagde bewering. Laten we eens een gedachtenexperiment doen en in 1642, anderhalve eeuw na Colóns eerste reis en zeventig jaar nadat de eerste Chinese zijde uit Manila in Mexico arriveerde, de wereld over vliegen: een reis op tien kilometer hoogte rond een planeet in de beginfase van een grote verstoring. De brochure belooft een bezoek aan de hoogtepunten van het ontluikende Homogenoceen. Wat krijgen we te zien?

Een eerste antwoord is: een wereld bijeengehouden door banden van Spaans zilver. Zilver uit Noord- en Zuid-Amerika is hard bezig de wereldvoorraad aan edelmetalen te verdubbelen of verdrievoudigen.⁶⁰ Potosí, in wat nu het zuiden van Bolivia is, is de belangrijkste bron – de grootste en rijkste vondst in de geschiedenis. Begin daar met de tocht, bij dit cruciale knooppunt van het netwerk. In de Andes, op meer dan vier kilometer hoogte aan de voet van een uitgedoofde vulkaan, ligt Potosí, de dichtste benadering van een berg van zuiver zilver die de geologie toestaat.⁶¹ Eromheen ligt een vrijwel boomloze hoogvlakte, bezaaid met gletsjerkeien, geteisterd door ijskoude winden. Landbouw is er nauwelijks mogelijk en hout voor verwarming is er niet. Niettemin vormt deze mijnstad rond 1642 de grootste en dichtstbevolkte gemeenschap van het Amerikaanse continent.⁶²

Potosí is een bruisende en schreeuwerige, snel uit de grond gestampte stad, gekenmerkt door uitzinnig vertoon en georganiseerde misdaad. Het herbergt eveneens een moorddadig efficiënt mechanisme voor het winnen en zuiveren van zilvererts in afgrijselijke omstandigheden. Indianen slepen de erts op hun rug langs ruwe ladders vele tientallen meters omhoog, en halen dan het zilver eruit door het te behandelen met uiterst giftig kwik. Ovens op de hellingen zetten het metaal om in baren van vrijwel zuiver zilver, die doorgaans zo’n dertig kilo wegen en voorzien zijn van merktekens die hun kwaliteit en herkomst garanderen. Legers lama’s – vaster van voet en beter bestand tegen de hoogte dan paarden en muildieren – dragen de munten en baren de berg af, waarbij gewapende mannen op elke gevaarlijke stap toezien. In Arica, aan de Chileense kust, wordt het zilver in schepen geladen die het vervoeren naar de grote haven van Lima, het regeringscentrum van de Spaanse kolonie. Van daar gaat het met het eerstvolgende militaire konvooi de wijde wereld in.⁶³

Vanuit ons vliegtuig volgen we de zilvervloot op zijn reis naar het noorden. Ten oosten van het konvooi rijzen de hellingen van de Andes op, waar op dat moment een oecologische omwenteling plaatsvindt. Ze worden al duizenden jaren bewoond door mensen die in de valleien ten noorden van Lima enkele van de eerste stedelijke complexen bouwden. Honderdvijftien jaar voor onze vlucht sloegen hier de pokken toe. Daarna kwamen andere Europese ziekten en ten slotte de Europeanen zelf. Miljoenen kwamen om in angst en pijn. Van hun bergdorpen resten slechts ruïnes. Nu, tientallen jaren later, blijven de hellingen, voorheen eeuwenlang gekenmerkt door geïrrigeerde terrassen, leeg.⁶⁴ Struiken en boompjes overwoekeren verlaten boerderijtjes. In 1600 bedekte een enorme vulkaanuitbarsting centraal Peru met een laag as en puin tot wel een meter dik.⁶⁵ Veertig jaar later is daar nog maar weinig van opgeruimd. Het oecosysteem van de Andes is verwilderd. Verder naar het noorden passeert de zilvervloot althans zo hier en daar haast maagdelijk oerwoud.

