Nederland volgens
Maarten van Rossem

Nieuw Amsterdam Uitgevers

De teksten in deze bundel zijn geschreven tussen 2007 en 2012

© 2012 Maarten van Rossem

© 2012 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Studio Pollmann

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Foto omslag Vincent Boon

Register Ansfried Scheifes

Bronvermelding Historisch Nieuwsblad 50, 53, 56, 87, 90, 139, 142, 145, 148, 151, 154; Maarten! 7, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 68, 79, 97, 108, 119; Scientific American (Nederlandse editie) 93; Tijdschrift voor Geschiedenis 129

NUR 686

ISBN 978 90 468 1482 6

www.nieuwamsterdam.nl/vanrossem

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1382 9

De natie als museum

De laatste jaren is heel wat gepraat over de Nederlandse identiteit. Daarbij is geen moment duidelijk geworden wat die identiteit eigenlijk inhoudt. Hoogstens werd duidelijk dat de immigranten van de afgelopen decennia die identiteit niet hebben verworven en dat het de hoogste tijd wordt dat ze dat wel doen. Met een dergelijke negatieve omschrijving schieten we echter niet veel op. Het dagblad Trouw heeft nog een verdienstelijke poging gedaan om tot een collectieve definitie van de nationale identiteit te komen. Het gaf zijn lezers de kans te melden wat zij dachten dat de essentie van die identiteit was. Het resultaat toonde op hilarische wijze aan dat Nederlanders geen idee hebben wat die identiteit zou kunnen zijn. De drie finalisten in de lijst van Trouw waren: gezelligheid, oliebollen en rookworst. Je zou er bijna onwillekeurig bitterballen en stroopwafels aan toevoegen. Als ik het me goed herinner, werd ook de uitdrukking ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ wezenlijk geacht voor onze volksidentiteit.

Er zit iets aandoenlijks in de veronderstelling dat gezelligheid uniek Nederlands is en elders in de wereld geheel ontbreekt. Omdat onze identiteit, als er inderdaad zoiets zou blijken te bestaan, onvermijdelijk het product is van een gezamenlijke geschiedenis die de huidige samenleving heeft gevormd, heeft de overheid teneinde ons op weg te helpen een historische canon laten ontwerpen en heeft een Kamermeerderheid besloten een Nationaal Historisch Museum te bouwen voor enkele tientallen miljoenen euro’s. Misschien is het wel typisch Nederlands dat over de locatie en de inrichting van dat museum al direct een volkomen infantiele ruzie is ontstaan. Hoe briljant en educatief verantwoord het Nationaal Museum ook gaat worden, het lijkt me niet waarschijnlijk dat het erin zal slagen een overtuigende nationale identiteit te formuleren, om de eenvoudige reden dat er niet zo’n identiteit bestaat. Een direct herkenbare nationale identiteit, die we ook met een onaangenaam woord ‘volkskarakter’ zouden kunnen noemen, veronderstelt dat Nederland is wat het juist helemaal niet is, namelijk een sociaal en cultureel homogene dorpsgemeenschap, een soort Volendam op nationale schaal. Dat zijn we gelukkig niet en wie er even over nadenkt, zal zich realiseren dat een zo klein en overzichtelijk land als Nederland opmerkelijk heterogeen is, met name als gevolg van de historische ontwikkeling. Van die heterogeniteit vormt ons hele land het Nationaal Museum.

Wie werkelijk iets van Nederland wil weten, moet niet naar dat Nationaal Historisch Museum in Arnhem gaan, als het er ooit komt, hij moet op reis door het land, hij moet uitstappen bij alle stations, van Roodeschool tot Vaals, hij moet door Amsterdam en Maastricht wandelen en onze grote rivieren afzakken en her en der cafés en bruiloften bezoeken. Wellicht zou de minister de miljoenen voor het Nationaal Historisch Museum beter kunnen besteden door dergelijke zwerftochten te subsidiëren. Het zal de reiziger, gesubsidieerd of niet, al snel duidelijk worden dat de Nederlanders grote verschillen vertonen. Op tal van plaatsen zal hij zijn landgenoten niet kunnen verstaan, bruiloften worden verschillend gevierd, wat hier een vaasje heet, heet daar een Amsterdammertje, wat daar gezellig heet, is hier exuberantie. In de grensstreken zal de reiziger bemerken dat Nederland haast ongemerkt overgaat in een ander land – daar valt een Duits dialect niet van een Nederlands dialect te onderscheiden. Landschappen, steden, levenswijze, ja, zelfs de klimatologische omstandigheden vertonen grote verschillen. Zo is Den Helder bijvoorbeeld veel zonniger dan Maastricht, terwijl Maastricht merkwaardigerwijze in metaforische zin veel zonniger is dan Den Helder, dat ongetwijfeld een van de meest ellendige plaatsjes van Nederland is.

