Simon Sebag Montefiore

JERUZALEM

DE BIOGRAFIE

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Van dezelfde auteur:
Stalin. Het hof van de rode tsaar
Stalins jeugdjaren. Van rebel tot rode tsaar

Oorspronkelijke titel Jerusalem. The Biography. Weidenfeld & Nicolson, een imprint van
The Orion Publishing Group Ltd, Londen
© Simon Sebag Montefiore 2011
© Nederlandse vertaling Henk Moerdijk/George Pape/Mieke Hulsbosch/Nieuw Amsterdam Uitgevers 2011
Alle rechten voorbehouden
Vertaling Henk Moerdijk (Proloog, Deel Een t/m Deel Vier, Epiloog), George Pape (Deel Vijf t/m Deel Acht) en Mieke Hulsbosch (Deel Negen)
De vertaling van het citaat uit Shakespeares Hendrik VI (blz. 350) is afkomstig uit William Shakespeare, Verzameld werk, vertaald door Willy Courteau, Meulenhoff/Manteau 2007. Voor de herkomst van de foto’s in de beeldkaterns zie de bijschriften aldaar en de lijst van illustraties op blz. 12-14.
Tekstredactie Nelleke Vermeer
Eindredactie Henrieke Korten
Register Ansfried Scheifes
Omslagontwerp Bureau Beck
Omslagillustratie © INTERFOTO/Alamy
NUR 680
ISBN 978 90 468 1485 7
www.nieuwamsterdam.nl/jeruzalem

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 1392 8

Vertaling Henk Moerdijk, George Pape en Mieke Hulsbosch

Voor mijn lieve dochter Lily Bathsheba

Het aanzien van Jeruzalem is dat van de wereldgeschiedenis; meer dan dat, het is de geschiedenis van hemel en aarde.

Benjamin Disraeli, Tancred

De stad is verwoest, opgebouwd, verwoest en opnieuw opgebouwd. Jeruzalem is een oude nymfomane die de ene na de andere minnaar met haar omhelzing wurgt en vervolgens verveeld van zich afschudt, een zwarte weduwe die haar partner tijdens de paringsdaad verslindt.

Amos Oz, Een verhaal van liefde en duisternis

Het land Israël is het middelpunt van de wereld; Jeruzalem is het middelpunt van het land Israël; de heilige tempel is het middelpunt van Jeruzalem; het heilige der heiligen is het middelpunt van de heilige tempel; de heilige ark is het middelpunt van het heilige der heiligen, en voor de heilige ark ligt de steen waarop de wereld is gefundeerd.

Midrasj Tanchoema, Kedosjiem 10

Het heiligdom van de aarde is Syrië; het heiligdom van Syrië is Palestina; het heiligdom van Palestina is Jeruzalem; het heiligdom van Jeruzalem is de Berg; het heiligdom van de Berg is het bedehuis; het heiligdom van het bedehuis is de Rotskoepel.

Thawr ibn Yazid, Fada’il

Jeruzalem heeft van alle steden de meeste glans. Wat niet wegneemt dat Jeruzalem minder goede kanten heeft. Iemand heeft eens gezegd dat ‘Jeruzalem een gouden bokaal vol schorpioenen is’.

Muqaddasi, Beschrijving van Syrië alsook Palestina

INHOUD

Lijst van illustraties

Lijst van stambomen en kaarten

Voorwoord

Dankwoord

Proloog

DEEL EEN: JODENDOM

1.   De wereld van David

2.   De opkomst van David

3.   Het koninkrijk en de tempel

4.   De koningen van Juda

5.   De hoer van Babylon

6.   De Perzen

7.   De Macedoniërs

8.   De Makkabeeën

9.   De Romeinen arriveren

10.   De Herodianen

11.   Jezus Christus

12.   De laatste der Herodianen

13.   Joodse oorlogen: de teloorgang van Jeruzalem

DEEL TWEE: HEIDENDOM

14.   Aelia Capitolina

DEEL DRIE: CHRISTENDOM

15.   Byzantium op zijn hoogtepunt

16.   De levensavond van de Byzantijnen: Perzische invasie

DEEL VIER: ISLAM

17.   De Arabische verovering

18.   De Omajjaden: eerherstel voor de tempel

19.   De Abbasiden: verre meesters

20.   De Fatimiden: verdraagzaamheid en gekte

DEEL VIJF: KRUISTOCHT

21.   Het bloedbad

22.   De opkomst van Outremer

23.   De bloeiperiode van Outremer

24.   Patstelling

25.   Boudewijn de Melaatse

26.   Saladin

27.   De Derde Kruistocht: Saladin en Richard

28.   De dynastie van Saladin

DEEL ZES: MAMMELUKKEN

29.   Van slaaf tot sultan

30.   De neergang van de mammelukken

DEEL ZEVEN: OTTOMANEN

31.   De prachtlievendheid van Suleiman

32.   Mystici en messiassen

33.   De Families

DEEL ACHT: KEIZERRIJK

34.   Napoleon in het Heilige Land

35.   De nieuwe romantici: Chateaubriand en Disraeli

36.   De Albanese verovering

37.   De evangelisten

38.   De Nieuwe Stad

39.   De nieuwe religie

40.   Arabische stad, keizerlijke stad

41.   Russen

DEEL NEGEN: ZIONISME

42.   De keizer

43.   De ud-speler van Jeruzalem

44.   Wereldoorlog

45.   Arabische Opstand, Balfourverklaring

46.   Het kerstcadeau

47.   De overwinnaars en de buit

48.   Het Britse mandaat

49.   De Arabische opstand

50.   De vuile oorlog

51.   Joodse onafhankelijkheid, Arabische catastrofe

52.   Verdeeld

53.   Zes dagen

Epiloog

Stambomen

Kaarten

Noten

Bibliografie

Register

Errata en addenda

Beeldkatern

LIJST VAN ILLUSTRATIES

KATERN 1

De Tempelberg vanuit de lucht (Albatross/Topfoto)

De stèle van Tel Dan, ca. 850 v.Chr. (Zev Radovan)

Deel van de muur van Hizkia (AKG)

Detail van het reliëf uit het paleis van Sanherib in Nineve (AKG)

Reconstructie van de tweede tempel, Israël Museum (AKG)

Griekse inscriptie uit de tempel, ca. 50 v.Chr., Istanbul Archaeological Museum (AKG)

De Kruisiging, Hubert van Eyck, Cá d’Oro, Venetië (Bridgeman Art Library)