Enkele schepen gaan in Panama voor anker terwijl de rest doorvaart naar Mexico. Vanuit het vliegtuig zien we hoe het Panamese zilver de landengte overgaat, op weg naar Europa, terwijl het meeste Mexicaanse zilver uiteindelijk in Azië terecht zal komen. Over hoeveel waarheen gaat, wordt flink gesteggeld, zowel door de machthebbers in 1642 als door historici nu. Het Spaanse hof, dat voortdurend geld tekortkomt, wil het zilver in het moederland hebben. Spaanse kolonisten sturen het graag zo veel mogelijk naar China, waar het meer oplevert dan waar ook. Die spanning leidt onvermijdelijk tot smokkel. Volgens de officiële cijfers zou niet meer dan een kwart van het zilver de Stille Oceaan overgaan. Vroeger gingen historici er meestal van uit dat overheidstoezicht het smokkelen tot een procent of tien wist te beperken, wat zou betekenen dat de officiële cijfers aardig klopten. Een nieuwe golf van onderzoekers meent echter dat de smokkelarij welig tierde en dat misschien wel de helft van het zilver naar China ging.⁶⁶ Het gaat om meer dan een louter academisch debat. De ene partij ziet Europese expansie als de belangrijkste drijvende kracht achter de mondiale ontwikkeling; de ander ziet de wereld als een economische eenheid die voornamelijk door de Chinese vraag wordt bepaald.

Kijk hoe het voor Europa bestemde zilver door muildierkaravanen over de bergen naar Portobelo, destijds de belangrijkste Caribische haven van Panama, wordt gevoerd. Beschermd door een armada van zwaarbewapende galjoenen met tot wel tweeduizend zeelui en soldaten gaat het zilver elke zomer de Atlantische Oceaan over, waarbij de vertrekdatum zo gekozen is dat men het orkaanseizoen mijdt. Het konvooi vaart recht op de mond van de Guadalquivir, Spanjes enige grote bevaarbare rivier, af en dan negentig kilometer stroomopwaarts naar Sevilla.

Eenmaal veilig op de kade staan de kisten vol zilver symbool voor een paradox: het Europa van 1642 is dankzij het Amerikaanse zilver rijker dan het in zijn stoutste dromen had durven hopen. Maar datzelfde Europa is één groot rampgebied vol oorlog, inflatie, opstanden en klimaatrampen. Onrust heeft Europa altijd gekend, verdeeld als het is door taal, cultuur, godsdienst en geografie. Maar dit is de eerste keer dat die onrust nauw verbonden is met menselijke activiteiten in de verste uithoeken van de wereld. Narigheid golft in het brede spoor van het Spaanse zilver, van Azië, Afrika, en Amerika, de hele wereld over naar Europa.

Cortés’ verovering van Mexico, en de buit die dat opbracht, benevelde de Spaanse elite geheel. In vervoering gebracht door plotselinge rijkdom en macht stortte het koninkrijk zich in een reeks dure oorlogen op vreemde grond, de volgende al begonnen terwijl de vorige nog aan de gang was, met Frankrijk, het Ottomaanse Rijk en de protestanten in het Heilige Roomse Rijk. Terwijl het in 1571 voorging in de succesvolle strijd tegen de Ottomanen, kreeg Spanje te maken met een heftige opstand in de Nederlanden, toen Spaans bezit. De strijd om de Nederlandse onafhankelijkheid duurde acht decennia en werd uitgevochten tot in Brazilië, Sri Lanka en de Filipijnen toe. Intussen raakte ook Engeland betrokken. Spanje zette hoog in en lanceerde een enorme zeemacht om dat land binnen te vallen: de Spaanse Armada. De invasie werd een debacle, net als uiteindelijk de poging de Nederlandse rebellie een halt toe te roepen.

Van oorlog komt oorlog. In 1642 vecht Spanje tegen afscheidingsbewegingen in Andalusië, Catalonië en Portugal, waar het zestig jaar de scepter zwaaide; Frankrijk vecht in het noorden, oosten en zuiden tegen Spanje; Zweedse legers vechten tegen het Heilige Roomse Rijk (waarvan de keizer, Ferdinand III, als schoonzoon van een eerdere Spaanse koning en toekomstig schoonvader van de dan regerende, zo nauw met Spanje verbonden was dat hij vaak voor Spaanse marionet is uitgemaakt). Vrijwel het enige land dat niet direct of indirect met Spanje in oorlog is, is Engeland, dat verscheurd wordt door interne conflicten – de ascetische puriteinse rebellie die al snel tot een burgeroorlog en de executie van de koning zal leiden.⁶⁷

De kosten zijn gigantisch. Op het hoogtepunt van de oorlog in Vietnam vochten daar ongeveer 150.000 Amerikaanse soldaten. Als de Verenigde Staten eenzelfde deel van hun mannelijke bevolking hadden willen inzetten als Spanje in zijn oorlog met de Nederlanders, hadden ze tweeënhalf miljoen soldaten moeten sturen, zo berekende Dennis Flynn, een economisch historicus van de University of the Pacific. ‘Ondanks al het zilver uit Bolivia had Spanje niet genoeg geld om zijn leger in de Nederlanden te betalen,’ vertelde hij me, ‘dus de mannen muitten voortdurend. Ik heb ze ooit eens geteld – tussen 1572 en 1607 waren er vijfenveertig muiterijen. En dat was nog maar één van de Spaanse oorlogen.’⁶⁸