Voordat de heterogeniteit van het vaderland verder wordt onderstreept, moet eerst worden toegegeven dat die heterogeniteit in de afgelopen twee eeuwen aanzienlijk is afgenomen. Ooit was Nederland veel multicultureler dan het nu is. In de Franse tijd werd de Republiek die wij ooit waren – een zonderling ensemble van min of meer autonome onderdelen – een eenheidsstaat met centraal bestuur. In de loop van de negentiende en twintigste eeuw kreeg dat centraal bestuur steeds meer bevoegdheden en het zorgde voor leerplicht, dienstplicht en belastingplicht. Tegelijkertijd werd Nederland langzaam een moderne democratie. In de tweede helft van de negentiende eeuw werden de spoorwegen aangelegd, die de Nederlanders in staat stelden te constateren hoezeer ze van elkaar verschilden. Waar de actieradius van de gemiddelde Nederlander voorheen niet veel meer was dan een paar kilometer, kon hij nu tientallen of zelfs honderden kilometers bedragen. Nationale media, al waren die aanvankelijk niet veel zaaks, zorgden voor een nationaal discours. Die ontwikkelingen zetten zich versterkt door in de vorige eeuw en werden bekroond door de opkomst van de tv als massamedium.

De aanzienlijke homogenisering die het gevolg was van de ‘modernisering’ van Nederland, heeft de culturele verschillen in Nederland van een deel van hun profiel ontdaan, maar zeker niet geheel doen verdwijnen. De verschillen tussen levenswijze, godsdienst en taal zijn nog steeds frappant groot en laten zich grotendeels herleiden tot de verschillende historische ontwikkeling van de diverse regio’s. Laat ik een paar vrij willekeurige verschillen noemen, die wijzen op een sterk verschillende levenswijze. Zo is de bevolking van de noordelijke Veluwe en die van de provincie Zeeland veel gezonder dan die van Zuid-Limburg. Geweldsmisdrijven komen in Flevoland en het zuiden van Gelderland veel frequenter voor dan elders in het land. De huwelijksvruchtbaarheid van Urk, die de hoogste van het land is, is tweeënhalf maal zo groot als die in de stad Groningen (3,18 tegen 1,26). De criminaliteit in de regio Amsterdam-Amstelland is veel hoger dan het landelijk gemiddelde, een gegeven dat ongetwijfeld niemand zal verbazen.

We kunnen Nederland om te beginnen verdelen in twee helften: Holland, Zeeland, Utrecht en Friesland, die het kerngebied van de oude Republiek vormden, en het oosten en zuiden van het land, die ten opzichte van dat kerngebied een soort ‘buitenland’ vormden, omdat ze sociaaleconomisch sterker waren verbonden met gebieden buiten de Republiek dan met het westelijke kerngebied. De huidige provincies Brabant en Limburg alsmede Zeeuws-Vlaanderen vormden ten tijde van de Republiek de zogenaamde Generaliteitslanden, een soort wingewest dat geen stem in het landsbestuur had en geen officieel deel van de Republiek was. Anders dan het grootste deel van de Republiek waren en bleven Brabant en Limburg rooms-katholiek. Hoewel de positie van de Generaliteitslanden in de nieuwe Nederlandse eenheidsstaat werd genormaliseerd, bleven zij een van de rest van het land afwijkend patroon vertonen. Dat bleek en blijkt uit een reeks fenomenen en uit een aanzienlijke afstandelijkheid ten opzichte van de Randstad en het regeringscentrum. Niet voor niets kreeg Wilders in Limburg driemaal zo veel stemmen als landelijk, en scoorde hij bij de Europese verkiezingen spectaculair in de roomse enclave Volendam, waar men ook niets op heeft met de Grote Boze Buitenwereld. Ten tijde van de Belgische opstand tegen het Nederlandse gezag koos Limburg gedecideerd voor België. Pas in 1839 keerde het opstandige gewest weer terug naar Nederland. De Maastrichtse elite heeft tot ver in de vorige eeuw Frans gesproken.

