Dido Michielsen

MOSCOW
TIMES

Het Russische avontuur
van Derk Sauer
en Ellen Verbeek

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Dido Michielsen 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Jaap van der Zwan

Foto’s privécollectie Derk en Ellen Sauer

Typografie info@willemgeeraerds.nl

NUR 400

ISBN 978 90 468 1473 4

www.nieuwamsterdam.nl/didomichielsen

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de foto’s in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 Met ISBN 978 90 468 1542 7

‘De essentie van een avontuur is dat je nooit weet hoe het afloopt.’ (Derk)

Inhoud

Voorwoord – door Derk Sauer & Ellen Verbeek

Inleiding

1   Het nulnummer

2   Moscow Magazine

3   The Moscow Guardian

4   The Moscow Times

5   Cosmopolitan

6   Domasjni Otsjag (Huiselijke haard)

7   Playboy

8   Men’s Health

9   Vedomosti (Berichten)

10  Cosmo-mini

11  Yoga Journal

12  Robb Report

13  Esquire

14  rbk.ru

Geraadpleegde bronnen

Verantwoording en dank

Register

Voorwoord

Dit is het verhaal van ons leven in Rusland, dat nu bijna een kwarteeuw omspant: van ons eerste bezoek aan Moskou in 1989, tot Poetins Rusland van nu. Staatsgrepen, crises, coups, burgeroorlogen, maffia, corruptie – we stonden er met onze neus bovenop en ondervonden het vaak aan den lijve. Maar we leerden ook de andere kant van Rusland kennen en daar vonden we vriendschap, warmte, gastvrijheid, oneindige mogelijkheden en ruimte. We voedden er onze drie zoons op, die naar een Russische school gingen. En langzaam maar zeker veranderden we van nieuwsgierige buitenstaanders in actieve deelnemers aan de wereld om ons heen. Samen met onze Nederlandse en Russische vrienden bouwden we uitgeverij Independent Media op, die uitgroeide tot de grootste tijdschriftenuitgeverij van Rusland.

‘Waarom schrijven jullie geen boek over je leven?’ werd ons vaak gevraagd.

Maar een boek, zo redeneerden wij, schrijf je na je pensioen. Als je in alle rust op je leven kunt terugkijken. Wij hadden het nog veel te druk. We zaten midden in nieuwe projecten en uitdagingen. Dat boek – als het er al ooit van zou komen – moest nog maar even wachten. Maar uitgevers bleven bellen, auteurs bleven zich aanbieden.

En toen het er in 2011 naar uitzag dat ons Russische avontuur weleens ten einde zou kunnen komen, besloten we het idee toch serieus te nemen.

We wilden echter niet zelf het boek over ons leven in Rusland schrijven. Daarvoor ontbrak ons de afstand – en om eerlijk te zijn de energie.

Wij spraken met enkele auteurs, maar pas toen we met Dido Michielsen in gesprek raakten, viel de puzzel in elkaar. Haar enthousiasme en energie overtuigden ons dat zij de juiste auteur was om ons leven te beschrijven.

Dit is Dido’s boek – niet het onze. Wij hebben haar wel volledige inzage gegeven in onze archieven, correspondenties en e-mails. Dagenlang hebben we elkaar gesproken. Tijdens haar vele bezoeken aan Moskou heeft Dido talloze mensen in onze omgeving geïnterviewd. Dat heeft uiteindelijk het portret opgeleverd dat nu voor u ligt. Het lezen ervan was voor ons ook interessant: Dido beschrijft zo veel anekdotes en gebeurtenissen die wij zelf allang vergeten waren.

Moscow Times is echter bovenal een schets – aan de hand van ons leven – van de monumentale veranderingen die Rusland in bijna een kwarteeuw doormaakte.

En van een vertrek uit Rusland is het nooit gekomen – maar dat leest u straks in het boek.

Moskou, april 2013

Derk Sauer & Ellen Verbeek

Inleiding

Begin 1990 verhuisden Derk Sauer en Ellen Verbeek samen met hun kleine zoon Tom naar Moskou om er een glossy tijdschrift te beginnen. Het was wat je noemt een waagstuk; de Muur was nog maar een paar maanden tevoren gevallen. Niemand wist hoe de Sovjet-Unie zich zou ontwikkelen, de Russen zelf wisten het nog wel het minst. In hun lange geschiedenis was dit slechts een van de vele grote omwentelingen, en welke kant het deze keer op zou gaan kon geen mens voorspellen. Derk en Ellen geloofden dat ze welkom waren – bij sommigen althans. Maar of ze door iedereen met open armen zouden worden ontvangen, was lang niet zeker.

Al eeuwenlang, sinds ze in 1450 het Mongoolse juk hadden afgeschud, was de Russen met een zekere regelmaat ingeprent dat buitenlanders niet deugden en er een verachtelijke levensstijl en moraal op na hielden, en hoewel een heerser als tsaar Peter de Grote een uitzondering vormde, was het neerkijken op westerlingen de Russen toch een beetje in de genen gaan zitten. Maar goede contacten met diezelfde inferieure vreemdelingen waren dikwijls onmisbaar om Rusland vooruit te helpen, en zo was er op z’n zachtst gezegd een wat dubbele houding ten opzichte van het Westen ontstaan.

Die houding sloeg onder Stalins dictatuur om in regelrechte angst voor buitenlanders. Wie in de jaren dertig bekendstond als een ‘kosmopoliet’ – iemand die contacten met vreemdelingen onderhield en ‘dus’ de Sovjet-Unie niet op de eerste plaats stelde – was zijn leven niet zeker. Toen Chroesjtsjov in 1953 Stalin opvolgde, verdween die doodsangst enigszins, maar buitenlanders bleven voor de gewone Rus verdachte elementen met wie je je maar beter niet kon inlaten.

De meeste mensen hadden tegen die tijd trouwens wel afgeleerd om er een afwijkende mening op na te houden. Miljoenen landgenoten waren door het Sovjetregime vermoord of ze waren spoorloos verdwenen, vaak onder volslagen onduidelijke omstandigheden. De Amerikaanse schrijver en journalist David Satter vermoedt dat je, als je de mensen meetelt die vanwege al deze moorden nooit zijn geboren, gemakkelijk op een aantal van honderd miljoen komt. De titel van het boek waarin hij dit stelt, zegt overigens veel over de houding van de Russen: It Was a Long Time Ago, and It Never Happened Anyway.

Zo’n dubbel gevoel ten aanzien van buitenlanders poets je niet zomaar weg, vooral niet als blijkt dat de mensen op wie jij diep van binnen neerkijkt, intussen begerenswaardige privileges genieten. Toen er in de jaren tachtig van de vorige eeuw een grote schaarste aan voedsel ontstond, wachtten de Moskovieten urenlang in de rij voor brood of andere levensmiddelen, maar stapten wel netjes opzij om vreemdelingen voor te laten gaan. Die konden bovendien terecht in speciale winkels, waar verse groente en fruit verkrijgbaar waren. En ze genoten meer voorrechten, zoals een soepele aanschaf van theaterkaartjes waar de gewone bevolking moeilijk aan kon komen.

Wat had geholpen om de vooroordelen over buitenlanders geloofwaardig te verkopen, was het feit dat de meeste inwoners van de Sovjet-Unie tot in de jaren tachtig geen benul hadden van hoe de mensen in het Westen leefden. Er waren geen betrouwbare media die hen op de hoogte hielden en zijzelf mochten het land niet uit. Wat het Kremlin dicteerde was de waarheid en daarmee uit.

Binnen die stevig afgeschermde samenleving en met zo’n verleden moet het voor de Russen een schok zijn geweest te ontdekken hoe de westerlingen werkelijk leefden. Die ontdekking begon min of meer in 1985, toen Michail Gorbatsjov de plotseling overleden secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie Konstantin Tsjernenko opvolgde. De Sovjet-Unie was na de lange Koude Oorlog praktisch failliet en liep hopeloos achter op economisch en industrieel gebied. De nieuwe leider besefte dat verandering van het systeem noodzakelijk was, en introduceerde zijn fameuze perestrojka (hervorming). De ramp in Tsjernobyl, op 26 april 1986, vergrootte in binnen- en buitenland de roep om meer openheid en transparantie, ofwel glasnost, een ander programmapunt van Gorbatsjov.

