Jaap de Jong

Spreken als Max Havelaar

Hoe houd je een vlammende toespraak?

© 2012 Jaap de Jong

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Sander Pinkse

E-BOOK ISBN 978 90 468 1460 4

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1407 9 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/sprekenalsmaxhavelaar

Inhoud

.

Woord vooraf

Inleiding

Inspirerende toespraken

Multatuli als spreker

Multatuli als inspiratiebron

Spoedcursus retorica

1 De leer van het overtuigend spreken (retorica)

Aristoteles in Athene

Cicero in Rome

Van Oudheid via Multatuli tot nu

2 Inhoud (inventio)

Zoek de waarheid van je verhaal

Put uit je eigen ervaring

Stof is overal: het pak van Sjaalman

Eerlijkheid: laat je niet beperken

Verdiep je in je publiek

Weet waar en wanneer je spreekt

3 Structuur (dispositio)

Breng lijn in je verhaal (maar overdrijf niet)

Zorg voor een pakkende inleiding

Beperk het aantal hoofdpunten

Verras met een uitweiding

Sluit overtuigend af

4 Stijl (elocutio)

Verduidelijk je verhaal met doorleefde metaforen

Vermaak je publiek met je stijlfiguren

Humor

Parabels

(Retorische) vragen

Soundbites

Herhaling

Zelfcorrectie

Puzzel

Levend is belangrijker dan correct

Past je stijl bij publiek en gelegenheid?

5 Proefdraaien (memoria)

Neem de tijd

Maak handig gebruik van je aantekeningen

Oefen met PowerPoint of Prezi

Prepareer je props

Bewaak de lengte van je verhaal: maak een noodplan

6 Presentatie (actio)

Maak oogcontact met je publiek

Maak contact door interactie

Multatuli over vragen na afloop

Gebruik je stem effectief

Spreek met je houding en handen

Het oog wil ook wat

Van spreekangst naar zelfvertrouwen

7 Sprekende voorbeelden

Max Havelaars toespraak in de roman

Multatuli en de TED Talks

Zeven inspirerende TED Talks

Obama’s toespraken voor een groot publiek

Gebruikte bronnen

Verder lezen

Nawoord

Bijlage – Toespraak tot de Hoofden van Lebak

Woord vooraf

.

Max Havelaar? ‘Natuurlijk weet ik wat dat is: een keurmerk voor zuivere koffie.’ Max Havelaar? ‘Dat is de titel van die Nederlandse film over een ambtenaar in Nederlands-Indië die aan het slot een woedende toespraak houdt tegen een portret van koning Willem III: “Daarbuiten worden meer dan dertig miljoen inwoners mishandeld, uitgezogen, vermoord – en dat gebeurt in Uw naam, in Úw naam, in Úw náám!”’

Max Havelaar? ‘Dat is een roman van Multatuli, een van de grootste schrijvers uit de Nederlandse geschiedenis, met daarin de beroemde Toespraak tot de Hoofden van Lebak.’

Zeg, vertel eens iets nieuws? Graag. Dit: Multatuli, pseudoniem van Eduard Douwes Dekker (1820-1887), was niet alleen een groot schrijver, hij was ook een meeslepend spreker. Stad en land reisde hij af om volle zalen toe te spreken, urenlang, uit het hoofd – en nóg riep het publiek: ‘Ga door, niet stoppen, ga door!’

Wie namen wil noemen van grote redenaars roept al snel: Barack Obama, dominee Martin Luther King, sir Winston Churchill. Dichter bij huis lijkt dit talent veel dunner gezaaid. Des te fijner is het dat de Neerlandicus prof. dr. Jaap de Jong zich heeft verdiept in het leven en de werken van de schrijver Multatuli. Het heeft De Jong geïnspireerd een praktisch handboek te schrijven, waarin we Multatuli van een kant leren kennen die nog niet zo vaak is belicht: als vlammende ‘spreker in het openbaar’.

