Vertaling Mark van Nieuwstadt

Neil Shubin

Het heelal in ons

De gemeenschappelijke geschiedenis
van sterren, planeten en mensen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel The Universe Within.
Discovering the Common History of Rocks, Planets, and People.
Pantheon Books, New York

© 2013 Neil Shubin

© 2013 Nederlandse vertaling Mark van Nieuwstadt /
Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Eddy Echternach

Illustraties Kalliopi Monoyios (tenzij anders aangegeven)

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld voorplat Brian Barth (inzet: Massive Young Star and its Cradle.
Courtesy of NASA/ JPL-Caltech/ ESO/University of Michigan);

achterplat John Weinstein, The Field Museum

NUR 949

E-BOOK ISBN 978 90 468 1454 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1453 6 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/shubin

Voor Michele, Nathaniel en Hannah

.

Inhoud

Woord vooraf

1  In steen geschreven

2  Knallen uit een ver verleden

3  Een gelukkig gesternte

4  Over tijd

5  De opmars van groot

6  Puzzels leggen

7  De koningen van de heuvel

8  Koortsaanvallen en onderkoeling

9  Koude feiten

10  Meesters in het uitvinden

Noten, referenties en aanvullende literatuur

Dankwoord

Verantwoording bij de afbeeldingen

Over de auteur

.

Woord vooraf

Het grootste deel van mijn werkzame leven heb ik besteed aan het afspeuren van de stenen onder mijn voeten, wat mij een bepaald perspectief op het leven en het heelal heeft opgeleverd. De verwezenlijking van mijn aspiratie als wetenschapper – inzicht krijgen in hoe ons lichaam is ontstaan – ligt verborgen in door de zon geblakerde woestijngrond en diep in het bevroren poollandschap. Al lijken mijn ambities misschien excentriek, ze verschillen niet wezenlijk van die van collega-wetenschappers die naar verre sterren en sterrenstelsels turen, de oceaanbodem in kaart brengen of dorre planeten in ons zonnestelsel bestuderen. Wat ons werk verbindt zijn enkele van de grootste ideeën die de mensheid ooit ontwikkelde, ideeën die een verklaring bieden voor hoe onze wereld en wijzelf zijn ontstaan.

Dergelijke ideeën vormden de aanleiding voor mijn eerste boek, De vis in ons. In al onze organen en cellen, in ieder stukje van ons DNA ligt meer dan 3,5 miljard jaar geschiedenis van het leven verborgen. Sporen van de lange voorgeschiedenis van de mens zijn ook te vinden in dingen als de fossiele afdrukken van wormen, het DNA van vissen en de algenslierten in een vijver.

Schrijvend aan dat boek realiseerde ik mij echter dat vissen, algen en wormen slechts een tussenstap vormen naar nog veel oudere verbanden, verbanden die teruggaan tot miljarden jaren vóór het ontstaan van het leven en zelfs van de aarde. De geboorte van de sterren, de bewegingen van de hemellichamen langs het firmament, van de oorsprong der dagen zelfs, staan in ons lichaam geschreven.

Gedurende de afgelopen 13,7 miljard jaar (of daaromtrent) kreeg het heelal gestalte: volgend op de oerknal ontstonden en verdwenen sterren, en leidde het samenklonteren van materie tot de vorming van onze planeet. Sindsdien draait de aarde haar rondjes rond de zon, terwijl bergketens, oceanen en complete continenten kwamen en gingen.

De afgelopen eeuw leidden opeenvolgende ontdekkingen tot het besef dat de aarde miljarden jaren oud is, de kosmos onbevattelijk groot, en onze soort slechts een bescheiden loot aan de boom van het leven. Je zou bijna gaan denken dat wetenschappers de plicht hebben om ervoor te zorgen dat, geconfronteerd met de enormiteit van ruimte en tijd, mensen zich klein en onbelangrijk gaan voelen.

Echter, door zelfs de kleinste atomen te kraken en de grootste sterrenstelsels in kaart te brengen, door de gesteenten van de hoogste bergen en diepste zeeën te onderzoeken, en door het DNA dat ieder hedendaags levend wezen bevat te doorgronden, ontdekken we een ongekend mooie waarheid. In ieder van ons schuilen enkele van de diepzinnigste verhalen die er bestaan.

