Bernard Wasserstein

Gertrude van Tijn en het lot van de Nederlandse Joden

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Toon Dohmen en Nico Groen

© 2013 Bernard Wasserstein

© 2013 Nederlandse vertaling Toon Dohmen en Nico Groen / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld NIOD, Amsterdam

Kaarten Mike Shand, University of Glasgow

NUR 686

ISBN 978 90 468 1436 9

www.nieuwamsterdam.nl/wasserstein

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046814369

Gertrude van Tijn, 1936 (privéverzameling)

Voor Tomer

Inhoud

Inleiding

1 Gevallen vrouw

De route van Gertrude van Tijn van Westerbork naar Haifa, 1943-1944

Nederland, 1942

Inleiding

Op een ochtend eind april 1941 landde Gertrude van Tijn, een Joodse vrouw van middelbare leeftijd met een Nederlands paspoort, na een avontuurlijke reis vanuit het door de nazi’s bezette Amsterdam op het vliegveld van Lissabon.

De Portugese hoofdstad was in die tijd een stad van tegenstellingen en ongerijmdheden. De stad was zowel de regeringszetel van een politiestaat die er prat op ging de ‘oudste bondgenoot’ van Groot-Brittannië te zijn als een eiland van vrede in een continent vol oorlog en was een magneet voor internationale samenzweringen. Voor vluchtelingen die wanhopig probeerden aan de nazi’s te ontsnappen, was Lissabon bovendien de belangrijkste havenstad om Europa te verruilen voor het westelijk halfrond.

Gertrude nam haar intrek in het Palácio Hotel in het nabijgelegen kuststadje Estoril. Het Palácio, een luxueus onderkomen tegenover het casino en een geliefde ontmoetingsplaats voor verbannen monarchen, ademde een sfeer van glamour en geheimzinnigheid. Spionnen van de geallieerden en de Asmogendheden verkeerden er in het gezelschap van buitenlandcorrespondenten en rijke emigranten. De Amerikaanse journalist Eric Severeid, die een paar weken eerder in het hotel had verbleven, beschreef de bar van het Palácio als ‘het zenuwcentrum voor internationale spionage tijdens de Tweede Wereldoorlog’.¹ Medio 1941 zou Ian Fleming, een officier bij de inlichtingendienst van de Britse Marine, er naar verluidt Dusko Popov, codenaam ‘Tricycle’, hebben ontmoet, een dubbelspion die voor de Britten bij de Duitse Abwehr (Inlichtingendienst) werkte. Van het casino van Estoril is bekend dat het Fleming inspireerde tot Casino Royale, het eerste boek uit de James Bond-reeks, de held voor wie Popov model zou hebben gestaan. Hoe het ook zij, het dure en nogal louche Palácio was een curieuze bestemming voor een respectabele huisvrouw uit de Amsterdamse middenklasse.

Gertrude was er op een speciale missie. Ze was met goedvinden van de Nederlandse nazi-autoriteiten naar Portugal gevlogen voor een ontmoeting met vertegenwoordigers van de American Jewish Joint Distribution Committee (JDC), een vermogende liefdadigheidsorganisatie die zich het lot van de Europese Joden aantrok. Ze moest uitzoeken of de Joint (zoals die werd genoemd) bereid zou zijn een grootscheepse migratie van Joden uit het bezette Europa naar de overkant van de Atlantische Oceaan te financieren. Dat de nazi’s een Joodse vrouw zonder officiële status met een dergelijke opdracht zouden belasten, lag bepaald niet voor de hand. Toch was Gertrudes bezoek aan Lissabon in al zijn onwaarschijnlijkheid helaas maar al te waar: hoewel ze het zelf niet helemaal besefte, was haar reis een poging om op het laatste moment een massamoord te voorkomen.