Dat treft. Als geen ander is Jaap de Jong een kenner van de retorica, de praktijk van het overtuigend spreken, die al door de oude Grieken en Romeinen (Aristoteles, Cicero) tot een ware kunst verheven is. Als één Nederlandse schrijver die oude wetten van welsprekendheid op een eigenzinnige manier in praktijk heeft gebracht, dan is dat Eduard Douwes Dekker.

Jaap de Jong heeft een droom: dat Nederlanders, net als Britten en Amerikanen, ook de kunst van spannend speechen onder de knie krijgen. Multatuli knokte voor idealen: tégen afpersing en uitbuiting van weerloze boeren, vóór fatsoenlijk bestuur. Dat is ook waaraan dit boek een bijdrage wil leveren: dat Nederlanders niet alleen onderhoudende toespraakjes kunnen houden bij een diploma-uitreiking of het afscheid van een collega, maar dat die toespraken ook een hoger doel kunnen dienen. Noem bijvoorbeeld de strijd voor eerlijke handel en zuivere politiek.

Inderdaad, Max Havelaar is een keurmerk voor producten die voldoen aan de regels van fair trade. Zijn naamgever, de schrijver Multatuli, heeft zowel de kracht van het geschreven als het gesproken woord ingezet om daarvoor te strijden.

Jaap de Jong plaatst Multatuli’s woordkunst in het perspectief van de klassieke wetten van retorica. Léés dit boek en ontwikkel jezelf tot een even groot spreker als Max Havelaar in zijn meeslepende Toespraak tot de Hoofden van Lebak.

Gijsbert van Es

In 2010 publiceerde Gijsbert van Es een hertaling en bewerking van Multatuli’s roman Max Havelaar. Hij is actief aan de Max Havelaar Academie, een werkgroep van het Multatuli Genootschap die activiteiten voor scholieren en studenten organiseert over het werk van Multatuli en fair trade. Gijsbert van Es is redacteur van NRC Handelsblad.

Inleiding

.

‘Wie verveelt, heeft ongelijk.’ (Multatuli)

.

Straks sta je daar: op het podium, alle ogen op je gericht. Een kans om te vlammen. Om een verhaal te houden dat je publiek aan het lachen maakt, dat ze iets nieuws leert en ontroert. Dat ze iets laat doen wat ze niet van plan waren. Een verhaal waarover ze doorpraten en dat ze bijblijft.

Toegegeven: de kans is veel groter dat het een presentatie wordt van dertien in een dozijn. Een niet al te serieus voorbereid praatje bij een PowerPoint. Zweterig inleidinkje, zes punten voor verveeld publiek, zijn er nog vragen (liever niet) – klaar. Snel vergeten.

INSPIRERENDE TOESPRAKEN

Nederlanders staan niet bekend om hun memorabele toespraken en speechkwaliteiten. Heeft dat met het onderwijs van vroeger te maken, waarin kringgesprek en democratische discussie hoger werden gewaardeerd dan een toespraak waarin je je boven de groep verheft? Is het onze poldermentaliteit (‘gebruik geen al te grote woorden, straks moet je toch weer met iedereen samenwerken’)? Of is die vlakke spreekcultuur, zoals journalist Henk Hofland ooit zei, te wijten aan de afwezigheid van grote balkons in ons land?

Voor mooie speeches wijzen we snel naar buitenlanders. Maar er broeit iets in Nederland. Voor het goede woord op de goede plaats groeit waardering. Wie in plaats van een tenenkrommende toespraak een pakkend betoog houdt, verdient kudos. Politici werken (met hun speechschrijvers) hard aan hun belangrijke verhalen. We zien wetenschappers als Robbert Dijkgraaf nieuwe inzichten uitleggen, topmannen proberen als Steve Jobs hun producten verleidelijk te verkopen. In TED Talks horen we de Nederlandse generaal Van Uhm zijn drijfveren indrukwekkend uitleggen. En soms worden we zomaar getrakteerd op een pakkend politiek statement van Pechtold, Samson of Rutte. Of op een rake afscheidstoespraak op de zaak. En de ongepolijste reactie van Nasrdin Dchar op zijn Gouden Kalf staat velen nog bij: ‘Ik ben Nederlander, ik ben trots op mijn Marokkaanse bloed, ik ben een moslim en ik heb een fokking Gouden Kalf in mijn hand.’

