Silvia Tennenbaum

De Wertheims

Twee oorlogen, één familiegeschiedenis

Vertaling Josephine Ruitenberg & Emmy van Beest

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Ter nagedachtenis aan mijn moeder, Lotti Steinberg, geboren Stern, die in mijn leven en werk altijd aanwezig is.

Oorspronkelijke titel Yesterday’s Streets. Random House, New York

© 1981 Silvia Tennenbaum

© 2013 Nederlandse vertaling Josephine Ruitenberg & Emmy van Beest / Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp image realize

Foto omslag © Arcangel Images / Vintage Collection

E-BOOK ISBN 978 90 468 1441 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1433 8 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/silviatennenbaum

Es bleibt uns vielleicht

irgend ein Baum an dem Abhang, dass wir ihn täglich

wiedersähen; es bleibt uns die Strasse von gestern

und das verzogene Treusein einer Gewohnheit,

der es bei uns gefiel, und so blieb sie und ging nicht.

Er rest ons misschien

hier of daar een boom op een helling, elke dag weer

door ons te herkennen; de weg die wij gisteren namen;

de misplaatste trouw misschien van een gewoonte

die zich thuis voelde bij ons en daarom verzuimde te gaan.

Uit de eerste elegie van De elegieën van Duino door Rainer Maria Rilke.

Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door W.J.M. Bronzwaer. Baarn, Ambo, 1978

HOOFDSTUK 1

1903

Eduard Wertheim vond alle baby’s lelijk en liet nooit na hun moeder dat mede te delen. Toen hij op een schitterende lentedag de zitkamer van zijn schoonzus binnenstapte om te komen kijken naar Helene, die behaaglijk in de armen van Caroline Wertheim lag, riep hij uit: ‘God, ze lijkt wel een boze inboorling!’

Hedwig, het kindermeisje, snoof afkeurend, en de aarzelende glimlach verdween van Carolines gezicht. Hoewel ze nog wat pijn had, zat ze op een smaakvolle chaise longue in empirestijl, gekleed in een kamerjas van zachte, soepele witte jersey over een wijde, ouderwetse mousselinen nachtjapon. Haar borsten waren strak ingebonden om de stuwing te onderdrukken. Dokter Schlesinger, de huisarts, wuifde haar klachten weg en bleef niets anders dan rust en lichte maaltijden voorschrijven. ‘Geen ganzenvet,’ zei hij opgewekt.

Ondanks de pijn probeerde Caroline vriendelijk te zijn tegen al haar bezoekers, maar vooral bij Edu, die haar vaak tegen de haren in streek, kostte dat moeite. ‘Ik vind het juist een mooi kind,’ zei ze. ‘Jij houdt gewoon niet van baby’s!’

‘Ze zal ongetwijfeld mooi wórden, als ze eenmaal op haar moeder gaat lijken,’ antwoordde Edu galant. Hij blies een wolk sigarenrook uit door zijn neus, terwijl hij op vergeving van Caroline wachtte.

‘Dat kind stikt nog,’ mompelde Hedwig. Ze griste Lene bruusk uit de armen van haar moeder en beende de kamer uit.

Caroline was nog niet gunstig gestemd en vroeg zich af wat ze eens kon zeggen tegen Edu, die weliswaar pas twintig was maar zich het air aanmat van een man van de wereld. Hij was nog maar kort terug na een verblijf van twee jaar in Amerika en had over elk onderwerp een uitgesproken mening. Maar ook hij stond even met zijn mond vol tanden. Conversaties met vrouwen gingen hem nog niet gemakkelijk af en daardoor miste hij het zelfvertrouwen om een luchtige opmerking te maken als er een stilte viel. Hij was gevat, maar had mannelijk gezelschap nodig om te kunnen schitteren; tegenover vrouwen werden zijn kwinkslagen al snel beledigend.

‘Nu ik het monstertje heb bewonderd, kan ik wel weer gaan,’ zei hij, en Caroline schonk hem een opgeluchte glimlach. Noch de rook van zijn sigaar noch zijn gevoel voor humor kon haar bekoren, en zijn arrogantie vond ze aanmatigend.

‘Bedankt voor je bezoekje,’ zei ze, terwijl ze de vluchtige, plichtmatige kus op haar wang aanvaardde. ‘We vroegen ons allemaal af of je in Amerika zou blijven.’

‘Amerika is niets voor mij,’ verkondigde hij pedant. ‘De mannen hebben geen greintje beschaving. Het scheelt maar weinig of ze rennen nog met woest beschilderde gezichten rond, zoals de indianen. En de vrouwen! Allemaal feeksen! En feministen,’ voegde hij eraan toe. Hij was opgestaan om te vertrekken, maar stond nog even om zich heen te kijken: een slanke, knappe man, gekleed in het beste wat de Engelse kleermakers te bieden hadden. Hij zag dat het licht dat over het mahoniehouten meubilair speelde, het oude tapijt omtoverde tot een weelderige, kleurrijke oosterse tuin. Het was fijn om terug te zijn in Duitsland, en dan vooral in Frankfurt, bij zijn eigen familie.

Edu drukte zijn sigaar uit in de schone marmeren asbak die precies in het midden van het brokaten tafelkleed stond dat over het tafeltje naast de deur lag. ‘Het beste dan maar,’ zei hij tegen Caroline, die haar ogen had gesloten tegen de steeds verder naar binnen schijnende zon, ‘en doe Nathan de groeten.’

‘Tot zaterdag,’ mompelde ze.