Wie was Gertrude van Tijn en hoe kwam het dat ze met deze loodzware verantwoordelijkheid werd opgezadeld? Hoe verhielden haar contacten met de nazi’s en die met de Joodse gemeenschap in Nederland zich precies tot elkaar? Was ze slechts een pion in handen van de nazi’s of maakte ze deel uit van een geheime poging hun genocideplannen te verijdelen? Hoe werd ze in Lissabon door haar gesprekspartners ontvangen? En hoe reageerden de Verenigde Staten en andere landen op de kennelijke bereidheid van de Duitsers de Joden te laten vertrekken? Het zijn vragen waar ik in dit boek een antwoord op probeer te vinden.

Maar Gertrudes vlucht naar Lissabon was slechts één voorval uit een bewogen leven dat bredere historische vragen oproept. Gaat ten tijde van bezetting en onderdrukking het redden van mensenlevens boven alles? Bestond er, voor wie met het absolute kwaad van het nazisme werd geconfronteerd, een middenweg tussen openlijk verzet en lafhartige onderwerping? Welke compromissen moest iemand bereid zijn te sluiten om met succes te ijveren voor humanitaire doeleinden?

De wisselwerking tussen Gertrudes persoonlijke verhaal en de verschrikkingen waar ze tijdens haar leven mee te maken kreeg, werpt licht op de grote historische thema’s van haar tijd. Daarbij rest de belangrijkste vraag: welk moreel kompas leidde haar toen ze zich geconfronteerd zag met het absolute kwaad?

1

Gevallen vrouw

‘Van mijn jeugd herinner ik me bijna alleen dat ik rebelleerde,’ schreef Gertrude van Tijn in haar ongepubliceerd gebleven memoires.¹ Ze noemde zichzelf een ‘onuitstaanbaar kind’, en de onafhankelijke geest waarmee ze alles in haar leven tegemoet trad, lag diep verankerd in haar karakter en de omstandigheden waaronder ze opgroeide.

Gertrud Franzisca Cohn, zoals haar naam op haar geboorteakte luidt, kwam op 4 juli 1891 ‘tijdens de ergste hagelbui uit de geschiedenis’ ter wereld in Braunschweig, de historische Löwenstadt in Saksen. Haar vader, koopman Werner Cohn, was in 1854 geboren in het stadje Seehausen en in 1879 naar Braunschweig verhuisd. Haar moeder heette Thekla, geboren Levisohn, en was tien jaar jonger dan haar echtgenoot. Ze trouwden vijf jaar voordat Gertrude werd geboren.² Gertrude had twee broers. Ernst was de oudste en Walter, die Gertrude het meest na aan het hart lag, was de jongste van het gezin. De Cohns behoorden tot de respectabele middenklasse, en Gertrude raakte al van jongs af aan doordrongen van de maatschappelijke en morele opvattingen van de Duitse bourgeoisie: onberispelijke manieren, netheid, orde, reinheid, discipline en respect voor autoriteit, onderwijs en religie.

Hoewel de Cohns van Joodse komaf waren en officieel als zodanig stonden geregistreerd, wisten ze nauwelijks meer dat ze Joods waren. Gertrudes grootvader van vaderszijde, Abraham Cohn, was koopman in Seehausen. Gertrude schreef dat hij ‘een vooraanstaande figuur van de Joodse emancipatie’ en een van de oprichters van de befaamde Israël-Jacobson-school was geweest.³ De school, in 1801 gesticht in Seesen, aan de rand van het Harzgebergte en niet ver van Braunschweig, liep voorop in de toepassing van de principes van de Duitse en Joodse Verlichting. Het was van meet af aan een school voor uiteenlopende gezindten, met zowel joodse als christelijke leerlingen.⁴ Gertrudes vader en zijn acht broers hadden er allemaal op gezeten en de invloed van het geassimileerde reformjodendom meegekregen. Maar de Joodse rituelen werden thuis bij Werner Cohn niet in acht genomen, en net als zijn broers raakte hij vervreemd van het geloof van zijn voorouders.