Ook jongeren ontdekken het plezier van goed speechen. Op scholen bij debatwedstrijden en presentatiecursussen. Maanden van onderzoek voor een werkstuk of project worden samengebald in een spannend verhaal. ‘Wie verveelt, heeft ongelijk,’ zeggen ze Multatuli na.

MULTATULI ALS SPREKER

Eduard Douwes Dekker (1820-1887) publiceerde onder het pseudoniem Multatuli in 1860 de roman Max Havelaar of de Koffijveilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij. Wat weinig mensen weten was dat hij naast schrijftalent ook een spraakmakend redenaar was. Hij hield toesprakentournees door Nederland en Vlaanderen, waar massa’s mensen op afkwamen. Met zijn sarcastische humor sloopte hij heilige huisjes van zijn tijd: het gezag van schijnheilige politici, de kerken en godsdiensten die de mensen dom hielden, de schoolmeesters die elke creativiteit smoorden. Hij stelde onrecht aan de kaak, de achterstelling van vrouwen en arbeiders, de onderdrukking in de Nederlandse koloniën. En hij riep op tot het wantrouwen van autoriteiten en tot vrije studie. Zijn toespraken maakten een diepe indruk: het publiek klapte, juichte en eiste dat hij na afloop van zijn voordracht het podium weer betrad. Maar de beroemdste toespraak in de Nederlandse taal schreef hij in zijn roman Max Havelaar: de Toespraak tot de Hoofden van Lebak. In die toespraak beschrijft de ambtenaar Havelaar – gestationeerd in Nederlands-Indië – het onrecht dat de arme Javanen ondergaan. Hij doet dat zo meeslepend, dat het na 150 jaar nog steeds aangrijpt.

Wat kunnen we nu nog van Havelaar (en dus van Multatuli) opsteken? Hij verleidt zijn luisteraars en lezers met adembenemende beeldspraak, slimme vleierij en scherpe argumenten. Zijn timing en stem passen precies bij de ontwikkeling van zijn verhaal, zo lezen we in de roman. Zijn retorische technieken steken in het Nederlandse landschap van de welsprekendheid overal met kop en schouders boven uit. Hij legt knap contact met zijn publiek. Hij geeft aan bekende zaken een nieuwe kleur... Enfin, oordeel vooral zelf: de volledige tekst is achter in dit boekje opgenomen.

MULTATULI ALS INSPIRATIEBRON

Is Multatuli eigenlijk wel geschikt als presentatieadviseur? Niet eerder werd hij gebombardeerd als lichtend voorbeeld, en misschien wel terecht. Ga maar na: al na drie jaar Latijnse school eindigde zijn opleiding (hij voerde niet veel uit). Daarna is hij gaan werken als loopjongen in een textielhandel, ook geen succes. Van een carrière als dominee (zoals zijn oudste broer) en later als politicus (hij koesterde korte tijd ambities voor het parlement) is nooit iets terechtgekomen. Het houden van lezingen zegt Multatuli zelfs een slechte zaak te vinden, die bestreden moet worden: ‘Redenarij [is] ’n kwaad dat met alle kracht behoort te worden tegengegaan.’ En veel van zijn scherpste uitspraken en aforismen heeft hij gericht tegen mooischrijverij en mooisprekerij. Hij gruwt van de ‘mondknapheid van babbelaars’. Het gaat ze meer om mooi te spreken dan om te overtuigen en echt iets te veranderen. En wat heb je aan mooie woorden als het onrecht blijft bestaan?

Ook voor spreekopleidingen heeft hij geen goed woord over: ‘Een even ongunstig oordeel [...] acht ik me verplicht uit te spreken over de pogingen die men hier-en-daar in ’t werkt stelt om jongelieden tot publiek spreken op te leiden.’ Hij was tegen onrealistische spreekonderwerpen, het uitschrijven van toespraken en mooisprekerij, waarbij de vorm belangrijker is dan de inhoud.