Hoofd van Titus, eerste eeuw n.Chr., Louvre, Parijs (Bridgeman Art Library)

Detail van de Boog van Titus, Rome (AKG)

Bronzen borstbeeld van Hadrianus, ca. 135, Israël Museum (Bridgeman Art Library)

Kolossaal hoofd van Constantijn de Grote, Palazzo dei Conservatori, Rome (AKG)

KATERN 2

Marmeren beeld van Julianus de Afvallige, 352, Louvre, Parijs (AKG)

Theodora en haar gevolg, ca. 550, San Vitale, Ravenna (Bridgeman Art Library)

Mozaïekkaart van Palestina, Madaba (AKG)

Hemelvaart van Mohammed, uit een handschrift van Nizami’s gedicht ‘Khamza’, 1539-1543, British Library (AKG)

De Rotskoepel (AKG)

Interieur van de Rotskoepel (Garo Nalbandian)

De plundering van Jeruzalem in 1099, miniatuur met ornamenten uit een algemene kroniek, Frederik II gaat Jeruzalem in, 1227, De Vaticaanse Bibliotheek

Jean de Courcy, Bibliothèque Nationale, Parijs (Bridgeman Art Library)

Middeleeuwse kaart van Jeruzalem uit de Chronicle of the Crusades van Robert de Monnik (Corbis)

Portret van Saladin, British Library

Suleiman I, portret toegeschreven aan de school van Titiaan, ca. 1530, Kunsthistorisches Museum, Wenen (AKG)

KATERN 3

Ibrahim Pasja, Charles-Philippe Larivière, Le musée de l’Histoire de France, Château de Versailles/Gérard Blot (Ibrahim Pacha 1789-1848, vice-roi d’Egypte en 1848 après l’abdication de son père Méhémet Ali, RMN)

Griekse Heilige Grafkerk, David Roberts, 1839

Sir Moses Montefiore

Foto van de Heilige Grafkerk, patriarch Yessayi, 1861 (Armeens Patriarchaat)

Een groep Jemenitische Joden

Een groep Asjkenazische Joden, 1885, Hulton Archive (Getty)

Theodor Herzl en zijn gezin, Hulton Archive (Getty)

Bertha Spafford en andere leden van de Amerikaanse Kolonie, met bevriende bedoeïenen, 1902 (Amerikaanse Kolonie)

Montagu Parker (Morley familiearchief)

Wasif Jawhariyyeh (Institute for Palestine Studies)

Djemal Pasja, 1915 (Amerikaanse Kolonie)

Chaim Weizman, 1918

Lloyd George en Churchill, 1910 (Getty)

T.E. Lawrence op het balkon van de gouverneur, 1920 (Getty)

Hoessein Selim al-Hoesseini

Receptie op Amerikaanse Onafhankelijkheidsdag in de Amerikaanse Kolonie

Plechtigheid met de hertog van Connaught op Barracks Square

Groep bij Government House, 1924 (Israëlisch Staatsarchief)

KATERN 4

Koning Hoessein in Jeruzalem, 1923 (Library of Congress, Washington, DC)

David Ben-Goerion, 1924 (Mary Evans Picture Library)

Ceremonie van het Heilig Vuur, 1941, Matson Photograph Collection (Library of Congress, Washington, DC)

Bidden bij de Klaagmuur, 1944 (Centraal Zionistisch Archief)

Moefti Amin al-Hoesseini ontmoet Adolf Hitler, 1941 (AKG)

King David Hotel verwoest door bom

Katy Antonius (Palestinian Academic Society for the Study of International Affairs)

Rook boven Jeruzalem tijdens Arabisch-Israëlische Oorlog, 28 mei 1948 (Mary Evans Picture Library)

Koning Abdoellah met menigte in Jeruzalem, 1 juli 1948 (Getty)

Yitzhak Rabin en Mosje Dayan tijdens een Israëlische kabinetsvergadering 1967 (Micha Bar Am/Magnum Photos)

Israëlische paratroepers bij de Rotskoepel (Avner Offer)

STAMBOMEN

De Makkabeeën: koningen en hogepriesters, 160 v.Chr. – 37 v.Chr.

De Herodianen, 37 v.Chr. – 100 n.Chr.

De profeet Mohammed en de islamitische kaliefen en dynastieën

Kruisvaarder-koningen van Jeruzalem, 1099–1291

De Hasjemitische dynastie, 1916 tot nu

KAARTEN

Het koninkrijk van David en Salomo, 1000 – 586 v.Chr. en de koninkrijken van Israël en Juda

De koninkrijken, 586 v.Chr. – 1683

Koninkrijken van de kruisvaarders, 1098-1489

Jeruzalem in de eerste eeuw n.Chr. en de lijdensweg van Jezus

Mammelukken en Ottomaans Jeruzalem, 1260 – 1917

Het Sykes-Picotplan, 1916

Gedroomde rijk van Sjarief Hoessein, 1916

VN-plan, 1947

Israël sinds 1948

Jeruzalem: de Oude Stad

Jeruzalem begin twintigste eeuw

VOORWOORD

De geschiedenis van Jeruzalem is niet alleen de geschiedenis van de wereld, maar ook de kroniek van een veelal armoedig provinciestadje in de heuvels van Judea. Eens werd Jeruzalem beschouwd als het middelpunt van de wereld, en vandaag de dag is het dat als nooit tevoren: de stad is het brandpunt van de strijd tussen de abrahamitische godsdiensten, het middelpunt van het almaar aan populariteit winnende christelijke, joodse en islamitische fundamentalisme, het strategische strijdperk van botsende beschavingen, de frontlinie tussen atheïsme en geloof, het richtpunt van seculiere fascinatie, het onderwerp van duizelingwekkende samenzweringen en internetmythen en het permanent verlichte toneel waarop in onze wereld, die 24 uur per dag nieuws produceert, alle camera’s zijn gericht. Godsdienst, politiek en media voeden elkaars belangstelling voor Jeruzalem, zodat de stad nog nooit zo sterk onder de loep is genomen als tegenwoordig.