Om zijn buitenlandse avonturen te financieren leende het hof bij buitenlandse bankiers. De koning dacht dat hij schulden kon aangaan omdat die gedekt zouden worden door de aanvoer van schatten uit Amerika, bankiers dachten om diezelfde reden dat ze hun geld rustig konden uitlenen. Helaas was alles altijd duurder dan de vorst hoopte. Zijn schulden rezen de pan uit – tot tien, zelfs vijftien keer de jaarlijkse inkomsten. Niettemin bleef het koninkrijk zijn economische beleid baseren op wensdenken; vrijwel niemand aan het hof wilde geloven dat de kansen konden keren. Het onvermijdelijke gevolg was keer op keer een feitelijk staatsfailliet. In 1557, 1576, 1596, 1607 en 1627 kon Spanje zijn verplichtingen niet langer nakomen, maar na elk bankroet leende de koning meer geld. En er waren geldschieters genoeg – per slot van rekening konden ze een forse rente vragen (Spanje betaalde tot wel veertig procent aan samengestelde rente per jaar). Uiteraard maakte die hoge rente de kans op een volgend bankroet alleen nog maar groter. Toch ging het proces door – iedereen dacht dat het zilver Sevilla zou blijven binnenstromen. Maar nu, in 1642, loopt de zilverproductie terug. Het rijkste en machtigste land ter wereld holt zijn financiële ondergang tegemoet. De Europese economie is hecht verweven; de financiële ineenstorting van Spanje sleept zijn buurlanden mee.

De zilverhandel was niet de enige oorzaak van deze rampspoed – ook religieuze conflicten, koninklijke hoogmoed en klassentegenstellingen speelden een rol – maar wel een wezenlijke. Door de waterval van edelmetaal die Cortés teweegbracht, beschikte Spanje over zoveel geld dat zijn kleine financiële sector zijn greep erop verloor. Het was alsof een miljardair opeens een fortuin had ondergebracht bij een klein plattelandsbankje – die bank zou zijn contanten onmiddellijk onderbrengen bij andere, grotere instellingen die er iets mee konden. Amerikaans zilver stroomde Spanje uit alsof er een bad overliep, en vulde bankkluizen in Italië, de Nederlanden en het Heilige Roomse Rijk. De soldij van Spaanse soldaten vulde de geldkisten over het hele werelddeel.

Elke inleiding in de economie kan je vertellen wat er dan gebeurt. Nieuw geld jaagt dezelfde oude goederen en diensten na. Prijzen stijgen in een klassieke inflatiespiraal. Door wat historici aanduiden als een ‘prijsrevolutie’ beleefde Europa in de tweede helft van de zestiende eeuw een verdubbeling, soms zelfs een verdrievoudiging van de kosten van levensonderhoud, die daarna nog verder stegen. Aangezien de lonen achterbleven, raakten de armen aan de bedelstaf; ze konden hun dagelijks brood niet meer betalen. Overal in Europa kwamen de armen in opstand en dat, zo lijkt het, allemaal tegelijk. (Onderzoekers spreken van de ‘algemene crisis’ van de zeventiende eeuw.)

Een bron van hoop voor de boeren vormden de Amerikaanse landbouwgewassen die met het zilver de zee over kwamen. Als ons vliegtuig in 1642 over Europa scheert en ver genoeg daalt, zien we de invloed van de Columbiaanse Uitwisseling: veldjes Amerikaans maïs* in Italië, tapijten van Amerikaanse bonen in Spanje, velden vol met de vrolijke, opgeheven gezichten van Amerikaanse zonnebloemen in Frankrijk. Grote tabaksbladeren drinken het zonlicht in op Nederlandse boerderijen. In katholiek Europa is tabak zo gewoon dat paus Urbanus VIII het gebruik ervan juist nog veroordeelde (maar in het protestantse Engeland is zelfs ’s lands meest beruchte zuurpruim, Oliver Cromwell, er voor). Het belangrijkst zal de aardappel blijken die nu de eerste magen vult in Duitsland, de Nederlanden en, steeds vaker ook, Ierland. Normaal gesproken zou de sterk toegenomen agrarische productie een deel van de onvrede vanwege oorlog en inflatie verzachten. Maar er is iets aan de hand waarvan normaal geen sprake is: de instrumenten van ons vliegtuig geven aan dat het klimaat zelf aan het veranderen is.