Met behulp van enkele hervormingsgezinden bracht Gorbi, zoals het Westen de man al snel liefkozend noemde, onomkeerbare veranderingen op gang. Hij wist dat om te kunnen hervormen een einde aan de Koude Oorlog, die al sinds 1945 tussen het Westen en de Sovjet-Unie woedde, noodzakelijk was. Het zou het land geld opleveren; het leger slurpte miljarden roebels op, terwijl de burgers hongerleden en de wapenwedloop met de Verenigde Staten allang verloren was. Om de economie en de industrie weer op gang te krijgen, was een hernieuwd en goed contact met het Westen onmisbaar. De gezworen vijanden Rusland en Amerika dienden de strijdbijl te begraven.

Gorbatsjov ontmoette de Amerikaanse president Ronald Reagan diverse keren, en in 1988 zocht de Amerikaan hem zelfs op in Moskou. Hoewel niet alle conferenties even succesvol verliepen, ontdekte Reagan dat zijn vriendin Margaret Thatcher, in die tijd premier van het Verenigd Koninkrijk, gelijk had toen ze zei dat Gorbatsjov een prettige, charmante Rus was.

In het jaar 1988 sprak de Sovjetleider de Verenigde Naties toe en kondigde aan dat de Sovjet-Unie haar krijgsmacht in Oost-Europa aanzienlijk zou verminderen. In diezelfde speech vertelde hij nog iets belangrijks: de Sovjet-Unie zou de communistische regimes in de aangrenzende landen niet langer met harde hand aan de macht houden. Ze zou met andere woorden niet tussenbeide komen als Polen, Hongarije, Tsjechoslowakije, Oost-Duitsland, Bulgarije en/of Roemenië een andere koers wilden gaan varen. Invallen van Sovjettroepen, zoals die in 1956 in Hongarije of in 1968 in Tsjechoslowakije hadden plaatsgevonden, waren voorgoed verleden tijd.

De buitenlandse pers richtte haar aandacht vooral op het nieuws van de troepenreductie. Maar de zogeheten Oostbloklanden knoopten Gorbatsjovs boodschap goed in hun oren. Gorbatsjov had gehoopt dat die landen samen met hem geleidelijke veranderingen zouden doorvoeren, naar voorbeeld van het communistische China; het verraste hem dan ook toen de afzonderlijke landen snel en rigoureus de banden met de Sovjet-Unie verbraken. Maar hij besefte dat de ontwikkelingen onvermijdelijk waren, en er restte hem niets anders dan het eens te zijn met de grenswachten die op 9 november 1989 om 23.30 uur de poorten in de Berlijnse Muur openstelden om de tienduizenden mensen die ervoor samenstroomden, vrije doorgang te geven: de val van de Muur was een feit. Het IJzeren Gordijn dat Oost en West sinds 1946 had gescheiden, scheurde.

Ook in de Sovjet-Unie zelf lieten Gorbatsjov en zijn veranderingsgezinde partijgenoten de teugels langzaam vieren. Hoewel de secretaris-generaal behalve perestrojka en glasnost aanvankelijk ook oeskorenije – versnelde hervormingen om de economie weer in beweging te krijgen – op zijn programma had staan, vond hij spoedig twee kampen tegenover zich: dat van de hardliners, de conservatieve communisten die niets van de veranderingen wilden weten, en het kamp van de mensen voor wie het lang niet snel genoeg ging.

Het onderdeel oeskorenije moest Gorbatsjov algauw van zijn lijstje afvoeren. De praktijk kwam neer op één stap achteruit, twee vooruit – als het een beetje meezat. Toch kwam er van alles in beweging.

De eerste sleetse plekken in het IJzeren Gordijn waren eerder al ontstaan, bijvoorbeeld doordat sommige mensen toch het risico namen ‘verboden’ boeken te lezen waarin kritiek werd geleverd op het stalinistische regime, of waarin over de democratische beginselen werd verteld. Ook op andere manieren was de marxistisch-leninistische ideologie al uitgehold. In de jaren zestig en zeventig sijpelde het nieuws door dat schrijvers, kunstenaars en balletdansers als Rudolf Noerejev, Natalia Makarova en Michail Barysjnikov naar het Westen waren overgelopen. En niet alle politici die naar het Westen mochten reizen, kwamen vol afkeuring terug. Intellectuelen vingen flarden op van buitenlandse radiozenders, bekostigd door de Amerikanen en de West-Duitsers; dat gebeurde voornamelijk in het weekend, wanneer ze hun datsja bezochten, want in de stad werden de signalen te zeer gestoord om er ook maar een woord van te begrijpen. De machthebbers besteedden in die jaren via de door hen bestuurde mediakanalen liever veel aandacht aan Britse dubbelspionnen die vanuit het Westen asiel aanvroegen in de Sovjet-Unie, zoals Kim Philby, Guy Burgess en George Blake.

De komst van Gorbatsjov bood eindelijk legale ruimte voor liberale gedachten. Er ontstonden kleine groeperingen die de (radicale vorm van) perestrojka openlijk ondersteunden, en waar partijleden en niet-leden zich bij aansloten. Miljoenen Sovjetburgers kregen in hun vertrouwde kranten en weekbladen artikelen te lezen waarin een steeds vrijere toon werd aangeslagen. Minstens zo revolutionair was de – legale – publicatie van de boeken die voorheen alleen in het geheim gelezen konden worden, zoals de werken van de dissident en Nobelprijswinnaar Andrej Sacharov. Deze leefde sinds 1980 als banneling geïsoleerd in Gorki, het latere Nizjni Novgorod, totdat Gorbatsjov hem in december 1986 persoonlijk opbelde om te vertellen dat hij weer welkom was in Moskou. Het werk van een andere beroemde dissident mocht in 1989 officieel verschijnen: Alexander Solzjenitsyns romans Kankerpaviljoen en In de eerste cirkel werden gepubliceerd en tot ieders verrassing verscheen zelfs De Goelag Archipel, in het Westen al jaren geroemd, eindelijk in Rusland, net als George Orwells Animal Farm en 1984, boeken waarvan het vóór 1985 nog een misdaad was om ze te bezitten of door te geven; evenals Dokter Zjivago van Boris Pasternak of het meesterwerk Leven en lot, een scherpe aanklacht tegen het Sovjetverleden van Vasili Grossman.

Hoezeer de tijden aan het veranderen waren, bleek nog eens extra toen in 1987 de balletdansers Barysjnikov en Makarova een officiële uitnodiging ontvingen om te komen optreden in het Moskouse Bolsjoitheater – no strings attached.

De publicatie van voorheen verboden boeken en een grotere persvrijheid betekenden echter nog niet dat de Sovjets begrepen wat onafhankelijke journalistiek inhield. Journalisten waren al tientallen jaren bedreven in het verspreiden van agitprop, hetgeen stond voor ‘agitatie’ die de emotie van de lezer bespeelde en meestal tegen het Westen was gericht, en ‘propaganda’, die zijn geest kneedde en de daden van het Kremlin idealiseerde. Men wist evenmin hoe je een blad of krant moest maken zonder decreten van bovenaf of geld van de staat. Reclame of advertenties? Daar had niemand ervaring mee. Nergens was dan ook een reclamezuil of billboard te bekennen, wat het straatbeeld voor westerse ogen overigens weldadig rustgevend maakte.

Schreeuwende reclames hadden ook geen zin. Er waren eind jaren tachtig amper levensmiddelen te koop in de Sovjet-Unie, laat staan consumptiegoederen. Het idee dat je tussen twee merken rijst zou moeten kiezen, kwam de bevolking als volslagen belachelijk voor; de mensen waren al blij als ze de kans kregen om in de rij te gaan staan voor één zo’n pak. Driekwart van de keren dat ze aansloten in een rij voor een winkel wisten ze niet eens wat er bij de kassa viel af te rekenen. De meeste Russen gingen gewoon iedere dag op pad met een boodschappentas, in de hoop iets bruikbaars tegen te komen. Iedereen had roebels op zak, maar door de schaarste had bijna niemand er iets aan. Ruilhandel was een veel effectiever middel om eten voor het gezin bij elkaar te scharrelen. Dus als je iets zelf niet nodig had, kocht je het toch; met een beetje geluk verruilde je zo’n pak rijst later voor een lekker stuk worst.