Jeruzalem is de Heilige Stad, wat niet wegneemt dat het altijd een broeinest van bijgelovigheid, charlatanerie en dweperij is geweest, een doel en trofee van koningen en keizers, felbegeerd maar van geen enkele strategische waarde, de kosmopolitische thuisbasis van talrijke sekten, die zonder uitzondering meenden dat het hún stad was. Jeruzalem is een stad met vele namen, en met tradities die zo sektarisch zijn dat ze alle andere uitsluiten. De plaats is zo verfijnd dat ze in Joodse gewijde literatuur altijd als vrouwelijk omschreven is; Jeruzalem is de sensuele, energieke en altijd schone vrouw die soms een schaamteloze hoer is, of een gekwetste, door haar minnaar verlaten prinses. Jeruzalem is het huis Gods, de hoofdstad van twee volken, de tempel van drie godsdiensten en de enige stad die twee keer bestaat, op aarde én in de hemel: de weergaloze gratie van het aardse valt in het niet bij de glorie van het hemelse. Jeruzalem is zowel aards als hemels en kan daarom overal bestaan: overal op aarde zijn nieuwe Jeruzalems gesticht en iedereen heeft zijn eigen beeld van Jeruzalem. Profeten en aartsvaders, Abraham, David, Jezus en Mohammed zouden hier allen hebben rondgewandeld. De abrahamitische godsdiensten zijn hier ontsproten en op de dag des oordeels zal de wereld hier ophouden te bestaan. Jeruzalem, dat voor het bijbelse volk een heilige status heeft, ís de stad van de Bijbel: de Heilige Schrift is in veel opzichten de kroniek van Jeruzalem en de lezers van deze kroniek, van de Joden en eerste christenen, de islamitische veroveraars en de kruisvaarders van weleer tot de Amerikaanse evangelisten van vandaag, hebben herhaaldelijk wijzigingen aangebracht in haar historie om de bijbelse profetie in vervulling te doen gaan.

Na de voltooiing van achtereenvolgens de Griekse, Latijnse en Engelse vertaling van de Heilige Schrift, werd de Bijbel het universele boek en Jeruzalem de universele stad. Iedere grote koning was een nieuwe David, elk bijzonder volk het nieuwe volk van Israël, elke hoogontwikkelde beschaving het nieuwe Jeruzalem, de stad die aan niemand toebehoort en in ieders verbeelding bestaat. En hierin schuilt zowel haar tragedie als haar magie: iedereen die over Jeruzalem heeft gedroomd, iedereen die haar in de loop der tijden heeft bezocht, van de apostelen van Jezus tot de soldaten van Saladin, van victoriaanse pelgrims tot de toeristen en journalisten van nu, bezien de stad in het licht van het authentieke Jeruzalem en zijn bitter teleurgesteld wanneer ze geconfronteerd worden met de werkelijkheid, met een stad die constant in beweging is, die ettelijke malen is opgebloeid en weggekwijnd, herbouwd en verwoest. Maar omdat het om Jeruzalem gaat, de stad van alleman, is hún beeld het goede beeld. De ontaarde, kunstmatige werkelijkheid moet worden aangepast, iedereen heeft het recht zijn of haar Jeruzalem op te leggen aan Jeruzalem, en menigeen heeft dat recht te vuur en te zwaard in de praktijk gebracht.

Ibn Chaldoen, de veertiende-eeuwse geschiedschrijver die deelnemer is aan en bron voor enkele episodes in dit boek, bemerkte dat men ‘naarstig naar [de geschiedenis] op zoek is. De mensen op straat willen haar kennen. Koningen en leiders begeren haar.’ Dit geldt zeker voor Jeruzalem. Niemand kan de geschiedenis van de stad schrijven zonder te erkennen dat Jeruzalem een thema, een spil en misschien zelfs de ruggegraat van de wereldgeschiedenis is. Nu in de tijd van de internetmythologie zowel de computermuis als het gekromde zwaard tot het fundamentalistische wapenarsenaal kan behoren, is de zoektocht naar historische feiten nog belangrijker dan in de tijd van Ibn Chaldoen.

Wie een geschiedenis van Jeruzalem wil schrijven, zal zich moeten verdiepen in de precieze betekenis van het woord ‘heilig’. Het begrip ‘Heilige Stad’ wordt telkens gebruikt om de eerbied voor haar heiligdommen te verwoorden, maar in feite betekent het dat Jeruzalem dé plek op aarde is waar God en mens elkaar ontmoeten.

Een vraag waar we ook antwoord op moeten geven: waarom juist Jeruzalem? De stad lag ver van alle handelsroutes rond de Middellandse Zee, er was nauwelijks drinkwater, de zomers waren er zinderend heet en in de winter woei er een koude wind, en het rotsige landschap was woest en verlaten. Dat Jeruzalem werd gekozen tot stad van de heilige tempel, was een bewuste en persoonlijke keus, maar tevens lag het in de loop der dingen besloten: de heiligheid van de stad werd nog groter doordat ze al zo lang heilig was. Voor heiligheid zijn niet alleen spiritualiteit en geloof nodig, maar ook legitimiteit en traditie. Een radicale profeet met een nieuwe visie op de toekomst, moet de voorbije eeuwen duiden en zijn eigen openbaring rechtvaardigen in de gangbare taal en geografie van het heilige – de voorspellingen van eerdere openbaringen en de plaatsen die al tijden worden geëerd. Niets maakt een plaats zo heilig als de wedijver met een andere godsdienst.

Atheïstische bezoekers vinden deze heiligheid vaak afschuwelijk, ze zien die als een besmettelijk bijgeloof in een stad waar iedereen op een ziekelijke manier met alles dweept. Maar daarmee ontkennen ze de diepe menselijke behoefte aan godsdienst, en wie die behoefte niet begrijpt, kan onmogelijk de geschiedenis van Jeruzalem begrijpen. Godsdiensten moeten een verklaring bieden voor de kwetsbare vreugde en de eeuwige angst die wij ervaren: wij mensen hebben het nodig om een kracht te ervaren die groter is dan wijzelf. We respecteren de dood en proberen er zin aan te geven. Als ontmoetingsplaats voor God en mens is Jeruzalem de plaats waar alle vragen beantwoord zullen worden als de dag des oordeels aanbreekt, het einde van de wereld daar is en de strijd tussen Christus en de antichrist zal losbarsten, de Kaäba van Mekka naar Jeruzalem zal komen, het laatste oordeel geveld zal worden, de doden zullen opstaan, de Messias zal regeren en het hemels koninkrijk, het nieuwe Jeruzalem, zal worden gesticht. De drie abrahamitische godsdiensten geloven in de dag des oordeels, al doet elke religie dat op haar manier. Secularisten zien dit wellicht als achterhaalde abracadabra, maar eigenlijk zijn zulke ideeën juist erg actueel. In dit tijdperk van joods, christelijk en islamitisch fundamentalisme is de dag des oordeels een drijvende kracht in de koortsige wereldpolitiek.

