Jan van der Putten

CHINA, WERELDLEIDER?

Drie toekomstscenario’s

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2013 Jan van der Putten

© 2013 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Studio Pollmann

Typografie binnenwerk Yulia Knol

Foto omslag Masterfile

ISBN 978 90 468 1459 8

NUR 686

www.nieuwamsterdam.nl/vanderputten

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046814598

Inhoud

Inleiding

Deel 1 - Diagnose

1 Crisis

Inleiding

Wordt China de nieuwe supermacht? Zal China’s opmars naar de top tot staan worden gebracht? Of zal China ten onder gaan aan zijn eigen problemen? De belangrijkste vragen die over China kunnen worden gesteld, kan niemand nog beantwoorden. En toch wil iedereen nu al antwoorden hebben, want wat er met China gebeurt raakt de toekomst van ons allemaal. De glorieuze wedergeboorte van het Hemelse Rijk zal voor de hele wereld grote gevolgen hebben, en nog grotere als het instort. In het Westen hoor je vaak dat de opkomst van China niet te stuiten is. De Chinese verovering van de wereldhegemonie zou nog maar een kwestie van tijd zijn. Maar tegenover alle succesverhalen over China’s onstuitbare opmars staan immense binnenlandse problemen. Buiten China geeft men zich er nog veel te weinig rekenschap van dat de manier waarop deze problemen worden aangepakt, of juist níét worden aangepakt, grote gevolgen kan hebben voor de internationale rol die China gaat spelen. Ze kunnen zelfs zo onbeheersbaar worden dat China niet de wereldhegemonie, maar de chaos deelachtig zal worden, met mogelijk buitenlandse avonturen als bliksemafleider.

Waar gaat China heen? De kenners weten het ook niet, al doen ze vaak voorkomen van wel. De een beweert met grote stelligheid dat China de machtigste natie op aarde gaat worden, de ander met niet minder stelligheid dat er voor China zoals het nu is georganiseerd geen toekomst is, en een derde dat noch het een noch het ander gaat gebeuren. Laten we het gewoon onder ogen zien: de vraag waar China naartoe gaat is niet definitief te beantwoorden. Verder dan de op één na moeilijkste vraag kunnen we niet komen: waar kán China naartoe gaan? Voor de beantwoording van die vraag levert dit boek het belangrijkste materiaal en signaleert het de cruciale trends.

Bij de speurtocht naar de feiten die voor een boek als dit nodig zijn, moet je keer op keer formidabele obstakels zien te overwinnen. Chinese feiten liggen namelijk vaak diep verstopt en bovendien zijn ze lang niet altijd wat ze lijken. Wie met westerse normen en criteria de Chinese werkelijkheid te lijf gaat, zal óf zijn speurwerk vroeg of laat moeten staken óf tot heel verkeerde conclusies komen. Dat heeft alles te maken met de diepe culturele en politieke kloof tussen China en de westerse wereld. Een veelgehoorde klacht van westerlingen is dat ze de Chinezen niet begrijpen, en de Chinezen hen evenmin. ‘Chinezen? Ze zeggen ja maar ze denken nee; ze beweren het een maar bedoelen het ander; vandaag zeggen ze dit en morgen over hetzelfde iets heel anders, en overmorgen rustig weer het tegenovergestelde.’ Wordt in China dan niet rechtlijnig gedacht? We kunnen alleen constateren dat er vaak niet rechtlijnig wordt gesproken, dat Descartes geen Chinees was en dat westerlingen verrassend weinig weten van de Chinese manier van denken en de Chinese cultuur. Dat de geijkte vertaling van veel Chinese termen het begrip niet dekt, maakt het er niet gemakkelijker op: wenming heeft een andere connotatie dan ‘beschaving’, een shengren is niet hetzelfde als een filosoof, een junzi is iemand anders dan een gentleman. Als je aan hoogopgeleide Chinezen vraagt naar het waarom van zaken die voor ons onbegrijpelijk zijn, dan krijg je waarschijnlijk als antwoord: ‘Er is geen waarom. Dit is China.’ Een Chinees houdt zijn beweegredenen en bedoelingen vaak liever voor zich, want wie zich blootgeeft maakt zichzelf kwetsbaar. Daar komt bij dat oude confucianistische deugden als hoffelijkheid en het streven naar harmonie niet bevorderlijk zijn voor het bekend worden van onprettige feiten. Ook angst voor imagoschade kan fnuikend voor de feiten zijn. Nee zeggen is niet aardig en in strijd met de harmoniegedachte, en in veel gevallen kun je beter iets anders dan de waarheid zeggen om jezelf of de ander gezichtsverlies te besparen. Dat is heel menselijk, en het is vooral heel Chinees. Dat geldt ook voor de gewoonte om voor onaangename, verontrustende of vreemde mensen, gebeurtenissen of verschijnselen de kop in het zand te steken. Zo praten veel Chinezen nog steeds liever niet over homoseksualiteit, de Culturele Revolutie, geestesziektes, het bloedbad van Tiananmen, aids of de Grote Sprong Voorwaarts. En waarover je niet praat, dat bestaat ook niet.

Deze losse, cultureel bepaalde relatie tot de feiten wordt vluchtiger naarmate er grotere belangen in het geding zijn. Als het om politieke belangen gaat, lijken de woorden vaak een eigen leven te leiden, los van de feiten die ze verondersteld worden uit te drukken. Politici hebben ook in China de reputatie te liegen, maar dan wel systematisch. Ze worden haast per definitie niet geloofd. De officiële media, die tot de opkomst van de sociale media het monopolie op het nieuws hadden, zijn jarenlang instrumenten van pure propaganda geweest, en nog altijd stellen ze de belangen van de partij boven de waarheid. Mao’s rechterhand Zhou Enlai liet zich een keer ontvallen dat in de Chinese kranten niet staat wat er gebeurd is, ‘maar datgene waarvan wij zouden willen dat het gebeurde’. Tegenwoordig mogen de media aan vrije nieuwsgaring doen, maar dan wel binnen bepaalde grenzen. Zodra het gaat om thema’s die de communistische partij gevoelig acht, en dat zijn er vele, krijgen ze instructies over wat er wel en vooral niet gezegd mag worden, of ze worden verplicht allemaal de versie van het officiële persbureau Xinhua over te nemen.

Nog altijd is er volledige radiostilte over zaken die de partij niet geschikt acht voor gewone stervelingen. Zo mochten de Chinezen tot op het laatste moment officieel niet weten wat officieus al sinds vijf jaar bekend was: dat Xi Jinping de kroonprins was van Hu Jintao in diens drievoudige functie van partijleider, legerchef en president. Over de politieke en economische denkbeelden die de nieuwe leider van de tweede economische macht van de wereld eropna houdt, weten we nagenoeg niets. In september 2012 verdween Xi twee weken lang van het publieke toneel zonder dat de partij zich de moeite getroostte enige opheldering te geven. Toen hij weer opdook deed men opnieuw alsof er niets was gebeurd. Geen uitleg, zelfs geen toespeling, niets. Het informatievacuüm werd volop gevuld door een kakofonie van geruchten in de sociale media. Rugklachten? Een zwemblessure? Een operatie? Maar had men dat dan niet gewoon kunnen zeggen, desnoods met hier en daar wat bagatellisering? In 1993 werd de zes weken durende verdwijning van de toenmalige premier Li Peng verklaard met de mededeling dat hij herstellende was van een griepje, dat in werkelijkheid een zware hartaanval schijnt te zijn geweest. Aannemelijk is dat Xi Jinping last heeft gehad van een politieke ziekte. Het hardnekkigste gerucht: vanwege een overmaat aan problemen en wespennesten had Xi bedankt voor de eer om partijleider te worden, waarna het de grootste moeite had gekost om hem op die beslissing te laten terugkomen. Wanneer de officiële berichtgeving, áls die er al is, zo weinig betrouwbaar is, dan geloof je graag in geruchten, tot de meest absurde toe. Voeg hier de diepgewortelde hang naar bijgeloof aan toe en het kan geen toeval zijn dat bij het aftellen naar 21 december 2012, de dag waarop niet volgens de Maya-kalender maar volgens sommige idioten de wereld zou eindigen, vooral in China de gekte uitbrak. Zo zou de man die 23 schoolkinderen neerstak malende zijn geraakt door de geruchten over het naderen van de jongste dag.

Over de oorzaken van de spectaculaire val in 2012 van Bo Xilai, de ambitieuze politicus die op weg leek te zijn naar de hoogste top, kwam men pas met een officiële verklaring nadat er meer dan een half jaar lang, uiteraard volkomen achter de schermen, was gevochten over de vraag welke draai aan het megaschandaal moest worden gegeven en wat men met Bo aan moest. Die officiele verklaring was haast interessanter om wat ze verzweeg dan om wat ze zei. Deze obsessieve geheimhouding en manipulatie van de feiten wijzen niet op veel zelfvertrouwen bij de leiders. Ze wekken de indruk dat ze veel te verbergen hebben. Het wantrouwen van de burgers in hun bestuurders wordt er alleen maar groter door. Zo blijkt uit de reacties van het internetvolk op de ondergang van Bo Xilai dat de corruptie, het machtsmisbruik en de andere euveldaden waarvan hij beschuldigd werd niet gezien worden als een uitzondering, maar als de regel. Bo Xilai was de Lance Armstrong van China, maar dan in de discipline van corruptie en machtsmisbruik: het zichtbaar geworden tipje van een door en door verrot systeem.

Geschiedenis is in China geen wetenschap, maar een staatszaak. Het gaat er niet in de eerste plaats om het verleden zo nauwkeurig mogelijk te achterhalen, maar om de gebeurtenissen uit het verleden dienstbaar te maken aan de politieke behoeften van het heden. Dat was in de keizertijd al zo, en zo is het nog steeds. De communistische partij hecht sterk aan de geschiedenis, voor zover die haar uitkomt. Onwelkome of delicate gebeurtenissen, zelfs hele historische periodes, laat men uit de geschiedenisboeken verdwijnen. In ongenade gevallen figuren worden op foto’s weggeretoucheerd, hun dossiers uit de archieven gelicht, hun namen en daden uit het geheugen gewist. Bo Xilai was tot zijn val een van China’s meest besproken politici. Tegenwoordig is hij op het Chinese internet niet meer terug te vinden, behalve in de rol van aartsschurk. De bewierookte Liu Zhijun, oppermachtige vorst van het ‘onafhankelijke koninkrijk’ dat de Chinese spoorwegen waren, bleek 152 miljoen dollar te hebben verduisterd en een seksuele losbol te zijn – de vroegere IMF-baas Dominique Strauss-Kahn is er een beginneling bij. Na zijn val in 2011 werd zijn hele geschiedenis op internet gedeletet. Officieel bestaat Liu Zhijun niet meer, en zijn corrupte koninkrijk evenmin, want dat werd in 2013 ontmanteld. Tegen deze achtergrond hebben China’s voortdurende verwijten aan het adres van Japan dat het nog altijd niet zijn verschrikkelijke oorlogsverleden serieus onder ogen heeft gezien, veel weg van de pot die de ketel zijn zwartheid verwijt.

China is, misschien op Noord-Korea na, het land met de meeste staatsgeheimen ter wereld. De defensiebegroting, het aantal executies, elk besluitvormingsproces, de kosten van de bouw van de digitale Chinese Muur die ongewenst internetmateriaal buiten moet houden, zelfs de accountantsverslagen van de staatsbedrijven: allemaal staatsgeheim. Zo weigerden in 2012 Chinese accountantsfirma’s, waaronder de Chinese filialen van de vier grote westerse auditkantoren, aan de Amerikaanse Securities and Exchange Commission informatie te geven over de Chinese bedrijven die op Wall Street stonden genoteerd, waarna de SEC de beursnotering van het ene Chinese bedrijf na het andere ongedaan maakte. Wat er onder de categorie staatsgeheim valt is zelf ook staatsgeheim. Alles wat niet gepubliceerd is door een officieel medium van de staat of de partij kan als zodanig worden aangemerkt. Bijvoorbeeld de gezondheidstoestand, het privéleven en het vermogen van de leiders, hun onderlinge conflicten, de besprekingen op het partijcongres, de namen van de kandidaten voor de hoogste posten, gegevens over de bodemverontreiniging, zelfs het feit dat voor veel gebouwen die bij de rampzalige aardbeving van 2008 waren ingestort inferieure bouwmaterialen waren gebruikt. Wie zo’n ‘staatsgeheim’ onthult kan voor jaren de gevangenis ingaan.

Nee, het is in China niet makkelijk achter de waarheid te komen. Statistieken zijn dikwijls vervalst, en de echte cijfers zijn geheim of onbekend. Voorlichters weigeren voor te lichten over vrijwel alles wat de routine overstijgt. Er is een algemene koudwatervrees om de waarheid te spreken uit angst dat deze of gene autoriteit vindt dat de waarheid te gevoelig is om gekend te mogen worden. En dan zijn er altijd nog de censuur en de zelfcensuur. Notoir zijn de instructies van de Centrale Propaganda Afdeling en andere censuurdiensten – door journalisten en bloggers vaak orwelliaans aangeduid als het ‘ministerie van Waarheid’ – over de thema’s die de media niet mogen behandelen en over de manier waarop ze andere thema’s moeten aanpakken. Volgens de organisatie Reporters Without Borders waren er in 2013 slechts vijf landen met nog minder persvrijheid dan China: Eritrea, Noord-Korea, Turkmenistan, Syrië en Iran. Begin 2013 zaten er 30 Chinese journalisten en 69 netizens in gevangenissen of strafkampen.