Hij zorgde dat hij de deur geluidloos achter zich dichttrok. Beneden in de hal was niemand om hem uit te laten, dus pakte hij zelf zijn bolhoed van het hoedenrek en liet geen fooi achter voor het onachtzame dienstmeisje. Toen hij op zijn gemak over het brede bordes van het huis van zijn broer naar beneden liep, zag hij de seringen, die weelderig en geurig over de tuinmuur golfden, en de statige kastanjeboom, waar als een aureool een paar schapenwolkjes boven hingen in de eindeloze, blauwe meihemel. Maar hij zag ook dat de gebogen balustrade gepoetst moest worden en dat het ijzeren hekwerk wel een verfje kon gebruiken.

Edu was ingenomen met zichzelf en daardoor met de hele wereld. Hij besloot een ommetje te maken door de Palmengarten op de terugweg naar zijn ouderlijk huis. Tijdens zijn wandeling dacht hij na over zijn tijd in New York, waar hij had gewerkt voor het bankiershuis Kuhn, Loeb & Co. Voor hem was het een soort ballingschap geweest. Hij had zijn werk nauwgezet, zelfs vol ijver gedaan, maar was er niet in geslaagd zijn eenzaamheid te overwinnen. Hij was onverklaarbaar verlegen geweest in het gezelschap van die luidruchtige Amerikanen, zo vol optimisme en naïviteit. Het was hem niet gelukt om vrienden te maken. Hij was niet met open armen ontvangen door de beste Amerikaanse families, zoals hij had gehoopt, hoewel zijn vader, Moritz Wertheim, had opgeschept over zijn connecties met Jacob Schiff, die aan het hoofd van de bankiersfirma stond.

‘Mijn opa woonde in de Judengasse recht tegenover de familie Schiff,’ vertelde Moritz altijd als hij herinneringen ophaalde aan zijn tijd in de Jodenbuurt, ‘en wij waren goed met hen bevriend. Iedereen heeft het wel altijd over de familie Rothschild, maar het getto van Frankfurt heeft wel meer mensen van aanzien voortgebracht. Zij zijn natuurlijk wel het rijkst, maar sommige anderen hebben het ook niet slecht gedaan.’ Op dit punt aangekomen boog hij zich steevast naar voren. Deze korte redevoering hield hij bijna routinematig voor al zijn kinderen en kleinkinderen, zodra ze oud genoeg waren om hem te begrijpen. ‘Er is nog iets wat je niet moet vergeten,’ zei hij dan. ‘Er bestaat een ander soort aanzien – de Joden noemden het vroeger jieches – en daar beschikte onze familie in ruime mate over, zelfs toen we nog geen geld hadden.’

‘Dat weet ik,’ antwoordde Edu dan altijd, maar de preek vervluchtigde rond zijn hoofd als de dampen waarmee zijn moeder verkoudheden te lijf ging, een eigenaardig ruikend vleugje verleden dat volgens hem geen enkel verband met het heden hield.

‘Daarbij gaat het om rechtschapenheid en eerzaamheid, menslievendheid en eerbied voor de rijken van geest: de wijzen en geleerden. Als je kon lezen wat er op de grafstenen op de oude begraafplaats staat – maar dat kun je natuurlijk niet – zou je zien wat onze voorouders zo belangrijk vonden dat de wereld het moest zien en God het moest onthouden.’

Dan leunde Moritz achterover in zijn stoel en trok Edu een ernstig gezicht, want hij wist dat dat van hem werd verwacht. Maar nu vroeg hij zich af waarom hij Jacob Schiff zo weinig had gezien in zijn leertijd, als de banden met de familie echt zo nauw waren als zijn vader altijd had beweerd. Eenmaal – éénmaal slechts – was hij uitgenodigd voor het vrijdagse diner. Zoals hij zijn familie had verteld, was hij daarvan niet onder de indruk geweest. Hij had de vroomheid stuitend gevonden. ‘Stel je voor, de mannen moesten een keppeltje op! En dat in deze tijd!’ Bovendien stroomde New York (hoewel hij moest toegeven dat dit niet de schuld was van Jacob Schiff) vol met een miljoen arme immigranten, veelal of misschien wel grotendeels Oost-Europese Joden. ‘Wacht maar af wat een antisemitisme dat zal geven in die veelgeprezen democratie van ze,’ zei hij, en Hannchen, zijn moeder, knikte. Ze was het altijd met Edu eens; hij was de jongste van haar vijf zoons en haar lieveling.

Edu wandelde tevreden door de Palmengarten, want hij was dol op al die verschillende bekende en exotische planten. Zo lang als hij zich kon herinneren had hij de paden en kassen verkend, zich verdiept in elk detail van de bloemen, cactussen, tropische palmen en orchideeën, en zelfs de Latijnse namen uit zijn hoofd geleerd. Voor de tuinmannen was hij een oude bekende en ze lichtten dan ook hun pet voor hem. Hoewel ze over het algemeen zwijgzaam waren, vertelden ze hem af en toe zelfs hoe een bepaalde, heel bijzondere plant moest worden verzorgd. Bloemen kweken leek Eduard Wertheim een prachtige, dankbare bezigheid, waarbij hard werken werd beloond met schoonheid of een zoete geur, zonder dat je je genegenheid voor de plant op een sentimentele manier hoefde te uiten.

Op de zaterdagmiddag na Edu’s kraambezoek kwam de hele familie Wertheim bijeen in de Guiollettstrasse, bij Nathan en Caroline. Iedereen die geen andere sociale verplichtingen had, kwam zaterdags bij hen op de thee. Zondag was onveranderlijk de dag van Hannchen en Moritz, de ouders van het gezin, bij wie er dan stipt om één uur warm werd gegeten. Nathan, die advocaat was, was de oudste zoon en het meest gesetteld. Hij was plichtsgetrouw, zwaarmoedig en nogal teruggetrokken. Zijn puntbaardje was zorgvuldig bijgeknipt en de uiteinden van zijn snor krulden een beetje op. Hoewel hij pas dertig was, was hij bijna kaal en dat was zo’n teer punt dat hij zich nooit zonder hoed liet fotograferen.