Pelgrims trokken naar Jeruzalem om dicht bij de Tempelberg hun laatste rustplaats te krijgen, volkomen voorbereid op de dag der opstanding, een voorbeeld dat tot op de dag van vandaag navolging vindt. Overal rond en onder de stad zijn begraafplaatsen. De verschrompelde lichaamsdelen van oude heiligen worden aanbeden – de uitgedroogde, zwart geworden hand van Maria Magdalena kan nog altijd worden bezichtigd in de Grieks-orthodoxe bovenzaal in de Heilige Grafkerk. Op talrijke graven zijn heiligdommen en zelfs woonhuizen gebouwd. Zo is een macabere stad ontstaan, niet alleen uit liefde voor de doden, maar ook om de doden te bezweren: de doden zijn hier nog bijna in leven, ook al wachten ze op hun opstanding. De eeuwigdurende strijd om Jeruzalem – bloedbaden, chaos, oorlogen, terrorisme, belegeringen en rampen – hebben de stad veranderd in een waar slagveld. In de woorden van Aldous Huxley een ‘slachthuis van de godsdiensten’, in die van Flaubert een ‘knekelhuis’. Melville noemde de stad een ‘schedel’ die werd belegerd door een ‘leger van doden’, Edward Said schreef dat zijn vader altijd een hekel had gehad aan Jeruzalem omdat de stad ‘hem deed denken aan de dood’.

De groei van dit hemelse en aardse heiligdom is niet altijd het werk van de voorzienigheid geweest. Godsdiensten beginnen als een vlam die wordt ontstoken door een charismatische profeet: Mozes, Jezus, Mohammed. Rijken worden gesticht en steden worden veroverd door de daadkracht en het geluk van een krijgsheer. De beslissingen van afzonderlijke mensen, te beginnen met koning David, maakten Jeruzalem tot Jeruzalem.

Weinigen zullen hebben gedacht dat het kleine bolwerk van David, de hoofdstad van een onbeduidend koninkrijk, het brandpunt van de wereld zou worden. Ironisch genoeg werd de verwoesting van Jeruzalem door Nebukadnezar de opmaat voor de heiligheid van de stad, want juist door deze ramp gingen de Joden de glorie van Zion beschrijven en bejubelen. Gewoonlijk leidden rampen als deze tot het verdwijnen van volkeren. Maar de geestdrift van de overlevende Joden, hun volhardende toewijding aan hun God en vooral het boekstaven in de Bijbel van hun geschiedenis zoals zij die zagen, legden de basis voor de roem en heiligheid van Jeruzalem. De Tenach, de Hebreeuwse Bijbel, verving het land Israël en de heilige tempel, en werd, in de woorden van Heinrich Heine, ‘het draagbare vaderland der Joden, het draagbare Jeruzalem’. Niet één stad heeft een eigen boek en niet één boek is zo bepalend geweest voor het lot van een stad.

De heiligheid van de stad is de vrucht van de bijzondere status van de Joden als het uitverkoren volk. Jeruzalem werd de uitverkoren stad en Palestina het uitverkoren land, en dat werd overgedragen aan en aanvaard door de christenen en de moslims. De hoogste heiligheid van Jeruzalem en het land Israël werden weerspiegeld in de toenemende religieuze obsessie met het herstel van de Joden in Israël en de westerse geestdrift over het zionisme, van de Reformatie in Europa (zestiende eeuw) tot de jaren zeventig van de twintigste eeuw. Nadien is het beeld dat wij van Israël hebben, veranderd door het tragische verhaal van de Palestijnen, die Jeruzalem beschouwen als hun verloren Heilige Stad. De fixatie van het Westen, het idee dat Jeruzalem van iedereen is, kan dus verschillend uitwerken; het is geen onverdeeld genoegen, het mes snijdt aan twee kanten. Daarom volgt de wereld met argusogen wat er in Jeruzalem en tussen de Joden en de Palestijnen gebeurt.

Maar niets is wat het lijkt. De geschiedenis wordt beschreven als een reeks wrede, gewelddadige ontwikkelingen en omkeringen, terwijl ik juist wil laten zien dat de geschiedenis van Jeruzalem wordt gekenmerkt door continuïteit en vreedzame samenleving, dat de stad een hybride metropool was met hybride gebouwen en hybride mensen, die de beperkte blik van de afzonderlijke religieuze legendes en latere nationalistische verhalen telkens weer tartten. Daarom beschrijf ik de geschiedenis waar mogelijk aan de hand van de verschillende families, die van het huis van David en de dynastieën der Makkabeeën en Herodianen en de Omajjaden, alsook die van de huizen van Boudewijn en Saladin, tot aan de Hoesseini’s, Khalidi’s, Spaffords, Rothschilds en Montefiores. Hun verhalen zijn levendig en menselijk, en hebben niets te maken met de abrupte omkeringen en sektarische vertellingen die we tegenkomen in de gangbare geschiedschrijving. Jeruzalem heeft meer dan twee gezichten en beschikt over talrijke onderling verbonden, overlappende culturen en een sterk gelaagde sociale structuur; ze is een kleurrijke, constant veranderende caleidoscoop van Arabisch-orthodoxen, Arabische moslims, Sefardische Joden, Asjkenazische Joden, charedische Joden van verschillende afkomst, seculiere Joden, Armeens-orthodoxen, Georgiërs, Serven, Russen, Kopten, protestanten, Ethiopiërs, rooms-katholieken enzovoort. Eén persoon draagt verschillende identiteiten met zich, hij is het menselijke equivalent van alle steen- en stoflagen waarop Jeruzalem is verrezen.

Jeruzalem heeft heus niet altijd een hoofdrol op het mondiale of regionale toneel gespeeld, maar is wel een stad die constant verandert, als een plant die steeds nieuwe vormen en kleuren aanneemt maar altijd in dezelfde grond blijft wortelen. Het jongste voorbeeld – Jeruzalem als ‘Heilige Stad voor drie godsdiensten’ en centrum van het nieuws – dateert van vrij kort geleden. Er zijn eeuwen geweest waarin Jeruzalem aan religieus en politiek gewicht leek te verliezen. In veel gevallen werd de religieuze toewijding niet zozeer door een goddelijke openbaring gestimuleerd en geïnspireerd als wel door een politieke noodzaak.