Door de opkomst van de sociale media is het een stuk lastiger geworden ongemakkelijke waarheden verborgen te houden. Eind 2012 had Sina Weibo (letterlijk: New-Wave Microblog), een Twitter-achtig sociaal medium dat in 2009 werd opgericht, 503 miljoen geregistreerde gebruikers. Het aantal actieve gebruikers is, net als bij Twitter, een stuk kleiner, maar die plaatsen wel dagelijks honderd miljoen berichten. De in 2011 gelanceerde smartphone-dienst WeChat begon Sina Weibo al snel concurrentie aan te doen als nationaal discussieplatform, met begin 2013 niet minder dan 300 miljoen gebruikers. Veel berichten bevatten scherpe kritiek op de handel en wandel van partijfunctionarissen en andere mandarijnen. Elk internetbedrijf is zelf verantwoordelijk voor de inhoud. Daarom hebben ze censoren op de loonlijst staan die het bedrijf moeten behoeden voor strafmaatregelen door de overheid.

In een sfeer van ondoorzichtigheid, geruchten, gemanipuleer, valse voorlichting, propaganda en censuur is het heel moeilijk de stand van het land te kennen. Maar het is veel erger geweest. De eerste generaties buitenlandse China-watchers waren niet beter af dan hun collega’s in Moskou in de Sovjettijd. Vooral als gevolg van de sterk toegenomen internationale belangstelling voor China is het aantal watchers exponentieel toegenomen. Vroeger waren dat een handjevol wetenschappelijk onderzoekers, journalisten en diplomaten. Daar zijn hele cohorten bijgekomen: analisten van bedrijven, financiële instellingen, geheime diensten, denktanks en ngo’s, politieke bloggers, consultants, waarnemers en experts in alle soorten en maten. Met z’n allen scheiden die ontmoedigende hoeveelheden analyses, rapporten, commentaren, berichten, tweets, artikelen en boeken af, in een tempo dat geen mens meer kan bijhouden. Maar ook nu kunnen de China-watchers ouderwets met hun handen in het haar zitten, en dan komen ze niet verder dan een beetje in het wilde weg speculeren. Wij vinden het absurd dat een land dat zo luid aan de door het Westen gevestigde wereldorde rammelt zo weinig opening van zaken geeft. We willen immers graag weten hoe de wereld eruit gaat zien als China’s opmars aanhoudt of juist wordt afgeremd, en vooral of dat goed of slecht voor ons is. Te midden van een opeenstapeling van onzekerheden krijgen we van analisten en commentatoren de meest tegenstrijdige verhalen voorgeschoteld. Wensdenken, vooral beoefend door de China bashers en de gelovigen in een toekomstige wereldharmonie, vertroebelt het zicht nog verder. Hoe kunnen we wijs worden uit deze onthutsende rijstebrijberg van meningen over de belangrijkste mondiale verschuiving sinds de Amerikanen de wereldhegemonie overnamen?

Dit boek pretendeert niet de Chinese toekomst te voorspellen, laat staan die van wereld, want politieke waarzeggers en kwakzalvers zijn er al genoeg, en toekomstvoorspellingen over China zijn tot nu toe zelden uitgekomen. De nationale ontwikkelingen hangen af van de politieke en economische koers die China zal inslaan na de laatste tienjaarlijkse wisseling van de wacht aan de top van de communistische partij (november 2012) en de staat (maart 2013). De internationale ontwikkelingen rond China zijn voor een groot deel afhankelijk van de binnenlandse gebeurtenissen. Daarom begint dit boek met een diagnose van de belangrijkste binnenlandse problemen. Het eerste hoofdstuk geeft een overzicht van de cruciale kwesties, die uitgewerkt worden in hoofdstukken over de politiek en de economie. Vervolgens komen drie thema’s aan de orde die bepalend zijn voor China’s internationale optreden: het militaire beleid, het nationalisme en de rivaliteit met de Verenigde Staten. Op basis van al deze feiten en ontwikkelingen worden in het tweede deel van het boek drie scenario’s besproken. Elk daarvan bestaat uit twee delen: eerst de mogelijke binnenlandse ontwikkelingen, dan het internationale scenario dat daar het meest bij past:

• China pakt zijn problemen bij de wortel aan en volgt de Verenigde Staten op als wereldleider.

• China weet zijn problemen slechts gedeeltelijk te beheersen en zal de wereldmacht met andere landen moeten delen, maar het zal in Oost- en Zuidoost-Azië wel de onbetwiste regionale grootmacht worden.

• China slaagt er niet in zijn problemen de baas te worden en gaat een toekomst tegemoet die kan variëren van voortmodderen tot chaos en ontbinding.

Elk van deze scenario’s wordt met sterke argumenten plausibel gemaakt. Sommige ontwikkelingen kunnen in de werkelijkheid sterker of zwakker uitvallen of door andere worden achterhaald, en het is ook niet gezegd dat het ‘winnende’ scenario alle geschetste elementen zal omvatten. Maar in elk geval komt er door deze werkwijze een globaal beeld tevoorschijn van de drie grote mogelijkheden. De contradicties daartussen zijn tekenend voor de onzekere overgangssituatie van nu. Opgekomen uit het niets van Mao’s chaos, solliciteert het huidige China na ruim dertig jaar geforceerde economische groei naar een leidende positie in de wereld, terwijl het nog altijd is opgezadeld met een overjarig politiek systeem en in veel opzichten nog een ontwikkelingsland is. Uitgerekend op dit overgangsmoment heeft de oude groeistrategie haar grenzen bereikt. Doorgaan op de oude voet zou de kwalen slechts erger maken en zou uitlopen op een recessie met onvoorzienbare sociale en politieke gevolgen. Het dictatoriale politieke systeem is niet meer in staat om de door welvaart en internet ontwaakte burgers onder de duim te houden, en voor een nieuw groeimodel is het kennelijk ongeschikt. Alles schreeuwt om hervorming. Zelfs Qiushi, het belangrijkste politiek-theoretische blad van de partij, heeft opgeroepen tot ‘herstructurering van het politieke systeem’. Maar de gevestigde belangen verzetten zich krachtig. De communistische partij en haar 83 miljoen leden zullen weinig zin hebben in hervormingen die hun eigen macht en privileges ondergraven. Een aanval op het establishment is een aanval op het systeem zelf, dat daarom volgens sommigen niet meer te hervormen is. Maar het alternatief, voortmodderen, is al helemaal geen optie, omdat dat de beste garantie is voor de ondergang van het hele systeem. Zal de partij erin slagen om, in haar eigen belang en dat van de rest van de wereld, radicaal van koers te wijzigen? Al eerder is ze daartoe in staat gebleken. Net als in 1978 is China opnieuw op een cruciaal punt beland. Maar toen ging het om een economische ommezwaai, en nu gaat het om iets veel groters dan een nieuw economisch beleid: een politieke revolutie.

Als Chinezen al moeilijk te doorgronden zijn, dan geldt dat in nog sterkere mate voor Chinese leiders. Hun beweegredenen en bedoelingen moeten vaak ook voor hun eigen landgenoten duister zijn. Maar ook de leiders zijn afhankelijk van nationale en internationale ontwikkelingen die ze niet of maar gedeeltelijk kunnen beinvloeden. Van de drie belangrijkste scenario’s die in dit boek worden geanalyseerd komt er zeker één niet overeen met de intenties van de huidige en toekomstige leiders. Een van de drie scenario’s zal, ondergeschikte varianten en subvarianten buiten beschouwing gelaten, waarschijnlijk werkelijkheid worden. De gewaarschuwde lezer telt voor drie.

Deel 1

Diagnose

1

Crisis

Crisis?

China is in crisis. China in crisis? Een land dat zich in dertig jaar tijd van een achterlijke agrarische samenleving opwerkte tot het grootste industrie- en handelsland ter wereld, een begrotingstekort heeft van slechts 2 procent en nog altijd groeicijfers kent om van te watertanden, zo’n land kan toch niet in crisis zijn? Hoe kan er gevaar dreigen voor de aanjager van de wereldeconomie? China laat tot in de verste uithoeken van de wereld zijn aanwezigheid voelen: het bepaalt steeds meer de mondiale voedsel- en grondstofprijzen, is de grootste ontvanger van buitenlandse investeringen en zal zelf vóór het einde van het huidige decennium waarschijnlijk meer investeren in het buitenland dan welk land ook. Tegen die tijd is het vermoedelijk ook ’s werelds grootste economie. Het is al de grootste auto-, computer- en telecommarkt van de wereld, de grootste consument van energie, de grootste grondstoffenimporteur en het heeft het grootste e-commercebedrijf. ‘China’ is haast een synoniem geworden voor ‘de grootste dit’, ‘de snelst groeiende dat’, ‘wereldmarktleider zus’, ‘topproducent zo’. En toch is de onzekerheid over China’s toekomst een stuk groter dan de nieuwsstroom over de Chinese opmars op alle fronten doet vermoeden.

Dat China sinds de economische ommezwaai na de dood van Mao Zedong een weergaloze vooruitgang heeft beleefd, dat weten we allemaal. Nog nooit in de wereldgeschiedenis heeft zo’n groot land met zo veel mensen in zo korte tijd zo’n grondige metamorfose beleefd als de Volksrepubliek China. De cijfers over die supersnelle inhaalslag blijven adembenemend. Na de diep traumatische Mao-jaren heeft China in een paar decennia ontwikkelingen doorgemaakt waar het Westen een paar honderd jaar over heeft gedaan. Het is goed om ons die ongehoorde vooruitgang steeds voor ogen te houden. Dan zal niemand er zich meer over verbazen dat dergelijke ingrijpende veranderingen, in een dergelijk tempo en op een dergelijke schaal, bepaald niet vlekkeloos zijn verlopen. Soms zijn ze ondoordacht geweest en vaak hebben ze onvermoede bijeffecten gehad. Daarom toch maar een greep uit de talloos vele cijfers die de inhaalslag illustreert die China levert zowel tegen zichzelf als tegen de rijke landen.

In een halve eeuw is de levensverwachting met veertig jaar gestegen tot 74,5 jaar in 2010. Het analfabetisme is letterlijk gedecimeerd: van 80 procent in 1949 tot nog geen 8 procent nu. Tussen 2002 en 2013 is het percentage stadsbewoners gestegen van 38 tot 53. In diezelfde periode is het inkomen per hoofd van de bevolking gegroeid van 1135 tot 6000 dollar; tegen 2020 bereikt het mogelijk 12.000 dollar. De economie van 2013 is honderd keer groter dan die van dertig jaar eerder. In 2006 waren de Verenigde Staten de grootste handelspartner van 127 landen en China slechts van 70. Vijf jaar later waren de verhoudingen omgekeerd: 76-124. Onder die 124 waren reuzen als Brazilië, Zuid-Afrika en Australië. In 2000 reden in het immense China, dat zich toen nog voornamelijk per fiets voortbewoog, niet meer dan 4 miljoen particuliere auto’s rond. Twaalf jaar later waren het er bijna honderd miljoen, die in de grote steden elkaar het rijden onmogelijk maken. Intussen was China niet alleen de grootste markt maar ook de grootste producent van auto’s geworden. Het vliegveld van Peking, dat op de lijst van de drukste vliegvelden van de wereld in 2001 op de 34e plaats stond, neemt eind 2013 plaats 1 over van Atlanta. Vanaf nu tot 2032 wordt in China gemiddeld elke 33 uur een nieuw vliegtuig in gebruik genomen.

Nog een paar van die megacijfers. Lengte van hogesnelheidslijnen: 0 kilometer in 1997, 18.000 in 2014, meer dan in welk ander land ook. Mobieltjes: ruim 1,1 miljard begin 2013. Internetgebruikers: 564 miljoen begin 2013, dat was 25 keer zo veel als twaalf jaar eerder, en in 2015 zijn het er naar verwachting 800 miljoen. Aantal afgestudeerden: in tien jaar verviervoudigd tot 8 miljoen in 2012. Enzovoorts. Neem een willekeurige indicator en je ziet vrijwel altijd een explosieve groei en niet zelden een wereldrecord. Veel mensen zijn van die cijfers zo onder de indruk, dat ze ervan overtuigd zijn dat China voor onbepaalde tijd verder zal voortdenderen en op alle gebieden de rest van de wereld ver achter zich zal laten. Hun beeld is even eenzijdig als dat van degenen die van China alleen maar de kwade kanten willen zien.

Ook op het internationale toneel laat China zich allesbehalve onbetuigd. Waarschijnlijk heeft een land nooit eerder zo snel zijn onbeduidende bijrolletje op het wereldtoneel verwisseld voor een hoofdrol, compleet met de expansiedrang die een grote economie en opkomende wereldmacht eigen is. Het enige historische fenomeen dat daarmee vergelijkbaar is, is de opkomst van Duitsland na zijn eenwording in 1871, die uiteindelijk leidde tot de Eerste Wereldoorlog. Sommige fatalisten zien ook de opkomst van China eindigen in een wereldbrand. China zet zijn aanspraken op eilanden in de Oost-Chinese Zee en de Zuid-Chinese Zee (waar een derde van het scheepvaartverkeer van de wereld doorheen gaat) ook militair steeds meer kracht bij en riskeert daardoor gewapende conflicten met Japan, de Filippijnen, Vietnam en hun militaire patroon/bondgenoot, de Verenigde Staten. Het Chinese verlangen om de West-Pacific te domineren is door Washington beantwoord met een verschuiving van de militaire aandacht naar dat gebied. China is al begonnen de ruimte die daardoor in het Midden-Oosten vrijkomt op te vullen. Behalve Taiwan komen als vijanden vooral in aanmerking Japan, India en de Verenigde Staten zelf. China is ook zijn invloed aan het uitbreiden in Zuidoost-Azië en Midden-Azië, het versterkt zijn aanwezigheid in Afrika, Latijns-Amerika, Oceanië en de Indische Oceaan, het heeft zijn oog laten vallen op de grondstoffen van Groenland en het Noordpoolgebied. Kortom, waar is China niet? Een crisis in een mogendheid die de wereld economisch, diplomatiek en militair meer en meer haar spierballen laat zien, dat is toch onmogelijk?