Tussen Limburg en de rest van Nederland bestaat nog steeds een zekere spanning. Als ik tijdens een lezing voor de aardigheid opmerk dat Nederland er verstandig aan zou doen Limburg alsnog aan België cadeau te doen, leidt dat boven de grote rivieren altijd tot hilariteit. Dat duidt evident op een vorm van discriminatie. Ik ken geen recent onderzoek ter zake, maar in het verleden werd een ‘zachte g’, zoals gebruikt in de zuidelijke provincies, als een cultureel gebrek gezien. Bij studenten met een zachte g had je onwillekeurig het gevoel te maken te hebben met personen met een deficiënte vooropleiding. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat een dergelijke noord-zuidtegenstelling in tal van landen bestaat. Al was (is?) er dan sprake van een zeker dedain van de noordelijke Nederlanders ten opzichte van de zuiderlingen, de eersten vonden het in verrassend grote aantallen een goed idee om in het zuiden carnaval te gaan vieren.

Omgekeerd heeft men in Limburg niet veel op met het westen: de Randstad en het regeringscentrum. De Limburgers hebben onmiskenbaar een minderwaardigheidscomplex, zij voelen zich algauw ‘gepakt’, al schijnt dat een emotie te zijn die steeds meer Nederlanders koesteren. Hoewel de Rooms-Katholieke Kerk geen schim meer is van wat ze was in Limburg en Brabant, is de reiziger uit het noorden toch verrast als hij op het dorpsplein een metershoog Christusbeeld aantreft. Net zo goed als de reiziger uit het vlakke noorden op een goed moment blij constateert dat zijn vaderland hier licht en elegant is gaan heuvelen. Het is waarlijk ‘buitenland’ in eigen land. Niet alleen Limburg, maar ook de andere voormalige Generaliteitslanden vertonen nog steeds electoraal gedrag dat afwijkt van de rest van het land. Zo zijn daar bijvoorbeeld meer plaatselijke politieke partijen.

De eigenaardigheden van Brabant en Limburg zijn natuurlijk deels te herleiden tot de dominante positie die de Rooms-Katholieke Kerk daar tot ver in de jaren zestig had. De rest van Nederland wordt vaak op gemakzuchtige wijze gekarakteriseerd als ‘calvinistisch’, maar dat is een misleidende simplificatie. De religieuze situatie in het noorden van het land was uiterst complex. Er bestond daar de facto godsdienstvrijheid, waardoor er tal van kerkgenootschappen actief waren. Als de katholieken bereid waren wat te betalen, werden ze in het noorden met rust gelaten, vandaar de aanwezigheid van allerlei katholieke ‘enclaves’ in het noorden. Ten tijde van de Republiek was ongeveer de helft van de bevolking zelfs helemaal niet kerkelijk georganiseerd. Zeker in de grote steden in het westen was van een dominantie van orthodoxe calvinisten geen sprake.

Het opmerkelijkste religieuze fenomeen in het noorden was en is de Biblebelt, een brede strook die loopt van Zeeland via het rivierengebied over de Veluwe naar de kop van Overijssel en dan richting de noordelijke provincies, waar de bevolking homogeen protestants is en deels streng tot zeer streng gereformeerd. Ten noorden van die bijbelvaste strook was men, als men protestant was, vrijzinnig. In de Biblebelt is de uitgesproken godsdienstigheid nog steeds sterk bepalend voor het dagelijks leven. Terwijl kerkbezoek in de rest van Nederland in de afgelopen halve eeuw uitzonderlijk gedrag is geworden, worden in Barneveld reusachtige nieuwe kerken gebouwd. Ook de opmerkelijke gezondheid van de bewoners van Zeeland en de noordelijke Veluwe heeft ongetwijfeld te maken met hun sobere, bijbels verantwoorde levenswijze. De opmerkelijke voortplantingsdrift van de Urkers zal ook wel te herleiden zijn tot de godsdienstige factor. De meeste Nederlanders mogen dan niet meer ter kerke gaan, de zeer heterogene religieuze geschiedenis van de Lage Landen heeft nog steeds grote invloed op de levenswijze en plaatselijke eigenaardigheden.