In tijden dat Jeruzalem bijna vergeten en onbelangrijk leek, waren het vaak de bijbelaanbidders die hun overtuigingen op Jeruzalem projecteerden; de mensen die in verre oorden (Mekka, Moskou, Massachusetts of waar dan ook) als bezetenen op zoek waren naar de bijbelse waarheid. Elke stad biedt inzicht in plaatselijke denk- en leefgewoonten, Jeruzalem echter is ook altijd een doorkijkspiegel geweest: het gunt ons een blik in zijn binnenste, maar weerspiegelt tegelijkertijd de buitenwereld. Welk ideaal er ook hoogtij vierde, dat van het absolute geloof, de gewettigde territoriale expansie, de evangelische openbaring of het seculiere nationalisme, Jeruzalem werd zowel tot symbool als tot prijs verheven. Maar altijd was het spiegelbeeld dat van een lachspiegel: vervormd, en bij tijden zelfs bizar.

Jeruzalem heeft het vermogen zowel veroveraars als bezoekers teleur te stellen en te pijnigen. Het contrast tussen de aardse en de hemelse stad is tergend: elk jaar worden er honderd patiënten opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis omdat ze lijden aan het Jeruzalemsyndroom, een geestesziekte die wordt gekenmerkt door waanideeën als gevolg van teleurgestelde verwachtingen. Maar dit Jeruzalemsyndroom heeft ook een politieke kant: de stad gehoorzaamt niet aan verstandelijke, politieke of strategische wetten, wordt geregeerd door hartstochtelijke hunkeringen en onwankelbare emoties, is niet voor rede vatbaar.

De strijd om de overheersing en de waarheid maakt de stad in de ogen van anderen alleen maar heiliger. Hoe gieriger de bezitter, hoe feller de strijd en hoe instinctiever de reactie. Hier geldt de wet van de onbedoelde gevolgen.

Er is geen plek op aarde die zo sterk doet verlangen naar exclusief bezit. Desondanks leidt het wedijveren daarvoor tot veel ironie, want de meeste heiligdommen in Jeruzalem en de verhalen die erbij horen, zijn geleend of gestolen van een andere godsdienst. Het verleden van de stad is vaak denkbeeldig. Vrijwel elke steen lag ooit in de lang vergeten tempel van een ander geloof, in de triomfboog van een ander rijk. De meeste veroveringen, maar niet alle, gingen gepaard met de instinctieve behoefte om de stad van vreemde godsdienstige smetten te zuiveren door haar tradities, verhalen en heiligdommen in te lijven. Verwoestingen waren talrijk, maar vaker kozen de veroveraars ervoor het bestaande in gebruik te nemen en zelfs uit te breiden. Belangrijke plaatsen als de Tempelberg, de Citadel, de Stad Davids, de berg Zion en de Heilige Grafkerk vormen geen afzonderlijke historische lagen, maar zijn meer als een palimpsest, als een borduursel waarin de zijden draden zo verstrengeld zijn geraakt dat ze niet meer van elkaar zijn te onderscheiden.

De strijd om de aanstekelijke heiligheid van anderen heeft ertoe geleid dat sommige heiligdommen voor alle drie de godsdiensten een gewijde functie kregen, eerst achtereenvolgens en daarna gelijktijdig; koningen hebben decreten voor ze uitgevaardigd en mannen zijn ervoor gestorven. Desondanks zijn ze nu bijna vergeten: de berg Zion is in het verleden fanatiek vereerd door joden, moslims en christenen, maar wordt nu nog zelden door islamitische of joodse pelgrims bezocht en is hoofdzakelijk een christelijk heiligdom.

In Jeruzalem is de waarheid vaak van minder belang dan de mythe. ‘Vraag me wat Jeruzalem betreft niet naar de historische feiten,’ zegt de vooraanstaande Palestijnse historicus Nazmi al-Jubeh. ‘Als je alle verzinsels weghaalt, blijft er niets over.’ De geschiedenis is hier zo overheersend dat ze herhaaldelijk wordt verdraaid: de archeologie is een historische kracht op zich en archeologen zijn bij tijd en wijle soldaten geweest die het verleden moesten veroveren ten behoeve van het heden. Een vakgebied dat objectief en wetenschappelijk wil zijn, kan worden gebruikt om religieus-etnische vooroordelen aannemelijk te maken en territoriale ambities te rechtvaardigen. Israëli’s, Palestijnen en de christelijk-evangelische imperialisten van de negentiende eeuw hebben zich allen schuldig gemaakt aan het inlijven van dezelfde historische gebeurtenis en aan het toeschrijven van tegenstrijdige betekenissen en feiten aan die gebeurtenis. Een geschiedenis van Jeruzalem moet dus wel een geschiedenis van waarheid en verzinsel zijn. Maar dat neemt uiteraard niet weg dat er feiten zijn, feiten die ik met dit boek wil uitdragen, hoe onverteerbaar ze voor sommige partijen ook kunnen zijn.

Het is mijn doel een geschiedenis van Jeruzalem te schrijven in de breedste zin van het woord. Of mijn lezers nu atheïsten, gelovigen, christenen, moslims of joden zijn: ik schrijf voor allen en heb geen politieke bijbedoelingen, ook niet met betrekking tot de huidige conflicten.

Ik vertel het verhaal chronologisch, door middel van de levens van de mannen en vrouwen – soldaten en profeten, dichters en koningen, boeren en musici – en de families die Jeruzalem opbouwden. Mijns inziens is dit de beste manier om de stad tot leven te wekken en te laten zien hoe haar ingewikkelde en verrassende waarheden voortvloeien uit deze geschiedenis. De verleiding om het verleden te beschouwen in het licht van de huidige obsessies kan alleen worden weerstaan met behulp van een chronologische vertelling. Ik heb geprobeerd niet teleologisch te werken, de geschiedenis niet zo neer te schrijven alsof elke gebeurtenis onvermijdelijk was. Omdat elke verandering een reactie is op de voorgaande verandering, is deze chronologische aanpak geschikt om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de stad, antwoord te vinden op de eerdergenoemde vraag – waarom Jeruzalem? – en te ontdekken wat de oorzaken en motieven van het menselijk handelen zijn. Bovendien hoop ik dat dit de meest onderhoudende manier is om het verhaal te vertellen. Wie ben ik om een verhaal te ruïneren dat – om een Hollywoodcliché te gebruiken dat in dit geval op zijn plaats is – the greatest ever told is. Er zijn duizenden boeken geschreven over Jeruzalem, maar slechts enkele verhalende geschiedenissen. Vier belangrijke tijdperken – van David, Jezus, de kruistochten en het Arabisch-Israëlisch conflict – zijn dankzij de Bijbel, films, romans en het nieuws algemeen bekend, maar worden desondanks vaak verkeerd begrepen. Voor het overige hoop ik uit de grond van mijn hart dat u als lezer een verhaal zult tegenkomen dat u nog niet kent.