Welvaartskloof

In de centra van China’s adembenemende glittermetropolen lijkt er inderdaad van crisis geen sprake. Alles straalt luxe en comfort uit, nergens anders op de wereld zie je zo’n grote concentratie van Audi’s en Cadillacs, nergens wordt zo veel rijkdom zo schaamteloos tentoongespreid. Maar lang niet alles is glitter. Armoedzaaiers graaien in de publieke vuilnisbakken, bedelkinderen klampen voorbijgangers aan, bouwvakkers uit het binnenland huizen in containers of schuurtjes aan de voet van de wolkenkrabbers die ze bezig zijn te bouwen. Ga naar de woonkazernes in de buitenwijken of naar het platteland en je ziet vaak pure armoede. Van de over-grote meerderheid van de 1,35 miljard Chinezen valt het economisch wonder niet af te lezen. Door China, vroeger het land van de communistische gelijkheid, loopt tegenwoordig immers een van de breedste welvaartskloven ter wereld. Dat is een bron van veel sociale onrust: minstens elke drie minuten vindt ergens in China een ‘massa-incident’ – officieel eufemisme voor een volksprotest van minstens honderd mensen – plaats. Sinds 2012 brengen milieurampen, of de angst daarvoor, de meeste protesten teweeg. Vóór die tijd waren protesten vooral gericht tegen landjepik door de plaatselijke autoriteiten, waardoor 40 à 50 miljoen boeren hun land hebben verloren. Bijna de helft van alle dorpen heeft met die praktijk kennisgemaakt. Lokale overheden halen het leeuwendeel van hun inkomsten uit de verkoop van in beslag genomen grond aan projectontwikkelaars, vaak staatsbedrijven met een corebusiness die niets met vastgoed te maken heeft. De schadeloosstelling voor de boeren is gemiddeld 2,5 procent van het bedrag dat de partijbazen zelf opstrijken. In veel gevallen krijgen de boeren helemaal niets. Dat mag niet van de centrale overheid, maar op papier mag er zo veel niet. De vaak gewelddadige onteigeningen verdrijven jaarlijks 3 à 4 miljoen boeren van het land waarvan ze in theorie collectief eigenaar zijn – een overblijfsel uit maoïstische tijden. Voor de landhonger van de plaatselijke machthebbers is niets of niemand veilig, zelfs de voorouders niet. Een partijleider in de provincie Henan, die naar grond zocht voor bouwondernemers, begon in 2012 een campagne om graven te ruimen. Dat moest gebeuren, zo zei hij, vanwege een nijpend gebrek aan landbouwgrond. In de oude stad Zhoukou werden meer dan twee miljoen graven geruimd. De verontwaardiging was groot. Begin 2013 had de bevolking zelf alweer een miljoen graven hersteld. De campagne moest worden opgeschort.

Deze roof leidt tot woede-uitbarstingen, die nu eens met geweld worden onderdrukt – vooral als de burgerjournalistiek op internet er weinig aandacht aan heeft gegeven – dan weer in der minne worden geschikt. Nergens gingen de protesten zo ver als in het dorp Wukan in de zuidelijke provincie Guangdong. Daar verjoegen boze boeren eind 2011 de corrupte plaatselijke partijbazen en namen zelf de macht in handen. Twee weken heeft het ministaatje Wukan bestaan. De oplossing, vrije verkiezingen voor eigen lokale leiders, wekte veel hoop en werd gezien als een democratisch model voor heel China. Maar, verkiezingen of geen verkiezingen, de partij bleef aan de macht. De landroof in Wukan is niet ongedaan gemaakt. De hoop wel. In februari 2013 kwam Shangpu, een ander dorp in Guangdong, in opstand om dezelfde reden als Wukan. Opnieuw beloftes, en na achttien dagen van hoop volop de knoet.

Begin 2013 maakte de regering voor het eerst sinds twaalf jaar weer de Gini-coëfficiënt bekend. Dat cijfer meet de mate van inkomensongelijkheid, waarbij 0 volmaakte gelijkheid en 1 volmaakte ongelijkheid aangeeft. Boven 0,4 dienen regeringen zich zorgen te gaan maken over uitbarstingen van onrust. Deng Xiaoping, de architect van de Chinese economische revolutie, had het zelf gezegd: sommige mensen zullen eerder rijk worden dan andere. Dat is inderdaad uitstekend gelukt. De coëfficiënt in 2012 was officieel 0,474, een fractie minder dan het jaar ervoor en vrijwel gelijk aan het Amerikaanse cijfer. Volgens een officiële schatting verdient de rijkste 10 procent van de bevolking 23 keer zo veel als de armste 10 procent. Deze relatief brede welvaartskloof in een land dat officieel nog altijd het communistische gelijkheidsideaal nastreeft, onderstreept volgens de regering de noodzaak om de hervormingen voor een betere inkomensverdeling te versnellen. Kort voordat de officiële Gini-coëfficiënt bekend werd, was een universiteit in Chengdu tot een veel alarmerender cijfer gekomen: 0,61 in 2010, dicht in de buurt van de 0,63 die Zuid-Afrika tot wereldrecordhouder ongelijkheid maakt. Zelfs als de officiële statistieken niet vervalst zijn, dan nog geven ze geen totaalbeeld, want de grootste inkomstenbronnen van de rijken zijn niet inbegrepen. Als we de zwarte en grijze inkomsten uit smeergelden, onderhandse deals en andere dubieuze praktijken meerekenen, komt er bij de bovenlaag niet 23 keer maar zo’n 65 keer meer binnen dan bij de onderlaag. De 10  procent rijken is goed voor bijna 60  procent van het inkomen. Volgens de econoom Wang Xiaolu houden de rijken het astronomische bedrag van 2340 miljard dollar aan grijs en zwart inkomen achter. Dat is bijna een vijfde van China’s bruto binnenlands product.

De belangrijkste sociale verschillen zijn die tussen de stedelingen en de boerenbevolking en tussen de stedelingen onderling. Een paar voorbeelden van die contrasten. In 2012 telde China 317 dollarmiljardairs (volgens een andere telling 213, twee meer dan de Verenigde Staten), rond de 8000 multimiljonairs, 2,7 miljoen miljonairs en 170 miljoen boeren met een inkomen van minder dan 1,25 dollar per dag, van wie 128 miljoen minder dan 1 dollar. Apple’s iPhone en iPad zijn machtige statussymbolen en effectieve relatiegeschenken, maar elf van Apple’s Chinese aanleveringsbedrijven maakten in 2012 nog gebruik van kinderarbeid. Vaak worden scholieren ingezet om bestellingen op tijd te kunnen leveren, waarvoor schooldirecties van fabrieken een bonus krijgen. Eind 2012 had 72 procent van de inwoners van Peking toegang tot internet, tegenover nog geen 30  procent van de bevolking van de provincie Jiangxi. De kinderen van de rijken rijden rond in Ferrari’s, die van de armen worden vervoerd in volgepropte, vaak levensgevaarlijke schoolbusjes. De vloer van een exclusieve club in de stad Kunming is geplaveid met 300 kilo goudstaven, terwijl daklozen soms weigeren naar de officiële opvangcentra te gaan om niet vernederd en mishandeld te worden. In de steden zitten sommige kinderen op kleuterscholen die tweeduizend dollar per maand kosten, voor de meeste plattelandsbewoners zijn de paar erkende scholen onbetaalbaar. Hun kinderen komen terecht op onveilige, illegale, uitpuilende schooltjes met veel te weinig leerkrachten. Mensen met geld kijken neer op mensen die het niet hebben, want iemands status wordt bepaald door de dikte van zijn portemonnee. China is sinds 2012 de grootste markt van de wereld voor luxeartikelen. De nouveaux riches gedragen zich in de regel als stereotiepe parvenu’s. De meesten laten het ostentatief breed hangen. Er zullen maar weinig rijken zijn met het arbeidsethos van de miljonair Yu Youzhen uit Wuhan, een vroegere boerin die rijk werd als huisjesmelker. Ze wil niet dat zijzelf en haar kinderen vergeten wat hard werken is. Ze staat nog elke ochtend om drie uur op om dan zes uur lang de straat te vegen, waarmee ze 170 euro per maand verdient.

Het verontrustende van deze sociale kloof zit hem vooral in de voortzetting en verbreding ervan in de toekomst. Terwijl de rijken steeds rijker worden hebben de armen steeds minder kans om zich op te werken. Er zijn al vergelijkingen getrokken met de sociale immobiliteit van het Indiase kastensysteem en met China’s eigen feodale periode. Toen konden in de maatschappelijke onderlaag alleen de weinigen die slaagden voor de keizerlijke examens ontsnappen aan het lot van een miserabel leven. Online doet een sarcastische grap de ronde. Waarom zijn de Amerikaanse schoolbussen zo veilig? Omdat in een van die bussen misschien de toekomstige president van de Verenigde Staten zit. En waarom zijn de Chinese schoolbussen zo onvoorstelbaar krakkemikkig? Omdat de kans nul is dat je in zo’n bus een toekomstige leider van China aantreft, want die wordt door de chauffeur van pa naar zijn privéschool gereden. Ouders van nu die voor een dubbeltje zijn geboren, raken hun motivatie en hoop kwijt wanneer ze beseffen dat ook hun kinderen nooit een kwartje zullen worden. Het geloof in de belofte van de communistische partij dat ze een beter leven zullen krijgen heeft al flinke deuken opgelopen. En de stap van ontgoocheling naar protest is maar klein, dat heeft de partij onderhand wel gemerkt.

De welvaartskloof is een van de ernstigste bijverschijnselen van het groeimodel dat in 1978 werd ingevoerd door Deng Xiaoping. Dat dit model inmiddels zijn houdbaarheidsdatum heeft bereikt, als het er al niet overheen is, is deels te wijten aan zijn te grote afhankelijkheid van de wereldconjunctuur. Als je alles zet op de export en je grootste afnemers – Europa, de Verenigde Staten, Japan – worden langdurig geplaagd door kolossale financiële problemen, dan heb je ook zelf een probleem. De economische problemen komen echter niet alleen van buitenaf. Ook binnen China stapelen ze zich op, zoals de uit de hand gelopen speculatie in onroerend goed, de veel te dominante rol van de staatsbedrijven die het particuliere bedrijfsleven dreigen te verstikken, de industriële overcapaciteit, de slechte schulden, de ontwrichtende rol van de ongereguleerde ‘schaduwbanken’ met hun woekerrentes en dubieuze financiële producten, de enorme gaten in het sociale vangnet waardoor honderden miljoenen mensen buiten het economische circuit blijven. Maar de crisis gaat veel dieper. Aan de ene kant zijn er tijdbomachtige bijverschijnselen zoals milieuverloedering, verstoring van het bevolkingsevenwicht, grootschalige discriminatie van de binnenlandse migranten en achterstelling van de armen – dus van het gros van de bevolking – op het gebied van gezondheidszorg en onderwijs. Aan de andere kant is het autoritaire politieke systeem zelf, met zijn intense corruptie en zijn dedain voor de rechtsstaat, in diepe crisis geraakt. Alleen moeilijke en moedige beslissingen kunnen dit systeem, dat geblokkeerd wordt door tot nu toe oppermachtige gevestigde belangen, weer vlot trekken.

Milieu

In december 1952 werd het openbare leven in Londen vier dagen lang gesmoord door een massieve smogdeken. Rond de 12.000 mensen kwamen bij de Great Smog om het leven. De belangrijkste oorzaak van deze slachting was de door vele miljoenen kachels uitgestoten kolendamp. Dankzij een grondige sanering gaat er tegenwoordig in Londen niemand meer dood aan milieuvervuiling. Zoals zo vaak moest er een ramp gebeuren voordat een ernstig probleem werd aangepakt. In China daarentegen stapelen de milieurampen zich op, maar worden er geen afdoende maatregelen genomen om ze te bestrijden. Het probleem wordt almaar groter. In 2007 becijferde de Wereldbank het aantal mensen dat voortijdig overlijdt als gevolg van milieuvervuiling op 750.000 per jaar, voornamelijk bejaarden en mensen met een zwakke gezondheid. Uit de gezaghebbende Global Burden of Disease Study blijkt dat in 2010 niet minder dan 1,2 miljoen Chinezen stierven aan de gevolgen van luchtverontreiniging. Zestien van de twintig meest vervuilde steden van de wereld liggen in China. Twee betwisten elkaar het wereldrecord: Linfen (4,5 miljoen inwoners) en Shijiazhuang (ruim 10 miljoen inwoners). In 2012 gingen alleen al in de steden Peking, Shanghai, Guangzhou en Xi’an 8572 mensen dood door langdurige blootstelling aan de venijnigste vervuilingspartikels, de fijnstof PM2,5 (particulate matter met een doorsnee van 2,5 micron of minder). Volgens een onderzoek in 500 Chinese steden voldoet de luchtkwaliteit in nog geen vijf steden aan de normen van de Wereldgezondheidsorganisatie.

De economische schade van de ecologische catastrofe – premature dood, hoge ziektekosten, vergiftiging van bodem, lucht en water, onbruikbare oogsten, dode vissen, noem maar op – is enorm. Volgens de Wereldbank kwam die schade in 2007 overeen met niet minder dan 5,8  procent van het bruto binnenlands product. De schade in 2011 is door een voormalige chef van het ministerie van Milieu geschat op 5 à 6 procent van het bbp. Dat zou betekenen dat de groei dat jaar in werkelijkheid minder dan de helft is geweest van de officiële 9,2 procent. De China-expert Minxin Pei raamt de jaarlijkse milieuschade zelfs op 8 procent van het bbp. Alleen al de kosten van ziekte en voortijdig overlijden als gevolg van de vergiftiging van lucht en water schatte de Wereldbank in 2009 op 100 miljard dollar. Wordt de vooruitgang niet te duur betaald?