Ook de straten van Moskou waren eind jaren tachtig nog stil. In de grootste stad van de Sovjet-Unie, met een oppervlakte van bijna elfhonderd vierkante kilometer, reden tijdens de spits niet meer dan zeshonderdduizend auto’s. Tien jaar later zouden dat er ruim zes miljoen zijn, zonder dat het wegennet noemenswaardig was uitgebreid.

Al die rust en stilte betekende ook een bijna maagdelijk lege economische markt. Zonder bladenmakers of onafhankelijke journalisten, zonder juristen, advocaten, accountants of bankiers, of leveranciers en fabrikanten van de consumentengoederen waar de Russen tegen die tijd al voorzichtig naar begonnen te verlangen. Er waren geen reclamebureaus, en ook geen adverteerders. Geen artdirectors of vormgevers, en ook geen distributeurs. En die leegte werd vergroot door het langzaam maar zeker wegvallen van een centrale autoriteit die alles bestierde.

Het invoeren van een markteconomie zou dan ook niet zonder pijn en grootschalige verwarring verlopen. Er was geen traditie, geen oudere generatie om van te leren. Men had geen wetten die de mensen houvast boden, er waren geen gelijkgestemde zielen die de Sovjets konden helpen een eigen pad uit te stippelen. Wat er wel was: een reusachtige bureaucratie, waarin men gewend was om altijd orders, hoe absurd of onwerkbaar ook, van hogerhand aan te nemen. De gemiddelde burger verwachtte dat er voor hem werd gezorgd, dat zijn salaris werd uitbetaald ongeacht zijn actieradius. En er heerste – nog altijd – grote achterdocht ten aanzien van de westerse manier van zakendoen, gecombineerd met misvattingen over het kapitalisme; in de gangbare mening betekende dat in een grote auto rijden en als vanzelf dik verdienen.

De hele Sovjetmarkt, bevolkt door 280 miljoen inwoners, was eind jaren tachtig, begin jaren negentig kortom een reusachtig braakliggend terrein. En dat was het moment waarop Derk en Ellen met volgestouwde koffers in Moskou arriveerden en aan hun nieuwe leven begonnen.

1 Het nulnummer

Gennadi Moesaelian had een mooie baan. De Moskoviet met het zachte, bijna weke, gelaat was nog geen veertig jaar oud. Als kersverse voorzitter van de Unie van Journalisten mocht hij op zoek naar westerse ondernemingen die een joint venture in zijn land wilden beginnen. Dat was een uitdaging voor hem. De Unie, een van de dertig Sovjetberoepsverenigingen, was doorgaans niet bezig met initiatieven ver van huis, maar schreef vóór wat de journalisten in het land zelf te doen stond. Het was geen vakbond die de belangen van de werkers verdedigde, maar vooral een instrument dat de ideeën van de Communistische Partij verspreidde.

De joint ventures met het Westen waren een gevolg van de nieuwe wind die in Rusland waaide; dankzij de perestrojka en glasnost van partijvoorzitter Michail Gorbatsjov konden kapitalistische bedrijven worden verzocht verzocht om mee te helpen de Sovjet-Unie te moderniseren. Dat was hard nodig: na bijna zeventig jaar afgesloten te zijn geweest van de rest van de wereld, bestond er – behalve aan olie, aardgas en andere grondstoffen – in de Sovjet-Unie letterlijk aan alles behoefte. En natuurlijk was de wereld bereid in die behoeften te voorzien. Je kon het dan ook zo gek niet bedenken of ondernemers meldden zich aan: van telecombedrijven en bakkerijen tot accountantskantoren en kopieermachinefabrieken. Er stonden al honderden joint ventures op stapel, met bedrijven uit alle werelddelen.

Moesaelian en zijn collega’s wilden met een westerse tijdschriftenuitgeverij in Moskou een blad beginnen. De man had wat visjes uitgegooid en VNU, in die tijd de grootste Nederlandse uitgever met in de portfolio tijdschriften als Libelle en Margriet, had in juli 1989 de Russen uitgenodigd om op hun kosten langs te komen. Ze stapten op het vliegtuig en werden tot hun genoegen keurig verwelkomd en ondergebracht in het deftige Amsterdamse Hiltonhotel. Na op hun hotelkamer een nacht lang westerse betaalvideo’s te hebben bekeken, bezochten ze de volgende ochtend licht vermoeid het hoofdkantoor van VNU.

De enige buitenlandse uitgeverij die op dat moment in de Sovjet-Unie actief was, was de Duitse Burda. Dat had vooral te maken met de vriendschap tussen de vrouw van Hubert Burda en Raisa Gorbatsjov, de vrouw van Michail. Het blad met naaipatronen met dezelfde naam, waarvan mevrouw Burda de uitgever was, werd in West-Duitsland voorzien van Russische tekst, gedrukt en in een oplage van 400.000 naar de Sovjet-Unie geëxporteerd.

Dries Lugt, de voorzitter van VNU Tijdschriftengroep, had in september 1988 de World Press Photo-tentoonstelling in Moskou bezocht. Omdat VNU medesponsor van de expositie was, kreeg Lugt de kans interessante figuren in de Sovjetuitgeversbranche de hand te schudden. Toen was al het idee geopperd om gezamenlijk iets op te zetten, en nu bood Moesaelian VNU daadwerkelijk de kans om de tweede buitenlandse uitgeverij met een poot in Rusland te worden. De directie van de uitgeverij besefte dat Moesaelians volgende stop mogelijk het West-Duitse Springer zou zijn, en wat als die grote concurrent het braakliggende terrein als eerste zou verkennen? Met veel allure gooiden ze daarom voor hun Russische collega de rode loper uit.

Tien jaar eerder zou Moesaelian waarschijnlijk lang niet zo vorstelijk ontvangen zijn. VNU had toen net een onfortuinlijk internationaal avontuur achter de rug toen het jeugdblad KIJK onder de naam Science Illustrated in Amerika werd gelanceerd. Het Amerikaanse publiek toonde echter totaal geen interesse, en eind jaren zeventig was VNU miljoenen guldens armer en een vreselijk trauma rijker. Pas tegen het eind van de jaren tachtig werd weer voorzichtig aan internationalisatie gedacht. Op het gebied van tijdschriften was VNU in die tijd Europees gezien een middenmoter: groot in Nederland en België. Als het bedrijf wilde groeien, moest het dus de grens over. Naar Duitsland of Frankrijk expanderen had weinig zin. In die landen werden al zo veel tijdschriften uitgegeven, de uitgeverij was te klein om daar een marktaandeel te veroveren. Maar de Berlijnse Muur stond op vallen en de kans was groot dat er in de Oostbloklanden amper tijdschriften werden gepubliceerd. Vandaar dat VNU de onderhandelingen met de Russische delegatie gretig begon. De agenda’s werden ras getrokken om een tegenbezoek te plannen. Hadden de Russische heren nog een plekje vrij in augustus?

Eén ding wist de top van de VNU intussen zeker: naar de Sovjet-Unie moest je iemand sturen die avontuurlijk was ingesteld en bereid zou zijn scherp te onderhandelen. Met iemand die alles volgens de Nederlandse normen en waarden deed, was de inschatting, kon je beter thuisblijven. Waarop een van de directieleden opperde: ‘Zeg, die Sauer is toch communist? Misschien is hij wel geschikt.’

Derk Sauer, van huis uit journalist, was in 1989 al zeven jaar hoofdredacteur van Nieuwe Revu, ook een publicatie van VNU. Hij was erin geslaagd het weekblad, dat ten onder dreigde te gaan aan blote meiden en sensatieverhalen, om te buigen naar een meer journalistiek tijdschrift dat weer aantrekkelijk was voor adverteerders. De jonge hoofdredacteur had grote namen voor het blad weten te strikken, zoals Ischa Meijer, Boudewijn Büch, Tim Krabbé, Mart Smeets, Frits Barend, Henk van Dorp en Jan Donkers, en ook schrijvers als Kees van Beijnum en Karel Glastra van Loon. Dat het blad weer ‘respectabel’ was, had ook veel te maken met Derks persoonlijke interesses: sport, onderzoeksjournalistiek en popmuziek vormden de drie pijlers onder het succes.