Hoofdstuk 1

In steen geschreven

Vanuit de lucht gezien moeten mijn metgezel en ik twee kleine zwarte stipjes zijn geweest, hoog boven een uitgestrekte vlakte van rotsen, sneeuw en ijs. We waren aan het einde van een lange tocht en ploeterden terug naar ons kamp over een bergrug die lag ingeklemd tussen twee van de grootste ijsvlaktes ter wereld. De heldere noordelijke hemel zorgde voor een panorama dat zich uitstrekte van het pakijs van de Noordelijke IJszee in het oosten tot de schijnbaar oneindige Groenlandse ijskap in het westen. Na een productieve dag van fossielen zoeken en een opwekkende wandeling was het, met het majestueuze uitzicht rondom, alsof we op de top van de wereld liepen.

Onze mijmeringen werden abrupt onderbroken door een verandering in het gesteente onder onze voeten. Bij het oversteken van een rotspartij maakte bruine zandsteen plaats voor stroken roze kalksteen die, zoals we eerder hadden ontdekt, een veelbelovende aanwijzing waren voor de aanwezigheid van fossielen. Na enkele minuten de rotsen te hebben afgespeurd gingen de alarmbellen rinkelen; mijn aandacht werd getrokken door een ongewone glinstering op de rand van een steen zo groot als een meloen. Ik wist uit ervaring dat ik zo’n terloopse gewaarwording serieus moest nemen. We waren naar Groenland gekomen op jacht naar heel kleine fossielen. Ik boog me voorover om de steen door mijn vergrootglas nader te onderzoeken. De glinstering die mijn aandacht had getrokken kwam van een klein wit vlekje, niet groter dan een sesamzaadje. Wel vijf minuten zat ik zo ineengedoken, de steen vlak onder mijn neus, voor ik hem aan mijn collega Farish doorgaf om zijn deskundig oordeel te horen.

Farish, zich concentrerend op het stipje onder zijn vergrootglas, verstarde. Met een blik vol ingehouden emotie, ongeloof en verrassing zochten zijn ogen de mijne. Overeind komend trok hij zijn handschoenen uit om ze wel zeven meter de lucht in te gooien. Vervolgens kneep hij me haast fijn met een van de stevigste omhelzingen die ik ooit heb mogen ontvangen.

Door Farish’ uitbundigheid vergat ik dat al deze opwinding werd veroorzaakt door, hoe absurd het ook mag lijken, de vondst van een tand niet groter dan een zandkorrel. We hadden gevonden waar we drie jaar naar op zoek waren geweest, ontelbare dollars voor hadden uitgegeven en meerdere verstuikte lichaamsdelen voor hadden opgelopen: een 200 miljoen jaar oude schakel tussen reptielen en zoogdieren. Deze onderneming was echter niet zomaar een zoektocht naar miniatuurtrofeeën. Die minuscule tand verbindt ons met lang vervlogen werelden. In deze Groenlandse rotsen zijn de sporen opgeslagen van de hechte band tussen ons en de krachten die ons lichaam, onze planeet en zelfs het complete heelal hebben vormgegeven.

Oog krijgen voor de banden tussen onszelf en de wereld om ons heen is als het ontdekken van de verborgen afbeelding in een optische illusie. Dagelijks krijgen we levende wezens, stenen en sterren onder ogen. Maar train het oog, en deze vertrouwde dingen gaan een kijk bieden op onderliggende patronen. Leer je de wereld in dit perspectief te zien, dan worden organismen en sterren vensters op een verleden dat bijna te groot is om te bevatten, een verleden dat rampen kende en dat van begin tot einde door alle levende organismen en het heelal dat hen voorbracht wordt gedeeld.

Hoe kan zo’n klein tandje zo’n grote wereld herbergen, om van ons eigen lichaam maar niet te spreken? Het verhaal begint bij hoe wij op die bevroren Groenlandse bergrug verzeild raakten.