Harmonie tussen natuur en mens (tian ren he yi) is een grondgedachte van het taoïsme, dat de mens ziet als een klein onderdeel van de kosmos. Het maoïsme heeft met die oude wijsheid grondig afgerekend. Mao liet midden in de steden fabrieken bouwen. Vaak waren dat ware gifbrakers, maar Mao zag ze als een teken van vooruitgang. Hij vond dat de natuur door de mens moest worden onderworpen, en die gedachte leeft onder de communistische leiders nog steeds. Wel hebben ze noodgedwongen Mao’s idee moeten opgeven dat vervuiling een kapitalistisch probleem was waar het socialisme geen last van had, maar ze voeren nog altijd megalomane projecten uit die van natuur en milieu weinig heel laten. Een typisch voorbeeld van die hubris is het gigantische zuid-noord-wateromleidingsproject, dat voorziet in de aanleg of verbreding van drie kanalen die water uit het Jangtse-bekken naar het droge noorden moeten brengen. Of neem het project in Lanzhou, waar 700 bergtoppen worden afgeplat om ruimte te maken voor de bouw van een satellietstad van 1 miljoen inwoners. Zonder veel studies vooraf worden stuwdammen gebouwd met onmetelijke stuwmeren die niet alleen miljoenen mensen van hun grond verjagen maar ook het ecologisch evenwicht grondig verstoren en zelfs aardbevingen kunnen veroorzaken. Zo is de aardbeving van 2008 in de provincie Sichuan, die 90.000 mensen de dood injoeg, waarschijnlijk veroorzaakt door de kolossale druk van een stuwmeer. In de rivier de Yarling Zangbo, die in India Brahmaputra heet, is een complex van elektriciteitscentrales gepland dat de omstreden Drieklovendam, nu nog de grootste stuwdam ter wereld, in de schaduw zal stellen. In 2004 deed premier Wen Jiabao iets wat geen enkele politicus voor en na hem gedaan heeft: na felle protesten van milieuactivisten bevroor hij de bouw van zestig nieuwe stuwdammen in drie rivieren. Daaronder waren dertien dammen in de bovenloop van de Nu (in Birma bekend als de Salween) in het zuidwesten. De Nu, China’s laatste nog ongetemde rivier, loopt door een Grand Canyon-achtig gebied. Begin 2013 werd besloten dat de stuwdammen er toch zullen komen. Ze zullen unieke ecosystemen, dier- en plantensoorten en inheemse culturen vernietigen en 60.000 mensen verplaatsen. Bovendien is het gebied gevoelig voor aardbevingen. De regering zegt dat ze vanwege de gigantische energiebehoeften geen keus heeft dan alle bronnen aanboren die er zijn.

De combinatie China en energie levert hallucinerende getallen op. In 2011 kwam 70 procent van de groei van het mondiale energieverbruik op het conto van China. Tussen 2012 en 2020 moet het geproduceerde vermogen met een kleine 500 gigawatt stijgen – ongeveer evenveel als de gezamenlijke energieproductie van India en Rusland – tot 1500 gigawatt. Waarschijnlijk al in 2013 wordt China, dat tot 1993 nog olie uitvoerde, de grootste olie-importeur van de wereld. Ook is de Volksrepubliek in recordtijd wereldmarktleider geworden op het gebied van zonne- en windenergie, al betrekt het de daarvoor noodzakelijke technologie uit de Verenigde Staten. Dankzij genereuze protectie en subsidies van de overheid zijn de Chinese windmolens en zonnepanelen spotgoedkoop geworden. Zo goedkoop, dat in de VS en Europa onderzoek is begonnen naar illegale subsidie- en dumpingpraktijken. In maart 2013 gebeurde iets heel zeldzaams in China: een bankroetaanvraag, en wel door Suntech, de grootste zonnepanelenproducent van de wereld. De bouw van nieuwe atoomcentrales, die was stopgezet na de ramp van 2011 in het Japanse Fukushima, is eind 2012 hervat. Begin 2013 waren er 29 in aanbouw. Weldra zal China op nucleair gebied wereldleider zijn. Maar verreweg de belangrijkste energiebronnen blijven de grootvervuilers olie en vooral steenkool, dat 70 procent van alle in China opgewekte energie levert. In 2011 werd in China bijna evenveel steenkool verbrand als in de rest van de wereld bij elkaar. Begin 2013 stond de bouw van 346 kolengestookte elektriciteitscentrales op het programma. Gemiddeld wordt er elke week één in gebruik genomen met een vermogen van 1 gigawatt. Er zijn grootse plannen om de alternatieve energiebronnen nog sneller te ontwikkelen dan nu al gebeurt. In 2020 moet 20 procent van alle energie groen zijn, en tegen 2035 moet het aandeel van steenkool in het totale energieverbruik zijn gedaald tot 59 procent. Toch zal dan ondanks die relatieve daling de consumptie van steenkool zijn verdubbeld omdat intussen de energiebehoefte explosief is gestegen.

Wie wil weten welke helse gevolgen de vervuiling kan hebben, zou eens een bezoek moeten brengen aan een ‘kankerdorp’ in de buurt van een chemische fabriek. Het bestaan van deze dorpen des doods is door de Chinese regering altijd ontkend, tot ze in februari 2013 toegaf dat er zo’n 200 van waren. In werkelijkheid waren het er toen al 459. Het kankerverwekkende gif zit niet alleen in de lucht, maar ook in het drinkwater, omdat chemisch afval vaak gedumpt wordt op het land en industrieel afvalwater doorgaans de grond in wordt gepompt. Je kunt ook te rade gaan bij de ouders van de honderdduizenden kinderen met een loodvergiftiging. Of vraag het na bij de boeren wier grond is verziekt door fabrieksafval, of bij vissers die hun kostwinning zijn kwijtgeraakt door massale vissterfte in vervuilde wateren. Veel boeren zijn gedwongen hun grond te bevloeien met industrieel afvalwater omdat er geen andere waterbron beschikbaar is. Chemische vergiftiging rukt op naar het binnenland. Het aantal kinderen met aangeboren afwijkingen, zowel fysieke als mentale, neemt snel toe, en in 10 procent van de gevallen komt dat door de vervuiling. Uit een onderzoek in 2007 bleek dat een tiende van de Chinese rijstoogst besmet was met cadmium. Dat werd ondersteund door het resultaat van een nationaal bodemonderzoek dat werd uitgevoerd van 2006 tot 2010: 10 procent van de landbouwgrond was besmet met zware metalen. En met die informatie moesten de boeren en consumenten het doen; kennelijk waren de overige onderzoeksresultaten zo beangstigend dat ze geheim bleven. Geen woord over de vergiftiging door pesticiden, overmatig gebruik van kunstmest of het afval van mijnen en fabrieken. Een advocaat die daar begin 2013 naar vroeg kreeg van het ministerie van Milieu een kort antwoord: staatsgeheim. Vroeger zou deze verachting van de meest elementaire transparantie-eisen gelaten zijn aanvaard. Nu was de blogosfeer te klein voor de protesten.

Grote delen van Noord- en West-China hebben een schreeuwend gebrek aan water, en precies in die toch al droge gebieden ligt de waterverslindende steenkoolindustrie. Van de 50.000 Chinese rivieren zijn er al 28.000 drooggevallen. Tegen 2030, wanneer de urbanisering haar hoogtepunt heeft bereikt en landbouw en veeteelt meer water nodig zullen hebben dan ooit, zal het watertekort een ongekende omvang hebben bereikt. De uitvoering van het zuid-noord-wateromleidingsproject stuit op tal van problemen, het heeft jaren vertraging opgelopen en de kosten lopen de spuigaten uit. Het alternatief, zoet water winnen uit zeewater, vreet energie, en die komt voornamelijk uit zwaar verontreinigende kolencentrales. 70 procent van de Chinese rivieren en meren is vervuild, waarvan 40 procent ernstig en 20 procent zo ernstig dat elk contact met het water schadelijk kan zijn. Voor een deel komt dat door lozingen van chemische fabrieken. Alleen al aan de Jangtse staan er zo’n tienduizend. Uit een onderzoek van de Renmin Universiteit in Peking blijkt dat van 1970 tot 2010 ongeveer 900 keer op grote schaal giftig afval uit chemische fabrieken is gelekt. Jaarlijks zijn er volgens een officiële opgave 1700 ongelukken waarbij water wordt vergiftigd. Zo lekte in de provincie Shanxi op de laatste dag van 2012 negen ton van het chemische gif aniline weg in de rivier de Zhuozhang. Het duurde vijf dagen voordat de autoriteiten de ruim één miljoen inwoners van de stroomafwaarts gelegen stad Handan hadden gewaarschuwd om de kraan dicht te houden. Vergiftigd water jaagt jaarlijks 60.000 mensen voortijdig de dood in. 300 miljoen plattelandbewoners hebben geen veilig drinkwater en de meeste stedelingen evenmin: 97 procent van de steden heeft vervuild grondwater, dat vaak is besmet met zware metalen die zich lastig laten wegfilteren. Excessief gebruik van kunstmest heeft rivieren en (stuw)meren vervuild. Begin 2013 onthulden twee in Peking wonende experts op het gebied van waterveiligheid dat ze al sinds twintig jaar geen druppel water uit de kraan drinken omdat ze weten wat voor gif erin zit. Algemene reactie: laat de overheid duidelijk vertellen wat voor stoffen er in ons water zitten. Reactie van Nestlé: een nog agressievere campagne om haar flessenwater in China aan de man te brengen.

Van al het broeikasgas, de grootste veroorzaker van de mondiale klimaatverandering, dat in 2011 de atmosfeer werd ingestoten kwam 28 procent voor rekening van recordhouder China. In de steden zijn verschillende milieumaatregelen genomen, zoals de verplaatsing van fabrieken, de gedeeltelijke overschakeling van steenkool op aardgas en voor elke personenauto een rijverbod op één werkdag in de week. Maar die kunnen niet op tegen de uitstoot van het snel uitdijende autopark (in 2012 kwamen er in China bijna 20 miljoen auto’s bij, een wereldrecord), de stofproductie van grote werken in uitvoering, fabrieksgassen en de kolendamp van miljoenen kachels. De stadslucht heeft vaak veel weg van een giftige bruingroene brij, die met het jaar dikker wordt. Vandaar dat in de grote steden in tien jaar tijd het aantal gevallen van longkanker met 60 procent is toegenomen. Op dagen dat de vervuiling de spuigaten uitloopt krijgen kinderen en bejaarden het dringende advies om thuis te blijven en wordt iedereen aangeraden zich zo min mogelijk te verplaatsen. Schoolkinderen krijgen smogvrij, de Chinese variant van ijsvrij. Begin 2013 werd Peking, een stad met 20,6 miljoen inwoners en 5,2 miljoen auto’s, herhaalde malen dagenlang gehuld in een gifsoep die de verontreinigingsmeters liet doorslaan, en in 33 andere miljoenensteden was het niet veel beter. De apparaten die de PM2,5-vervuiling meten gaan tot 500, een getal dat staat voor extreem slechte luchtkwaliteit (boven de 100 punten wordt beschouwd als ‘ongezond voor gevoelige groepen’ en een niveau boven de 400 als gevaarlijk voor iedereen). In Peking werd op 13 januari 2013 volgens officiële media, die geen enkel belang hebben bij overdrijven, het ‘airpocalyptische’ niveau van 993 bereikt, bijna veertig keer meer dan de limiet die de Wereldgezondheidsorganisatie acceptabel vindt. De Pekinese buitenlucht bevatte die dag twee keer zo veel fijnstof als de damp in Nederlandse cafés vóór het van kracht worden van het rookverbod. De smog was zo intens dat auto’s met elkaar in botsing kwamen, honderden vluchten werden afgelast en snelwegen werden afgesloten. Een fabrieksbrand werd pas na drie uur opgemerkt en kantoorpersoneel werkte met het gasmasker op. Deze gruwelijke vervuiling strekte zich eerst uit over een brede baan tot tweeduizend kilometer zuidwestwaarts, daarna over een gebied rond Peking dat ruim dertig keer zo groot was als Nederland. De Chinese Muur is vanuit de ruimte niet te zien, de Chinese luchtvervuiling wel.

De milieucatastrofe is het resultaat van ruim drie decennia anarchistische ontwikkeling, tomeloze urbanisering, uitdijende consumptie door een kleine minderheid van de bevolking en de opvatting dat alles ondergeschikt was aan de enige cijfers die telden: de groeicijfers. De regering kwam wel met wetten en projecten om het milieu te beschermen, maar hield zich niet aan haar eigen regels en dwong vaak ook de naleving niet af, want de partij staat boven de wet en de groei ging vóór. Zelfs simpele maatregelen zijn uitgebleven. Klein voorbeeld: al sinds 1999 wordt gepraat over een nationaal verbod op houten wegwerpeetstokjes. Plaatselijk zijn er wel verboden uitgevaardigd, maar landelijk nog steeds niet. Het gevolg is dat er jaarlijks 20 miljoen bomen worden omgehakt voor de vervaardiging van 80 miljard paar eetstokjes, genoeg om er 360 Tiananmenpleinen mee vol te leggen. Saneringspogingen hebben weinig zin als niet de oorzaak maar alleen de symptomen worden aangepakt. Zo is tussen 2005 en 2010 het kolossale bedrag van 112 miljard dollar uitgegeven aan de verbetering van de waterkwaliteit – die daarna snel weer even slecht werd als voor de ingreep. Veel schandalen worden toegedekt, soms letterlijk: immense vuilnisbergen waarover frisse groene netten zijn gespannen zoals die in de bouw worden gebruikt, of een door kaalslag weggevreten stuk grond dat bespoten is met een groen verfje. Het gebrek aan prioriteit voor het milieu blijkt ook uit de lage status van de regeringsinstantie die met de milieubescherming is belast. Pas in 2008 werd deze instantie gepromoveerd tot ministerie, maar vanaf dat moment waren de ambtenaren meer bezig met hun eigen carrière dan met het beschermen van het milieu. Grootvervuilers als de staatsoliebedrijven hebben nog altijd veel meer macht dan het ministerie van Milieu. Zo bepalen de olieraffinaderijen voornamelijk zelf hoeveel vuiligheid er in de brandstof mag zitten. In de ecologische oorlog roeren fraude en corruptie zich geducht: evaluatierapporten over milieurisico’s worden vervalst, milieucontroleurs laten zich omkopen. En zolang de lokale leiders worden afgerekend op hun bijdrage aan de groei van het bruto binnenlands product, zullen die niet graag investeren in het milieu, want dat levert minder groei en dus minder promotiekansen op.