De tweede zoon, Siegmund, was negenentwintig. Hij werkte bij de groothandel in wollen stoffen van zijn vader en werd als de zwierigste van het stel beschouwd. Hij was ook de meest zorgeloze en speelde cello, zij het slecht. Hij zei regelmatig dat hij eigenlijk van adel had moeten zijn, omdat de dagelijkse gang naar zijn werk hem dan bespaard was gebleven. Op kantoor flirtte hij met de secretaresses en nam de handelsreizigers voor zich in. Hij werkte nooit een minuut langer dan nodig was. Zijn schoonvader was een zeer vermogend man. Pauline, zijn vrouw, was in een luxueuze omgeving opgegroeid en had van jongs af aan een oog voor mooie kleding en een voorliefde voor weelderige feesten ontwikkeld.

Gottfried, een vrijgezel van achtentwintig, kreeg al sinds zijn derde jaar te horen dat hij zo knap was, dus iedereen had wel verwacht dat hij ijdel zou worden. Toch had niemand vermoed hoe genotzuchtig hij zou worden en hoe beperkt zijn vermogen om vrienden te maken zou zijn. Ook Gottfried werkte bij zijn vader in de zaak en drong er bij hem op aan grotere risico’s te nemen dan Moritz verstandig vond. Ze hadden geen goede verstandhouding.

De vijfentwintigjarige Jacob was laconiek en intelligent, maar niemand had hem ooit knap genoemd. Sterker nog, hij werd beschouwd als het lelijke eendje, maar had als kind al ontdekt dat zijn vader zijn intellect waardeerde en daarom toegeeflijk voor hem was. Hij had volgens zijn moeder ‘langer dan goed voor hem was’ aan de universiteit gestudeerd en speelde tweede viool in het amateurkwartet van zijn broer Siegmund.

Behalve Gottfried kwamen alle broers die zaterdagmiddag op tijd bij Nathan aan. Het was opnieuw een prachtige voorjaarsdag, en Edu weidde uit over zijn favoriete onderwerp. Hij analyseerde de Amerikaanse volksaard en beschreef de erbarmelijke levensomstandigheden in de Lower East Side van New York. Nathan, die net terug was van een bezoekje aan Berlijn, vertelde dat de toestroom van Joden uit Polen ook daar een probleem begon te worden.

‘Goddank wonen wij in Frankfurt,’ zei Jacob met een zweem van sarcasme in zijn stem.

‘Ze zullen hier ook wel komen,’ zei Siegmund.

‘Als ik in New York ’s avonds in bed lag,’ zei Edu, ‘dan stelde ik me voor dat ik hier was en door de Palmengarten liep of de tram nam naar Bockenheim. Ik somde de haltes op om in slaap te vallen.’

‘Was er dan helemaal niets aan New York wat je beviel?’

‘Ik heb leren overleven tussen de wilden. Het beviel me om mijn eigen boontjes te moeten doppen.’

De mannen zaten in de salon, terwijl de vrouwen met elkaar keuvelden in de serre. Vandaar hadden ze uitzicht op de tuin, die op het hoogtepunt van de lente een verbazingwekkende variatie aan groentinten vertoonde, van het glanzende donkergroen van de magnolia’s tot de veervormige geelgroene bladeren van de lindebomen. Erbovenuit torenden twee rode beuken en een stokoude kastanjeboom. De bomen waren ouder dan het huis en ouder dan de oudste mens die nog in leven was, en hadden hier al gestaan voordat de stadsmuren waren afgebroken en voordat de Joden zich buiten de krappe grenzen van het getto mochten begeven. Misschien waren het al jonge boompjes geweest toen Goethe zijn geboorteplaats vaarwel had gezegd.

De ramen van de serre stonden open en de vrouwen praatten geanimeerd, terwijl de kinderen – Ernst en Andreas, de tweeling van Caroline; Emma, haar oudste; en Jenny en Julia, de twee dochters van Pauline Wertheim – op de grindpaden speelden onder het toeziend oog van Fräulein Gründlich, de gouvernante. Lene lag te slapen in de kinderwagen, die op een beschutte plek uit de wind en uit de zon stond. Ondanks het zachte weer had ze roze wollen wantjes aan en haar warrige bos zwart haar ging schuil onder een bijpassend roze mutsje.

Het was niet ongebruikelijk dat de mannen en vrouwen apart zaten. Als de familie bijeen was – entre nous, zoals ze zeiden – wilden de mannen graag hun hart luchten over hun zakelijke beslommeringen, terwijl de vrouwen liever praatten over de bedienden en de laatste schandaaltjes in het stijlvolle Westend van Frankfurt. Hoewel ze allemaal geëmancipeerd en ontwikkeld waren, stond het voor hen vast dat het leven van een welgestelde familie uit de bourgeoisie onderworpen was aan aloude regels en gebruiken, waarin ieder zijn plaats had: vrouwen en mannen hadden hun eigen domein, kinderen leefden in een soort schimmenrijk (je mocht hen wel zien maar niet horen), en bedienden maakten deel uit van het ongewassen plebs. Elke ochtend inspecteerde Hannchen Wertheim persoonlijk de nagels van haar dienstmeisjes en rook discreet aan de kleding van al haar personeel. Jacob, die het eindeloze gepraat van de mannen over zaken saai vond, en Eva Süsskind, de zus van Caroline, waren de enigen die de onveranderlijkheid van de maatschappelijke orde in twijfel trokken. Eva, die negentien was, wilde gaan studeren of werken; ze was niet van plan te trouwen. Ze had ‘vooruitstrevende’ ideeën en de algemene opinie was dat het vroege overlijden van haar moeder en haar eigen nurkse aard hadden bijgedragen aan haar onconventionele opvattingen. Hannchen dacht dat ze een minder uitgesproken karakter zou hebben gehad als ze mooier was geweest, maar Caroline wist dat het onafhankelijke gedrag van haar zus werd veroorzaakt door haar innerlijk, niet door haar uiterlijk. Soms wenste ze vaag en vluchtig dat zij Eva’s vastberadenheid had.