Sauer mocht dan dagelijks in een versleten spijkerpak achter een bureau plaatsnemen, zijn trouwe hond Lola aan zijn voeten, hij had zijn sporen ook verdiend als verslaggever. Toen hij op z’n 29ste hoofdredacteur werd, had hij voor Nieuwe Revu de wereld afgereisd, en bij voorkeur gevaarlijke landen als Nicaragua, Paraguay en Cambodja bezocht. Hij kwam terug met verhalen over het verzet en interviewde oppositieleiders en uitgeweken fascisten. Terwijl de Israëli de stad Beiroet onder vuur namen, stond hij midden in de vuurgevechten. En toen de sjah van Perzië, het tegenwoordige Iran, naar Mexico was uitgeweken, had Derk hem opgespoord. Hij was, gewoon op straat, pal voor de gevluchte heerser gaan staan en had gezegd: ‘I could kill you now’ – om aan te tonen hoe eenvoudig het was om dicht bij de sjah te komen, op wiens hoofd de ayatollah van Iran een forse prijs had gezet. En met al die overmoed was hij als puber ook nog lid geweest van het Marxistisch-Leninistisch Centrum Nederland.

Kortom: Derk leek geknipt voor het Russische avontuur, vond VNU. Daarbij had hij zijn directe baas al eens laten weten wel toe te zijn aan iets nieuws, bij voorkeur in het buitenland. De vraag was alleen of Derk zijn vrouw Ellen Verbeek zover kon krijgen om met het prille gezin naar Moskou te vertrekken. Daar was immers niets te koop of te beleven, zoals in andere metropolen. Naar goede restaurants moest je vergeefs zoeken en op straat sprak bijna niemand Engels.

De directie besloot het erop te wagen en belde Derk op zijn redactie om te vragen of hij even langs wilde komen; misschien hadden ze iets leuks voor hem. Derk hoorde het verhaal over de joint venture aan, schudde zijn toekomstige collega Moesaelian de hand en excuseerde zich toen: hij moest eerst met Ellen bellen.

‘Liefje,’ zei hij, ‘wat zou je ervan vinden om naar Moskou te gaan?’

‘Leuk,’ antwoordde ze, ‘maar kun je er geen Washington of New York van maken?’

Misschien kon je je bij Derk nog wel voorstellen dat hij zich in de Sovjet-Unie zou vestigen, bij zijn vrouw Ellen Verbeek kostte zoiets wat meer moeite. Zei Derk weleens tegen de pers dat hij lifestyle, een betrekkelijk nieuw fenomeen in die tijd, een ‘waan van de dag’ vond, Ellen was de verpersoonlijking van het fenomeen. Voor het weekblad de Haagse Post, dat bekendstond om zijn mooi geschreven verhalen en gevoel voor nieuwe trends, bestierde Ellen de rubriek ‘De Smaak’, waarmee de lezer op de hoogte kon blijven van alles wat hip and happening was, of zoals het toen heette: in or out.

Ook qua uiterlijk vormden Ellen en Derk een bijzonder stel. Ze leken tegenpolen. Derk was klein van stuk, droeg een bril en het liefst een oude spijkerbroek – type provo, maar dan zonder lange haren. Hij was iemand die zijn eigen plan trok, als het moest – en soms ook als het niet moest – een grote mond had en zijn hersens razendsnel liet werken. Op het eerste gezicht leek hij echter ongevaarlijk, vriendelijk en enthousiast. De combinatie van zijn geringe lengte en pretogen achter brillenglazen wekte toen, en ook later, algauw sympathie op; met Derk wilde je graag in zee, want bij hem was het leuk en avontuurlijk.

Ook Ellen was niet groot, maar zij hulde haar tengere gestalte het liefst in de laatste mode. Met haar blauwe ogen keek ze de mensen recht aan en voor je het wist ging je mee in wat ze dacht en deed. Het bedrieglijk naïeve van Derk en de charme van Ellen vormden een aansprekende combinatie. Dat ze beiden een persoonlijkheid bezaten die je ondanks het gebrek aan lengte niet over het hoofd kon zien, illustreren de bijnamen die collega’s en familie voor ze bedachten. Derk was ‘de kleine Napoleon’, Ellen werd vaak ‘het koninginnetje’ genoemd.

Ellen Verbeek was in 1980 na het winnen van een prijsvraag in de reclame terechtgekomen. Op 24-jarige leeftijd gaf ze haar baan als copywriter bij reclamebureau Ogilvy & Mather op om bij Nieuwe Revu te solliciteren. Ze werd toegelaten tot het kantoor van de hoofdredacteur, die tijdens het gesprek als een blok voor haar viel. Haar ideeën vond hij niks, maar hij liet haar wel een verhaal over au pairs maken. Toen Derk haar daarna elke avond belde om te vragen of het werk vlotte, meende ze in al haar naïviteit dat dit tot de standaardtaken van een hoofdredacteur behoorde. Ellen vond Derk wel leuk, maar ze piekerde er niet over om met haar nieuwe hoofdredacteur een relatie te beginnen. Voor Derk daarentegen was het direct een uitgemaakte zaak: Ellen was de vrouw met wie hij wilde trouwen. Maar hoe moest hij haar hart veroveren? Op reportage in Chili vertrouwde hij zijn dilemma in de hotelbar toe aan collega-journalist Jean Mentens. ‘Een bontjas,’ riep Mentens spontaan, ‘koop voor haar een bontjas, dat werkt geheid.’ Derk vroeg hem of hij niet goed wijs was. Wie kwam er in deze antibonttijd nu met zo’n jas aanzetten? Evengoed meldden de heren zich een paar uur later in een door ex-nazi’s gerunde winkel in Santiago, waar Derk onder de uitroep ‘Sehr schön!’ een bontmantel kocht. Na aankomst in Nederland beklom hij met lood in zijn schoenen de steile trap van het appartement in de Utrechtse Dwarsstraat waar Ellen woonde. Zij onderdrukte haar eerste schrik, zag zijn verlegenheid en smolt. De jas schonk ze aan haar katten om op te liggen, Derk gaf ze een jaar later, op 30 mei 1985, haar ja-woord. In datzelfde jaar vertrok Ellen naar het weekblad Haagse Post, om te voorkomen dat de collega’s zouden denken dat zij als ‘vrouw van’ werd voorgetrokken door de hoofdredacteur.

Derk, die een aardig salaris verdiende, had altijd zuinig geleefd en goed gespaard, waardoor ze een huis aan de Amsterdamse P.C. Hooftstraat konden kopen, in het stille, maar bepaald niet minder chique, gedeelte bij de ingang van het Vondelpark. Het was een smal pand met veel verdiepingen, maar er was, vergeleken bij de woonsituaties van hun leeftijdgenoten, toch wel sprake van een écht huis, dat Ellen met veel plezier inrichtte. Hun eerste zoon Tom werd op 24 september 1988 geboren.

Ellen had, met andere woorden, in 1989 dus wel het een en ander te verliezen met een verhuizing naar de Sovjet-Unie: een leuke baan, haar vertrouwde omgeving en een heerlijk huis.

In augustus 1989 stapten twee directieleden van VNU, Koos Guis en Dries Lugt, op een vliegtuig richting de Sovjet-Unie, en kwamen terug met een idee voor een tijdschrift: een blad voor de 25.000 westerlingen aldaar, die de Russische taal niet spraken. Mogelijke adverteerders voor een dergelijk blad – zonder hen kon geen enkel gezond tijdschrift immers overleven – zouden westerse bedrijven zijn die de Sovjetmarkt wilden veroveren. Er werden verdere plannen gesmeed voor de Moscow Illustrated Press, zoals de joint venture zou gaan heten waaraan de Unie voor Journalisten, de VNU en een nog nader te bepalen Sovjetpartner deel zouden nemen.

Derk wist onmiddellijk wat voor soort blad het moest worden: hij zou de Moskouse variant op het legendarische New York Magazine gaan maken. Een Engelstalig blad over het leven, de cultuur en de politiek in Moskou, volgeschreven door de beste binnen- en buitenlandse journalisten, met een praktische sectie waarin je kon lezen waar de modernste tandarts zat, het nieuwste restaurant of de hipste galerie. Geen buitenlander – en ook geen eigentijdse Rus – zou zonder kunnen. En de titel lag ook voor de hand: Moscow Magazine. Hij en Koos Guis zouden zo snel mogelijk opnieuw op verkenning uitgaan.