Sanering van het levensbedreigend verloederde milieu zal biljoenen kosten, maar de gezondheidszorg nog veel meer als er niets gebeurt. De ecologische rampen hebben één positief effect gehad: een sterke bevordering van het milieubewustzijn. Dorpelingen in de provincie Zhejiang daagden de autoriteiten uit tot een zwempartij in sterk verontreinigde rivieren. Een ondernemer bood de chef van het plaatselijke milieubureau zelfs 200.000 yuan (ruim 24.000 euro) als hij erin zou slagen twintig minuten in een geheel door afval geblokkeerde rivier te zwemmen. Steeds meer gaan de mensen de straat op om te protesteren tegen de bouw van vervuilende fabrieken. Veel deelnemers aan deze not in my backyard-demonstraties behoren tot de middenklasse. Ze protesteren niet tegen het systeem zelf maar tegen de voor hen schadelijke bijwerkingen ervan. Vaak geeft de overheid toe aan de eisen, en sinds het smog-inferno van begin 2013 is ze op milieugebied een stuk opener geworden en heeft ze nieuwe saneringsmaatregelen aangekondigd. Maar toch. De opbouw van een duurzame economie kost veel geld en drukt het groeicijfer. Daarom kiezen de autoriteiten toch vaak voor de vervuilende weg en passen ze liever de milieuregels niet toe. De leiders weten ook dat het onmogelijk is dat alle Chinezen het westerse consumptiemodel met al zijn overdaad en verspilling overnemen, want daaraan zou de aarde kapotgaan. Ze hebben beloofd de toename van de CO₂-uitstoot enigszins te beteugelen. Maar tegelijk willen ze niet dat China, in veel opzichten nog een ontwikkelingsland, de prijs betaalt voor een milieuvervuiling waar de westerse landen al tientallen decennia veel meer aan hebben bijgedragen dan China in de laatste jaren. Bovendien is in de rijke landen de vervuiling per hoofd nog altijd veel groter dan in China. Kort door de bocht: eerst moet China rijk worden, en pas dan kan de grote schoonmaak goed beginnen – laten eerst de rijke landen maar hun verantwoordelijkheid nemen.

Inderdaad, het is niet China’s schuld dat zijn industriële ontwikkeling pas goed is begonnen op een moment dat de aarde al intens vervuild is. Maar de Chinese verontreiniging is nu al te omvangrijk en neemt te snel toe om anderen de zwartepiet toe te spelen en zelf geen verantwoordelijkheid te nemen. Intussen zitten nog honderden miljoenen Chinezen te wachten op hun eerste auto en hun eerste airco. Zolang ze die vroeg of laat kunnen aanschaffen zal het ze een zorg zijn dat daardoor de gezondheidsrisico’s in China en de rest van de wereld nog verder zullen toenemen. Elke procent economische groei in China belast het milieu proportioneel veel zwaarder dan in de westerse landen. Geen enkel land heeft zo’n grote ecologische voetafdruk als China, waar de consumptie tweeënhalf keer groter is dan het milieu aankan. Dat zou sanering extra urgent moeten maken, temeer omdat China’s explosieve groei-om-de-groei wereldwijde ecologische impact heeft. Chinese gifwolken bereiken Korea, Japan en de Amerikaanse westkust en nog verder. Her en der worden tropische regenwouden gekapt voor (illegale) export naar China. Delen van het Amazonewoud en de Argentijnse pampa’s zijn veranderd in bouwland voor de teelt van sojabonen bestemd voor Chinese varkens. Bedreigde diersoorten in Zuidoost-Azië, India en Afrika zijn niet veilig voor de onverzadigbare Chinese vraag naar ivoor, tijgerbotten, rinoceroshoorns, haaienvinnen, slangen, schildpadden en ongeveer alle andere exotische beesten. En alle lage landen van de wereld worden bedreigd door overstromingen omdat de zeespiegel blijft stijgen door toedoen van grote uitstoters van broeikasgassen zoals China. Ingrijpende maatregelen om het milieu te redden gelden als een belangrijke testcase van de hervormingsgezindheid van de nieuwe regering van Xi Jinping. Maar zoals gezegd kosten die veel geld, waardoor de economische groei vertraagt, en dat kan levensgevaarlijk worden voor het machtsmonopolie van de communistische partij. Wie hakt die gordiaanse knoop door?

Eenkindpolitiek

In de 27 jaar dat Mao China regeerde nam de bevolking toe met bijna 75 procent, terwijl het inkomen per hoofd mensonterend laag was. Na Mao werden alle kaarten gezet op snelle economische groei. Nu was de vruchtbaarheid al spectaculair gedaald van 5,8 kinderen per vrouw in 1970 naar 2,8 in 1979. Met een groeiende welvaart zou het aantal geboortes automatisch verder dalen, maar daarop wilde Deng Xiaoping niet wachten. Hij voerde de meest rigoureuze geboorteregeling in die de wereld ooit heeft gekend. In 1979, pal na het begin van China’s grote economische ommezwaai, werd bepaald dat ouders die geregistreerd stonden als stedeling niet meer dan één kind mochten hebben. Han-Chinese boeren mochten twee kinderen nemen als het eerste een meisje was, de etnische minderheden twee of meer en voor de Tibetanen golden zelfs geen beperkingen. Later mochten ook twee enig kinderen die met elkaar trouwden zelf twee kinderen krijgen. China telt in 2013 zo’n honderd miljoen gezinnen met maar één kind. Een vrouw krijgt gemiddeld 1,55 kind, tegen wereldwijd 2,47. Nergens is de onvruchtbaarheid zo groot als in Shanghai, met gemiddeld slechts 0,7 kind per vrouw.

De eenkindpolitiek heeft zichzelf al overleefd in de steden, waar de meeste gezinnen het het liefst bij één kind houden. En er zijn steeds meer mensen die helemaal geen kind willen of niet eens willen trouwen, want hun carrière gaat voor. Dit is een radicale breuk met de traditie, die het uitsterven van de familietak ziet als een zware belediging aan het adres van de voorouders. Ongetrouwde vrouwen van achter in de twintig gaan vaak nog door voor een oude vrijster die alle hoop op een man kan laten varen. Om van het gezeur van hun ouders af te zijn trouwen veel meisjes met een man van wie ze niet houden. Dankzij dat gezeur is een bloeiende niche ontstaan: singles kunnen online een ‘vriendje’ bestellen dat hen vergezelt op hun jaarlijkse nieuwjaarsbezoek aan het ouderlijk huis. Een kus kost vier euro, handje vasthouden is gratis. Tegenwoordig beginnen ook mannen die op hun dertigste nog vrijgezel zijn zielig te worden. Ook zij hebben veel last van die confucianistische pressie om te trouwen, of ze nu homo of hetero zijn. Vier op de vijf homoseksuele mannen zwichten en trouwen, een miniem percentage komt uit de kast. Onbemiddelde ouders proberen op huwelijksmarkten hun dochter of zoon aan de man of de vrouw te brengen, rijke vrijgezellen besteden de speurtocht naar een vrouw uit aan love hunting-kantoren. Het zieligst zijn mannen die als vrijgezel sterven. In sommige streken wordt nog altijd een oude traditie in ere gehouden om naast de vrijgezel het lijk van een pasgestorven vrouw te begraven, zodat de arme man in het hiernamaals verzorgd kan worden. Deze traditie houdt al sinds eeuwen de handel in vrouwenlijken in stand. Het lichaam wordt eerst stiekem opgegraven, verkocht aan de familie van de overleden man en dan tijdens een ‘trouwpartij’ herbegraven. Soms worden vrouwen zelfs gedood om als spookbruid te worden verkocht. Er zijn ook gevallen bekend van roterende lijken, die na verkoop en herbegrafenis opnieuw worden gestolen en verkocht.

Volgens de regering heeft het eenkindbeleid China 250 tot 400 miljoen inwoners en dus evenveel te voeden monden uitgespaard. Experts denken dat dat getal overdreven is. Moreel is dit beleid altijd zwaar omstreden geweest. In veel gevallen loopt het ronduit op criminaliteit uit, met als ergste uitwassen de moord op kinderen die net of nog net niet geboren zijn. De normale dwangwapenen zijn gedwongen sterilisatie, abortus en het inbrengen van een IUD. Tussen 1980 en 2009 zijn naar schatting 275 miljoen abortussen uitgevoerd op vrouwen zonder geboortevergunning. Nog altijd zijn het er jaarlijks zo’n 7 miljoen. Het ministerie van Volksgezondheid kwam in maart 2013 met cijfers over de periode 1971-2012 (die dus ook de laatste acht jaar vóór de invoering van de eenkindpolitiek omvat): 336 miljoen abortussen en 196 miljoen sterilisaties van zowel vrouwen als mannen. De blinde advocaat Chen Guangcheng begon zijn carrière als activist met een campagne tegen de gedwongen abortus of sterilisatie van 7000 vrouwen in de provincie Shandong. In juni 2012 brachten op internet gepubliceerde foto’s een nationale schokgolf teweeg: een mishandelde vrouw in een ziekenhuisbed naast een bloederige foetus van zeven maanden oud die even tevoren op bevel was geaborteerd. Zij en haar man hadden de keus gehad tussen boete en abortus. Voor de boete hadden ze niet genoeg geld. In februari 2013 volgde een nieuw schandaal: gezinsplanningsfunctionarissen eisten van een echtpaar een fortuin als boete voor het bestaan van hun derde kind. De ouders protesteerden. De functionarissen losten het probleem op door het kind, een jongetje van dertien maanden, te overrijden. Behalve met zware boetes kunnen overtreders van het eenkindbeleid worden gestraft met ontslag, inbeslagname van have en goed of verwoesting van hun woning. Rijken die, vaak ter onderstreping van hun status, een extra kind willen, betalen gewoon de boete.

Naast de afschrikkingsmiddelen worden er ook aanmoedigingstactieken ingezet, maar intussen is het eenkindbeleid zelf om diverse redenen steeds meer onder vuur komen te liggen. De stuitende excessen, die tegenwoordig dankzij weibo-berichten veel meer en veel sneller bekend worden dan vroeger, hebben grote online-verontwaardiging teweeggebracht. En hoe mondiger de mensen worden, des te minder ze de brute inmenging van de overheid in het meest intieme aspect van hun privéleven accepteren. Ook wordt het steeds duidelijker dat de eenkindpolitiek de samenleving heeft opgezadeld met een jonge generatie van door ouders en grootouders akelig verwende ‘kleine keizers’ tegen wie nooit nee is gezegd. Ze denken dat de wereld om hen draait, want zo zijn ze opgevoed. ‘Soldaten van de eenkindgeneratie zijn zwakkelingen zonder enige vechtmentaliteit,’ schreef in 2011 het orgaan van de Centrale Partijschool, die toen geleid werd door Xi Jinping. Een wetenschappelijk onderzoek dat begin 2013 is gepubliceerd, heeft bevestigd dat deze mensensoort slecht op het leven is voorbereid. Er zijn zelfs werkgevers die in hun personeelsadvertenties vermelden dat enig kinderen zich de moeite om te solliciteren kunnen besparen.

Nog onrustbarender is het mannenoverschot, een gevolg van een combinatie van de eenkindpolitiek en de traditionele voorkeur voor jongens. Tegenwoordig worden op elke 100 meisjes 120 jongens geboren, met in sommige gebieden uitschieters naar 150, zelfs 160 jongens per 100 meisjes. In 2011 was 51,9 procent van de totale bevolking van het mannelijk geslacht. Die kloof van 3,8 procent tussen het aantal mannen en vrouwen zal de komende jaren niet kleiner worden. Tientallen miljoenen meisjes zijn nooit geboren als gevolg van sekse-selectieve abortus, een moderne variant op het oude gebruik om meisjesbaby’s direct na hun geboorte te verdrinken of te vondeling te leggen. Voor arme boeren is een dochter immers van oudsher geen zegening. Ze kan niet zo goed op het land werken als een zoon, ze is nutteloos geworden zodra ze bij haar huwelijk het ouderlijk huis verlaat, ze kan de familienaam en het familiebedrijf niet voortzetten en de voorouders niet vereren, en als haar ouders ziek of oud worden zal zij niet voor hen zorgen. De economische redenen achter de voorkeur voor jongens zijn grotendeels weggevallen, maar de voorkeur zelf is gebleven. De voorkeursbehandeling ook: mannen hebben nog altijd veel meer carrièrekansen dan vrouwen en ze verdienen vaak meer in dezelfde baan. Meisjes die op het universitaire toelatingsexamen hoog hebben gescoord worden toch afgewezen ten behoeve van jongens die minder punten hebben gehaald. Dit discriminerend systeem is volgens het ministerie van Onderwijs bedoeld ‘om de belangen van de natie te beschermen’.