Stel je voor dat je uitkijkt over een landschap zo ver het oog reikt, in de wetenschap dat daar ergens een fossiel ligt ter grootte van de punt aan het eind van deze zin. Fossielen mogen dan klein zijn, maar in vergelijking met de uitgestrektheid van het aardoppervlak geldt datzelfde voor vergezichten. Om te weten hoe je sporen van vroeger leven moet vinden, moet je leren om gesteenten niet als statische dingen te zien, maar als entiteiten met een dynamische en vaak onstuimige geschiedenis. Ook moet je begrijpen dat het menselijk lichaam, net als de wereld om ons heen, slechts een momentopname is.

De spelregels die fossielenjagers gebruiken om nieuwe vindplaatsen te selecteren zijn de afgelopen 150 jaar nauwelijks veranderd. Eenvoudiger kan het haast niet: selecteer plekken waar gesteenten te vinden zijn van de juiste ouderdom om de kwestie waarin je geïnteresseerd bent beantwoord te zien, waarin de kans op fossielen groot is en die liefst ook aan de oppervlakte liggen. Hoe minder je hoeft te graven, hoe beter. Zo vonden mijn collega’s en ik in 2004 een vis, precies in de overgangsfase naar een leven op het land, zoals ik eerder in mijn boek De vis in ons heb verteld.

Aan het begin van de jaren tachtig van de twintigste eeuw voelde ik mij onweerstaanbaar aangetrokken door een onderzoeksgroep waar men in de zoektocht naar geschikte fossielenvindplaatsen nieuwe technieken had ontwikkeld. Hun doel was de eerste verwanten van de zoogdieren in het fossiele bodemarchief op te sporen. In het westen van de Verenigde Staten hadden zij op verschillende plekken kleine spitsmuisachtige fossielen en nauw daaraan verwante reptielen gevonden, maar halverwege de jaren tachtig waren ze door hun eigen succes in een impasse terechtgekomen. Het probleem laat zich het best vatten in de schertsende constatering dat ‘iedere gevonden ontbrekende schakel tot twee nieuwe gaten in het fossielenbestand leidt’. Aan het scheppen van nieuwe gaten hadden ze hun steentje bijgedragen. Nu zaten ze met een specifiek gat in de geschiedenis, rond de 200 miljoen jaar geleden.

De zoektocht naar nieuwe fossielenvindplaatsen wordt geholpen door economie en politiek. De mogelijkheid dat er substantiële voorraden aan olie, gas of mineralen aanwezig zijn, spoort landen ertoe aan om de geologie van het aardoppervlak binnen de landsgrenzen in kaart te brengen. Iedere geologische bibliotheek bezit zodoende wetenschappelijke artikelen, rapporten en als je geluk hebt landkaarten die de ouderdom, structuur en minerale samenstelling van de oppervlaktegesteenten in beeld brengen. De kunst is om de juiste kaarten te vinden.

Professor Farish A. Jenkins jr. was de leider van de onderzoeksgroep van het Museum of Comparative Zoology van Harvard. Nieuwe fossielen vinden was waar het voor hem en zijn onderzoeksgroep allemaal om draaide, en de zoektocht begon in de bibliotheek. Daarbij was een sleutelrol weggelegd voor twee van Farish’ medewerkers, Chuck Schaff en Bill Amaral. Zij wisten als geen ander met behulp van geologische gegevens kansrijke vindplaatsen voor nieuwe ontdekkingen aan te wijzen, en bovendien hadden zij veel vaardigheid opgedaan in het speuren naar kleine fossielen in het veld. Hun werkrelatie had veelal de vorm van langdurige, vriendelijke discussies – de een opperde een idee, dat de ander dan op allerlei manieren onderuit probeerde te halen. Hield het idee onder hun doorgaans gemoedelijke gekibbel stand, dan schaarden ze zich er gezamenlijk achter en gingen ermee naar Farish om er zijn scherpe logistieke en wetenschappelijke oordeel over te vellen.

Op een dag in 1986, terwijl hij zo wat met Chuck aan het sparren was, ontdekte Bill op diens bureau een exemplaar van de Shell Oil Guide to the Permian and Triassic of the World. Door het boek bladerend stuitte Bill op een kaart van Groenland, met aan de oostkust op een noorderbreedte van 72°, ongeveer ter hoogte van de noordelijkste punt van Alaska, een klein gearceerd gebied met gesteente uit het Trias. Hij opperde dat dit weleens een uitstekend nieuw onderzoeksgebied zou kunnen zijn, waarop de gebruikelijke gedachtewisseling volgde: Chuck die tegenwierp dat het niet het juiste soort gesteente was, Bill in de tegenaanval, Chuck met nieuwe argumenten.