In die zomer van 1989 zette Derk voor het eerst voet op Russische bodem. ‘Toen ik de lucht van Moskou opsnoof, was ik verkocht,’ herinnert hij zich. ‘Het was een rare mix van de Siberische wouden, oosterse aroma’s en die typische geur van Russische schoonmaakmiddelen.’ Hij voelde: hier gaat het gebeuren. Daarbij dacht hij niet zozeer aan het behalen van lucratieve omzetten voor zijn werkgever, maar aan de fascinerende journalistieke mogelijkheden. Bij de Moskouse afdeling van de Unie voor Journalisten aan de brede Zoebovksiboulevard ontmoette hij opnieuw Gennadi Moesaelian. Deze liet hem trots zijn door Saddam Hoessein gesigneerde horloge zien.

Derk kon Ellen, die bang was dat Moskou net als Oost-Berlijn een grauwe, grijze stad was vol flatgebouwen, bij thuiskomst geruststellen. Enthousiast vertelde hij over een stad die veel vrolijker en exotischer was dan Oost-Berlijn. Een stad waar amper auto’s reden en de straten niet werden ontsierd door lichtreclames van schreeuwende merken. Waar ook Armeniërs, Letten, Oezbeken en Georgiërs rondliepen, mensen uit alle windstreken. Alles was er anders dan je zou verwachten. Ellen nam zich voor er zelf eens te gaan kijken. ‘Als jij het ook leuk vindt, kunnen we beslissen,’ zei Derk hoopvol.

Derk en Ellen waren zich al langer aan het oriënteren op een nieuwe toekomst. Een van hun vrienden, Boudewijn Poelmann, die een cruciale rol in hun succes zou spelen, had Derk voorgesteld om hoofdredacteur te worden van Inter Press Service (IPS), een vanuit Rome opererend persbureau dat zich richtte op Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Een andere vriend, producent en programmamaker Harry de Winter, had Derk ook al een aanbod gedaan. Toevallig zou De Winter, die in die jaren veel grote popconcerten op film vastlegde, op 12 en 13 augustus een film over het allereerste grote rockconcert in de Sovjet-Unie produceren, op verzoek van een van de Britse leden van de band Black Sabbath, die in Amerika was opgepakt voor het bezit van drugs en voor straf in augustus 1989 een rockconcert in het Moskouse Loezjnikistadion moest houden.

Derk en Ellen werden door De Winter uitgenodigd het concert bij te wonen, en de Nederlanders logeerden in het Belgradhotel, en dineerden in het vierendertig verdiepingen tellende Hotel Oekraïne met sterren als Jon Bon Jovi en de Osbournes (Ellen vond Sharon, de echtgenote van Ozzy Osbourne, in die tijd op een gewone huisvrouw lijken). En of het nu door de exotische setting of door het rockgezelschap kwam, langzaam maar zeker kon Ellen zich een beetje voorstellen dat ze in deze stad zou gaan wonen – ook al serveerde het beste hotel van de stad een bruine boterham met lauwe thee als ontbijt.

Moskou mocht dan wat architectuur betreft enigszins op het vroegere Parijs lijken, die vergelijking ging niet op voor het dagelijkse leven. Derk was bijvoorbeeld tijdens zijn eerste bezoek aan Moskou op een tiental voetgangers gestuit die allen een pak Dixanwaspoeder onder hun arm droegen. Nieuwsgierig volgde hij hun spoor terug en kwam terecht in warenhuis Gastronoom. Hier waren, op een paar ouderwetse bh’s en wat gloeilampen na, uitsluitend pallets vol pakken Dixan te koop. Derk concludeerde dat het om een buitenkans ging: de mensen stonden ervoor in dikke rijen. Toen pas drong tot hem door dat zulke lange rijen tot de dagelijkse praktijk van de steden in de Sovjet-Unie behoorden.

Hoewel Derk haar op dit soort situaties had voorbereid, schrok Ellen toch een beetje van de wachtende mensen voor de winkels. Ze besefte dat ze nergens een pak luiers zou kunnen kopen en voor zaken als luiers of potjes babyvoeding totaal afhankelijk zou zijn van bezoek uit Nederland. Aan de andere kant kon ze met haar 31 jaar als correspondente van de Haagse Post over de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie schrijven. Als Derk en zij naar het buitenland wilden, was dit het juiste moment. Ze weet nog dat ze dacht: het is in Moskou niet zo gezellig als in New York of Londen, maar het is wel avontuurlijk. Bovendien heb ik over twee jaar veel interessants te vertellen als we weer terug zijn en Tom naar de kleuterschool gaat. Ellen stemde toe – en het avontuur kon beginnen.

Derk en Koos Guis reisden vanaf dat moment regelmatig een paar dagen naar Moskou om de laatste besprekingen te voeren en het blad op te zetten. Koos Guis was de man die, toen in november 1989 de Berlijnse Muur viel, het had gewaagd meteen zijn vinger op te steken om voor VNU Oost-Europa te gaan veroveren. ‘Het Moskouse avontuur paste perfect in de visie die de directie al had goedgekeurd,’ zegt hij nu, ‘maar misschien was de VNU achteraf gezien wel iets té gretig om in de joint venture met de Russen te stappen.’

Al snel merkten de Nederlanders dat de zaken er anders voor stonden dan ze vermoedden. Het idee was dat de Nederlandse en de Russische partner in ieder geval op papier een gelijkwaardige bijdrage zouden leveren. De VNU had de cash om alle hard currency-kosten te betalen, zoals het salaris van de westerlingen, de computers en de drukkosten. De Unie van Journalisten zou de lokale kosten voor haar rekening nemen, waaronder de huur van Derks appartement. In de praktijk bleek het samenwerkingsverband echter een license to steal: de declaraties van de Russen stapelden zich op vanaf dag één, de VNU droeg tot op het laatste ogenblik alle lasten en betaalde alle verliezen. ‘Het was alsof de Russen dachten: jullie hebben geld, wij niet, maar we zullen de schade eens inhalen,’ zegt Koos, die voor zijn missie van VNU een secretaresse én een zak geld had meegekregen om alles te organiseren.

Voor de rest was er niets: geen praktische voorzieningen, geen ideeën, geen distributiemogelijkheden. Dat kwam niet zozeer door een gebrek aan budget, want alles in Moskou was spotgoedkoop in die tijd. Maar er was gewoon niets te krijgen: geen producten en ook geen diensten. Het zag ernaar uit dat er zelfs geen papier was om het blad op te drukken.

Derk ontdekte bovendien dat vrije journalistiek een onbekend verschijnsel was in Moskou. De Unie van Journalisten bestond niet uit onafhankelijke journalisten, maar uit oud-KGB’ers en leden van de Communistische Partij. ‘Bij de eerste vergadering zaten twintig mannen en vrouwen van middelbare leeftijd in de kamer,’ herinnert hij zich. ‘Allemaal gestaalde kaderleden, die de redactie zouden vormen. Ik vroeg wat ze van plan waren, maar ze hadden totaal geen idee. Zo ging dat nu eenmaal in die tijd, het was hun manier om te overleven toen alle vertrouwde systemen aan het verdwijnen waren. Hun enige gedachtegang was: er komt een groot westers bedrijf en wij worden zo snel mogelijk rijk.’

Als hij in die begindagen in Moskou verbleef, logeerde Derk in Hotel Oekraïne. Het was gevestigd in een imposante wolkenkrabber in het centrum van Moskou – en een van de zeven ‘zusters’ (ook wel ‘suikertaarten’ genoemd): gebouwen die de skyline van Moskou bepalen en aan elkaar verwant zijn door de vele ornamenten en door hun stalinistische architectuur. Het hotel werd druk bevolkt door hoeren, in 1989 wat opvallender dan later; Hotel Oekraïne was immers een plek waar vooral buitenlanders verbleven, en waar buitenlanders waren, was hard currency. En dat was interessant, want de roebel was niets waard; zelfs een taxichauffeur nam liever sigaretten dan roebels aan voor een ritje. Op een avond zat Derk net achter een bord troebele soep en een koteletje, toen een groepje mannen met geweren de eetzaal binnenstormde en de aanwezigen met luid geschreeuw sommeerde hun geld op tafel te leggen. De buitenlanders schrokken zich dood en gehoorzaamden zonder uitzondering, waarna de mannen zich met hun buit weer uit de voeten maakten.