Bijna een eeuw lang beleefde Europa ijzingwekkend koude winters, een laat voorjaar en koele zomers. Door de kilte in mei en juni kunnen de Franse wijndruiven pas in november geplukt worden; ’s winters lopen mensen honderden kilometers over de bevroren zee van Denemarken naar Zweden; Groenlandse jagers meren in hun kajaks aan op de Schotse kust. Na drie mislukte oogsten komt het katholieke gepeupel in Ierland in opstand en worden de gehate Engelse protestanten er beroofd en vermoord – aanvallen die die protestanten aangrijpen om zich meester te maken van katholieke grond. Uit angst dat hun huizen door groeiende Alpengletsjers zullen worden weggevaagd, smeken Zwitserse dorpelingen hun bisschop om het dreigende ijsfront in de ban te doen – een echo van de Spanjaarden in Santo Domingo die Gods hulp inriepen tegen de mierenplaag. Een jaarlijks bezoek van de bisschop jaagt de gletsjer enkele tientallen meters terug. Het lijkt alsof de wereldorde op z’n kop staat.⁶⁹

Historici noemen deze koudeperiode de Kleine IJstijd. Op het noordelijk halfrond duurde hij van ongeveer 1550 tot rond 1750, maar erg precies aan te geven is dat niet want begin en duur verschillen van gebied tot gebied. Aangezien maar weinig mensen de weersomstandigheden schriftelijk vastlegden, moeten paleoklimatologen (klimaathistorici) gebruikmaken van benaderingen door te kijken naar de dikte van jaarringen in het hout en de chemische samenstelling van gasbelletjes in het poolijs. Op grond van dat soort indirecte aanwijzingen suggereerden sommige onderzoekers dat de Kleine IJstijd het gevolg was van een afname van het aantal zonnevlekken dat bekendstaat als het Maunderminimum. Er is een verband tussen het aantal zonnevlekken en de hoeveelheid uitgestraalde zonne-energie: minder zonnevlekken betekent minder straling, voldoende minder volgens deze onderzoekers om tot een afkoeling van de aarde te leiden. Volgens andere wetenschappers zou de temperatuurdaling het gevolg zijn van grote vulkaanuitbarstingen die zwaveldioxide in de atmosfeer brachten. Hoog boven de wolken vormen zwaveldioxide en waterdamp druppeltjes zwavelzuur die een deel van het zonlicht weerkaatsen zodat minder daarvan de aarde bereikt. In 1642 was daar inderdaad sprake van. Een enorme uitbarsting in de zuidelijke Filipijnen het jaar daarvoor zou de aarde tot wel drie jaar lang hebben verkild. Maar beide hypothesen krijgen ook forse kritiek. Veel onderzoekers geloven dat het effect van het Maunderminimum veel te klein was om tot een Kleine IJstijd te leiden. Anderen betogen dat een reeks losse uitbarstingen nooit de oorzaak kon zijn van een langdurige temperatuurdaling.⁷⁰

In 2003 suggereerde William Ruddiman, een paleoklimatoloog van de universiteit van Virginia, een andere oorzaak voor de Kleine IJstijd. Zijn theorie leek aanvankelijk erg vergezocht, maar wordt inmiddels steeds serieuzer genomen.⁷¹

Naarmate samenlevingen groeien, zo stelt Ruddiman, brengen ze meer land in cultuur en hakken ze meer bomen om voor brandstof en bouwmateriaal. In Europa en Azië werden bossen geveld met bijlen. In Amerika voor Colón was het belangrijkste gereedschap vuur – en dat over grote oppervlakten. Wekenlang beperkten rookwolken van indiaans vuur het zicht in Florida, Californië en de Grote Vlakten. Inmiddels zijn veel wetenschappers ervan overtuigd dat veel van de prairies in het Midden-Westen van de huidige Verenigde Staten zonder regelmatig afbranden door een vloed van bomen overspoeld zouden zijn. Hetzelfde gold voor het grasland van de Argentijnse pampa’s, het Mexicaanse heuvelland, de duinen van Florida en de hoogvlakten van de Andes.⁷²