Door een gelukkig toeval had Chuck in zijn boekenkast precies het artikel liggen dat het pleit kon beslechten. Enkele weken eerder was hij, neuzend door de afdankertjes van de bibliotheek, op een artikel gestuit, ‘Revision of Triassic Stratigraphy of the Scoresby Land and Jameson Land Region, East Greenland’, dat in 1974 was geschreven door een team van Deense geologen. Niemand was zich er op dat moment van bewust, maar dit cadeautje, gered van het oud papier, zou de daaropvolgende tien jaar in grote mate ons leven bepalen. Vrijwel op het moment dat Bill en Chuck de kaarten in dat artikel onder ogen kregen was de discussie ten einde.

Mijn werkkamer lag verderop in de gang. Zoals wel vaker aan het eind van de dag, wipte ik bij Chuck binnen voor een praatje. Bill liep nog rond te dreutelen, de naweeën van een van hun discussies hingen onmiskenbaar in de lucht. Zonder veel te zeggen duwde Bill me Chucks geografische artikel onder de neus. Er stond een kaart in die precies dat liet zien waarop we hadden gehoopt: aan de oostkust van Groenland, tegenover IJsland, kwam het perfecte soort gesteente aan de oppervlakte voor fossielen van vroege zoogdieren, dinosaurussen en andere paleontologische snuisterijen.

De kaarten zagen er exotisch uit, bijna onheilspellend. De oostkust van Groenland is afgelegen en bergachtig. De namen herinneren aan oude ontdekkingsreizigers: Jameson Land, Scoresby Land, Wegener Halvø. Het hielp bovendien niet echt dat ik wist dat verschillende van die ontdekkingsreizigers op hun reizen daar waren omgekomen.

Gelukkig rustte de verantwoording voor de expedities die we zouden ondernemen uiteindelijk op Farish’, Bills en Chucks schouders. Samen hadden ze zo’n zestig jaar veldwerkervaring, waarmee ze een enorme hoeveelheid zwaarbevochten kennis over het werken onder allerlei veldomstandigheden hadden opgedaan. Echter, weinig ervaringen konden ons werkelijk voorbereiden voor de tocht die komen ging. Zoals een beroemde expeditieleider me eens zei: ‘Niets is vergelijkbaar met je eerste reis naar het Noordpoolgebied.’

Ik kreeg dat eerste jaar in Groenland heel wat lessen te leren, lessen die hun nut zouden bewijzen toen ik elf jaar later mijn eigen poolexpedities ging organiseren. Bij wat ik meenam naar het land van modder, ijs en middernachtzon – lekkend leren schoeisel, een kleine gebruikte tent en een enorme zaklamp – maakte ik dat eerste jaar zo veel slechte keuzes dat ik de moed er alleen in wist te houden door steeds mijn motto te herhalen: ‘Doe nooit iets voor de eerste keer.’

Het meest stressvolle moment tijdens die eerste expeditie was toen we moesten beslissen waar het eerste basiskamp zou komen. Die keuze moest bliksemsnel, vanuit een vliegende helikopter worden genomen. Zolang de rotoren draaien, vliegt het geld erdoorheen: in het poolgebied kan een helikopter wel 2500 euro per uur kosten. Op een paleontologenbudget, dat eerder is toegesneden op transport in aftandse terreinauto’s dan op een Bell 212 Twin Huey, betekent dit dat er geen tijd te verliezen is. Zodra we boven een plek vliegen die volgens de kaarten interessant zou kunnen zijn, vinken we snel een lijst belangrijke kenmerken af voor we besluiten te landen. We moeten een plek zien te vinden die droog en vlak is, maar wel voldoende in de buurt ligt van water voor de dagelijkse behoefte, ver genoeg landinwaarts zodat ijsberen geen probleem vormen, beschut tegen de wind, en in de buurt van een plek waar het gesteente dat we willen onderzoeken aan de oppervlakte komt.