In 2013 telt China tussen de 40 en 50 miljoen onvrijwillige vrijgezellen die nooit een vrouw zullen krijgen. Vaak zijn het de armste jongens met de slechtste opleiding, dus degenen die het minst aantrekkelijk zijn voor de meisjes. Want dankzij de vrouwenschaarste is het niet meer de man maar de vrouw die een huwelijkspartner uitzoekt. Een man die geen auto en geen eigen appartement heeft komt voor een modern Chinees meisje niet in aanmerking. De bruidsschat die de familie van de bruidegom moet betalen is soms al zo kostbaar dat menig onbemiddeld echtpaar de wens om een zoon te krijgen is vergaan. De hoop om de liefde van een vrouw te verdienen spoort miljoenen vrijgezellen tot keihard werken aan. Niet minder dan 2 procentpunten van de jaarlijkse groei zou aan deze liefdesinspanningen te danken zijn. Veel boerenjongens trekken naar de steden om werk en een vrouw te zoeken. Het eerste lukt vaker dan het tweede. De treurige gevolgen van het mannenoverschot liggen nu al voor het oprapen. De criminaliteit is toegenomen, net als het hoerenbezoek en het aantal patiënten met hiv/aids en syfilis. Ook worden er steeds meer meisjes en vrouwen ontvoerd, zowel uit China als uit de omringende landen. De communistische partij is zich goed bewust van de destabiliserende gevolgen die het enorme mannenoverschot kan hebben. Ze spreekt er bezorgde woorden over uit maar ze doet er weinig aan.

De zwaarste tijdbommen die het eenkindbeleid in zich bergt kunnen sociale en economische ravages aanrichten. Doordat het aantal geboortes daalt en de gemiddelde leeftijd stijgt is de Chinese bevolking snel aan het vergrijzen. Het aantal bejaarden zal stijgen van ongeveer 200 miljoen in 2013 tot 360 miljoen in 2030, evenveel als het verwachte totale inwonertal van de VS voor dat jaar. En tien jaar later zullen het er 480 miljoen zijn. ‘Als dit zo doorgaat,’ zei de Chinese demograaf Gu Baochang, ‘zullen er geen belastingbetalers, geen arbeiders en geen bejaardenverzorgers meer zijn.’ Steeds minder jongeren zullen voor steeds meer ouderen moeten zorgen. Tussen 2013 en 2030 daalt de verhouding tussen werkenden en gepensioneerden van bijna 5 op 1 tot net iets meer dan 2 op 1. Daar is geen pensioenstelsel tegen bestand, laat staan in een land waar het gemiddeld inkomen nog altijd buitengewoon bescheiden is. China mag dan de op één na grootste economie van de wereld zijn, maar de gemiddelde Chinees is arm: gerekend per hoofd van de bevolking stond China’s bruto binnenlands product in 2011 op de 94e plaats op de wereldranglijst. De eenkindpolitiek heeft dus afgerekend met de stelling dat vergrijzing typisch een verschijnsel is van de rijke landen. In 2009 werd aan 325 miljoen boeren pensioen beloofd, maar dat is vaak ontoereikend, onbeduidend of zelfs afwezig, bijvoorbeeld wanneer het lokale bestuur uit geldnood of graaizucht het pensioenfonds heeft leeggeplunderd. Tegelijk komt de regering voor immense uitgaven te staan voor de ouderenzorg. De overheid wil de lasten zo veel mogelijk afwentelen op de kinderen. Die zijn tegenwoordig bij wet verplicht om voor hun ouders te zorgen. Per 1 juli 2013 kunnen ouders hun kinderen zelfs een proces aandoen als die hen niet vaak genoeg komen opzoeken. Vroeger was die confucianistische kinderplicht vanzelfsprekend, want toen werd het vangnet voor bejaarde ouders opgehouden door meerdere zoons. Tegenwoordig moet dat steeds meer gebeuren door één enkel kind, en die heeft er vaak het geld, de tijd en de aandacht niet voor en woont soms dagreizen van zijn ouders vandaan. Met dat vooruitzicht is het geboden te sparen voor de oude dag. Hoe meer er gespaard wordt, des te minder wordt er geconsumeerd. En hoe meer er gespaard wordt, des te lastiger wordt de hoognodige ombuiging van de economie naar een model dat meer op de binnenlandse dan op de buitenlandse vraag is georiënteerd en meer op consumptie dan op investeringen.

Het ironische is dat die economische ombuiging mede als gevolg van diezelfde eenkindpolitiek noodzakelijk is geworden. Wezenlijk voor het oude groeimodel is immers een continu aanbod van goedkope arbeidskrachten. Juist vanwege de vrijwel verwaarloosbare loonkosten kon China de werkplaats van de wereld worden. Heel lang is men er klakkeloos van uitgegaan dat het platteland een onuitputtelijk reservoir van goedkope arbeid was. Men nam aan dat de lonen in de bouw en in de fabrieken en werkplaatsen voor onbepaalde tijd laag zouden blijven, maar net hoog genoeg om massaal de semiwerkloze armoedzaaiers van het platteland aan te trekken. Die aanname is door de werkelijkheid gelogenstraft. Door de aanhoudende daling van het aantal geboorten is sinds 2010, zes jaar eerder dan nog maar kort tevoren was voorzien, de omvang van de werkende bevolking verminderd. De afname van de beroepsbevolking, de toenemende vergrijzing en dus de vermindering van het aantal werkenden ten opzichte van het aantal niet-werkenden markeren het einde van het ‘demografisch dividend’, dat in grote mate verantwoordelijk is voor China’s economische ‘wonder’. Ook het moment waarop de totale bevolking begint terug te lopen zal waarschijnlijk veel eerder worden bereikt dan tot voor kort was aangenomen, misschien zelfs al vóór 2020. Door het schaarsere aanbod van arbeidskrachten en acties van de werknemers gaan de lonen omhoog, wat weer past in de overheidspolitiek om de arbeiders meer te laten consumeren. In het kustgebied, dat economisch het meest ontwikkeld is, zijn tussen 2005 en 2011 de lonen gestegen met gemiddeld 20 procent per jaar. In 2013 steeg het minimumloon opnieuw. De nieuwe regering heeft zelfs een verhoging van gemiddeld 40  procent in het vooruitzicht gesteld. Dankzij de toenemende productiviteit en de vaak flinterdunne winstmarges in de exportindustrie met haar moordende concurrentie, zijn die loonsverhogingen niet navenant doorberekend naar de klanten, maar de tijd is voorbij dat made in China hetzelfde betekende als afbraakprijzen.

In een essay van drie Chinese demografen wordt de eenkindpolitiek op één lijn gesteld met andere rampzalige campagnes zoals de Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie, maar met nog veel verder reikende gevolgen. In elk geval is de geboortebeperkingscampagne aan alle kanten vastgelopen. Links en rechts wordt dan ook gepleit voor een versoepeling of zelfs een afschaffing. Eind 2012 leek de invoering van een tweekindpolitiek voor de deur te staan. Demografen waarschuwden dat dat slechts tot een marginale verhoging van de vruchtbaarheid zou leiden: het opvoeden van twee kinderen is voor de meeste echtparen domweg te duur. Van de overheid kwamen tegenstrijdige signalen. Begin 2013 maakte de directeur van de gehate nationale bevolkings- en gezinsplanningcommissie bekend dat het bestaande beleid nog ‘lange tijd’ zal worden voortgezet. Opheffing van de beperkingen zou tot te veel geboortes leiden en dat zouden de economie en het beperkte bouwland niet aankunnen. Het was de zwanenzang van de directeur: korte tijd later verloor zijn commissie haar macht en werd ze ondergebracht bij het ministerie van Volksgezondheid. Maar de dag daarop kwam de mededeling dat het eenkindbeleid zou worden voortgezet. Kennelijk wil men het beleid in etappes ontmantelen. Hebben de half miljoen geboortebeperkingsfunctionarissen tenminste de tijd om zich om te scholen.

Migranten

Mao blies een oud systeem nieuw leven in om de bevolking door middel van een soort binnenlands paspoort (hukou) te binden aan hun geboortegrond en zo de trek van het platteland naar de steden te voorkomen. De hukou is nodig om recht te kunnen laten gelden op alle overheidsdiensten, van openbaar onderwijs tot sociale huisvesting, van het registreren van een huwelijk tot het aangeven van een overlijden. Al deze diensten kunnen alleen worden geleverd in de plaats of de provincie waar men geboren is. Dankzij dat systeem is onder Mao de armoede niet meeverhuisd naar de steden en kregen de Chinese steden geen megakrottenwijken. In de economische revolutie die na Mao uitbrak bleken de boeren echter hard nodig als goedkope arbeidskrachten in de steden. De meeste migranten komen uit de provincies Henan en Sichuan, die samen ongeveer evenveel inwoners tellen als Frankrijk, Engeland en Italië bij elkaar.

Het zijn deze mensen, nu ongeveer 260 miljoen, die als bouwvakkers, fabrieksarbeiders, ateliermeisjes en bedienden het Chinese welvaartswonder mogelijk hebben gemaakt, voor anderen. Zelf worden ze door stedelingen vaak als uitschot behandeld. In een stad als Peking vormen ze ongeveer een derde van de twintig miljoen inwoners. Slechts 35 procent van de Chinese bevolking heeft een stedelijke hukou, terwijl al 53 procent van de bevolking in de steden woont. Het verschil wordt gevormd door de migranten. Het zijn semi-illegalen in eigen land, die aan alle kanten worden gediscrimineerd. Zelfs hun leven is minder waard dan dat van een gewone burger. Na ongelukken waar zowel migranten als ‘volwaardige’ stedelingen het slachtoffer van zijn krijgen de nabestaanden van migranten een aanzienlijk lagere schadevergoeding. Bestaanszekerheid hebben de migranten zelden: hun lage lonen worden vaak te laat en soms helemaal niet uitbetaald, ze hebben geen arbeidscontract en geen recht op sociale voorzieningen zoals gezondheidszorg, onderwijs, betaalbare huisvesting en pensioen. Boeren die naar de steden trekken laten daarom hun kinderen vaak achter bij hun eigen ouders of een ander familielid, of bij niemand. Deze bijna zestig miljoen kinderen leiden niet zelden een miserabel bestaan. De maatschappij is niet in hen geïnteresseerd, behalve als ze even in het nieuws komen. Eind 2012 bijvoorbeeld, toen vijf straatjongens stikten in een vuilcontainer waarin ze een vuurtje hadden gestookt om zich te warmen.

Inmiddels is de eerste generatie van de in de steden geboren migrantenkinderen volwassen geworden. Ze zijn een stuk assertiever dan hun ouders. Behalve een behoorlijk loon eisen ze respect en goede arbeidsomstandigheden. Het groeiend gebrek aan arbeidskrachten in de lowtech-industrie werkt in hun voordeel. Hier en daar zijn de stuitendste kantjes van het hukou-systeem bijgevijld, maar het systeem als geheel is nog altijd intact. Het stelsel is zo evident in strijd met maatschappelijke rechtvaardigheid en met sociale en economische ontwikkeling dat het onbegrijpelijk is dat het nog altijd bestaat. Van de kant van de mensen met een stedelijke hukou is er veel verzet tegen de gelijkberechtiging van hun stadgenoten die ooit boeren zijn geweest. Als er niets gebeurt, dan behoort rond 2030 de helft van de één miljard stadsbewoners tot een stedelijke onderklasse, met alle risico’s voor de sociale en politieke stabiliteit van dien. Het nieuwe regime heeft beloofd het hukou-systeem te hervormen om de urbanisering te bevorderen en van de arme tweederangsburgers van nu volwaardige consumenten te maken. Eerst werden ze als goedkope arbeidskrachten gebruikt om China’s economische ‘wonder’ tot stand te brengen, in de nabije toekomst moeten ze consumenten worden om de economische motor draaiende te houden.

Onderwijs en gezondheidszorg

China is in de greep van de heerschappij van het geld. Onderwijs en gezondheidszorg ontsnappen daar niet aan. Mao maakte deze voorzieningen, die vóór hem privileges van de elite waren geweest, voor iedereen gratis toegankelijk. Ongeletterdheid – als je dat woord kunt gebruiken voor een taal die geen letterschrift kent – was vroeger de regel, tegenwoordig de uitzondering. De levensverwachting is meer dan verdubbeld sinds Mao aan de macht kwam. Nadat de markthervormingen in het onderwijs en de gezondheidszorg het winstbeginsel hadden geïntroduceerd, werden kennis en gezondheid steeds meer een kwestie van geld. Opnieuw ontstond er op die gebieden een kloof tussen rijk en arm, tussen stad en platteland. De laatste jaren is het onderwijs aan kinderen in de leerplichtige leeftijd (zes tot vijftien jaar) in principe weer gratis geworden, maar daar wordt veel mee gesjoemeld, en voor beter onderwijs moet worden betaald, boven of onder de toonbank. Naast elitescholen waar je je kind alleen op kunt krijgen als je een bemiddelaar 10.000 dollar betaalt, zijn er plattelandsschooltjes met klassen tot 130 kinderen. Uitgaven voor onderwijs kunnen op het platteland oplopen tot de helft van het gezinsbudget. Ouders zijn bereid jarenlang krom te liggen om hun, vaak enige, kind het beste onderwijs te kunnen laten volgen, in de hoop dat die investering zich ruimschoots zal terugbetalen. Als tegenprestatie verwachten ze dat hun kind zich van ’s  ochtends vroeg tot ’s avonds laat uit de naad werkt.