Ook het Amerikaanse bos dankte zijn karakter aan het vuur. Doordat indianen ze regelmatig in brand staken, zo merkte de Engelse kolonist Edward Johnson in 1654 op, waren de bossen ten oosten van de Mississippi zo open en ‘arm aan hout’ dat ze leken op ‘onze parken in Engeland’. Door het jaarlijkse afbranden verdween het rommelige kreupelhout, werden akelige insecten verdreven en werden akkertjes vrijgemaakt.⁷³ In de tropen is het afbranden minder intensief onderzocht, maar twee Californische paleo-oecologen (mensen die oude oecosystemen bestuderen) onderzochten in 2008 de brandsporen op 31 plekken in Centraalen Zuid-Amerika en constateerden dat de hoeveelheid houtskool – een aanwijzing voor brand – op elk daarvan de afgelopen tweeduizend jaar aanzienlijk was toegenomen.⁷⁴

En dan de Columbiaanse Uitwisseling. Euraziatische bacteriën, virussen, en parasieten raasden door Noord- en Zuid-Amerika, waardoor enorme aantallen mensen het leven verloren en een duizenden jaren oud netwerk van menselijk ingrijpen uiteenviel. Overal doofden de indiaanse toortsen en zakte het vuur weg in sintels en as. In de bossen verdrongen vuurmijdende boomsoorten als eik en okkernoot vuurminnende soorten als de moerasden en ander naaldhout dat zozeer afhankelijk is van regelmatige verbranding dat hun kegels alleen opengaan om hun zaden prijs te geven als ze aan vuur worden blootgesteld. Dieren die de indianen door bejaging binnen de perken hielden, namen opeens enorm in aantal toe. Enzovoort.

Dankzij inheemse pyromanen werden er aanzienlijke hoeveelheden koolzuur de lucht ingepompt. Aan het begin van het Homogenoceen valt die pomp opeens stil. Voorheen open grasland wordt weer bos – een enorme toename van de fotosynthese. In 1634, veertien jaar nadat de puriteinse Pelgrims in Plymouth landden, klaagt de kolonist William Wood dat de ooit zo open bossen nu zo vol kreupelhout staan dat ze ‘nutteloos en lastig te bereizen’ zijn. Het bos herstelt zich in grote stukken van Noord-Amerika, Midden-Amerika, Andes en Amazonegebied.⁷⁵

Ruddimans idee was simpel: de vernietiging van indiaanse gemeenschappen door Europese epidemieën leidde zowel tot minder branden als tot meer groei. Beide processen verminderden de hoeveelheid koolzuur in de lucht. In 2010 berekende een onderzoeksgroep onder leiding van Robert Dull van de universiteit van Texas dat alleen al de herbebossing van voormalig bouwland in tropisch Amerika een kwart van de temperatuurdaling kon verklaren – een analyse, zo benadrukten de onderzoekers, waarin de afname van onbedoelde branden, de herbebossing van ontboste maar niet voor landbouw gebruikte gebieden en het complete gematigde gebied niet waren meegerekend. Met andere woorden: in de vorm van bacteriële en virale ziekteverwekkers wist de Columbiaanse Uitwisseling – om de groep van Dull te citeren – ‘het aardse koolstofbudget significant te beïnvloeden’. Het was het omgekeerde van de huidige mondiale opwarming, een ontwikkeling waarin menselijke activiteiten broeikasgassen aan de atmosfeer onttrokken in plaats van ze toe te voegen – een verbijsterende klimatologische ouverture van het Homogenoceen.

Als we nu met ons vliegtuig opnieuw de Atlantische Oceaan oversteken, zien we de effecten van de Kleine IJstijd ook in Amerika. Vanuit de lucht is duidelijk te zien hoe indiaanse gebieden zich vullen met bos – en sneeuw. Het ijs is zo stevig dat mensen met rijtuigen door de haven van Boston rijden; Chesapeake Bay vriest vrijwel helemaal dicht, en het veertigtal Franse kolonisten dat dit jaar Montréal stichtte, doorstaat de winter maar net. Pas ingevoerde runderen en paarden sterven in sneeuwstormen in Maine, Connecticut en Virginia. Andere effecten zijn minder zichtbaar. Voormalig indiaans land raakt bebost met koudeminnende soorten als de beuk en hemlock- en andere sparren. Voorjaarspoeltjes die eerder snel verdampten, blijven langer bestaan zodat de muggen die zich daarin voortplanten een grotere overlevingskans hebben.⁷⁶