Geen goed uitgangspunt voor een spoedcursus retorica, lijkt het. Gelukkig leidde zijn kritiek op de ‘redenarij’ er niet toe dat hij stopte met spreken in het openbaar. Sterker nog: hij heeft tussen 1878 en 1881 maar liefst 140 voordrachten gehouden. En vaak met veel succes en voldoening. En wie verder kijkt dan deze kritische passages die autodidact Multatuli aan dit onderwerp wijdt, ziet ook iets anders. Multatuli mag dan kritiekloze bewondering en navolging verafschuwen, tegelijkertijd beseft hij dat we niet zonder de ervaring van anderen kunnen: ‘Men moet ons wijzen op de fouten van anderen.’ En die fouten zag Multatuli meer dan genoeg: de fouten van ‘prekers, babbelaars, redevoeringhouders, spreek- praat- redeneer- vertoog- pleit- verhandelkranen’, die niets anders deden dan het houden van ‘een speech vol lamme laffe lompe leugens’.

Een adviesboek vol regels voor het overtuigend spreken moet je van Multatuli zelf dus niet verwachten. Maar uit zijn toespraken, brieven en Ideeën zijn talrijke nuttige en verrassende inzichten en afraders te halen – ook voor moderne sprekers. Hij had een scherp oog voor de valkuilen voor beginnende en ervaren sprekers. Je moet het zelf maar afwegen.

MULTATULI NIET ALS INSPIRATIEBRON
• Ziet spreken als kwaal.
• Heeft zelf een hekel aan schoolmeesters en Droogstoppelachtige raadgevers: ‘Neem een raad aan. Deze: dat je geen raad aanneemt.’
• Sommigen zien hem als een ouderwetse negentiende-eeuwse arrogante mopperaar die als ambtenaar zijn boekje te buiten was gegaan en daarna alleen maar uit was op eerherstel en eigenbelang.
• Beheerst zijn spelling niet eens. (‘Stik in koffi en verdwyn!’)

MULTATULI WEL ALS INSPIRATIEBRON
• De roman Max Havelaar is talloze malen herdrukt en vertaald. Uitgeroepen tot de belangrijkste roman van de Nederlandse literatuur. Dat heeft alles met de vlammende toespraken in dat boek te maken.
• In Multatuli brandt een heilig vuur. In het literaire landschap van de Lage Landen torent hij boven iedereen uit als een hyperactieve vulkaan: ‘Ik wil gelezen worden’ – en gehoord!
• Heeft enkele zeer succesvolle tournees met in totaal wel 140 toespraken gehouden. Uit zijn hoofd!
• In zijn werk zijn allemaal archetypische spreekwijzen ontstaan: het donderpreken van dominee Wawelaar, de slome stotterstijl van Slijmering, de schijnheilige drammerigheid van Batavus Droogstoppel...
• Multatuli heeft een opvallend talent voor scherpe formuleringen en beeldende taal vol ontregelende paradoxen.

SPOEDCURSUS RETORICA

Kennis over goed spreken wordt al sinds jaar en dag verzameld en geordend in de retorica. Het omvangrijkste boek over klassieke retorica, De opleiding tot redenaar van Quintilianus, bestaat in de Nederlandse vertaling uit 600 bladzijden. Het bevat een duizelingwekkende hoeveelheid adviezen, waarvan de meeste nog steeds verrassend actueel en bruikbaar zijn. Spreken als Max Havelaar is een spoedcursus retorica, geïllustreerd met inzichten van Multatuli en voorbeelden van andere begenadigde sprekers. Dit boek geeft je adviezen over de eerste minuut van je presentatie, en over sterk afronden. Het helpt je je publiek te ontwapenen en in te pakken. Het beschrijft de ongeschreven regels van het spel, en wie die regels goed kent kan ermee spelen. Net als Cicero is Multatuli niet dol op strikte regels. Hij past ze op geheel eigen wijze toe en toont hoe essentieel echtheid is als je wilt overtuigen.

Straks sta jij daar: op het podium, alle ogen op je gericht. Als Wawelaar of als Havelaar? Ik hoop: als jezelf. Geïnspireerd door Havelaar en gewapend met kennis van de retorica.