Aan de inhoud van zijn nieuwe tijdschrift kwam Derk in die begintijd totaal niet toe. ‘Ik was alleen maar bezig met het regelen van basic dingen als een kantoor, een telefoonlijn, een woning. De Russen hadden binnen vijf minuten ruzie met elkaar, want iedereen wilde maar één ding: er zelf op vooruitgaan. De ene Rus wilde dat z’n vriendin in dienst werd genomen zodat ze een visum kon krijgen; de andere was zo’n echte apparatsjik, alleen geïnteresseerd in reizen naar het buitenland. Baantjes en een auto van de zaak wilden ze; dat was volgens hen kapitalisme. De rest was onbelangrijk.’

Het was dus van belang met enige tact om zijn collega’s heen te manoeuvreren. Vanaf de eerste vergadering ontwikkelde Derk dan ook een tactiek die hem nog vaak te pas zou komen: vriendelijk glimlachen, de aanwezigen tevreden houden – en intussen volledig zijn eigen gang gaan.

Koos had de ondankbare taak om de statuten van de joint venture op papier te krijgen. Moesaelian, als voorzitter van de Unie van Journalisten de woordvoerder van de Russen, bleek een koppige onderhandelaar. Vanwege de waardeloze roebel was zijn belangrijkste doel om in dollars betaald te krijgen. Uiteindelijk zegde de VNU toe dat de Russische journalisten ook wat dollars zouden ontvangen, in de vorm van dividend. Verder zat er weinig structuur en veel chaos in de onderhandelingen: wat de een voorstelde, schoot de ander af en andersom.

Koos’ enige houvast was zijn Russische tolk, Jelena (Lena) Mjasnikova, die Nederlands had gestudeerd. Zij was een hardwerkende jonge vrouw, de dochter van twee intellectuelen die in het kader van de uitwisseling tussen communistische landen muziek doceerden op Cuba. Lena was afgestudeerd op het wederkerend werkwoord in de Leuvense bijbel en sprak vloeiend Nederlands zonder Nederland overigens ooit bezocht te hebben. Ze gaf Nederlandse en Engelse les aan de universiteit, en in de drie maanden Russische zomervakantie kluste ze bij als tolk.

Tijdens de onderhandelingen tussen de journalistenbond en de VNU besefte Lena dat Koos en Gennadi elkaar totaal niet begrepen. Dat kwam niet zozeer doordat zij haar werk slecht deed, maar door de mentaliteitskloof die tussen beiden gaapte. De Rus zei vage dingen als: ‘Tja, er kunnen misschien problemen zijn, maar we moeten maatregelen nemen om die op te lossen’, waarop de Nederlander informeerde over wat voor soort problemen Moesaelian het had en over welke oplossingen. Die gaf vervolgens weer een uiterst bloemrijk en vaag antwoord. Lena wist dat haar landgenoot Engels noch Nederlands verstond, en ze besloot niet langer letterlijk te vertalen maar de bedoeling van de ander door te geven om wat schot in de zaak te krijgen. ‘Hij bedoelt dat er iemand omgekocht moet worden,’ zei ze tegen Koos. ‘Dus jouw volgende vraag moet zijn: wie en hoeveel?’ ‘O,’ antwoordde Koos geschokt. Maar hij besefte ook dat hij hier geen zaken kon doen zoals hij gewend was. En omdat alles vanaf dat ogenblik een stuk vlotter verliep, zei hij tegen Lena bij zijn vertrek: ‘Als alles lukt en er komt een joint venture, dan wil ik jou als tolk en redacteur inhuren.’

Lena zou het in de loop der jaren nog ver schoppen, eerst aan de zijde van Ellen en vervolgens als rechterhand en opvolger van Derk. Maar daarvoor moest ze wel haar weerzin overwinnen tegen de Hollander, die op haar een zeer veramerikaanste en lompe indruk maakte. ‘De eerste keer dat ik Derk ontmoette, in 1989, legde hij z’n voeten op tafel en kauwde hij kauwgom. Zoiets doe je niet in Rusland,’ herinnert ze zich. ‘Het was dus geen liefde op het eerste gezicht. Pas later leerde ik van Derk houden. Dat gaat niet zo makkelijk bij mij, dat is iets wat verdiend moet worden.’

Dat Derk zo’n ongunstige indruk had gemaakt – hij ontkent overigens de kauwgom maar geeft toe dat hij z’n benen op tafel had liggen –, was hem op dat bewuste moment ontgaan. Hij had, net als Koos, zijn handen vol aan het ongeleide projectiel Gennadi Moesaelian. De Russische collega stuurde voortdurend z’n KGB-vriendjes op hem af, die hij beloofd had dat ze een stuk voor Moscow Magazine mochten produceren. Als Derk ze had afgewimpeld of met een smoesje weg had gestuurd, kreeg Moesaelian na enige tijd een verontrust telefoontje: die Sauer liet niets meer van zich horen, kon Gennadi daar niet iets aan doen? Waarop deze Derk weer ter verantwoording probeerde te roepen.

‘Gennadi was een leeftijdgenoot van me, maar een hopeloze vent. Een echte KGB’er,’ vertelt Derk. ‘Het was toen, en nu nog trouwens, de normaalste zaak van de wereld dat je je vrienden uitnodigde als je een baantje te vergeven had, of een positie met wat invloed. Een paar keer mocht ik een mooie flat bekijken, bijvoorbeeld. Die kon ik huren, maar dan moest ik wel de vrouw of de nicht of de vriendin van de eigenaar in dienst nemen bij wijze van tegengunst. Aan dat soort vriendjespolitiek wilde ik niet meedoen.’

Derk werd bovendien geacht langs te gaan bij bedrijven die ook van plan waren een Engelstalig magazine te beginnen. Dat bleek telkens verspilling van tijd. De voorbeelden en dummies die hij onder ogen kreeg, vond hij slecht en de plannen waren weinig hemelbestormend. Een reden om samen te werken zag hij dan ook niet. Pas na een tijdje begreep Derk waarom hij op dit soort onderneminkjes af werd gestuurd: zijn Russische partners waren als de dood voor concurrentie. Dus zodra ze hoorden dat er nóg iemand bezig was met een blad, drongen ze er meteen bij hem op aan een samenwerkingsverband te overwegen. ‘Eind jaren tachtig was iedereen ontzettend bang om initiatief te tonen, zelfs gestaalde kaderleden als Gennadi en zijn vriendjes. Niemand durfde een risico te nemen; stel je voor dat je de partijbonzen tegen de haren in streek.’

Derk besefte dat hij, om praktisch verder te komen met zijn tijdschrift, toegang tot de toesovka nodig had: de alternatieve scene van schrijvers, kunstenaars en intellectuelen die stond te popelen om haar ideeën over het nieuwe Rusland met iemand te delen.

Van oktober 1989 tot en met januari 1990 besteedde Derk alle tijd die hij niet met de KGB’ers hoefde door te brengen, aan het maken van afspraken en het verzamelen van telefoonnummers. Met allerlei mensen, van schrijvers en wetenschappers tot politici en ondernemers, sprak hij over mogelijke onderwerpen voor Moscow Magazine.

Van de cultureel attaché van de Nederlandse ambassade hoefde hij in die dagen weinig te verwachten. De man, die zelf pas sinds kort in Moskou woonde, zei: ‘Meneer Sauer, als ik u één goede raad mag geven: doe het niet. Er is geen beginnen aan.’ Ook veel Russen, die de toekomst somber inzagen, vroegen Derk wat hem in godsnaam bezielde om zich hier met zijn gezin te vestigen. Als het aan henzelf lag, boekten ze immers diezelfde dag nog een enkele reis naar het Westen.

Tot zijn blijdschap vond hij echter ook mensen die zijn plannen wel zagen zitten. Uit zijn Nieuwe Revu-tijd kende hij Amerikaanse fotografen en journalisten als de Pulitzerprijswinnaar David Halberstam en Joe Klein, die onder andere columnist bij Time Magazine was en de auteur van de politieke roman Primary Colors. Zij namen zijn uitnodiging om in Moskou over de veranderingen in de Sovjet-Unie te komen schrijven gretig aan. Chris Klein – de zoon van Joe – werd later een van de gezichtsbepalende redacteuren van Moscow Magazine. Via persbureaus als Reuters en mediabedrijven als CBS ontmoette hij meer goede Amerikaanse journalisten.

Journalist Artjom Troitski, op dat moment de populairste Rus op radio en televisie en een groot kenner van het culturele leven, en wiens telefoonnummer Derk van een Nederlandse kennis had gekregen, verschafte hem toegang tot de Russische toesovka en stelde hem voor aan de alternatieve Moskovieten naar wie hij op zoek was. De meesten wilden graag voor Moscow Magazine schrijven, en gaven hem ook goede tips voor interessante onderwerpen.