Anderhalve eeuw geleden konden de meeste Nederlanders elkaar niet verstaan, zij spraken een groot aantal dialecten. Sedertdien is er uit elementen van de spreektaal van Zuid- en Noord-Holland een standaardtaal ontwikkeld, het bekende Algemeen Beschaafd Nederlands, die bezig is de diverse streektalen en hun dialecten te verdringen. Dat neemt niet weg dat veel Nederlanders door uitspraak en woordgebruik nog moeiteloos getraceerd kunnen worden naar hun streek van herkomst. Nederland kent twee officieel erkende talen, de al genoemde standaardtaal en het Fries. Daarnaast zijn er nog twee officieel erkende streektalen, namelijk het Limburgs, ofwel het Zuid-Nederfrankisch, en het Nedersaksisch. Dan is er nog het Brabants als streektaal, al lijkt dat door niemand als zodanig erkend te zijn. Zowel de standaardtaal als de verschillende streektalen kennen een groot aantal dialecten. Dat lijkt wellicht een vreemde constatering als we het hebben over de standaardtaal, maar de Amsterdamse, Utrechtse, Rotterdamse en Haagse varianten van die standaardtaal zijn gemakkelijk te herkennen. Er schijnt ook een speciale Gooise variant van de standaardtaal te bestaan. In de grote steden is in de afgelopen decennia ook een straattaal ontstaan, die allerlei allochtone taalelementen bevat.

Het officieel erkende Fries, dat door ruim 350.000 mensen wordt gesproken, is een soort Standaardfries, dat is samengeknutseld uit verschillende Friese dialecten. In het Nedersaksisch, dat in Nederland door twee miljoen mensen zou worden gesproken, worden meer dan 25 dialecten onderscheiden, onder meer het Urks; Urk is bepaald een bijzonder geval. Recente gegevens leren dat nog slechts 25 procent van de volwassenen in Oost- en Noord-Nederland een of ander Nedersaksisch dialect spreekt, en dat dat bij hun kinderen nog maar 5 procent is. Ik heb zelf kunnen vaststellen dat nog steeds veel Limburgers Zuid-Nederfrankische dialecten spreken die geheel onverstaanbaar zijn. Dat Limburgs moet wel onderscheiden worden van de typisch zuidelijke uitspraak van de standaardtaal.

Nieuwsgierig geworden door al deze streektalen en dialecten ben ik ook op zoek gegaan naar de classificatie van het volstrekt onverstaanbare dialect dat de autochtone inwoners van Wageningen spraken toen ik daar mijn jeugdjaren doorbracht. Erg duidelijk werd het niet, maar het was waarschijnlijk de Zuid-Gelderse variant van de Maas-Rijnlandse dialecten. Daarin waren ook sterk Utrechtse en Brabantse elementen aanwezig, al is dat mij nooit zo opgevallen.

Hoewel het Standaardnederlands nog steeds terrein wint, moet de toevoeging ‘standaard’ niet de indruk wekken dat die standaardtaal een stabiel systeem is. Niets is minder waar, de standaardtaal verandert in hoog tempo. Honderden woorden worden toegevoegd en tegelijkertijd verdwijnen er honderden woorden. Andere woorden veranderen van betekenis. Vooral de invloed van het Engels – voor veel Nederlanders in meerdere of mindere mate de tweede taal – is enorm, terwijl de invloed van het Frans en het Duits sterk zijn afgenomen. Niets is zo soepel en veranderlijk als juist de taal. De verandering van de taal wordt in Nederland en Vlaanderen dan ook nog eens nodeloos geaccentueerd door de zonderlinge, ja, ronduit geschifte gewoonte de spelling elke tien jaar grondig te veranderen. Wat ooit een pannekoek was, is nu een onsmakelijke pannenkoek.

Ondanks de geringe afmetingen van ons vaderland zijn ook de Nederlandse landschappen zeer gevarieerd. Dat heeft er weer toe geleid dat ook de agrarische activiteiten, en dus de levenswijze, zeden en gewoonten, in de loop der eeuwen zeer gevarieerd waren. Achter de duinen vinden we in het westen en noorden van het land zeeklei en laagveen. Een aanzienlijk deel van het laagveen is in de loop der eeuwen afgegraven en gebruikt als brandstof, een activiteit die een aantal grote plassengebieden heeft gecreëerd. De laagveengebieden worden bemalen, omdat ze eigenlijk alleen in verdroogde toestand bruikbaar zijn. Dat heeft echter tot gevolg dat de veengebieden dalen in een tempo van een meter per eeuw. Daarmee kunnen we niet eeuwig doorgaan en dat betekent dat op relatief korte termijn pijnlijke keuzes voor die veengebieden moeten worden gemaakt. Stoppen we met de bemaling, dan kunnen die gebieden op zijn best nog extensief gebruikt worden.