Op basis van landkaarten en luchtfoto’s hadden we een goed algemeen beeld van het gebied. We besloten kamp te maken op een prachtig stukje toendra midden in een breed dal. Er waren beekjes waar we water konden halen. De kampeerplek was vlak en droog zodat we de tenten veilig en stevig konden neerzetten. We hadden zelfs prachtig uitzicht op een besneeuwde bergketen en een gletsjer aan het oostelijke daleind. We zouden echter al snel één belangrijke tekortkoming ontdekken. Er was geen geschikt gesteente op redelijke loopafstand.

Het expeditieteam in Groenland. Van linksboven met de klok mee: Farish, met militaire look; Chuck, de ervaren fossielenzoeker; Bill, de man die in het veld dingen weet te regelen; en ik. Ik maakte een hoop verkeerde keuzes dat jaar (let op de muts).

Nadat het kamp naar wens was ingericht, gingen we iedere dag op pad met slechts één doel in gedachten: het vinden van geschikte rotsen. We klommen naar de hoogste punten rondom het kamp en speurden met verrekijkers de omgeving af op zoek naar de blootliggende rotsen die in het artikel van Bill en Chuck zo’n prominente plaats innamen. Onze zoektocht werd vergemakkelijkt door het feit dat het gesteente waarnaar we zochten bekendstaat als ‘red beds’, vanwege de kenmerkende rode kleur.

Met rode rotsen in onze gedachten gingen we in tweetallen op pad; Chuck en Farish beklommen heuvels die hun zicht op de rotsen in het zuiden zouden bieden, Bill en ik gingen naar plekken die noordwaarts uitzicht gaven. Op de derde dag keerden beide teams met hetzelfde nieuws in het kamp terug. In de verte, zo’n tien kilometer naar het noordoosten, was een strookje rood zichtbaar. De rest van de week discussieerden we over deze kleine rotspartij en bestudeerden die iedere keer dat de kans zich voordeed door onze verrekijkers. Op sommige dagen, bij het juiste licht, leek het een reeks van rotsrichels te zijn, ideaal om fossielen te zoeken.

We besloten dat Bill en ik een route zouden zoeken waarlangs we de rotsen konden bereiken. Doordat we niets over lopen in het poolgebied wisten, en door mijn ongelukkig gekozen schoeisel, bleek de tocht een beproeving: eerst door velden vol steenpuin, dan over kleine gletsjers, en de rest van de route grotendeels door de modder. Die modder bestond uit natte klei die, iedere keer dat we een voet eruit trokken voor de volgende stap, een onfatsoenlijk slurpgeluid maakte. We lieten geen afdrukken achter, alleen een golvende, stroperige massa.

Na drie dagen routes te hebben uitgeprobeerd, hadden we een begaanbare weg naar de veelbelovende rotspartij uitgestippeld. De tocht erheen duurde vier uur. De rode streep die vanaf het kamp door de verrekijker zichtbaar was geweest, bleek een reeks van kliffen, richels en heuveltjes te zijn van precies het juiste soort gesteente. Met enig geluk zouden hier door erosie fossielen aan het oppervlak liggen.

Het volgende doel werd om hier terug te keren met Farish en Chuck, zo snel mogelijk lopend om genoeg tijd over te houden om naar fossielen te zoeken voordat we weer huiswaarts zouden moeten. Bij aankomst met het voltallige team voelden Bill en ik ons als trotse huiseigenaren die hun eigendommen laten zien. Farish en Chuck, vermoeid van de wandeltocht maar opgewonden bij het idee dat ze misschien fossielen zouden vinden, waren niet in de stemming om te praten. Ze zaten al gauw in een typisch paleontologenritme: langzaam lopend, ogen op de grond gericht, systematisch de rotsen afspeurend op zoek naar blootliggende botten.

Bill en ik liepen naar een heuvelrug een kleine kilometer verderop, van waar we uitzicht zouden hebben op wat er verder naar het noorden lag. Na een korte rustpauze begon Bill het landschap af te speuren op zoek naar alles wat maar interessant kon zijn: onze collega’s, ijsberen, andere wilde dieren. Hij stopte en zei: ‘Chuck heeft iets.’ Ik richtte mijn verrekijker en zag Chuck inderdaad op handen en voeten systematisch over de rotsen kruipen. Voor een paleontoloog kan dat maar één ding betekenen: hij was fossielen op het spoor.