1 De leer van het overtuigend spreken (retorica)

.

‘Deze verbalistische traditie [retorica] is een van de schadelijkste denkwijzen die een student ooit kan leren’
(Steven ten Brinke, hoogleraar didactiek, in 1976)

.

Wie zich in het geheim van Multatuli’s overtuigingskracht verdiept kan niet om de retorica heen: de klassieke leer van het overtuigend spreken. Eeuwenlang is het onderwijs in schrijven en spreken gebaseerd geweest op de inzichten die in de klassieke Oudheid vorm hebben gekregen en daarna verder ontwikkeld zijn. Multatuli leerde de retorische basiskennis op het gymnasium, hoewel hij dat al na drie jaar verliet.

Het verhaal van de retorica begint in Griekenland. •

ARISTOTELES IN ATHENE

Wie als burger in het Athene van Aristoteles (omstreeks 350 v.Chr.) geboren was, moest zich in de volksvergaderingen van de nog jonge democratie goed kunnen uitdrukken. Na een tijdperk van alleenheersers kregen de burgers steeds meer zeggenschap (althans de vrije mannen). Er werd van je verwacht dat je zitting zou nemen in een van de volksrechtbanken, waarvoor je door loting werd uitgekozen. Je moest kunnen spreken en stemmen over elk politiek onderwerp dat in de volksvergadering aan bod kwam. Wie aangeklaagd werd, kreeg geen advocaat maar moest zijn eigen verdediging voeren. Dat kon gaan over landeigendom, recht op water of over eervol of eerloos gedrag. Je sprak dan voor 201 leden of bij belangrijke zaken zelfs voor 1501 mannen – een oneven aantal zodat stemming nooit in een gelijke uitslag kon eindigen. Een goede stem en overtuigingskracht waren essentieel voor maatschappelijk succes.

Onder deze omstandigheden was er grote vraag naar onderwijs in overtuigend spreken. Rondtrekkende leraren welsprekendheid (sofisten genoemd) hielden als reclame voor zichzelf voorbeeldige toespraken, en de eerste leerboeken over retorica werden geschreven. Er waren tijdens de Olympische Spelen zelfs wedstrijden in welsprekendheid. De winnaars, die hun publiek verbaasden met hun verbale acrobatiek, werden in hun geboortestad geëerd met een optocht en een krans.

De werkwijze van de sofisten stuitte op kritiek van Socrates en Plato. Deze filosofen zagen de retorica als iets verderfelijks omdat die niet kon beantwoorden aan hun liefde voor de absolute waarheid. Zij meenden dat de sofisten retorische technieken aanleerden waarmee ze ‘recht praatten wat krom was’. Retorici verdedigden zich door te zeggen dat de retorica de beste leer was die gebruikt kon worden in de politiek en het recht als dé waarheid en dé feiten ter discussie stonden. Dan kon men juist aannemelijk maken wat de eigen visie op die waarheid was en het beste plan onder deze omstandigheden zo overtuigend mogelijk presenteren. Met retorische kennis kan men slechte, maar ook goede dingen doen. Veel last ondervonden de retorici niet van de aantijgingen van de filosofen: door de maatschappelijke vraag naar deze taalbeheersing had de filosofische school van Plato lang niet zo veel leerlingen als de retoricaopleiding van Isocrates.

De belangrijkste bewaarde handboeken zijn Rhetorica ad Alexandrum (auteur onbekend) en de Rhetorica van Aristoteles. Laatstgenoemde bouwde voort op de kritiek die zijn leermeester Plato leverde op de sofisten, maar brengt zijn tegenwerpingen met nuances. Aristoteles vindt dat een spreker zich eigenlijk volledig op het overtuigingsmiddel logos – de argumentatie – zou moeten concentreren om de zaak inhoudelijk te onderbouwen. Maar hij moet als realist (en leermeester van Alexander de Grote) met tegenzin toegeven dat een redenaar doorgaans niet anders kán dan ook gebruikmaken van de geloofwaardigheid van de spreker (ethos) en van de gevoelens van het publiek (pathos). Op die manier wordt een publiek nu eenmaal overtuigd. Aristoteles beschrijft als eerste systematisch welke verschillende gevoelens je kunt opwekken bij je luisteraars. En hij is ook de eerste geweest die een leer van drogredenen heeft gemaakt (argumentatiefouten als dreigen en op de man spelen).