Tijdens de voorlaatste ijstijd liep dwars door Nederland, globaal van Haarlem via Utrecht naar Nijmegen, een reusachtige muur van ijs die het landschap in het midden van Nederland sterk heeft beïnvloed. Daaraan danken we de Utrechtse Heuvelrug, het Veluwemassief en de heuvels bij Nijmegen: allemaal opgestuwd door de ijsmassa. Er is alle reden om aan te nemen dat de ijsmassa in een geologisch relatief nabije toekomst weer terug zal keren. Blijven de Generaliteitslanden dan weer ijsvrij, dan is er toch een vorm van historische gerechtigheid. De ijstijdrestanten worden doorsneden door de diverse waterlopen van de Rijndelta, die voor Nederland zo’n enorme historische – neem de Hollandse Waterlinie – en economische betekenis hebben gehad. Over het sterk afwijkende Limburgse landschap heb ik het al gehad, al ben ik daarbij vergeten de Sint-Pietersberg te vermelden, een opwindend onderdeel van talloze schoolreisjes.

Wellicht de fraaiste producten van ons verleden zijn onze steden, waarvan er enkele al zijn ontstaan als nederzettingen bij de forten van de Romeinse Limes, die dwars door het huidige Nederland liep. Of het waar is dat nog steeds te zien is welke delen van Nederland tot het Romeinse Rijk hebben behoord en welke niet, betwijfel ik, maar het is een intrigerende suggestie. Ten tijde van de Republiek was Nederland in sociaaleconomisch opzicht het modernste en ook het meest verstedelijkte land van Europa. Amsterdammers zullen zeggen dat die Republiek eigenlijk niet veel meer was dan de stadsstaat Amsterdam, maar dat is niet zo, al wil ik wel toegeven dat Amsterdam onze enige echte wereldstad is, en waarschijnlijk ook de kleinste wereldstad ter wereld. De centra van onze oude steden, of het nu Amsterdam is of Delft of Haarlem, tonen ons verleden op een wijze waarop geen enkel museum dat kan.

Staat u op het punt om met de kinderen naar het nog te bouwen Nationaal Historisch Museum te vertrekken, verander dan uw plan en ga naar Haarlem, wandel over de Grote Markt, bezoek de Sint-Bavo, bewonder het mooiste kerkorgel van Nederland, en bezie dan meewarig het beeld van de Nederlandse ‘uitvinder’ van de boekdrukkunst, Laurens Jansz. Koster, een concreet staaltje van nationale geschiedvervalsing, zoals het NHM waarschijnlijk niet zal aandurven. De boekdrukkunst met losse metalen letters, ik vermeld het maar even, is door de Koreanen uitgevonden in de vroege dertiende eeuw. Vervolgens kunt u naar het Frans Halsmuseum, of langs de elegante singels wandelen, de voortreffelijke erfenis van de voormalige vestingwerken. Het zou zeer onrechtvaardig zijn alleen de Hollandse steden te vermelden. In het centrum van Utrecht staat de mooiste toren van West-Europa en de oude centra van de Hanzesteden aan de IJssel zijn van museale kwaliteit, zeker op een zonnige herfstmiddag. Mocht u ondanks uzelf naar het buitenland verlangen, ga dan naar Maastricht. Als u daar het station verlaat, ziet u direct dat u in het buitenland bent.

Zou er dan toch zoiets zijn als een Nederlandse identiteit? Onzichtbaar voor wie scherp toeziet, maar wazig zichtbaar in onze perifere visie? De contemporaine Nederlanders logenstraffen die suggestie toch weer. De regelmatige bezoeker van een van die Barneveldse reuzenkerken verschilt in alle denkbare opzichten van een modale bewoner van de zo gevreesde Amsterdamse grachtengordel, kerngebied van de Linkse Kerk, of van een dorpsbewoner in Oost-Groningen, of van een lid van de carnavalsvereniging in Boxtel. Ik sluit niet uit dat er een typische Urker is, maar de typische Nederlander bestaat niet. Dat kunt u zelf vaststellen door ‘de natie als museum’ te bereizen.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1382 9