Tot die paradoxaal koudeminnende muggen behoort Anopheles quadrimaculatus, de gemeenschappelijke naam van een complex van vijf nauwelijks te onderscheiden zustersoorten. Net als andere Anopheles-soorten, is ook A. quadrimaculatus gastheer van de parasiet die malaria veroorzaakt – hij wordt dan ook vaak als malariamug aangeduid. Zuidoost-Engeland was destijds malariagebied bij uitstek. Precies zullen we het nooit weten, maar we hebben alle reden te vermoeden dat malaria in 1642 al in immigrantenlijven van Engeland naar Amerika is gereisd. Een enkele steek in iemand die geïnfecteerd is, is voldoende om de parasiet te doen belanden in zijn muggengastheer, die vervolgens voor een brede verspreiding zorgt. Virginia en zuidelijker gebieden zijn inmiddels zo ongezond voor Europeanen gebleken dat plantageopzichters moeite hebben om landarbeiders over te halen om overzee in de tabak te komen werken.

Met behulp van vuur maakten inheemse Amerikanen grote gebieden vrij voor landbouw en jacht, zoals deze kaart van de Noord-Amerikaanse oostkust laat zien. Europese ziekten veroorzaakten een enorme afname van de bevolking in het hele westelijk halfrond – die leidde tot een uitzonderlijke oecologische verschuiving doordat verlaten akkers en nederzettingen weer met bos begroeid raakten. Het eind van die inheemse praktijk en de massale herbebossing onttrok zo veel koolzuur aan de atmosfeer dat die verandering op zich volgens steeds meer onderzoekers het ontstaan kan verklaren van de Kleine IJstijd, een koudeperiode die drie eeuwen aanhield.

Enkele planters hebben dit probleem al opgelost door arbeidskrachten uit Afrika te kopen. Deels veroorzaakt door de komst van de malaria ontstaat een groeiende slavenmarkt, een winstgevende uitwisseling die in de loop van de tijd met de zilverhandel verweven raakt. Net als die van elders vormen ook de schepen uit Afrika een oecologische verbindingsweg voor passagiers die niet op de rol staan. In het kielzog van de slavenschepen komen voedingsgewassen als yam, gierst, sorghum, watermeloen, zwartoogboon en Afrikaanse rijst naar Amerika. En zo ook de gele koorts.⁷⁷

Voorbij Chesapeake Bay vliegt ons vliegtuig naar het westen, richting Mexico. Onder zijn vleugels ontvouwen zich de grote prairies. Vanuit het zuiden verspreiden kuddes van honderden Spaanse paarden – op hun terugtocht over de Atlantische Oceaan door zilvergaljoenen aangevoerd – zich naar het noorden. Apaches en Utes trekken honderden mijlen naar het zuiden, de paarden tegemoet, gevolgd door Arapaho, Zwartvoetindianen en Cheyennes. Aan hun land gebonden boeren zijn een makkelijke prooi voor aanvallers te paard, zoals Europese dorpelingen ooit leerden van de inval van Mongoolse ruiters. De heftige pogingen van indiaanse volkeren om paarden te verwerven kunnen we dus zien als een soort wapenwedloop. Overal in het westen en zuidwesten van Noord-Amerika verlaten inheemse boeren hun akkertjes om op de rug van Spaanse dieren te springen. Sinds lang sedentaire gemeenschappen gaan weer trekken; de ‘oeroude traditie’ van de nomadische prairie-indiaan ontstaat als snelle aanpassing aan de Columbiaanse Uitwisseling.⁷⁸

Het indiaanse paardenbezit leidt tot conflicten onderling en met het werkvolk op de snelgroeiende Spaanse boerenbedrijven. De plantagearbeiders zijn indianen, Afrikanen of mensen van gemengde afkomst. In een soort culturele paniek ontwikkelde de koloniale overheid een barok raciaal lexicon – mesties, mulat, coyote, morisco, chino, lobo, zambaigo, alvarazado – om ieders genetische achtergrond te kunnen benoemen. Al die mensensoorten en nog meer komen bijeen in Mexico-Stad, de hoofdstad van Nieuw-Spanje, het rijkste stukje van Spanjes Amerikaanse imperium. Rijker aan geld en mensen dan welke stad in Spanje ook, is het een uitzonderlijke mengelmoes van talen en culturen, waarin geen enkele groep de meerderheid vormt. Wijken zijn naar herkomst gescheiden – één hele wijk wordt bewoond door Tlaxacanen uit het oosten. En terwijl dat alles heftig in beweging is, ploeteren ingenieurs om te voorkomen dat de stad fysiek ten onder gaat. De afgelopen veertig jaar is Mexico-Stad zes keer overstroomd, één keer stond hij vijf jaar onder water. Een krioelende, veeltalige wereldstad vol problemen, met een schatrijk centrum en bruisende etnische buitenwijken, die vecht om een oecologische ramp te voorkomen – Mexico-Stad in 1642 komt ons nu verrassend bekend voor. De eerste eenentwintigste-eeuwse stad ter wereld.