De familie Süsskind was van nederiger komaf dan de familie Wert-heim. (In de ogen van Moritz betekende dat dat ze de verfijnde sfeer van Frankfurt nog niet zo lang hadden ingeademd.) Carolines vader was drogist. Hij was weliswaar succesvol, maar zijn winkel en woning lagen aan de Grüne Strasse, vlak bij de dierentuin, in het allerminst stijlvolle Ostend. Als jongeman was hij uit een klein dorpje in de buurt van Mainz naar de stad gekomen. Hij was afkomstig uit een gezin van eenvoudige en vrome Dorfjuden, die op modderige laarzen rondliepen en bij elkaar in één kamer sliepen, ongetwijfeld samen met de kippen. Maar Moritz Wertheim kon niet ontkennen dat Süsskind ambitieus was en zich op eigen kracht had opgewerkt. Hij was van plan zijn oudste zoon, Jonah, medicijnen te laten studeren, en Elias, de jongste, zou een studie kunstgeschiedenis gaan volgen aan de universiteit van Freiburg. Elias en Edu waren schoolvrienden en Elias had dan ook heel wat klaaglijke brieven uit Amerika ontvangen van de door heimwee verteerde leerjongen.

Hannchen Wertheim domineerde met haar gebruikelijke charme en gevatheid het gezelschap dat zich die zaterdag in de serre had verzameld. Dat dit het huis van haar zoon was en niet het hare, was voor haar van geen enkel belang. Ze voerde in elk gesprek het hoogste woord, zelfs in het gezelschap van mannen, en had menig winkelbediende in tranen doen uitbarsten en talloze neringdoenden met grote vrees vervuld. Ze was er trots op dat ze met een goede en succesvolle man was getrouwd, dat ze de moeder was van vijf zoons en inwoner van Frankfurt am Main. Ze had overal een oordeel over, zelfs over haar zoons, en verhulde niet wie haar lieveling was en wie haar mishaagde. Dat haar huwelijk met Moritz gelukkig was, was zonneklaar; ook dat verhulde ze niet. Moritz adoreerde haar en schreef al het goede dat de familie overkwam aan haar toe. Als er iets verkeerd ging, kwam dat doordat Hannchen zich er niet mee had bemoeid. Ze was een gezette vrouw, knap maar geen schoonheid, die een hoofd groter was dan haar man en met een ebbenhouten wandelstok liep die ze niet nodig had. Ze was geboren in Bockenheim, een gehucht ten westen van Frankfurt, waar haar familie een meubelfabriekje had. Haar vader had al sinds zijn jeugd de religieuze tradities niet meer in acht genomen, maar op de Hoge Feestdagen was Hannchen altijd in de synagoge te vinden en op de sterfdagen van haar ouders stuurde ze een financiële bijdrage.

Moritz was in Frankfurt geboren. Zijn familie had sinds het begin van de zeventiende eeuw in de Judengasse gewoond, in de Altstadt, en hij kende de geschiedenis van de bewoners en de ligging van de oude huizen daar al even goed als de textielbranche. Hij vertelde veelvuldig en met groot genoegen aan ieder die het maar horen wilde dat meer Joden dan christenen hun oorsprong konden traceren tot het Frankfurt van 1500. Nu hij bijna met pensioen ging en een beetje sukkelde met zijn gezondheid, begon hij dat tot vervelens toe te herhalen, en veel van zijn kennissen – met name niet-Joden – ontweken hem de laatste tijd. Hoewel hij klein van stuk was, was hij door zijn grote hoofd met het sneeuwwitte haar en de ouderwetse snor en bakkebaarden nog steeds een indrukwekkende verschijning. Hij hield koppig vast aan zijn afkeer van de Pruisen, die in 1866 als veroveraars Frankfurt binnen waren gemarcheerd, en was rechtvaardig tegenover zijn zoons. Met Jacob voelde hij zich het nauwst verbonden, want die kwam er het meest voor in aanmerking om de gekoesterde traditie van studie en geleerdheid nieuw leven in te blazen, een traditie die verloren was gegaan in de hardnekkige strijd om weg te komen uit het getto en een prominente positie in de koopmansgemeenschap van Frankfurt te veroveren. En dat was een machtige wereld, want Frankfurt had een lange geschiedenis als handelsstad, iets waar Goethe zelf nog met alle minachting van zijn genie op had neergekeken.

Moritz had geld opzijgezet voor Jacob, voor het geval dat het hem later niet zou lukken in zijn levensonderhoud te voorzien. De kans dat hij een aanstelling aan een universiteit kreeg was heel klein; je moest je tenslotte nog altijd bekeren om daarvoor in aanmerking te komen, en gezien Jacobs halsstarrige trots was het onwaarschijnlijk dat hij tot zo’n stap zou besluiten. Zijn broers lieten niet openlijk merken dat ze het oneens waren met de regeling, maar bewaarden hun scherpste opmerkingen voor hem. Vooral Edu foeterde hem vaak uit om zijn slonzige kleding of het ongeregelde leven dat hij leidde. Maar hij kon nooit lang boos blijven, want Jacob was goedhartig en opgewekt en maakte iedereen aan het lachen met zijn imitatietalent.