Een editors dream zag Derk tot zijn verrassing uitkomen toen hij de redactie van Moscow News bezocht: voor het grote gebouw in Gorkistraat stonden tientallen mensen zich te verdringen om de nieuwste editie van deze krant te pakken te krijgen. Moscow News was in de jaren dertig van de twintigste eeuw opgericht als een Engelstalige krant voor Amerikaanse burgers die vanwege de crisis hun vaderland waren ontvlucht. Het blad was soms jaren achtereen verboden, en een van de hoofdredacteuren belandde na een zuiveringsactie zelfs in een goelag, maar Moscow News herrees steeds weer uit de as. Vanaf 1980 verscheen de titel alleen nog in een Russische en een Engelstalige uitgave, onder auspiciën van de Communistische Partij. In de beginjaren van de perestrojka was de krant uitgegroeid tot het belangrijkste moderne dagblad voor Moskovieten, de eerste die het bijvoorbeeld aandurfde om onthullingen over Stalin te publiceren. Op de redactie zaten de verslaggevers allemaal in een eigen kamertje te werken. De nieuwsdesk bestond uit jonge, westers ogende Russen die geregeld in het buitenland waren geweest. Voor het eerst ontmoette Derk hier gelijkgestemde Russische journalisten, die begrepen wat vrije journalistiek inhield. Er heerste een kosmopolitische sfeer, alsof hij op een redactie in New York of Amsterdam rondliep.

In journalistiek opzicht was de Russische samenleving begin jaren negentig ruwweg vergelijkbaar met die in Nederland in de jaren vijftig: de jaren van kranten als Het Vrije Volk (links), de Volkskrant (Rooms) en NRC Handelsblad (liberaal). Het interessante was dat ook in de Sovjet-Unie vanaf 1989 een meerpartijenstelsel ontstond, met voor iedere politieke richting een bepaalde krant als spreekbuis. Je had de zeer conservatieve Sovjetskaja Rossija aan de ene kant van het spectrum, en de zeer progressieve Komsomolskaja Pravda en Moscow News aan de andere kant. Maar geen van de kranten of tijdschriften was onafhankelijk wat inhoud of financiën betrof. Moscow Magazine zou niet alleen de eerste glossy in de Sovjet-Unie zijn, maar ook het eerste onafhankelijke tijdschrift, dat zichzelf dus moest bedruipen. Het feit dat ze op zoek was naar een proeftuin voor hoe je zo’n commerciële en zelfstandige publicatie moest maken, was een van de redenen waarom de Unie van Journalisten de joint venture met VNU wilde starten.

Eind oktober had Derk een lijstje met concrete onderwerpen voor het nulnummer van Moscow Magazine gereed. Kort samengevat bestond de formule deels uit artikelen over de economische en sociale ontwikkelingen in de Sovjet-Unie, en deels uit praktische informatie voor de buitenlanders in Moskou. Het geheel zou worden samengevat in een apart, Russischtalig katern. De eerste proefeditie moest adverteerders, partners en mogelijke lezers overtuigen van het bestaansrecht van het nieuwe blad.

Maar er was nog steeds een berg praktische problemen te overwinnen voor Derk inhoudelijk aan de slag kon. Gennadi en de overige Russische collega’s vonden bijvoorbeeld een weekblad best haalbaar, maar toen hij ontdekte dat er niet één drukpers in Moskou bestond die een glossy kon produceren, bracht Derk dit terug tot een maandblad. Het tijdschrift zou voorlopig in Nederland worden gedrukt, om met een beetje geluk drie dagen later in Moskou te arriveren.

Beoogde adverteerders voor Moscow Magazine waren dus westerse bedrijven, grotendeels fabrikanten en accountants als Baker & McKenzie of Lloyd’s – dienstverleners die in Moskou een kantoor wilden openen of net hadden geopend. Bleven over essentiële zaken als de distributie, een abonnementen- en betalingssysteem, en een marketingplan. Hierover had Derk al twee conclusies getrokken: a) het waren allemaal volstrekt onbekende verschijnselen in Moskou, dus ze zouden uit het niets moeten worden opgezet in een land waar de post notoir onbetrouwbaar was, en b) hij had als journalist en hoofdredacteur geen tijd om dit allemaal van de grond te krijgen.

Soms werd hij een beetje moedeloos van het feit dat er nog zo veel moest gebeuren. Op 16 november schreef Derk in zijn dagboek dat een vrouw bij de incheckbalie op Schiphol hem had herkend en dapper had genoemd, ook omdat hij zijn vrouw en kind naar Moskou zou laten komen. ‘In het vliegtuig vraag ik me af waar ik eigenlijk aan begonnen ben. Ik mis Tom en Ellen nu al. In Holland maak je de blits met Moscow Magazine, maar in je eentje in zo’n vliegtuig is het veel minder leuk.’

Derk besloot Koos, die tenslotte directeur internationale publicaties van VNU was, om assistentie te vragen. Liefst van iemand die wist wat alle zaken inhielden én die zin had om z’n tanden erin te zetten. Koos bleek een geschikte Nederlandse kandidaat te kennen: een projectleider van Medianet, onderdeel van de VNU, de 27-jarige Annemarie van Gaal, een alleenstaande moeder met een vijfjarig zoontje en boordevol ambitie. ‘Ik had haar al eens aangeraden iets anders te gaan doen,’ zegt Guis. ‘Annemarie had volgens mij meer in haar mars. En ze had een uitgesproken talent: ze kon alles aan iedereen verkopen.’

De ontmoeting tussen Derk en Annemarie typeert hun latere werkrelatie. Ze troffen elkaar in de werkkamer van Koos Guis in Amsterdam, vertelt Van Gaal: ‘Ik was in die tijd een enorme schoenengek en droeg zwarte schoenen met geborduurde bloemen erop van Moschino. Nog voordat Derk zich aan mij voorstelde, boog hij zich voorover en zei: “Wat een gave schoenen. Die wil ik voor Ellen kopen. Kun jij dat regelen?”’

De schoenen waren alleen te koop in Maastricht, en Van Gaal pleegde wat telefoontjes waarop de schoenen met hulp van haar moeder en koeriersdiensten de volgende dag in Amsterdam arriveerden. Misschien besefte Derk het nog niet, maar hij had in Annemarie zijn ideale zakenpartner gevonden: een keiharde werker die, als ze eenmaal haar zinnen ergens op had gezet, niet van opgeven wist.

Annemarie was niet de enige niet-Russische nieuwe werknemer. De eerste niet-Nederlandse redacteur van Moscow Magazine was de 26-jarige Wendy Sloane. Zij werkte voor Time Magazine in Wenen en New York, sprak vloeiend Russisch en had met een beurs drie maanden voor Moscow News gewerkt. Ze wilde dolgraag naar Moskou terug, dus toen ze bij toeval hoorde dat een Nederlander daar een blad ging uitgeven, kocht ze spontaan een retourtje Wenen-Amsterdam en maakte een afspraak. Twee dingen vielen haar op: dat Derk in de P.C. Hooftstraat veel te mooi woonde voor iemand die van zichzelf zei dat hij communist was, én dat hij niets van Rusland af leek te weten. Maar hij nam haar wel aan en een maand lang werkte ze met hem, artdirector Jaap van der Zwan (die de Haagse Post net een make-over had gegeven en voor Moscow Magazine op en neer zou gaan reizen tussen Moskou en Amsterdam) en enkele anderen aan het ontwerp en de inhoud van het nulnummer. Dit gebeurde bij hetzelfde IT-bedrijfje in Buitenveldert dat ook nieuwe Applecomputers aan de prille redactie leverde. Ook dat was bijzonder: Moscow Magazine werd digitaal vormgegeven volgens het nieuwe principe van desktoppublishing, iets dat in die tijd nog zo nieuw was dat andere Nederlandse vormgevers het maar een raar gedoe vonden.