Ons vliegtuig vervolgt zijn reis naar het westen, naar Acapulco aan Mexico’s Stille-Oceaankust, het oostelijke knooppunt van de galjoenenhandel. Omringd door beschermend gebergte, niet geplaagd door zandbanken of ondiepten, vormt de haven een majestueuze plek voor een naar Amerikaanse maatstaven futloze nederzetting: een paar honderd hutten die als verloren kledingstukken langs de waterkant verspreid liggen. De meesten van Acapulco’s schaarse bewoners zijn Afrikaanse slaven, indiaanse arbeiders en gedroste Aziatische zeelui (de galjoenen worden voornamelijk bemand met Filipijnen, Chinezen en andere Aziaten). Als de galjoenen aankomen, verschijnen er van her en der – soms zelfs vanuit Peru – Spanjaarden. Opeens is er een markt; miljoenen peso’s wisselen van eigenaar. En dan, als de schepen op het strand worden getrokken om ze klaar te maken voor de volgende reis, loopt de stad weer leeg.⁷⁹

Volg het zilver naar zijn bestemming in China. Ook Oost-Azië verkeert in de greep van de Kleine IJstijd, hoewel het hier niet zozeer om sneeuw en ijs gaat als wel om overdadig klaterende regen, afgewisseld met perioden van koude droogte. De vijf ergste jaren van droogte in vijf eeuwen traden op tussen 1637 en 1641. Maar dit jaar verdrinkt de regen de velden. Al die effecten worden nog verergerd door een reeks vulkaanuitbarstingen in Indonesië, Japan, Nieuw-Guinea en de Filipijnen.⁸⁰ Miljoenen kwamen om. Door kou, regen en massale sterfte ligt tweederde van het Chinese akkerland braak, wat de honger nog vergroot. Er zijn geruchten van grootschalig kannibalisme. Het Minghof – verlamd door interne conflicten, de aandacht volledig in beslag genomen door oorlogen aan de noordgrens – doet weinig voor de getroffenen. Het heeft daar ook gewoon het geld niet voor. Net als de Spaanse koning, financiert de Mingkeizer zijn militaire escapades met Spaans zilver waarmee zijn onderdanen hun belastingen moeten betalen. Als de zilverhandel inzakt, zit de regering zonder geld.

De Ming hebben lang geloofd dat het hun plicht was China te beschermen tegen kwalijke buitenlandse invloeden. Het lukte ze niet. Amerikaanse gewassen als tabak, maïs en zoete aardappel verspreiden zich over de heuvels. Amerikaans zilver beheerst de economie. En al weten de keizers het niet, Amerikaanse bomen dragen bij aan de toegenomen regenval. En al die zaken ondergraven de Ming. De onvrede is al zo ver gestegen dat bendes van rebellerende boeren een stuk of vijf provincies onveilig maken. Ontevreden soldaten muiten omdat hun soldij niet wordt uitbetaald. Overstromingen en honger vergroten de woede nog eens. Nog twee jaar en Beijing valt in handen van een opstandige militair. Een week of wat later wordt de militair verdreven door de Mantsjoes die een nieuwe dynastie stichten: de Qing (ongeveer uitgesproken als ‘tsjing’).⁸¹

Toen Colón La Isabela stichtte, lagen de grootste steden ter wereld in de tropen, vrijwel allemaal binnen dertig graden van de evenaar. Nummer één op de lijst was Beijing, het centrum van de meest welvarende menselijke samenleving. De volgende was Vijayanagar, hoofdstad van een hindoerijk in het zuiden van India. Beide steden hadden tot wel een half miljoen inwoners. Caïro, de volgende op de lijst, was net iets kleiner. Na die drie kwam een hele groep van steden met rond de 200.000 inwoners: Hangzhou en Nanjing in China, Tabriz in Iran en Gaur in India, Tenochtitlan, het schitterende centrum van de Drievoudige Alliantie (het rijk van de Azteken); Istanboel (officieel Kostantiniyye) in het Ottomaanse Rijk; wellicht ook Gao, de belangrijkste stad van het Songhairijk in West-Afrika, en mogelijk ook Cuzco waar de Incakeizers hun volgende veroveringen voorbereidden. Met uitzondering wellicht van Parijs, dat onder de energieke regering van Lodewijk XII snel groeide, kwam geen enkele Europese stad voor deze lijst in aanmerking. De wereld van Colón was geconcentreerd rondom warme plekken, en dat was al zo sinds Homo sapiens voor het eerst verwonderd naar de Afrikaanse hemel keek.⁸²