Gertrude, ongeveer zeven jaar oud (privéverzameling)

Gertrude als tiener, met haar vader en haar broers (privéverzameling)

Het gevolg was dat Gertrude, zoals zo veel Duitse Joden van haar generatie, tijdens haar jeugd nauwelijks besefte dat ze Joods was. Ze ging elke zondag met Walter en haar kindermeisje naar de kerk en ‘geloofde rotsvast in God en Jezus’.⁵ Mogelijk is ze zelfs gedoopt.

In Gertrudes jonge jaren was het gezin redelijk welgesteld en ze vond het normaal dat er thuis dienstboden rondliepen. Toen ze elf jaar oud was, stortte haar idyllische wereld plotseling in toen haar moeder overleed. Niet lang daarna werd haar vader door zakelijke tegenspoed getroffen en raakte hij al zijn geld kwijt. Omdat hij zich geen raad wist, bracht hij Gertrude en Walter op kosten van rijke familieleden onder bij een hele stoet pleegouders. De gebeurtenissen brachten haar totaal van haar stuk. Ze werd, in haar eigen woorden, ‘nukkig en recalcitrant’.⁶

Rond haar vijftiende kwam Gertrude er tot haar ontsteltenis achter dat haar vader er een minnares op na hield. Tot dan toe was hij haar held geweest, nu voelde ze zich voor de tweede keer in de steek gelaten. Door de dood van haar moeder was ze haar geloof in een hemelse god kwijtgeraakt; door het verraad van haar vader leek het ‘alsof mijn god op aarde me had verlaten’.⁷ Het betekende een keerpunt in haar leven. Later noemde ze de ontdekking dat haar vader een verhouding had het einde van haar kindertijd.

In die tijd verhuisde het gezin naar Berlijn. Gertrude was onder de indruk van de avant-gardecultuur en het opwindende sociale leven in de hoofdstad van het keizerrijk. Ze ging graag naar concerten, het theater en dansvoorstellingen.

Gertrude vond zichzelf lelijk. Hoewel ze merkte dat ze op mannelijke en vrouwelijke docenten ‘viel’, ontbrak het haar aan ervaring op seksueel gebied. Op haar zeventiende leerde ze een schilder kennen die dertig jaar ouder was dan zij en ‘heftig’ verliefd op haar werd, ‘zoals alleen een oudere man verliefd kan worden op een heel jong meisje’.⁸ Hij gaf haar voor het eerst het gevoel dat ze mooi was. Gertrude weerde zijn avances af. Maar een paar maanden later ontstond er een schandaal toen hij enkele weinig verhullende schilderijen en een beeldje van haar exposeerde, hoewel ze volhield dat ze nooit naakt voor hem had geposeerd.

In Berlijn ging ze naar de Lette-Verein, een beroepsopleiding ‘ter bevordering van hoger onderwijs en vakbekwaamheid voor het vrouwelijk geslacht’. Ze voltooide er haar opleiding bij een Duits-Joodse feministe en pionier op het gebied van maatschappelijk werk, Alice Salomon, die in Gertrude een toegewijde volgeling vond. Salomon meende dat jonge vrouwen uit de burgerij veroordeeld waren tot nietsdoen, behalve ‘kanaries voeren en zakdoeken borduren’; ze wilde afrekenen met die zinloosheid en het gebrek aan mogelijkheden van deze vrouwen.⁹ Het was een tijd waarin het uit den boze was dat höhere Töchter (jongedames) betaald werk deden. Salomon wilde meisjes leren een maatschappelijk zinvolle loopbaan na te streven. Gertrude werd ‘haar beste leerling’. Salomon, zou Gertrude zich later herinneren, praatte ‘veel met mij over de noodzaak om te vechten voor gelijke rechten voor vrouwen’.¹⁰ Salomon beïnvloedde Gertrudes levensloop en haar uiteindelijke keuze voor het maatschappelijk werk.