Het Chinese onderwijs heeft zich kwantitatief enorm uitgebreid, maar de kwaliteit is sterk achtergebleven. Het is een teken aan de wand dat degenen die het kunnen betalen hun kinderen naar buitenlandse universiteiten sturen. Leren wordt in China vaak nog altijd gelijkgesteld aan uit het hoofd leren, nazeggen is belangrijker dan zelf iets uitzoeken, interdisciplinair samenwerken is nog ongebruikelijk. De prestatiedwang kan leerlingen tot grote hoogten opjagen, maar ook wrakken van ze maken. Het hele onderwijssysteem wordt beknot door het confucianistische ontzag voor de leraar en de communistische angst voor creativiteit. Het is weinig geschikt om China rijp te maken voor wat de basis zou moeten worden van de nieuwe economie: innovatie.

In de gezondheidszorg is een systeem van zorgverzekering opgezet, maar de eigen kosten zijn dermate hoog dat een simpele operatie gemakkelijk kan neerkomen op financiële ruïnering. De belangrijkste doodsoorzaken – kanker, beroertes, hart- en vaatziekten – zijn dezelfde als in de rijke westerse landen. Zeker 260 miljoen mensen lijden aan chronische ziekten, elk jaar roken ruim een miljoen Chinezen zich dood en sterven er 50.000 aan tuberculose. In maart 2013 vielen de eerste doden in een vogelgriepepidemie. Andere besmettelijke ziekten als hiv/aids en varianten van SARS zijn evenmin onder controle. China’s onderontwikkelde gezondheidsstelsel is totaal niet voorbereid op de overdonderende behoefte aan zorg van het oprukkende legioen bejaarden. Er is een groot tekort aan gekwalificeerde artsen en verpleegsters, vooral op het platteland. Patiënten worden vaak woedend op de dokter als die een slechte boodschap heeft of niet doet wat hij of zij volgens hen zou moeten doen. In 2010 waren er meer dan 17.000 gevallen van agressie tegen artsen, vaak met messen, een paar keer met dodelijke afloop. Ziekenhuizen zijn voor gemiddeld de helft van hun inkomen, en op het platteland zelfs tot 90 procent, afhankelijk van de verkoop van (veel te dure) geneesmiddelen. Daarom hebben de meeste ziekenhuizen het regeringsbesluit om de prijzen van de medicijnen te verlagen naast zich neergelegd. Artsen schrijven vaak dure medicijnen en onnodige behandelingen voor om het ziekenhuis en zichzelf aan meer geld te helpen.

De regering heeft grootse plannen: tegen 2020 moeten alle Chinezen, zowel de stedelingen als de boeren, toegang hebben tot de gezondheidszorg. Daarvoor moeten de jaarlijkse uitgaven van 2013 tot 2020 verdrievoudigen tot 1 biljoen dollar. Financieel gaat dat misschien wel lukken. Maar volgens kenners is een goede gezondheidszorg buiten een democratische context onmogelijk. Voor het verlenen van publieke diensten als onderwijs en medische zorg is democratie gewoon een beter systeem dan een dictatuur.

Etnische minderheden

De assimilatiepolitiek tegenover de etnische minderheden, bestaande uit een mix van ontwikkeling en onderdrukking, schiet vooralsnog haar stabiliteitsdoel voorbij. De grote bloedige opstanden in Tibet in 2008 en van Oejgoeren in Xinjiang in 2009 bewezen hoe dramatisch die politiek heeft gefaald. Sindsdien zijn in beide gebieden de protesten weer opgevlamd. In april 2013 vielen in Xinjiang 25 doden. Tussen februari 2009 en mei 2013, met een piek tijdens de machtswisseling in Peking in november 2012, hebben 118  Tibetanen, vooral jonge (ex-)monniken, zich in brand gestoken, in de meeste gevallen met fatale afloop. De laatste kreet van de stervenden was ‘Leve de dalai lama’ of ‘Vrijheid voor Tibet’. Waarschijnlijk is zo’n intense golf van zelfverbrandingen als ultiem teken van protest niet eerder in de geschiedenis voorgekomen. Ze zijn een desperate schreeuw van een gemangeld volk. De Chinese regering voelt zich door deze wanhopige protestdaden niet aangesproken. Volgens haar zijn ze georganiseerd door de ‘dalai-kliek’, met als uiteindelijk doel de afscheiding van Tibet van het vaderland.

De Tibetaanse regering in ballingschap, sinds 2011 niet meer geleid door de dalai lama maar door de Harvard-academicus Lobsang Sangay, benadrukt dat de slachtoffers niemand anders geweld hebben aangedaan dan zichzelf en dat het verzet geweldloos zal blijven. Ze heeft de zelfverbrandingen strijdig met het boeddhisme genoemd, maar aan haar oproep aan de Tibetanen om zich niet meer te slachtofferen is geen gehoor gegeven. Het ‘Tunesië-effect’ is echter uitgebleven. De zelfverbranding van de straatverkoper Mohammed Bouazizi in december 2010 werd de aanleiding voor de Tunesische revolutie en de Arabische Lente. Maar in Tibet hebben al ruim honderd Mohammed Bouazizi’s zich geslachtofferd, en er is nog altijd niets gebeurd. De wereld reageert lauw, want de angst om zich in deze crisistijden de toorn van de economische mammoet China op de hals te halen wint het steeds vaker van simpele menselijke solidariteit. ‘Een echt harde houding tegenover China kunnen weinig landen zich veroorloven,’ schreef de chauvinistische krant Global Times vergenoegd, maar ze had wel gelijk. De Chinese regering is onmachtig dit drama bij de wortel aan te pakken, omdat ze de kern van het probleem niet kan of wil zien: haar eigen hardnekkige en vaak gewelddadige pogingen om de Tibetanen gelijk te schakelen door hun hun culturele identiteit, die diep religieus verankerd is, te ontnemen. Ze houden de Tibetanen voor dat ze Chinezen zijn, maar ze behandelen hen als vreemden.

De reactie van de autoriteiten op de zelfverbrandingen is een klassiek mengsel van carrot and stick: een nieuwe economische injectie en tegelijk meer controle, meer repressie en vestiging van nog meer Han-Chinezen in Tibet. Overal in de Tibetaanse woongebieden zijn politietroepen op de been gebracht en camera’s geinstalleerd, tot in de kloostercellen toe. De politie legt een kordon rond de streken waar zich protesten hebben voorgedaan. De politieke indoctrinatie van de monniken is verhevigd. Reizen binnen de Tibetaanse gebieden is aan banden gelegd en het contact van Tibetanen met de buitenwereld wordt gehinderd. Daarom zijn duizenden schotelantennes, waarmee niet-Chinese kanalen zijn op te vangen, in beslag genomen. Tibetanen krijgen, net als al veel langer de Oejgoeren en veel dissidenten, nu bijna altijd nul op het rekest als ze een paspoort aanvragen of het willen verlengen. De Tibetaanse dichteres en activiste Tsering Woeser, die op haar website de zelfverbrandingen documenteert, kreeg dan ook geen paspoort om op Wereldvrouwendag 2013 in Washington een prijs in ontvangst te nemen. De financiering van projecten in dorpen waar de zelfmoordactivisten vandaan kwamen is stopgezet. De familie van de slachtoffers krijgt geen sociale uitkeringen. Rouwbijeenkomsten en geldinzamelingen voor de nabestaanden zijn verboden. Monniken die informatie hebben verspreid over de zelfverbrandingen, gekwalificeerd als ‘onwettige criminele daden’, zijn gearresteerd. Wie anderen aanzet zichzelf in brand te steken of op welke manier ook aan zelfverbranding meewerkt, maakt zich schuldig aan ‘moord met voorbedachten rade’. Op grond van die aanklacht werden begin 2013 de eerste acht Tibetanen veroordeeld tot straffen variërend van drie jaar tot de voorwaardelijke doodstraf. Daarna volgden veroordelingen wegens het ‘aanzetten tot afscheiding’ door het verspreiden van foto’s van zelfverbrandingen. De echtgenoot van het 108e slachtoffer werd opgepakt nadat hij had geweigerd voor haar dood de verklaring te geven die de politie had gewild: huiselijke problemen. Hij werd ervan beschuldigd zijn vrouw te hebben gewurgd en haar daarna in brand te hebben gestoken.

De culturele repressie gaat intussen onverdroten door. Nomaden worden massaal gehuisvest in flats, hun graslanden worden omheind, met de voortdurende instroming van Han-migranten wordt op de scholen het Tibetaans steeds meer vervangen door het Mandarijn en de controle op de boeddhistische kloosters is nog verder verscherpt. Sommige Tibetanen hebben hun hoop gevestigd op de komst van een onderzoekscommissie van de VN, maar de Chinese regering zal zo’n commissie nooit toelaten. Ze laat niet eens buitenlandse diplomaten of correspondenten tot Tibet toe. Tegen de Tibetanen is ook een religieus wapen ingezet. Hoewel missionaire activiteiten in China nog altijd verboden zijn, hebben honderden christenfundamentalistische zendelingen uit de VS en Zuid-Korea verlof gekregen om zich in Tibet te vestigen. Deze jongste poging om het Tibetaanse boeddhisme te vernietigen lijkt bij voorbaat mislukt. Daarvoor is de godsdienst een te wezenlijk onderdeel van de Tibetaanse identiteit. Sommige Tibetanen hopen dat de situatie onder Xi Jinping zal verbeteren omdat diens vader als vicepremier bevriend was met de dalai lama. Ook die hoop wordt door de feiten niet bevestigd. Misschien is er voor de Tibetanen geen andere toekomst dan het lot van de indiaanse bevolking in de Verenigde Staten na haar decimering: dat ze deel gaan uitmaken van het land waarmee ze zo weinig gemeen hebben.

Gevestigde belangen

Al in 2007 noemde premier Wen Jiabao China’s economie ‘wispelturig, onevenwichtig, ongecoördineerd en niet-duurzaam’ en begon men te praten over economische hervormingen. Maar het gigantische stimuleringspakket dat na het uitbreken van de kredietcrisis over China en met name de staatsbedrijven werd uitgestrooid maakte de economie alleen maar wispelturiger, onevenwichtiger, ongecoördineerder en minder duurzaam. En nu hapert het economisch model echt. De groei is er niet uit, maar is wel fors teruggelopen. In 2012 werd de economie 7,8 procent groter, de kleinste groei sinds dertien jaar, en in het eerste kwartaal van 2013 slechts 7,7 procent. Bestaande onvrede wordt daardoor verscherpt en nieuwe onvrede geschapen. Voor het regime is dat een veeg teken, want onvrede leidt tot instabiliteit, en die kan het politieke monopolie van de communistische partij in gevaar brengen. Het gaat er dus om de groei veilig te stellen en daarmee, hoopt men, het vertrouwen van de bevolking in de partij. Nieuwe hervormingen zijn daarom noodzakelijk geworden.

Maar waarom wil die economische ommezwaai maar niet lukken? En waarom blijft de daarvoor noodzakelijke politieke liberalisering nog altijd uit? Dat komt omdat het establishment niet van plan is een deel van zijn macht en rijkdom in te leveren. Welke zijn die gevestigde belangen? David Shambaugh, een kenner van de Chinese communistische partij, spreekt van de ‘IJzeren Vierhoek’: de grote banken en andere staatsbedrijven, het binnenlandse veiligheidsapparaat, het leger en de conservatieve vleugel van de partij. Voeg daarbij de besturen van de rijke provincies en steden aan de oostkust, de vastgoedsector en de 6,9 miljoen topambtenaren. Al deze groepen hebben het grootste belang bij het voortbestaan van de huidige economische machtsverhoudingen. Waarom? Omdat hun leiders er als geen ander van geprofiteerd hebben en er nog altijd van profiteren. Het is dan ook geen toeval dat de rijken in de hoogste instanties van de partij en de staat zwaar oververtegenwoordigd zijn. Neem de staatsbedrijven. Die krijgen het leeuwendeel van het krediet toegespeeld en genieten de protectie van de overheid. De laatste jaren zijn ze steeds machtiger geworden. Veel staatsbedrijven worden geleid door China’s economische en bestuurlijke elite: de zogeheten prinsenkinderen. Dat zijn de afstammelingen van Mao’s strijdmakkers van het eerste uur, die na Mao met Deng Xiaoping informeel aan de macht kwamen. Hun nazaten menen dat ze een natuurlijk recht op de macht hebben, alsof ze de zoons van de keizer waren. En de macht, die hebben ze inderdaad. Eén voorbeeld: drie prinsenkinderen zwaaiden of zwaaien nog steeds de scepter over staatsbedrijven met een gezamenlijk bezit van 1,6 biljoen dollar. Als de kloof tussen arm en rijk zo groot is, dan komt dat vooral omdat de prinsenkinderen zich de nationale rijkdom hebben toegeëigend. Deze elite heeft ervoor gezorgd dat een project uit 2004 om een deel van de winsten van de staatsbedrijven over te hevelen naar arbeiders en boeren steeds verder is afgezwakt. Toen het ten slotte eind 2012 werd gepresenteerd was het tandeloos. Het had het centrale project moeten worden om van China de ‘harmonieuze samenleving’ te maken die door de vorige partijleider Hu Jintao werd gepredikt. De inkomensongelijkheid maakt China steeds minder harmonieus. Hoe groter het aantal kansarmen, des te meer kans op sociale onrust.