‘Het verleent een familie een zeker cachet om een nietsnut en intellectueel als zoon te hebben,’ verkondigde Moritz die middag van onder de blauwe rookwolk die in de salon hing. Hij dempte zijn stem, stak zijn rechter wijsvinger op en vervolgde: ‘Het is een stuk beter dan een zwart schaap in de familie, een homoseksueel of een dief die je naar de tropen moet sturen. Zoals jullie misschien wel weten, komt er zelfs in de hagada een “slechte” zoon voor. Hij duikt in vele goede Joodse families op.’

Op dat moment, alsof er een teken was gegeven, ging de deur open en stapte Gottfried naar binnen. Hij had een bloem in zijn knoopsgat en rook sterk naar haarlotion.

‘Getver!’ Edu trok een vies gezicht.

‘We hadden het net over jou,’ zei Jacob, en hij ontweek de bestraffende blik van zijn vader.

‘Vast niet in gunstige zin,’ zei Gottfried. ‘Het spijt me dat ik zo laat ben,’ vervolgde hij tegen Nathan, ‘maar ik moest wachten bij de kapper. Hij zei dat hij er niets aan kon doen, want hij had eerst de Franse cultureel attaché moeten scheren. Heb ik veel verhalen van Edu over Amerika gemist?’

‘Hij klaagt over het gebrek aan beschaving in New York,’ zei Siegmund. ‘En volgens hem zullen de inboorlingen zich gaan roeren.’

‘Ik hoor liever iets over de betere kringen,’ zei Gottfried, en hij wendde zich tot Edu. ‘Heb je geen enkele Kuhn of Loeb ontmoet?’

Edu werd rood van woede.

‘Laat die arme jongen met rust en ga je moeder gedag zeggen,’ zei Moritz.

Toen Gottfried bij de vrouwen binnenstapte, hadden ze het over Hannchens dienstmeisje. ‘Heeft ze zich alwéér zwanger laten maken?’ vroeg Pauline verwonderd.

‘Ik kon het eerst ook niet geloven,’ zei Hannchen. ‘Voor de derde keer, nota bene! Goddank zijn de eerste twee gestorven.’

‘Had ze niet geprobeerd het weg te laten maken?’ vroeg Caroline aarzelend. Ze had zowel voor als na haar trouwen een beschermd leven geleid en huiverde bij het woord ‘wegmaken’. Dat riep bij haar allerlei vreselijke beelden op van arme mensen in donkere kamers, waar het stonk naar kool en ontsmettingsmiddel. Daar verrichtten groezelige oude vrouwtjes met breinaalden hun afschuwelijke werk. Het was een wonder dat niet ál hun slachtoffers overleden.

‘De eerste heeft ze inderdaad laten weghalen,’ zei Hannchen, ‘en daarna is ze dagenlang niet op haar werk geweest. Toen ze eindelijk weer verscheen, was ze lijkbleek en bloedde nog steeds, zodat ik dokter Schlesinger voor haar moest bellen. De goeierd is meteen gekomen. De tweede baby werd te vroeg geboren en heeft maar een paar uur geleefd. Ze heeft er maandenlang om gehuild, zonder me ooit precies te vertellen wat er was gebeurd.’

‘Die van mij wil ook nooit over haar privéleven praten,’ zei Pauline, die er tot op dat moment nog nooit aan had gedacht dat dienstmeisjes een privéleven hádden.

‘Ze vinden ons bemoeizuchtig,’ zei Caroline.

‘En dat terwijl we ze alleen maar willen helpen,’ vulde Gottfried aan vanuit de deuropening.

‘Neem ons niet op de hak,’ zei Hannchen.

‘Je kunt er rustig van uitgaan dat die zogenaamde christenen hun huishoudelijk personeel een stuk slechter behandelen dan wij,’ stelde Gottfried haar gerust.

Berthe, Hannchens zus, bijgenaamd koningin Victoria omdat ze zo klein en dik was, depte haar mond met een linnen servet dat ze zelf had gezoomd en van een sierrandje voorzien toen Caroline ging trouwen. ‘We zitten alleen maar over bedienden te praten,’ zei ze. Zelf was ze nooit getrouwd en had alleen een schoonmaakster, die af en toe kwam.

Het was donkerder geworden in de serre; de dag liep langzaam ten einde, het groen in de tuin vervaagde tot paarsachtig blauw, en de kinderen waren allang naar de kinderkamer gebracht.

‘Het wordt tijd dat we bij de mannen gaan zitten,’ zei Pauline, en iedereen stond op en liep naar de salon.

Gottfried keek op zijn zakhorloge. ‘Ik moet weer eens gaan.’ Hij schudde zijn vader de hand en kuste zijn moeder plichtmatig op haar voorhoofd.

‘Je weet niet hoe snel je weg moet komen, hè?’ vroeg Moritz, zoals hij onveranderlijk deed als Gottfried zich haastig uit de voeten maakte.

‘Ik ben al laat voor een afspraak,’ klonk het even onveranderlijke antwoord.

‘Waarom komt hij eigenlijk nog langs? Het is nauwelijks de moeite,’ luidde Edu’s commentaar, nadat de deur met een klap achter zijn broer was dichtgevallen.

‘Ik was vandaag bij de boekwinkel,’ vertelde Pauline aan niemand in het bijzonder, ‘en ik zag dat er een Duitse vertaling van The Picture of Dorian Gray uit is.’

‘Het verbaast me dat ze dat niet verboden hebben,’ zei Berthe.

‘Ik heb het natuurlijk in het Engels gelezen,’ vervolgde Pauline, ‘maar ik heb even naar de vertaling gekeken en die zag er goed uit. Ik kan het boek van harte aanbevelen. Het is zeer origineel.’

‘Ze hebben de schrijver in de gevangenis gegooid,’ zei Berthe.