Een tijdlang hield haar oudere broer, Ernst, streng toezicht op haar. Toen ze zich daar een keer aan wist te ontrekken, leerde ze op een gekostumeerd bal een rechtenstudent kennen en beleefde ze haar ‘eerste romantische ervaring’. Ze huurden een kamer en bedreven de liefde. Gertrudes eerste seksuele ervaring was ‘zo mooi, zo teder’ dat ze zich zorgeloos gelukkig voelde.¹¹ Toen de nogal bekrompen Ernst achter de relatie kwam, stuurde hij secondanten op Gertrudes minnaar af en eiste genoegdoening door middel van een duel. Op aandringen van Gertrude weigerde de jongeman te vechten. Maar in de ogen van haar broer was ze ‘onherroepelijk een gevallen vrouw’.¹² In de hoop een publiek schandaal te voorkomen, stuurde hij haar naar rijke familie in Londen.

Gertrude was inmiddels twintig en een energieke, zelfverzekerde jongedame die niet op haar mondje gevallen was. Van de onbeperkte gastvrijheid van haar oom wilde ze niet te lang gebruikmaken en ook een betrekking bij zijn bank sloeg ze vriendelijk af. Liever betrok ze een kamer in een pension in West-Hampstead en ze vond op eigen kracht een baan. Eerst werkte ze als secretaresse voor een Duitse eigenaar van een papierhandel in de buurt van de haven, later als rechterhand van een jurist die tevens schrijver was.

Ze nam muziekles bij een Weense zangpedagoog, een leerling van Schönberg. Later zou ze schrijven: ‘Zoals zo vaak in mijn leven het geval was met oudere mannen begon hij avances te maken.’¹³ Juist op dat moment kwam zijn vrouw de kamer binnen. ‘Ik ben weggegaan en heb hem nooit meer gezien.’¹⁴ In plaats daarvan werd ze verliefd op een andere zangpedagoog, een Schotse vrouw die in Hampstead woonde. Gertrude ging bij haar op kamers wonen. Later besefte ze dat de lerares lesbisch was, wat haar allerminst afschrikte: ‘Als ze ook maar een beetje had aangedrongen, was ik misschien ook wel lesbisch geworden.’¹⁵

Engeland beleefde een tijd van grote sociale en politieke onrust. Gertrude was geschokt door de tegenstelling tussen de luxueuze huizen in de modieuze Londense wijken waar haar familie woonde en het mensonterende arbeidersbestaan in de sloppen van het East End. Ze wilde haar ogen niet sluiten voor maatschappelijke problemen. Haar hospita stimuleerde haar om zich bij de suffragettebeweging aan te sluiten, destijds op het hoogtepunt van haar lange strijd voor de politieke gelijkberechtiging van vrouwen. Toen Gertrude vele jaren later haar dochter aanspoorde Vera Brittains Testament of Youth (1930) te lezen, schreef ze: ‘Het is helemaal mijn generatie; ik had het zelf geschreven kunnen hebben. Ik ben namelijk ook afkomstig uit de “vrouwenbeweging”.’¹⁶

Gertrude trad toe tot de organisatie van Millicent Garrett Fawcett, die zich anders dan de veel strijdbaardere suffragettes in de strijd om vrouwenstemrecht strikt aan de wet hield. Haar familie lijkt haar daarin enigszins te hebben aangemoedigd. ‘Mijn oom bood me op een dag tien pond voor de beweging aan [voor de Eerste Wereldoorlog een flink bedrag] als ik in Hyde Park een toespraak op een zeepkist zou houden. Dat deed ik, en ik werd prompt de vijver in gejaagd. Hij gaf me 20 pond: 10 voor de toespraak en 10 voor mijn natte pak.’¹⁷

Toen in augustus 1914 de oorlog uitbrak, dreigde voor Gertrude een loyaliteitsconflict. Als ‘vijandelijke buitenlander’ moest ze zich geregeld bij de politie melden. Terwijl ze haar werk en haar politieke activiteiten bleef voortzetten, hielp ze haar Engelse kennissen bij een steunactie ten behoeve van de tienduizenden Belgen die in de nasleep van de Duitse invasie van hun land Engeland binnenstroomden. Het was de eerste keer dat ze zich het lot van vluchtelingen echt aantrok; een betrokkenheid die de rode draad in haar leven zou worden.