CICERO IN ROME

Zo’n anderhalve eeuw voor Christus werden na de val van Carthago de Romeinen steeds invloedrijker in politiek, cultuur en wetenschap. Dit had ook gevolgen voor de welsprekendheidsleer. De Griekse democratie mag de kraamkamer van de klassieke retorica genoemd worden, de Romeinen hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de opvoeding tot volwassenheid van deze leer voor welsprekendheid. Weliswaar zorgden de Romeinse keizers ervoor dat de burgers op politiek gebied niet veel in te brengen hadden, maar in de rechtspraak bleef de welsprekendheid erg belangrijk. Omdat de retorische middelen nog steeds een grote invloed op het juridische besluit konden hebben, bleef de vraag naar sprekersopleidingen bestaan. De stijlleer werd steeds verder ontwikkeld, net als de argumentatieleer en de statusleer met standaardgeschilpunten die je kunnen helpen inhoudelijk je betoog op te bouwen. Het meest omvangrijke werk uit de klassieke Oudheid – Institutio oratoria (De opleiding tot redenaar) van Quintilianus – kan gezien worden als een synthese van dat van zijn voorgangers.

Een beknopt recept voor een vlammende toespraak bestaat niet echt. Het dichtst in de buurt komen de vijf taken die de klassieke auteurs sinds de Oudheid al onderscheiden. Quintilianus adviseert: je kunt bij toeval weleens succesvol improviseren, maar de meeste goede toespraken zijn het resultaat van hard werken. Bereid je daarom als spreker achtereenvolgens voor op vijf taken:

• De inventio. Verzin een goede inhoud. En gebruik de drie overtuigingsmiddelen van Aristoteles als checklist: logos, ethos en pathos.
• De dispositio. Plaats de verschillende bouwstenen van je toespraak die je tijdens het zoeken naar inhoud hebt verzameld, in een zo effectief mogelijke volgorde.
• De elocutio. Verwoord de inhoud met een rijkdom aan stijltechnieken en stijlfiguren.
• De memoria. Oefen de toespraak zodat je het podium zonder zorgen kunt betreden.
• De actio. Presenteer je toespraak met vuur en enthousiasme.

Waaruit bestond de Romeinse opleiding tot spreker? Ten tijde van Cicero gingen jongens vanaf hun veertiende (of een paar jaar later) naar de retoricadocent, de retor, toe. Daarvoor hadden ze al leren lezen en schrijven en ze hadden bij de grammaticus uitgebreide kennis van Latijn, Grieks en literatuur opgedaan. Bij de retor maakten ze kennis met de theorie van de retorica en lazen ze klassieke literatuur en redevoeringen. Ze schreven dagelijks opstellen en hielden spreekbeurten of analyseerden en imiteerden de redevoeringen van hun docent. De spreekbeurten (declamaties) bestonden uit een politieke toespraak waarin een leerling moest betogen dat een voorstel wel of niet uitgevoerd moest worden, of uit een juridische toespraak waarin je een historische of denkbeeldige persoon in een rechtszaak moest aanklagen of verdedigen (niet altijd even realistisch). Bijvoorbeeld: een wet eist dat een man die een vrouw verkracht, ter dood wordt gebracht tenzij de vrouw met hem trouwt. Een man verkracht twee vrouwen in één nacht. De eerste wil dat hij sterft, de tweede wil met hem trouwen. Opdracht: klaag deze man aan of verdedig hem.

Ook kon een stage van een paar maanden deel uitmaken van de retorische leerschool. De stagiair volgde zijn leermeester – een ervaren advocaat of politicus – in rechtbank of senaat. Hij zag de toespraken, de onderhandelingen in de wandelgangen, de uitslagen van de jury, en leerde goed netwerken.