‘Waar heb je het in vredesnaam over?’ vroeg Hannchen enigszins geërgerd. Ze vond het niet prettig als haar zus het gesprek overnam.

‘Hij was moreel ontaard,’ sprak Berthe hautain.

‘Wat heb je nog meer voor cultureel nieuws voor ons?’ vroeg Moritz aan Pauline.

‘Ik heb gehoord dat het Städel Museum op zoek is naar fondsen om een groot doek van Rembrandt te kopen uit een Weense collectie.’

‘Grijp je kans!’ zei Jacob. ‘Als je geld aan het Städel schenkt, weet je zeker dat je een plaatsje krijgt in de hemel van de Kultur en wordt toegelaten tot de hoogste kringen.’

‘Waren de schilderijen van de familie Schiff de moeite waard?’ vroeg Hannchen aan Edu.

‘De avond dat ik daar was, was het er zo donker dat ik niet goed heb gezien wat er aan de muren hing,’ antwoordde hij. ‘Het meubilair was groot en plomp, dus dat zullen de schilderijen ook wel geweest zijn.’

‘Ze hebben natuurlijk totaal geen kijk op kunst in Amerika, hè?’ vroeg Jacob met zijn gebruikelijke ironie.

‘Groot, groter, grootst,’ snoof zijn vader verachtelijk. ‘Edu zegt dat alleen afmetingen daar tellen.’

Aan de muren van het ruime, statige huis van Moritz en Hannchen aan de Neue Mainzer Strasse hingen reproducties van grote meesters, waarvan de originelen voor het merendeel te zien waren aan de overkant van de Main, in de zalen van het Städel.

‘Ik raad jullie aan in te schrijven op het fonds voor de aankoop van De blindmaking van Samson,’ zei Edu.

‘Hoe weet jij om welk schilderij het gaat?’ vroeg Pauline, misnoegd dat hij over informatie beschikte die haar niet ter ore was gekomen.

‘Ik heb mijn bronnen,’ zei hij met een minzame glimlach.

‘Het nieuwe werk van de kunstenaars van de Berlijnse Secession schijnt absoluut geweldig te zijn,’ zei Pauline snel, en tot haar voldoening had ze hierover het laatste woord. Edu nam zich voor bij Elias te informeren naar de schilderijen die ze bedoelde.

Op dat ogenblik werd de kamer ineens verlicht door de laatste gouden zonnestralen, die van achter de donkere wolken aan de horizon tevoorschijn kwamen. Ze gleden over de glazen deurtjes van de buffetkast, zodat de zilveren voorwerpen die erin stonden even oplichtten. En toen, voordat de zon verdween achter de hoge muur en de seringen die eroverheen groeiden, wierp hij een vuurrode gloed over het boeket theerozen dat in een smalle kristallen vaas op de vleugel stond.

Caroline, die alleen op de hoekbank zat, ervoer dit als een ‘magisch’ moment. Ze liet zich graag meevoeren door dit soort schitterende details. Dat gaf haar het gevoel een kunstenaar te zijn.

‘De dagen lengen,’ zei Hannchen, en zonder enige aanleiding vervolgde ze: ‘Ik ben Buddenbrooks aan het lezen, van Thomas Mann.’ Ze zuchtte. ‘Het is heel dik, voor een roman.’

‘Niet dikker dan Oorlog en vrede,’ zei Jacob. ‘En ook niet zo goed.’

‘Hij verklapt alle familiegeheimen,’ zei Berthe, die trots was dat ze het twee jaar geleden al had gelezen, toen het net uit was. ‘Heel Lübeck is in rep en roer.’

‘Ik heb hem eens ontmoet,’ vertelde Pauline voldaan. ‘Op een gekostumeerd bal in München.’

De oude biedermeierklok sloeg zes uur, en Moritz haalde zijn horloge uit zijn zak om te kijken of de uurwerken gelijkliepen. Siegmund en Jacob geeuwden praktisch in koor. Het duurde nog wel even voordat ze gingen eten en een paar minuten lang zwegen ze allemaal, in beslag genomen door hun eigen gedachten.

Hannchen dacht terug aan de kalme, serene sabbatmiddagen in haar ouderlijk huis. Zo had ze die later niet meer meegemaakt. Tegenwoordig waren er zorgen en beslommeringen, en bittere gevoelens onder de oppervlakte. Gottfried was nooit lang uit haar gedachten; ze wist zeker dat het mis met hem zou gaan. Ze herinnerde zich de eerste keer dat haar vermoedens over zijn karakter werden bewaarheid. Dat was toen hij een gouden munt uit de portemonnee van het kindermeisje had gestolen. Moritz had hem natuurlijk gestraft, hem een stevig pak slaag gegeven en hem opgedragen de munt terug te geven en zijn verontschuldigingen aan te bieden. Gottfried had met een stuurs gezicht gehoorzaamd, want hij wist dat het hem nooit zou worden vergeven. Kinderen uit goede families stalen niet van de bedienden, punt uit.

Het was ineens vrij donker geworden. Hannchen kon de meubels in de hoeken van de kamer niet duidelijk meer onderscheiden. Misschien vergiste ze zich en zou alles goedkomen. Onaangename zaken bande ze het liefst uit haar gedachten. Het was beter om aan leuke dingen te denken. Waar zouden ze bijvoorbeeld de zomervakantie eens doorbrengen? Er waren zo veel mooie plekken, en de wereld werd met de dag gemakkelijker te bereizen.

‘Allemachtig, laat iemand een lamp aandoen!’ zei Moritz, en toen begonnen ze allemaal aanstalten te maken om te gaan.