In 1915 kreeg ze tien dagen om het land te verlaten. Het alternatief was dat ze de oorlog met andere Duitse burgers in gevangenschap moest uitzitten. Omdat ze ‘fel anti-Duits’ was, besloot ze naar een neutraal land uit te wijken, in plaats van naar Duitsland terug te keren.¹⁸ Ze had de keus tussen Zwitserland en Nederland. Ze gooide een munt op en het lot besliste dat Nederland in de komende dertig jaar haar thuisbasis werd.

Bij aankomst in Amsterdam betrok ze een goedkope hotelkamer. Met een aanbevelingsbrief van een Londens familielid op zak bracht ze een bezoek aan het kantoor van Pieter Vuyk, bankier bij de Nederlandsche Bank voor Zuid-Afrika. Hij vond haar meteen aardig en ze raakten al snel bevriend. Vuyk introduceerde haar bij zijn collega, de bankier Carel Eliza ter Meulen, van het nabijgelegen filiaal van Hope & Co. Ook Ter Meulen was onder de indruk van Gertrudes zelfvertrouwen, opgewektheid en nagenoeg perfecte Engels en hij nam haar onmiddellijk aan als zijn privésecretaresse.

Beide mannen zouden de rest van hun leven nauw met Gertrude verbonden blijven. Vuyk drong erop aan dat ze haar hotel direct verliet en bij zijn gezin in Zandvoort introk. Gertrude had grote bewondering voor Vuyk en noemde hem ‘een buitengewone, wijze man’. Ze vond hem ‘enorm knap, op een gedistingeerde manier’.¹⁹ Hij was van calvinistische huize en Jadwiga, zijn vrouw, was Pools-Joods. Vuyk stond bekend als rokkenjager. Zijn vrouw hield er minnaars op na en was enige tijd de maîtresse van Anton Mussert, de latere oprichter van de NSB.

Waren Gertrude en Pieter geliefden? Gertrude heeft het altijd ontkend en hield vol dat hun band ‘nooit had kunnen bestaan als hij niet zo gelukkig getrouwd was geweest of als zijn vrouw last had gehad van jaloezie. (…) De relatie tussen P[i]eter en mij was bovendien het bewijs dat in zeldzame gevallen ware vriendschap tussen man en vrouw kan bestaan, ongehinderd door seksuele verwikkelingen.’²⁰ Het is niet nodig om door te vragen. Maar het lijdt geen twijfel dat ze innig bevriend waren en op dagen waarop ze beiden in Amsterdam waren, lunchten ze altijd samen.

Gertrude in Zandvoort, 1917 (privéverzameling)

Nadat Gertrude een paar dagen bij de Vuyks had overnacht, nam ze haar intrek in een klein appartement aan de Keizersgracht. Ze verkende Amsterdam en werd algauw verliefd op de stad. Ze bezocht de Jodenbuurt (10 procent van de stadsbevolking was Joods), de prachtige oude synagogen en de kleurrijke markt op het Waterlooplein.

Rond die tijd ontdekte ze een nieuwe passie: het zionisme. Tijdens een etentje maakte ze kennis met ‘een zeer aantrekkelijke jongeman’ – Gertrude vermeldt zijn naam niet – die over het zionisme begon nadat ze hem had verteld dat ze Joods was. Hij haalde haar ertoe over zionistische literatuur te lezen, waaronder Herzls De Jodenstaat. ‘Mijn belangstelling was meteen gewekt. Ik las en bleef lezen. Het was een openbaring dat Joden trots op hun erfgoed konden zijn en zelfs aan wedergeboorte daarvan in een eigen staat werkten.’ Ze vond dat ze een besluit moest nemen: ‘Me laten dopen (…) en mezelf niet langer Joods noemen, óf me met hart en ziel bij de zionisten aansluiten.’²¹

Gertrude stortte zich op de Joodse nationale zaak. Toen haar vader hoorde dat ze het zionisme had omarmd, liet hij zijn afkeuring blijken. ‘Hij begreep het niet,’ schreef ze later. ‘Ik had toch niet voor niets zo’n goede opvoeding genoten?’²² Het was de typische reactie van een geassimileerde Jood uit de Duitse middenklasse. Toen Gertrude haar besluit eenmaal had genomen, was ze er, zoals zo vaak in haar leven, niet meer van af te brengen.