Dit is een geschiedenis van Jeruzalem als middelpunt van de wereldgeschiedenis, maar ik heb niet gepoogd een encyclopedisch werk over alle historische aspecten van Jeruzalem te schrijven, noch een gids die de lezer langs elke nis, elk kapiteel en elke zuilengang in de stad voert. Dit is geen nauwgezette beschrijving van de oosters-orthodoxen, de rooms-katholieken of de Armeniërs, noch van de hanafitische of sjafitische islamitische rechtsscholen of de chassidische of karaïtische joden, en het verhaal is evenmin geschreven vanuit een bepaald perspectief. Het leven in de islamitische stad ten tijde van de mammelukken tot aan het mandaat is volkomen genegeerd. De islamitisch-Jeruzalemse families zijn weliswaar bestudeerd door historici die zich verdiepten in de Palestijnse zaak, maar krijgen in populair-historische werken zelden of nooit aandacht. Toch was en is hun geschiedenis van zeer groot belang: enkele cruciale bronnen zijn nog niet beschikbaar in het Engels, maar ik heb ze laten vertalen, en bovendien heb ik leden van deze clans uitgebreid gesproken om hun verhaal beter te leren kennen. Maar hun verhalen zijn slechts een handvol steentjes uit een reusachtig mozaïek. Dit is geen geschiedenis van het jodendom, het christendom of de islam, noch van de natuur van God in Jeruzalem: die is reeds uiterst vakkundig geschreven door anderen, recentelijk nog door Karen Armstrong in haar Jeruzalem: een geschiedenis van de Heilige Stad. Dit boek is evenmin een uitvoerige geschiedenis van het Israëlisch-Palestijnse conflict: maar weinig onderwerpen zijn zo obsessief bestudeerd. Wat ik doe, is aandacht besteden aan al deze onderwerpen gezamenlijk – en daarbij hoop ik de verhoudingen in het oog te houden; bepaald geen sinecure.

Het is mijn doel de feiten te achterhalen, niet om te oordelen over de geheimzinnige of wonderbaarlijke aspecten van de verschillende godsdiensten. Ik beweer allerminst dat ik het recht heb te beoordelen of de godswonderen en de heilige teksten van de drie grote godsdiensten ‘waar’ zijn. Wie de Bijbel of Jeruzalem bestudeert, moet erkennen dat de waarheid vele dimensies kent. De overtuigingen van een andere godsdienst of een ander tijdperk worden al snel eigenaardig gevonden, terwijl de gewoonten en tradities van onze tijd en plaats altijd heel vanzelfsprekend lijken. Zelfs de eenentwintigste eeuw, waarin volgens velen het seculiere denken en het gezonde verstand een hoogtepunt bereiken, kent conventionele wijsheden en quasireligieuze orthodoxe ideeën die onze achterkleinkinderen waarschijnlijk ongelooflijk raar zullen vinden. Maar dat de godsdiensten en hun wonderen van invloed zijn geweest op de geschiedenis van Jeruzalem, valt niet te ontkennen, en die geschiedenis kan alleen worden begrepen als we de rol van de godsdienst meewegen.

De geschiedenis van Jeruzalem beslaat tijden waarover weinig bekend is en waarin alles omstreden is. En omdat het om Jeruzalem gaat, zijn de academische en archeologische discussies vaak hard en soms zelfs gewelddadig, resulterend in rellen en vechtpartijen. De ontwikkelingen in de afgelopen vijftig jaar zijn zelfs zo omstreden dat er van bijna alle gebeurtenissen verschillende versies bestaan.

In het verleden hebben historici, archeologen en snoeshanen de paar beschikbare bronnen uitgemolken, vervormd en toegetakeld teneinde die te doen stroken met de theorie die toentertijd hun absolute waarheid was. Ik heb steeds opnieuw de oorspronkelijke bronnen en de talrijke theorieën geraadpleegd en mijn conclusies getrokken. Als ik mij in al deze gevallen goed heb ingedekt, zouden ‘misschien’, ‘waarschijnlijk’, ‘mogelijk’ en ‘zou kunnen’ de meest voorkomende woorden in dit boek zijn. Om die reden heb ik ze niet op elk toepasselijk moment gebruikt, maar ik vraag de lezer erop te vertrouwen dat achter elke zin een immense hoeveelheid zeer gevarieerde literatuur schuilgaat. Alle delen van dit boek zijn gelezen en gecontroleerd door academische deskundigen. Ik had het geluk hulp te kunnen krijgen van enkele zeer vooraanstaande geleerden.

Van alle omstreden kwesties zijn die rond koning David het neteligst, omdat de implicaties zo beladen en actueel zijn. Zelfs in academische kringen heeft deze kwestie tot vaak zeer emotionele en harde discussies geleid, die wellicht alleen te vergelijken zijn met de debatten over de natuur van Jezus en Mohammed. De bron van het verhaal van David is de Bijbel. Zijn leven als historische figuur werd lange tijd kritiekloos aanvaard. In de negentiende eeuw inspireerde de imperialistisch-christelijke belangstelling voor het Heilige Land tot een archeologische zoektocht naar het Jeruzalem van David. Bij de stichting van de staat Israël in 1948 werd het onderzoek een godsdienstig-politieke gevoeligheid, want David was de stichter van het joodse Jeruzalem geweest. Het christelijke karakter werd daarom bijgesteld. Bij ontstentenis van veel bewijsmateriaal uit de tiende eeuw bagatelliseerden revisionistische Israëlische historici het belang van Davids stad. Sommigen van hen trokken zelfs het bestaan van David in twijfel, tot grote woede van Joodse traditionalisten en tot immense vreugde van Palestijnse politici, omdat het de Joodse aanspraak ondermijnde. Maar de stèle van Tel Dan, die in 1993 werd ontdekt, wees uit dat koning David wel degelijk heeft bestaan. Hoewel de Bijbel niet als historisch werk is geschreven, heb ik hem toch geraadpleegd als historische bron. De omvang van Davids stad en de betrouwbaarheid van de Bijbel worden behandeld in de tekst; het huidige conflict over de Stad Davids komt aan bod in de epiloog.