Gottfried was blij dat hij zich vroeg uit de voeten had gemaakt. Het was een heerlijke, zachte avond; pasten zijn eigen gevoelens maar meer bij het seizoen! Hij was boos, maar kon niet precies aangeven waarom. De kalme aanblik van de stad ergerde hem. Het was een verstikkend, zelfingenomen oord van burgerlijke deugd... en zonde. Geen wonder dat zijn familie er zo van hield! De hele middag had hij moeten luisteren naar hun loftuitingen, die naadloos aansloten bij Edu’s smalende opmerkingen over New York. Het was absurd, zo blij als zijn broer was om weer ‘thuis’ te zijn. Waarom hadden ze hém niet gestuurd in plaats van Edu? Hij zou de stad stormenderhand hebben veroverd en zou ze daar eens iets hebben laten zien. Edu had niet het juiste karakter om te slagen in dat land van onbegrensde mogelijkheden. Je moest een gokker zijn om New York eronder te krijgen, daar was Gottfried zeker van. Je was wel gek als je dacht dat de toekomst híér lag.

Hij liep snel door de invallende duisternis. Hij hoefde niet om zich heen te kijken, want hij kende de weg op zijn duimpje. Daardoor zag hij de twee mannen niet aankomen, maar opeens stonden ze tegenover hem op de stoep. Voordat hun aanwezigheid tot hem was doorgedrongen, botste hij tegen de kleinste van de twee op. ‘Neem me niet kwalijk,’ zei Gottfried, maar ze versperden hem de weg en daarom moest hij hen wel aankijken. Ze waren uiteraard dronken. Vlakbij was net een straatlantaarn aangegaan. ‘Saujude!’ zei de langste – ‘Joods zwijn’ – en de ander zei hem na: ‘Saujude!’

‘Wat?’ stamelde Gottfried, die totaal niet voorbereid was op de confrontatie. Ze hieven hun vuisten, twee keurige burgers met bolhoeden, pakken van goede snit en ogen die glazig stonden van de drank. ‘Je hebt ons wel gehoord,’ zei de kleinste, en op dat moment zette Gottfried het op een lopen. Hij stormde weg en bleef rennen tot hij thuis was – als een klein jongetje dat het in zijn broek doet van angst, dacht hij toen hij veilig en wel de hal had bereikt van het gebouw waar hij woonde. Hij schaamde zich. Er was eigenlijk niets voorgevallen, hij was alleen uitgescholden en dat gebeurde zo vaak. Hem persoonlijk was het nooit eerder overkomen, maar hij wist dat dat puur een kwestie van toeval was. Waarom schaamde hij zich dan zo? Zijn nek en de binnenkant van zijn benen waren nat van het zweet en zijn knieën trilden. Toen hij zijn appartement binnenkwam, liet hij meteen het bad vollopen. Hij schonk een glas cognac in en bleef net zo lang in het warme water zitten tot zijn hoofd helemaal leeg was.

Precies om half zeven reed het rijtuig van Moritz en Hannchen voor. ‘Kom mee,’ zei Hannchen tegen Berthe. ‘Vite, vite!’ Ze wilde graag naar huis en reageerde haar ongeduld af op haar korte, dikke zus, maar dat leidde er alleen toe dat die nog uitgebreider en langduriger afscheid nam van de anderen. Toen ze eindelijk in het rijtuig zaten, maakten ze alle drie goedkeurende, tevreden en vermoeide geluiden.

‘We moeten echt eens een automobiel kopen,’ zei Hannchen, terwijl ze haar plompe, gehandschoende hand op de knie van Moritz legde. Het paard klepperde energiek langs de Opera, het ruiterstandbeeld van Wilhelm I en de treurbeuken van de Wallanlagen, het elegante park in Engelse stijl dat een groene ring rond de Altstadt vormde.

‘Vergeet me niet af te zetten!’ zei Berthe, die een paar straten verder naar het noorden woonde en niet snapte waarom zij nooit als eerste werd thuisgebracht.

‘Bruno weet het precies,’ zei Moritz met een knikje naar de koetsier. ‘Hij brengt je weg nadat hij ons naar huis heeft gebracht. Of heb je haast?’

‘Och nee,’ zei Berthe, die afhankelijk was van de gunsten van anderen.

‘Mathilde Rothschild heeft er ook een,’ zei Hannchen.

‘Een wat?’ vroeg Moritz.

‘Een automobiel. Je hebt zelf gezegd dat er een tijd komt dat niemand meer met paard-en-wagen reist.’

‘Wat ik zeg is niet altijd wat ik bedoel.’

‘Het zou een fantastisch verjaarscadeau zijn,’ fluisterde Hannchen, want ze wilde niet dat Bruno haar hoorde.

Het huis van de familie Wertheim aan de Neue Mainzer Strasse was gebouwd in de jaren dertig van de negentiende eeuw. De eenvoudige, bijna strenge neoclassicistische stijl werd als ouderwets beschouwd nu er een meer eclectische, protserige architectuur in zwang was geraakt, maar Hannchen en Moritz waren er tevreden mee. Het was een heel groot huis, en toen ze het in 1878 kochten was het het toppunt van verfijning geweest en zo deftig dat Moritz’ grootvader, die fournituren had verkocht in de Judengasse, nooit had kunnen vermoeden dat een van zijn nazaten nog eens in een dergelijk huis zou wonen.

Ze hadden hun vijf zoons hier grootgebracht, en Edu woonde nog steeds op de tweede verdieping, in een smaakvol ‘modern’ appartement. (De rest van het interieur was opgeknapt in de heersende victoriaanse stijl: donker en overdadig.) De uitgestrekte tuin achter het huis had een groot, groen gazon, zo vlak als een biljartlaken, waar soms croquet op werd gespeeld. Qua afmetingen haalde het gazon het niet bij dat van de familie Rothschild, maar de tuinman betoogde nadrukkelijk dat de kwaliteit van het gras vergelijkbaar was.