Haar oudste bewaard gebleven contact met de zionistische beweging is een brief uit augustus 1916 aan het hoofdkantoor van het Joods Nationaal Fonds (JNF) in Den Haag. Dat was de financiële tak van de beweging, die land in Palestina aankocht waar Joodse geïmmigreerde chaloetsiem (‘pioniers’) zich konden vestigen. Kort nadat de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken, was het hoofdkwartier van het fonds vanuit Keulen naar het neutrale Nederland verhuisd. In haar brief vroeg Gertrude om ‘postzegels van het JNF ter waarde van een gulden, bij voorkeur met de afbeelding van Herzl erop’. Theodor Herzl, oprichter van de zionistische beweging, was in 1904 gestorven; postzegels met zijn beeltenis werden verkocht om fondsen te werven. Ze vroeg ook om ‘een catalogus met Joodse literatuur, als zoiets bestaat’.²³ Enige tijd later bracht ze een bezoek aan het JNF-kantoor en maakte ze kennis met de in Rusland geboren socialistische zionist Sjlomo Kaplanski.

Dankzij Gertrudes kennis van het Engels, Duits en Nederlands werd ze aangenomen als vertaler van de correspondentie en de publicaties van het JNF. In februari 1917 leidde ze het ‘commissariaat’ van het JNF in Amsterdam. Vanuit haar kantoor in de chique Diamantbeurs aan het Weesperplein had ze het al snel druk met propaganda voeren en fondsen werven. De zionistische activiteiten in de hoofdstad stonden op een laag pitje, maar Gertrude blies de beweging nieuw leven in. Door haar hartstocht voor het zionisme overwoog ze zelfs naar Palestina te verhuizen om er voor het kantoor van de JNF te werken. Maar het land was het toneel van gevechten tussen de Turkse machthebbers en het binnengevallen, geallieerde invasieleger onder aanvoering van de Britse generaal Edmund Allenby. Daardoor was het voorlopig onmogelijk zich er te vestigen.²⁴

Haar werk bracht Gertrude in het hart van de zionistische beweging. Ze sloot zich aan bij een groep enthousiaste geestverwanten, overwegend jonge intellectuelen uit de middenklasse. Sommigen zouden nog lange tijd een rol in haar leven spelen. Bijvoorbeeld Max Schlössinger, een in Duitsland geboren wetenschapper en zakenman uit Den Haag, die directeur was van het JNF, en zijn vrouw Miriam Schlössinger-Scheer. En verder Mirjam Gerzon, die een goede vriendin van Gertrude zou worden. De Schlössingers én Gerzon emigreerden aan het begin van de jaren twintig naar Palestina.

Gertrude met haar vriendin Mirjam Gerzon (later De Leeuw), ca. 1916 (privéverzameling)

Gertrude leerde ook talloze zionistische leiders kennen, onder wie Chaim Weizmann. Zijn prestige bereikte een hoogtepunt in november 1917, toen hij de Britse regering had overtuigd de Balfour-declaratie uit te vaardigen. Hierin verklaarden de Britten de oprichting van een Joods nationaal tehuis in Palestina te steunen. Zoals zovelen die met hem kennismaakten, was Gertrude onder de indruk van Weizmanns persoonlijkheid, zijn welsprekendheid en zijn even visionaire als realistische politiek. De rest van haar leven prees ze zich gelukkig dat ze hem persoonlijk had leren kennen.