Onze korte wandeling naar Chuck bevestigde wat we door de verrekijker dachten te hebben gezien: hij had inderdaad een stukje bot gevonden. Maar onze tocht naar deze plek had vier uur geduurd en het was tijd om terug te gaan. In ganzenpas gingen we op pad, steeds een meter of tien achter elkaar. Nog geen halve kilometer verderop viel mijn oog op iets op de grond. Het had een glans die ik herkende. Net als Chuck een uur eerder, liet ik mij op mijn knieën vallen en zag dat het een prachtig stuk fossiel bot was, zo groot als mijn vuist. Links lagen andere botten, rechts zelfs nog meer. Ik zat te midden van de beenderen van een of ander enorm dier. Ik riep Farish, Bill en Chuck. Geen antwoord. Opkijkend begreep ik waarom: ook zij zaten op handen en voeten, in een kolossaal veld vol gebroken botten.

Aan het eind van de zomer keerden we met dozen vol van deze fossiele botten terug naar het lab, waar Bill ze als een driedimensionale puzzel in elkaar paste. Het was een dier van ongeveer zes meter groot, met een reeks platte tanden, een lange nek en een kleine kop. Het had de kenmerkende anatomie van een dinosaurus, maar was relatief klein.

Dit soort dinosaurussen, de prosauropoden, neemt in de Noord-Amerikaanse paleontologie een belangrijke plek in. Aanvankelijk werden in het oosten van Noord-Amerika dinosaurussen ontdekt langs riviertjes, spoorlijnen en wegen: de enige plaatsen waar behoorlijke stukken gesteente blootlagen. Een beroemde paleontoloog van Yale, Richard Swann Lull (1867-1957), had een prosauropode ontdekt in een groeve bij de plaats Manchester in de staat Connecticut. Het probleem was alleen dat het hier slechts een achtereind betrof. Het rotsblok met daarin het voorste deel, zo ontdekte hij tot zijn teleurstelling, was al in gebruik als steunpilaar van een brug in South Manchester. Lull liet zich hierdoor niet ontmoedigen en beschreef de dinosaurus louter op basis van het achtereind. Pas toen in 1969 de brug werd gesloopt kwamen de andere delen aan het licht. Wie weet welke fossiele dinosaurussen in het hart van Manhattan op ontdekking wachten? De beroemde bruinrode huizen daar zijn opgetrokken uit dezelfde soort zandsteen.

De Groenlandse heuvels vormen reusachtige stenen trappen, die niet alleen funest zijn voor je schoeisel maar ook verraden hoe het gesteente is ontstaan. Harde zandsteenlagen, haast zo slijtvast als beton, steken er uit zachter, sneller eroderend gesteente omhoog. Verder naar het zuiden liggen bijna identieke trappen, en vergelijkbare zand-, silt- en leisteen strekt zich uit van North Carolina tot Connecticut en helemaal tot in Groenland. Deze aardlagen dragen een kenmerkende signatuur van breuklijnen en sedimenten; ze getuigen van plekken waar meren lagen in diepe dalen die ontstonden door het barsten van het aardoppervlak. Het oude patroon van breuken, vulkanen en meerbodems in deze gesteenten is vergelijkbaar met de huidige grote meren in de Afrikaanse Riftvallei – het Victoriameer en Malawimeer –, waar bewegingen in de aardkorst voor scheuren in het aardoppervlak zorgden en een groot bekken is ontstaan dat zich met het water van meren en rivieren heeft gevuld. Vroeger liepen er dergelijke kloven langs de hele kust van Noord-Amerika.

Het was steeds ons plan geweest om het spoor van deze kloven te volgen. De schok van herkenning die we ervoeren toen we Chucks geologische kaart zagen, kwam doordat we wisten dat de gesteenten in het oosten van Noord-Amerika de fossielen van dinosaurussen en kleine zoogdierachtige dieren bevatten. Dat leidde ons naar Groenland. Eenmaal in Groenland volgden we het spoor van gesteenten en fossielen als duiven die een spoor van broodkruimels hebben ontdekt. Het kostte drie jaar, maar uiteindelijk leidden de sporen in de rode steenlagen ons naar die bevroren bergrug waar ik met Farish overheen liep.