Om een sprong door de tijd te maken: het is onmogelijk om over de negentiende eeuw te schrijven zonder Edward Said en diens boek Oriëntalisten in het achterhoofd te hebben. Said was een Palestijnse christen die in Jeruzalem werd geboren, hoogleraar letterkunde werd aan de New Yorkse Columbia University en in de wereld van het Palestijnse nationalisme een origineel politiek geluid liet horen. Hij beweerde dat de ‘subtiele en hardnekkige eurocentrische vooroordelen jegens Arabisch-islamitische volken en hun cultuur’, in het bijzonder die van negentiende-eeuwse reizigers als Chateaubriand, Melville en Twain, de Arabische cultuur naar beneden hadden gehaald en het imperialisme hadden gerechtvaardigd. Maar het werk van Said bewoog enkelen van zijn volgelingen ertoe de westerse indringers naar de kantlijn van de geschiedenis te dirigeren, wat volstrekt belachelijk is. Het neemt niet weg dat deze bezoekers weinig begrepen van het leven in het Arabische (en Joodse) Jeruzalem, en zoals ik zojuist al uitlegde, heb ik me veel moeite getroost om te laten zien hoe de inheemse bevolking werkelijk leefde. Maar dit boek is geen polemische verhandeling, en iedere historicus die over Jeruzalem schrijft moet laten zien dat de westerse romantisch-imperialistische cultuur van immense invloed is geweest op zijn geschiedenis, omdat hij daarmee duidelijk maakt waarom het Midden-Oosten zo belangrijk was voor de grote mogendheden.

Tevens heb ik de ontwikkeling beschreven van het Britse pro-zionisme, zowel het seculiere als het christelijke, van Palmerston en Shaftesbury tot Lloyd George, Balfour, Churchill en hun vriend Weizmann, eenvoudigweg omdat die cruciaal was voor het lot van Jeruzalem en Palestina in de negentiende en twintigste eeuw.

De hoofdtekst van het boek laat ik eindigen in 1967, omdat de Zesdaagse Oorlog in wezen de huidige situatie voortbracht en een duidelijk einde mogelijk maakt. In de epiloog komen de recente politieke ontwikkelingen aan bod, met als einde een uitvoerige beschrijving van een doodnormale ochtend op de drie heilige plaatsen. In Jeruzalem staat de tijd nimmer stil. Als ik zijn geschiedenis tot het heden had willen beschrijven, zou het boek een duidelijk slot ontberen en bijna per uur geactualiseerd moeten worden. In plaats daarvan wil ik laten zien waarom Jeruzalem vandaag de dag zowel een baken als een beer op de weg naar vrede is.

Dit werk biedt een overzicht dat is gebaseerd op mijn uitgebreide lectuur van de primaire bronnen, jong en oud; op de gesprekken die ik voerde met deskundigen, hoogleraren, archeologen, families en staatsmannen; en op ontelbare bezoeken aan Jeruzalem, de heiligdommen en de archeologische opgravingen. Het geluk was kennelijk met mij, want ik wist enkele nieuwe of zelden gebruikte bronnen boven water te halen. Ik genoot van het onderzoek, met name om de drie volgende redenen: ik kon veel tijd doorbrengen in Jeruzalem; ik kon wonderlijke werken lezen van schrijvers als Oesama ibn Moenqidh, Ibn Chaldoen, Evliya Çelebi, Wasif Jawhariyyeh, Willem van Tyrus, Josephus (Flavius) en T.E. Lawrence; en ik kwam in de gelegenheid om vriendschap te sluiten met en ontzettend veel vertrouwen en hulp te krijgen van de inwoners van Jeruzalem, of het nu Palestijnen, Israëli’s of Armeniërs waren, of moslims, joden of christenen.

Het lijkt wel alsof mijn hele leven in het teken van dit boek heeft gestaan. Van jongs af heb ik door Jeruzalem gezworven. Vanwege een familieband, waarvan ik in dit boek verhaal, is ‘Jeruzalem’ het motto van mijn familie. Maar hoe persoonlijk mijn band met Jeruzalem ook is, het is steeds mijn opzet geweest te vertellen wat er gebeurde en wat mensen geloofden. Om terug te keren naar het begin: er zijn altijd twee Jeruzalems geweest, het tijdelijke en het eeuwige, die beide eerder in het teken staan van geloof en emotie dan van rede en feit. Jeruzalem is en blijft het middelpunt van de wereld.

Mijn benadering zal niet bij iedereen in goede aarde vallen; het gaat tenslotte om Jeruzalem. Maar tijdens mijn werk aan dit boek hield ik steeds in gedachten wat Lloyd George adviseerde aan Storrs, zijn gouverneur van Jeruzalem, die door Joden en Arabieren fel werd bekritiseerd: ‘Als een van beide partijen niet meer klaagt, kunt u vertrekken.’¹

DANKWOORD

Tijdens dit immense project heb ik hulp gekregen van talrijke uitmuntende deskundigen. Hen dank ik uit de grond van mijn hart voor hun steun, adviezen en, indien vermeld, redactie en correctie.

Wat de archeologisch-bijbelse periode betreft, gaat mijn dank vooral uit naar degenen die het desbetreffende deel lazen en corrigeerden: professor Ronny Reich; professor Dan Bahat, voorheen stadsarcheoloog van Jeruzalem, die me ook nog een uitgebreide rondleiding door de stad gaf; dr. Raphael Greenberg, die me enkele belangrijke plekken liet zien; en Rosemary Eshel. Ik dank Irving Finkel van het British Museum (Oudirakese cultuur en magisch-medische teksten) voor zijn hulp en adviezen, dr. Eleanor Robson, lector in de wetenschap van het oude Midden-Oosten aan de faculteit van geschiedenis en wetenschapsfilosofie van Cambridge University, voor haar correctie van de delen over Assyrië, Babylon en Perzië, en dr. Nicola Schreiber voor haar adviezen over het aardewerk dat hulp bood bij de datering van de poorten van Megiddo. Voor hulp en adviezen ben ik tevens dank verschuldigd aan dr. Gideon Avni, die leiding geeft aan de Excavations and Surveys Department van de IAA; dr. Eli Sjoekron, die me geregeld langs de opgravingen bij de Stad Davids leidde; dr. Sjimon Gibson; dr. Renee Sivan van de Citadel. Mijn bijzondere dank gaat uit naar dr. Joesoef al-Natsjeh, hoofd van de afdeling islamitische archeologie van de Haram al-Sharif, die me het hele project bijstond en me hielp toegang te krijgen tot afgesloten delen van de Haram en de rondleiding van Kader al-Sjihabi voor me regelde. Wat de Herodiaanse, Romeinse en Byzantijnse periode aangaat, ben ik immens veel dank verschuldigd aan professor Martin Goodman van Oxford University en dr. Adrian Goldsworthy voor het lezen en corrigeren van mijn tekst.