Ze kwam ook voor het eerst in contact met de American Jewish Joint Distribution Committee (de Joint). Dat had ze waarschijnlijk te danken aan Pieter Vuyk, die tijdens de oorlog optrad als intermediair tussen bankier-filantroop Max Warburg uit Hamburg en het hoofdkwartier van de Joint in New York (waar zijn broer Felix Warburg een prominente positie bekleedde).²⁵ Met steun van de Joint organiseerde Gertrude de verzending van pakketten kosjer voedsel naar Joodse krijgsgevangenen in Oost-Europa. De Joint bood haar een volledige baan aan tegen een hoger salaris, maar ze bleef liever voor Ter Meulen werken. Toch zou haar band met de Joint later in haar werkende bestaan van groot belang worden.

In februari 1920 trouwde Gertrude met Jacques van Tijn, een mijnbouwkundig ingenieur die twee jaar ouder was dan zij. Ze hadden elkaar in 1917 leren kennen nadat hij vol bewondering had geluisterd naar haar vurige toespraak tijdens een zionistische bijeenkomst. Gertrude vond hem ‘lelijk maar zeer charmant’.²⁶ Zijn vader was een orthodox-joodse fabriekseigenaar, zijn moeder kwam uit een welvarende familie van Joodse industriëlen. Jacques, werelds, kosmopolitisch en met oog voor vrouwelijk schoon, had een tijdlang in Rusland gewoond, een ervaring waar hij een voorliefde voor Russische sigaretten aan had overgehouden. Dankzij haar huwelijk met Jacques verwierf Gertrude de Nederlandse nationaliteit. Haar naturalisatie leek waarschijnlijk toen niet meer dan een formaliteit. Pas later zou die van groot belang blijken te zijn.

Gertrude en haar latere echtgenoot Jacques van Tijn in Enschede, 1918 (privéverzameling)

Als exploratiegeoloog bij de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij werkte Jacques voornamelijk in het buitenland, en in de tien jaar na hun huwelijk leidden hij en Gertrude een bestaan waarin ze afwisselend in Zwitserland, Zuid-Afrika, Mexico, Oeganda en Tanganyika woonden. Terwijl haar echtgenoot werkte en reisde, schonk Gertrude het leven aan twee kinderen. Hun dochter, die ze de Hebreeuwse namen Chedwah Jochewed gaven (roepnaam ‘Babs’), werd in 1921 in Amsterdam geboren. Hun zoon David kwam in 1923 ter wereld in Mexico. In de tien jaar daarna zette Gertrude de gedachte aan een carrière opzij en zorgde ze voor de kinderen. De Van Tijns trotseerden vele gevaren: slangen, sprinkhanen en bosbranden in Afrika en roofmieren, banditisme en revolutie in Mexico. Ze woonden enkele jaren op een landgoed van twaalf hectare net buiten Johannesburg in een prachtig oud huis in Hollandse stijl, met een schitterende tuin. Het leek een gelukkig huwelijk, hoewel Gertrude vaak overstuur was door Jacques’ driftbuien.

Na een verblijf van meer dan tien jaar in het buitenland keerde het gezin terug naar Europa. Op de terugweg vanuit Afrika brachten de Van Tijns vier weken door in Palestina. Het was Gertrudes eerste bezoek aan het zionistische nationaal tehuis, dat intussen door Groot-Brittannië werd bestuurd, met een mandaat van de Volkenbond. Met eigen ogen konden ze nu zien hoeveel vooruitgang de zionisten er in de laatste tien jaar hadden geboekt. Even overwogen ze zich er te vestigen. Gertrude was dol op de spiritualiteit van Jeruzalem en op het jeugdige elan van de nieuwe stad Tel Aviv. De Van Tijns verbleven enkele dagen in kibboets Ein Harod in de Jizreël-vallei. Maar Jacques had geen vooruitzicht op betaald werk in Palestina en hij noch Gertrude kon de moed opbrengen ‘in een van de kolonies te gaan wonen en boer te worden’.²⁷ Begin 1932 keerden ze terug naar Nederland, het land dat in de twaalf jaar daarna Gertrudes thuis zou zijn en waar zich het centrale historische drama van haar leven zou voltrekken.