Nu, anderhalve eeuw later, is alles aan het veranderen. Het lijkt alsof de wereld op zijn kop gezet is en alle rijkdom van zuid naar noord stroomt.⁸³ De ooit voorname tropische wereldsteden zijn in verval. De komende eeuwen zullen alle grote stedelijke centra in de noordelijke gematigde zone liggen: Londen en Manchester in Groot-Brittannië; New York, Chicago en Philadelphia in de Verenigde Staten. Rond 1900 zijn alle steden in het hoogste echelon Europees of Amerikaans – op één na: Tokio, de meest verwesterde stad van het Oosten. Voor een buitenaardse waarnemer zou die verandering een schok geweest zijn. Een orde die het menselijk reilen en zeilen millennia bepaalde, stond opeens op zijn kop, althans voor een poos.

Het rumoer van oecologische en economische uitwisselingen lijkt inmiddels een soort achtergrondruis van onze steeds vollere en onstabielere planeet. Het lijkt iets van vandaag om Japanse houthakkers aan te treffen in Brazilië, Chinese technici in de Sahel en Europese rugzaktoeristen in Nepal of aan de beste tafeltjes in een New Yorkse nachtclub. Maar dat alles gebeurt op verschillende manieren al honderden jaren. Gebeurtenissen van toen herinneren ons er in elk geval aan dat we de eersten niet zijn die in een door elkaar geschudde wereld leven. Het is de moeite waard om na te gaan hoe we hierin terechtkwamen.

*   Vanwege watergebrek dronken de mannen rivierwater. Sommige onderzoekers menen dat Colón en de zijnen zo een besmetting met shigellose opliepen, een ziekte die wordt veroorzaakt door een ingewandsbacterie die oorspronkelijk uit tropisch Amerika komt.¹⁸ De bacterie kan de ziekte van Reiter veroorzaken, een auto-immuunziekte die de zieke het gevoel geeft dat grote delen van zijn lichaam, ook de ogen en ingewanden, opzwellen en ontstoken raken – symptomen waar Colón later die zomer last van kreeg. De aandoening is altijd pijnlijk en soms dodelijk. Als de admiraal inderdaad, zoals deze onderzoekers vermoeden, jaren later aan de ziekte van Reiter stierf, was Columbus zelf een van de eerste slachtoffers van de Columbiaanse Uitwisseling.

*   Elke soort heeft een dubbele wetenschappelijke naam: de naam van het geslacht, de groep van verwante soorten waartoe hij behoort, gevolgd door de eigenlijke soortnaam. Solenopsis geminata behoort tot het geslacht Solenopsis, en is daarvan de soort geminata. Het is gebruikelijk de geslachtsnaam de eerste keer voluit te schrijven en daarna verder af te korten: S. geminata.

*   Mogelijk wist Colón al voor zijn vertrek dat de Atlantische Oceaan kon worden overgestoken. In de kantlijn van een van zijn boeken schreef hij dat hij in Ierland ‘mensen uit Cathay [China]’ gezien had – ‘een man en zijn vrouw die op een uitzonderlijke manier op een paar stammen waren aan komen drijven’. Sommige schrijvers hebben betoogd dat de ‘stammen’ boomstamkano’s waren en de mensen dus Inuit of indianen.⁴² Daar gaan historici maar zelden in mee, want er zijn weinig aanwijzingen dat Colón ooit in Ierland was, laat staan dat hij daar indianen zag. Het kan om een paar Finse Samen zijn gegaan. Die hebben vaak Aziatische trekken. Bovendien lijkt het weinig waarschijnlijk dat een notitie in de kantlijn van een boek de enige verwijzing naar deze verbazingwekkende gebeurtenis – indianen die in een kano naar Europa peddelden – zou zijn.

*   Aangezien China zelf niet genoeg bijenwas produceerde, maakten veel Chinezen kaarsen van de kwalitatief mindere was van een schildluizensoort. Op de Filipijnen komen zowel de Aziatische als de reuzenhoningbij voor, en de enorme nesten van die laatste zijn een belangrijke bron van was.⁵⁰

*   We moeten hierbij eerder denken aan de veelkleurige indiaanse maïs die tot meel wordt verwerkt dan aan de kolven zoete maïskorrels van de groenteboer.

Deze uitgave is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1413 0