Zijn hervormingen eigenlijk wel mogelijk? Onder Hu Jintao kwam er enige verbetering in het zorg- en pensioenstelsel, het basisonderwijs werd in principe gratis en de boerenbelastingen werden afgeschaft. Maar ondanks deze pogingen om de sociale problemen aan te pakken bleef het groeimodel ongewijzigd. De politieke hervormingen beperkten zich tot holle frases in het algemeen en tot de mantra’s ‘wetenschappelijke ontwikkeling’ en ‘harmonieuze samenleving’ in het bijzonder. Het is snel bon ton geworden om de jaren dat Hu Jintao en zijn rechterhand Wen Jiabao aan de macht waren te bestempelen als het ‘verloren decennium’. Misschien hebben ze niet de ruimte gekregen om hun hervormingsplannen uit te voeren. In elk geval hebben ze niet veel visie tentoongespreid en geen knopen doorgehakt, geheel in de stijl van de keizers die zich overeenkomstig het taoïstische wu wei-principe onthielden van handelen en Gods water over Gods akker lieten lopen. Hu’s opvolger Xi Jinping behoort via zijn vader tot China’s communistische aristocratie. Alleen al daarom heeft hij geen enkel belang bij diepgaande hervormingen van het systeem dat hem en zijn familie sinds de economische revolutie van Deng Xiaoping gekoesterd heeft. De invoering van een westerse democratie zou de doodsteek voor dat systeem zijn, nog afgezien van de vraag of dat wenselijk en mogelijk is. Wanneer Chinese leiders over hervormingen spreken, en dat doen ze tegenwoordig bijna allemaal, dan denken ze niet aan democratisering. Alleen al vanwege China’s omvang, bevolkingsaantal en verscheidenheid kan elke politieke verandering niet anders dan geleidelijk zijn, tenzij men uit is op chaos of revolutie. Tot nu toe heeft Xi niets laten blijken van plannen voor politieke hervormingen. Misschien komt dat omdat hij die gewoonweg niet heeft, misschien omdat hij niet of nog niet voldoende macht heeft om ze te realiseren. Xi heeft recht op het voordeel van de twijfel. Maar zolang de partij wordt verscheurd door elkaar beconcurrerende leiders en stromingen en Xi iedereen te vriend moet houden, is er voor echte vernieuwingen, gesteld dat hij die zou willen, geen ruimte.

Vertrouwenscrisis

Dit alles maakt het grootste politieke probleem alleen maar groter: een diepe vertrouwenscrisis. Dat is voor de partij buitengewoon verontrustend. Confucius zei het al: het allerbelangrijkste voor een vorst is het vertrouwen van zijn volk. Waaraan de Romeinse geschiedschrijver Tacitus toevoegde dat als een regering haar geloofwaardigheid verliest, het niet meer uitmaakt wat ze zegt of doet: ook als ze de waarheid spreekt of iets goeds doet, het zal altijd worden opgevat als een leugen of iets slechts. Zo staan inderdaad steeds meer Chinezen tegenover hun leiders. Volg wat bloggers zeggen over de partij en je leest niets dan kritiek en sarcasme en de ene onthulling na de andere over liegende, stelende, afpersende, hoererende en maîtresses verslindende partijkaders. De rot heeft de hele partij aangetast, van de universiteiten tot de strijdkrachten, van de laagste beambten tot de hoogste bazen. Iedereen weet dat Bo Xilai geen uitzondering was. Buitenlandse media onthulden in 2012 andere schandalen rond topleiders. De familie van niemand minder dan de huidige partijleider Xi Jinping heeft volgens minutieus gedocumenteerde onthullingen een vermogen vergaard van minstens 400 miljoen dollar, en de familie van de vorige premier Wen Jiabao, een man van nederige komaf die als ‘opa Wen’ een volks imago had opgebouwd, zelfs 2,7 miljard dollar. Wie volgt?

De zelfverrijking en zelfbewieroking, de obsessieve censuur, de schandalen, het gebrek aan rechtszekerheid – de mensen hebben er kennelijk meer dan genoeg van. ‘De hele wereld ziet hoe corrupt onze regeringsfunctionarissen zijn,’ zei de schrijfster Gao Yu. ‘In hun hart geloven de mensen niet meer in de legitimiteit van het partijbewind. Dat is de belangrijkste kwestie die Xi moet oplossen.’ Gao weet dat omdat ze passages heeft kunnen inzien van een achter gesloten deuren gehouden toespraak van China’s nieuwe leider. Xi Jinping, zei ze, ‘weet precies waar de kritieke fouten van de partij liggen’. Hij moet dus weten dat de partij weinig heeft nagelaten om het vertrouwen van de bevolking te verliezen. Er wordt zo veel gelogen, verdraaid of verzwegen dat de mensen haast automatisch elke officiële mededeling wantrouwen en eerder het tegendeel geloven. Dat is op zichzelf niets nieuws. De propagandamachine van de partij is al sinds decennia zo afgesteld op het produceren van leugens, dat ze ook ongeloofwaardig is als ze een keer de waarheid verspreidt. Het grote verschil met vroeger is dat de mensen tegenwoordig dankzij de sociale media weerwerk kunnen geven. Corruptie, fraude en fake zijn zo algemeen dat eerlijkheid verbazing wekt. De liefdadigheidsorganisaties van de overheid, de effectenbeurs, de voedsel- en wareninspectie, de officiële geschiedschrijving, overal schuilt bedrog. Het schattige negenjarige meisje dat bij de opening van de Olympische Spelen zo ontroerend de wereld toezong, bleek een expert in lip-sync, want het meisje dat in werkelijkheid de Ode aan het Vaderland zong, zag er niet leuk genoeg uit om voor even voor een paar miljard tv-kijkers het gezicht van China te zijn. De val van de Chinese hordenkampioen Liu Xiang op de Spelen van 2012 in Londen was voor alle Chinese kijkers een hartverscheurend drama, behalve voor het staatstelevisiekanaal dat de wedstrijd uitzond. De commentator wist van tevoren dat Liu geblesseerd was. Zijn geëmotioneerde verslag, zijn wanhoop, zijn tranen: allemaal ingestudeerd. Natuurlijk voelden de kijkers zich belazerd toen het uitkwam. Toen een samenvatting werd uitgezonden van het showproces in augustus 2012 tegen Gu Kailai, de van moord verdachte vrouw van Bo Xilai, rees onmiddellijk het vermoeden dat de vrouw die deemoedig bekende dat ze Neil Heywood had vergiftigd een stand-in was. Gu, of haar vervangster, kreeg een voorwaardelijke doodstraf met een proeftijd van twee jaar, wat in de praktijk levenslange gevangenisstraf inhoudt.

De partij dankt haar recht om te regeren aan haar capaciteit om de economie te ontwikkelen en de levensstandaard te verhogen, en aan haar optreden als paladijn van de nationale grandeur. Maar ze blijkt zelfs niet in staat om elementaire zaken voor de kwaliteit van het bestaan te garanderen als de veiligheid van voedsel en producten, drinkbaar water en schone lucht. Behalve dan voor zichzelf, want de leiders eten alleen speciaal voor hen gekweekt biologisch voedsel, ze drinken alleen zuiver water en de lucht die ze binnenshuis en in hun auto’s ademen is gezuiverd. Gewone mensen zijn minder bevoorrecht. In 2007 schatte de Aziatische Ontwikkelingsbank het aantal Chinezen dat jaarlijks een voedselvergiftiging oploopt op 300 miljoen. Sinds in 2008 aan het licht kwam dat kankerverwekkende melamine was toegevoegd aan aangelengde babymelk (6 baby’s dood, 300.000 ziek) zijn de schandalen elkaar opgevolgd. Een kleine greep: hergebruik van afgewerkte bakolie, gebruik van giftig afval als kunstmest, kippen volgespoten met antibiotica en hormonen (wat de ruim 4000 Chinese vestigingen van de Amerikaanse fastfoodreus KFC een enorm reputatie- en verkoopverlies opleverde), varkensvlees dat tot ‘rundvlees’ was omgetoverd, eendenboutjes gedoopt in schapenurine of behandeld met chemicaliën en schapenvet om het te kunnen verkopen als veel duurder lamsvlees. Daartussendoor een schandaal met schooluniformen en school-schriften die met een kankerverwekkende stof waren behandeld, en vervolgens in maart 2013 het schandaal rond de ruim 16.000 varkenskadavers die werden opgevist uit de Huangpu. Die rivier levert ruim een vijfde van het drinkwater van Shanghai, de modernste stad van China met 23 miljoen inwoners. Het waren zieke beesten die stroomopwaarts door hun eigenaars waren gedumpt voordat ze bezoek kregen van de politie, die een campagne tegen de bloeiende handel in vlees van zieke varkens was begonnen. Eind maart waren uit de rivieren over een lengte van 2500 kilometer minstens 20.000 dode varkens en tienduizenden dode zwanen en eenden opgevist. Natuurlijk hechtte niemand geloof aan de officiële verklaring dat de volksgezondheid geen gevaar liep. Maar de media mochten geen onderzoek doen naar het schandaal. Toen de vogelgriep in Shanghai de eerste doden maakte, was het verband snel gelegd. Een van de slachtoffers was varkensslager. Na varken, kip en eend verdween in mei 2013 ook lam van menig menu, nadat een bende was ontmaskerd die rattenvlees had verkocht als lamsboutje.

De aaneenrijging van schandalen bewijst dat de executie van de aartscorrupte directeur van de voedsel- en geneesmiddelenautoriteit in 2007 even weinig indruk heeft gemaakt als de aankondiging dat degenen die zich schuldig maken aan ernstige schendingen van de voedselveiligheid de doodstraf riskeren. De gevolgen van deze praktijken blijven niet beperkt tot eigen land. In de laatste maanden van 2012 en de eerste van 2013 werd in Japan alarm geslagen vanwege pesticiden in Chinese kwaliteitsthee en in de VS omdat Chinese honing met antibiotica en zware metalen was besmet en met zoetstoffen aangelengd. Wereldwijd sprak men zorgen uit over de bedreiging van de gezondheid door het overdadige gebruik van antibiotica in de varkensstapel van China, dat de helft van alle één miljard varkens van de wereld herbergt en het enige land is met een strategische varkensreserve. Een ander internationaal effect van de Chinese voedselonveiligheid is dat in de halve wereld, Nederland inbegrepen, schaarste aan babymelkpoeder is ontstaan omdat het massaal door Chinezen wordt opgekocht. In Hongkong riskeert iedereen die bij de grens met meer dan twee blikken melkpoeder wordt betrapt, twee jaar cel.

De pogingen om de milieu- en voedselschandalen zo veel mogelijk onder tafel te houden hebben de protesten alleen maar verder aangewakkerd en de legitimiteit van het regime ondermijnd. In een land met een vrije pers zou het zo ver niet hoeven te komen, maar een vrije pers is niet te rijmen met een overheid die zich nooit heeft willen laten controleren en transparantie vreest als de pest. Jarenlang hebben de burgers zich niet bemoeid met politiek zolang de overheid voor een beter leven zorgde. Nu blijkt dat ze die plicht verzaakt, bestormt een nieuwe acteur het politieke toneel: het volk. Niet het volk van het Volksdagblad, het Volksleger, de Grote Volkshal en al die andere pseudo-volkse instellingen van de Volksrepubliek, maar een volk van vlees en bloed. De meeste mensen willen geen revolutie, maar een systeem dat in dienst staat van het volk en niet van de partij.

Hoe kunnen de mensen vertrouwen hebben in een overheid die de veiligheid van water, voedsel en lucht niet eens weet te waarborgen? En wat moeten ze aan met een modernisering die hun die gifplagen heeft gebracht? Al die ongewenste bijproducten van China’s sprong de toekomst in, waartegen vroeger slechts enkelingen in het geweer durfden te komen, worden tegenwoordig door miljoenen aan de kaak gesteld in de sociale media. Als er op internet schuldigen worden aangewezen, worden ze niet zelden door de overheid bestraft. Ook de traditionele media haken soms in. Zo werd de smogcalamiteit in Peking begin 2013 uitvoerig en zeer kritisch verslagen door alle officiële media, van het Volksdagblad tot de staatstelevisie CCTV. Dat was een verademing na het langdurige officiële zwijgen over de milieuverzieking dat slechts door leugens onderbroken werd. Smog werd afgedaan als mist, een gewone grijze smogdag ging officieel algauw voor een zonnige dag door, en de metingen door de Amerikaanse ambassade in Peking werden aan de kaak gesteld als inmenging in China’s binnenlandse aangelegenheden. De partij ging pas om toen Peking gehuld werd in een compacte gifwolk. Ingaan tegen de in de sociale media geventileerde volkswoede zou voor de partij zeer contraproductief zijn geweest. Een rabiaat nationalistische krant als Global Times, die eerder de vloer had aangeveegd met de bezorgdheid om de luchtvervuiling omdat China niet de ‘Amerikaanse standaard’ hoefde te hanteren, riep nu op tot een nieuw ontwikkelingsmodel met respect voor het milieu. En over Xi Jinpings streven naar een ‘prachtig China’ maakte het officiële persbureau Xinhua een evidente maar voor Chinese begrippen gewaagde opmerking: ‘Een land met een bruine hemel en gevaarlijke lucht is duidelijk niet prachtig.’

Het hele politieke systeem, dat ontworpen was voor een plan-economie, een ijzeren dictatuur en een armoeland, heeft zichzelf achterhaald. Maar het heeft nooit werkelijk gebroken met het maoïsme waaruit het is voortgekomen. Een discussie over wat het maoïsme heeft aangericht is er nooit geweest, laat staan dat daarvoor excuses zijn aangeboden. Het maoïsme-light is verkalkt en is steeds verder af komen te staan van de economische en maatschappelijke werkelijkheid en van China’s mondiale pretenties. Die spagaat kan niet lang meer worden volgehouden, maar wat is het alternatief? De partij kan haar toevlucht nemen tot massale onderdrukking, maar repressie zou de crisis alleen maar verergeren. Een echte oplossing, zijn daar mogelijkheden voor? De enige oplossing die de zo vurig verlangde stabiliteit brengt en de voorwaarden schept voor een duurzame politieke en economische ontwikkeling, is de omvorming van China tot een rechtsstaat. Maar daarvoor moet de almacht van de partij worden ingeperkt. Er zijn maar twee krachten die daartoe in staat zijn: een revolutie, of de partij zelf. De partij zal alles doen om een revolutie te voorkomen. Maar is ze bereid en in staat om in eigen vlees te snijden?