Moritz vond het onzin om te willen wedijveren met de familie Rothschild, maar hij gunde Hannchen het plezier, binnen bepaalde grenzen althans. Misschien zou hij wel een automobiel voor haar kopen, bedacht hij, als Bruno tenminste kon leren die te besturen.

Edu was niet met zijn ouders meegegaan, want hij wilde Nathan onder vier ogen spreken over een netelige en onplezierige familiekwestie. ‘Laten we naar je studeerkamer gaan en een glaasje cognac nemen,’ stelde hij voor.

Siegmund en Pauline, die hun kinderen lang voor het donker naar huis hadden gestuurd met de nanny, maakten aanstalten te vertrekken. ‘Pauline heeft veel rust nodig,’ zei Siegmund. ‘Omdat ze weer enceinte is.’

‘Dat is de derde keer,’ zei Jacob.

‘Na twee meisjes wordt het misschien een jongen,’ antwoordde Siegmund.

‘Ik bedoelde dat het de derde keer is vandaag dat je ons het goede nieuws vertelt.’

‘Goed nieuws mag herhaald worden,’ zei Caroline, die zich nooit op haar gemak voelde bij het verbale steekspel waar haar zwagers zich graag aan overgaven. Binnen haar eigen familie werd de sfeer gekenmerkt door een grote gereserveerdheid, ongetwijfeld een reactie op de dood van haar moeder. Nadat de vrouw van Benedict Süsskind op achtenveertigjarige leeftijd aan borstkanker was overleden, had hij zijn uiterste best gedaan om het gezin bijeen te houden zonder de hulp van een inwonende huishoudster of – God verhoede – een tweede vrouw. De gezinsleden waren zeer hecht geworden, maar dat had van iedereen een grote verdraagzaamheid gevergd. Benedict had de kinderen voortdurend gemaand vriendelijk tegen elkaar te zijn en hatelijke woorden en boze replieken in te slikken.

De leden van de Wertheim-clan hadden geen reden zich in te houden. Hun onderlinge rivaliteit was altijd groot geweest, en alleen in aanwezigheid van buitenstaanders voelden ze zich genoodzaakt de schijn van waardigheid en saamhorigheid op te houden. De jongens werden gewaarschuwd niet met hun handen te praten, zoals Ostjuden deden, Joden uit Oost-Europa, en er werd gepoogd hun te leren netjes Duits te spreken, met zo min mogelijk kenmerken van het platte Frankfurtse dialect. Op dit punt had Moritz echter een funeste invloed, aangezien al zijn favoriete moppen en verhalen in de plaatselijke tongval dienden te worden verteld.

Zodra Siegmund en Pauline de deur uit waren, rende Caroline de trap op om te gaan kijken bij de baby en de tweeling, Ernst en Andreas. Jacob volgde haar naar boven, want de driejarige Emma had gevraagd of hij haar welterusten kwam zeggen. Het meisje had donkere ogen en een prachtig rond gezichtje, omlijst door een waterval van pijpenkrullen. Ze had de melancholieke gelaatstrekken van haar vader geërfd, wat haar een ernst verleende die naar Jacobs idee te groot was voor zo’n klein meisje.

‘Hoe is het met mijn hartendiefje?’ vroeg hij haar.

‘Ik wist dat u zou komen,’ fluisterde ze.

Jacob gaf haar een kus.

‘Mijn babypop wil ook een kusje,’ zei ze, en Jacob voldeed aan het verzoek.

‘Wat is een hartendiefje?’ vroeg ze.

Jacob lachte. ‘Dat is een speciale naam die ooms aan hun lievelings-nichtje geven.’

‘Is baby Lene ook een hartendiefje?’

‘Absoluut niet!’ verzekerde Jacob haar. ‘Beloof je dat je morgenochtend met een glimlach opstaat?’

‘Als u me een verhaaltje voorleest.’

‘Nu?’

Ze knikte.

‘Maar het is al laat.’

‘Dan glimlach ik niet!’

Jacob draaide de lamp hoger en pakte Struwwelpeter van de plank. ‘Welk verhaal zal ik voorlezen?’ vroeg hij. ‘Dat over Paulinchen, die met lucifers speelt en zichzelf in brand steekt?’

Voor hij bij het fragment was waar de twee katten tranen vergieten bij de as van het meisje, was Emma diep in slaap.

Caroline was intussen naar de kinderkamer gegaan, waar Hedwig de baby haar flesje gaf. Lene zwaaide tevreden met haar roze handjes in de lucht terwijl ze uit alle macht de flesvoeding naar binnen zoog. ‘Ik hoop dat ze het niet koud heeft,’ zei Caroline, en ze legde haar hand om een bloot voetje. Het leverde haar een vernietigende blik van het kindermeisje op. Carolines borsten deden nog pijn, en ze vroeg zich voor de zoveelste keer af waarom het zowel door artsen als door de meeste vrouwen van haar stand werd afgekeurd om zelf je kind de borst te geven. Ze had het gevoel dat zij net zo gevangenzat in haar maatschappelijke positie als vrouwen die het minder goed hadden getroffen.

Hedwig legde de baby tegen haar schouder om haar te laten boeren en klopte haar zachtjes op de rug.

‘Ze lijkt inderdaad op een inboorling,’ zei Caroline, toen ze het rode, verfrommelde gezichtje met de krans van weerspannig haar slaperig tegen de schouder van het kindermeisje zag liggen.

‘Wát zei u?’ vroeg Hedwig.

‘Ze is een schattige, mollige baby,’ zei Caroline.

De jongens sliepen als rozen in hun eigen kamer, Ernst met een beer tegen zich aan gedrukt en Andreas met een hoek van het dekentje in zijn mond.