Van boven op de bergrug was het tentenkamp niet meer dan een paar kleine witte stipjes vlak onder de horizon. Op de bergkam stond een sterke wind, maar de roze kalkstenen rotswand waarop we zaten bood een beschutte plek waar Farish en ik de ontdekking beter konden bekijken. Mijn vermoeden dat het witte plekje in de steen inderdaad een zoogdiertand was, werd door Farish’ opwinding bevestigd. Het karakteristieke drietal knobbels en de twee wortels lieten geen ruimte voor twijfel.

Gesterkt door het zelfvertrouwen dat deze eerste vondst ons had gegeven, zetten we onze zoektocht over een groot deel van Oost-Groenland voort. In volgende jaren zouden we nog betere zoogdierfossielen vinden. Dat waren fossielen van een klein spitsmuisachtig diertje, ongeveer half zo groot als een huismuis: niet bepaald het indrukwekkende skelet dat je in de centrale hal van een museum verwacht, maar de schoonheid ervan schuilt in andere dingen.

Volg het spoor van identiek gesteente (zwart) om fossielen te vinden. Successen bij het zoeken in gesteenten in Connecticut en Nova Scotia leidden ons naar Groenland.

Dit is een van de eerste dieren in de geschiedenis met een gebit als het onze, met boven- en ondertanden waarvan de snijvlakken mooi op elkaar passen en een tandenrij die in snijtanden, hoektanden en kiezen is onderverdeeld. Ook het oor van dit diertje lijkt op dat van ons; het bevat kleine botjes die het trommelvlies met het binnenoor verbinden. Ook de bouw van de schedel, schouders en ledematen is onmiskenbaar die van een zoogdier. Zeker weten doen we dit niet, maar waarschijnlijk was het diertje behaard en had het nog andere zoogdierkenmerken, zoals melkklieren. Iedere keer dat we kauwen, hoge tonen horen of onze handen draaien, gebruiken we delen van onze anatomie die, via primaten en andere zoogdieren, op de structuren in deze kleine, 200 miljoen jaar oude diertjes zijn terug te voeren.

De gesteenten vormen ook een band tussen ons en het verleden; kloven in aardoppervlak zoals die waarin wij op Groenland deze zoogdierfossielen vonden, hebben niet alleen hun sporen in de aardkorst achtergelaten, maar ook in ons lichaam. De Groenlandse steenlagen zijn als een pagina in een lange boekenreeks waarin de geschiedenis van de aarde is opgetekend. Miljarden jaren gingen aan die kleine zoogdiertand vooraf, en sindsdien zijn er nog eens 200 miljoen jaar verstreken. In de loop van die eonen zijn op aarde zeeën ontstaan en weer verdwenen, bergen opgeheven en weggesleten, en hebben planetoïden zich in het aardoppervlak geboord, terwijl onze planeet haar rondjes om de zon bleef draaien. In de gesteentelagen zijn eeuwenlange veranderingen in het klimaat, de dampkring en de aardkorst vastgelegd. Verandering is in de wereld aan de orde van de dag: individuen groeien en sterven, soorten ontstaan en sterven uit, en ook onze planeet en het heelal ondergaan veranderingen – soms gelijkmatig, soms revolutionair of catastrofaal.

Gesteenten en lichamen zijn als het ware tijdcapsules die getekend zijn door de grote gebeurtenissen die hen hebben gevormd. De moleculen waaruit ons lichaam bestaat zijn gevormd bij de stellaire gebeurtenissen die voorafgingen aan de vorming van het zonnestelsel. Veranderingen in de dampkring bepaalden de bouw van onze cellen en ons stofwisselingsapparaat. Het ontstaan van bergketens, veranderingen in de draaiing van de aarde, ontwikkelingen in het inwendige van onze planeet: ze waren van invloed op ons lichaam, onze hersenen, en de manier waarop we de wereld om ons heen waarnemen.

Net als het menselijk lichaam is dit boek chronologisch opgebouwd. We beginnen ons verhaal ongeveer 13,7 miljard jaar geleden, toen met de oerknal het heelal ontstond. We volgen de geschiedenis van ons kleine hoekje van de kosmos en bekijken de gevolgen die de vorming van ons zonnestelsel, de maan en de aardbol voor onze organen, cellen en genen hadden.