Op 14 oktober 1989 presenteerden Derk, Koos en Wendy Sloane de lay-outontwerpen voor Moscow Magazine op de Zoebovskiboulevard aan de Unie van Journalisten. De mannen van Moesaelian waren onder de indruk en de eerste horde leek genomen. Maar enkele dagen later bleek de Russische hoofdredacteur zich toch ongerust te maken. Het was tot hem doorgedrongen dat hij de controle over het blad verloor en dat Derk aan alle touwtjes trok. Wat als Derk met allerlei radicalen in zee ging? Bovendien bleek er niets te zijn gebeurd met de ideeën die de Russen hadden aangeleverd – die had Derk in de prullenmand gegooid omdat het in zijn ogen zouteloze propaganda betrof. Hoe kon Gennadi dat verantwoorden? Derk hoorde de paniek in diens stem. Hij wist hem gerust te stellen door Moesaelians gave als ‘regelaar’ te prijzen, die hierdoor enigszins kalmeerde.

Drie maanden later, op zondag 14 januari 1990, vloog Derk naar Moskou met tweeduizend exemplaren van het gedrukte nulnummer in zijn bagage. Onder aan de vliegtuigtrap op luchthaven Sjeremetjevo werd hij zoals inmiddels gebruikelijk opgewacht door Gennadi – die hem tot zijn ontzetting bij elke ontmoeting opnieuw een kus gaf – en twee Russische redactiemedewerkers van de Unie van Journalisten, Michail (Misja) Sokolov en Nikolaj Katsjoerin.

In een aparte viproom van de luchthaven opende Derk zijn koffer en deelde vol verwachting het blad uit. Op de voorpagina stond de actrice Tatjana Droebitsj, een dertigjarige schoonheid die tevens als arts in een homeopathische kliniek werkte. Op haar wang waren met rood de Russische hamer en sikkel en een ster getekend, de symbolen van het communisme. Asja Roedkovski, een Russin die in Nederland had gestudeerd, portretteerde de underground modeontwerpster Katja Filippova, die het helemaal maakte in Londen. Een van de zakenverhalen ging over het succes van het Nederlandse Nutricia in de Sovjet-Unie. En naast aandacht voor de nieuwste trends, zaken en cultuur kreeg ook de bioloog Aleksej Jablokov de ruimte om te waarschuwen voor de ecologische gevaren die de bevolking bedreigden. Ellen had ook bijdragen geleverd, waaronder een dubbelpagina met een verzameling van de meest populaire Gorbi Gadgets. Chanel, Dunhillsigaretten en Heineken waren een paar van de westerse adverteerders. Het blad zag er net zo modern uit als Time Magazine of Elsevier.

De Russen panikeerden niet toen ze het nulnummer doorbladerden, maar stonden ook niet te juichen van blijdschap. Derk schreef die avond in zijn dagboek dat de reactie van de Russen hem tegenviel: terwijl hijzelf trots was op het resultaat, reageerden zij uiterst gereserveerd. Nikolaj Katsjoerin presteerde het zelfs om meteen over een paar spelfouten in het Russische katern te beginnen. Derk wist niet wat hij ervan moest denken.

Pas de volgende dag lieten de mannen los dat ze het tijdschrift wel aardig vonden. Voor de zoveelste keer besefte Derk dat Russen niet snel hun mening gaven en zeker niet als ze, net als Gennadi, voortdurend in angst leefden om op de vingers te worden getikt.

Het was overigens een van de laatste keren dat Derk weerstand van zijn medehoofdredacteur ondervond. Na maanden krampachtig geprobeerd te hebben greep te houden op Moscow Magazine, gaf de Rus het op, ook omdat het nulnummer goed werd ontvangen en de medewerkers enthousiast toestroomden. ‘Ik denk dat hij eieren voor zijn geld koos,’ zegt Derk. ‘Hij zag dat er geen vreselijke dingen gebeurden en dat het een aardig blad werd, dat hijzelf bovendien nooit zou kunnen maken. En vergeet niet: er heerste een gierende inflatie. Voor een oud KGB’er verdiende Gennadi een riant salaris, zonder er veel voor te hoeven doen.’

Intussen verslechterde de binnenlandse situatie in Rusland met de maand. Gorbatsjovs positie leek inmiddels weinig rooskleurig. De lege winkels deden de mensen terugverlangen naar de oude tijd, toen er tenminste nog een paar spullen in de schappen lagen. De tegenstanders van de perestrojka probeerden hun krachten te bundelen: conservatieve communisten die Gorbatsjovs veranderingen terug wilden draaien, en de ontevreden militaire top die hem kwalijk nam dat hij het leger reduceerde. En dan waren er ook nog groeperingen als de nationalistische schrijvers en journalisten van de Schrijversbond van de Russische Republiek, die de nieuwe culturele vrijheden liever vandaag dan morgen de kop in wilden drukken. Dat hun pogingen om Gorbatsjov te stoppen (in eerste instantie) niet erg vruchtbaar waren, kwam doordat ze allemaal andere doelen hadden en elkaar vooral vonden in hun afkeer van de nieuwe leider.

Ook in de Sovjetstaten en oblasts, een soort provincies, rommelde het. In oblast Nagorno-Karabach slachtten eind 1990 Azerbeidzjanen en Armeniërs elkaar nog steeds af in hun strijd om de macht. Derk noteerde somber in zijn dagboek dat sommige Russen met wie hij sprak een burgeroorlog vreesden. In elk geval begreep niemand meer de Gorbi-mania die in het Westen nog steeds heerste.

In januari kwamen Ellen, Jaap van der Zwan en zijn toenmalige vrouw naar Moskou voor een kort bezoek. Derk merkte dat Ellen zich steeds meer zorgen maakte over de situatie. Ze zag enorm tegen de verhuizing op, bekende ze Derk toen ze alleen waren op de hotelkamer, en alle verhalen over misdaad en oorlog maakten haar niet vrolijker. Derk kon er weinig aan veranderen en de avond eindigde met een vervelende woordenwisseling. Derk had natuurlijk veel aan zijn hoofd en kon een twijfelende Ellen er niet goed bij hebben. Hij ergerde zich dagelijks aan alle vage beloftes die hem werden gedaan over een eventuele flat, en aan zijn Russische partners, die onderling nog steeds aan het bakkeleien waren. Hij had er ook genoeg van om steeds op een hotelkamer te wonen terwijl Ellen en Tom ver weg in Amsterdam zaten. Pas toen hij jegens Gennadi z’n geduld verloor en woedend uitviel dat het blad nu wel in orde was maar dat ze na al die maanden nog steeds zonder huis, kantoor of telefoonlijn zaten en dat ze zo onmogelijk een tijdschrift konden maken, veranderde er iets: Gennadi stelde voor de redactie te huisvesten in een lege kamer in Dom Zjoernalistov, het Huis van de Journalisten, aan de Soevorovksiboulevard, tegenwoordig Nikitskiboulevard geheten.

Derk geloofde zijn oren niet: hadden ze daar niet eerder op kunnen komen? Maar hij was dolblij want de locatie was schitterend: hartje Moskou, niet ver van de Arbat, een van de beroemdste straten van de stad. Het herenhuis uit het begin van de negentiende eeuw was weliswaar op 14 september 1812 door brand verwoest toen Napoleon Moskou binnentrok, maar de voorgevel was nog origineel. Het gebouw was in 1870 gerestaureerd en kende een journalistieke historie. Sinds 1920 was hier de Club van Moskouse Journalisten gehuisvest, een soort sociëteit, die in 1938 was omgedoopt tot het Centrale Huis van de Journalisten. Het was dé culturele ontmoetingsplaats voor journalisten – niet in de laatste plaats omdat zij in het bijbehorende restaurant voor vrijwel geen geld konden eten en drinken. Daarnaast waren de huurprijzen voor kantoorruimte voor westerlingen – uiteraard te betalen in dollars – eind jaren tachtig al vergelijkbaar met die van Londen en New York; en de huur van deze ruimte werd als afgesproken bekostigd door de Sovjetpartners.

Bovendien werd tot Derks grote vreugde eindelijk een flat voor hem, Ellen en Tom gevonden, zonder dat ze iemand in dienst hoefden te nemen, een visum moesten regelen of een andere ‘wederdienst’ moesten bewijzen. Derk had het appartement ongezien geaccepteerd. Hij wist dat het wennen zou zijn na het huis in Amsterdam, maar de driekamerflat bood tenminste ruimte voor het hele gezin. Het appartementencomplex was speciaal bestemd voor buitenlanders: hun buren waren voornamelijk diplomaten – niet van het westerse expatsoort, maar afkomstig uit Oostbloklanden; het eerste vriendinnetje van de kleine Tom kwam bijvoorbeeld uit Mongolië. Het was met andere woorden: tijd om te verhuizen.