Voor de vroegislamitische periode heb ik veel te danken aan Hugh Kennedy, die Arabisch doceert aan de School of Oriental and African Studies (SOAS), alsook aan dr. Joesoef al-Natsjeh en Kader al-Sjihabi, die mij adviezen gaven en mijn teksten corrigeerden. Voor het stuk over de Mamillabegraafplaats dank ik Taufik De’adel.

Voor de kruistochten gaat mijn dank uit naar Jonathan Riley-Smith, hoogleraar kerkgeschiedenis aan Cambridge University, en naar David Abulafia, hoogleraar mediterrane geschiedenis aan Cambridge University, die mijn tekst lazen en corrigeerden.

Voor de Joodse geschiedenis van de Fatimiden tot de Ottomanen gaat mijn dank uit naar professor Abulafia, die mij toegang verschafte tot de manuscripten die hij gebruikte voor zijn Great Sea: A Human History of the Mediterranean, en naar professor Minna Rozen van Haifa University en sir Martin Gilbert, die mij het manuscript van In Ishmael’s House liet lezen.

Voor de Ottomaanse periode en de Palestijnse families in Jeruzalem bedank ik professor Adel Manna, die de delen over de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw las en corrigeerde.

De negentiende-eeuwse imperialistische-vroegzionistische periode had ik niet kunnen beschrijven zonder de hulp van Jehoshoa Ben-Arieh; sir Martin Gilbert, professor Tudor Parfitt; Caroline Finkel; dr. Abigail Green, die mij haar manuscript van Moses Montefiore: Jewish Liberator, Imperial Hero liet lezen; en Basjir Barakat, die onderzoek deed naar de Jeruzalemse families. Kirsten Ellis was zo genereus mij de ongepubliceerde hoofdstukken van Star of the Morning te laten inzien. Dr. Clare Mouradian gaf mij veel materiaal en advies. Professor Minna Rozen deelde met mij haar onderzoek naar Disraeli en andere documenten. Wat de contacten met Rusland aangaat, bedank ik professor Simon Dixon en, in Moskou, Galina Babkova. Wat de Armeniërs betreft bedank ik George Hintlian en dr. Igor Dorfmann-Lazarev.

Voor de zionistische periode, de twintigste eeuw en de epiloog ben ik veel dank verschuldigd aan dr. Nadim Sjehadi, Associate Fellow van de Middle East Programme, Chatham House, en aan professor Colin Shindler van SOAS, die dit deel in zijn geheel lazen en corrigeerden. David en Jackie Landau van The Economist en Haaretz moet ik bedanken voor hun verbeteringen. Mijn dank gaat tevens uit naar dr. Jacques Gautier, dr. Albert Aghazarian en Jamal al-Noesseibeh, die mij ideeën en contacten gaven. Hoeda Imam was zo vriendelijk mij rond te leiden langs de Veiligheidsmuur. Ook bedank ik Jakov Loupa voor zijn onderzoek naar de ultraorthodoxen.

Dr. John Casey van Gonville en Caius College, Cambridge, was zo vriendelijk zijn genadeloze rode pen over de gehele tekst te laten gaan, evenals George Hintlian, kenner van de Ottomaanse periode en secretaris van het Armeense Patriarchaat van 1975-1995. Maral Amin Quttieneh wil ik in het bijzonder bedanken voor haar vertaling van Arabische teksten naar het Engels.

De volgende leden van de families in Jeruzalem wil ik bedanken voor hun adviezen en aanmoedigingen, en voor de familieverhalen die ze mij in interviews vertelden: Mohammed al-Alami, Nasseredin al-Nasjasjibi, Zaki al-Noesseibeh, Mahmoed al Jarallah, Hoeda Imam van het Jerusalem Institute, Haifa al-Khalidi, Kader al-Sjihabi, Said al-Hoesseini, Ibrahim al-Hoesseini, Omar al-Dajani, Aded al-Joedeh, Maral Armin Quttieneh, dr. Rajai M. Al-Dajani, Ranoe al-Dajani, Adeb al-Ansari, Naji al-Quzaz, Yasser Sjoeki Toha, eigenaar van mijn favoriete restaurant Aboe Sjoekri; professor Rasjid Khalidi van Columbia University.

Voorts wil ik bedanken: Sjmoel Rabinowitz, rabbijn van de Klaagmuur en de heilige plaatsen; pastoor Athanasius Macora van de rooms-katholieken; pastoor Samuël Aghojan, de Armeense toezichthouder van de Heilige Grafkerk; pastoor Efraïm Elorasjamili van de Kopten; de Syrische bisschop Severius en de Syrische pastoor Malke Morat.

Shimon Peres, de president van Israël, en lord Weidenfeld waren zo vriendelijk hun herinneringen en ideeën met me te delen. Prinses Firjal van Jordanië vertelde me haar verhaal over het Jordaanse Jeruzalem. Mijn dank gaat ook uit naar prinses Talal bin Mohammed van Jordanië.

De hertog van Edinburgh was zo vriendelijk de tekst over zijn moeder prinses Alice van Battenberg en zijn tante groothertogin Ella te controleren en mij van adviezen te voorzien. Ik ben dankbaar dat ik hun privé-archieven mocht inzien, en ik dank de Earl of Morley en de edelachtbare mevrouw Nigel Parker voor hun gastvrijheid.

Itzik Jaacoby was degene die mij op het spoor naar Jeruzalem zette: als overlevende van Auschwitz vocht hij mee in de onafhankelijkheidsoorlog van 1948. De erudiete Jaacoby was op jonge leeftijd medewerker van Ben-Goerion en diende onder burgemeester Teddy Kollek als voorzitter van de East Jerusalem Development Company.

De vertegenwoordigers van de staat Israël en de Palestijnse Autoriteit waren altijd bereid om mij informatie en ideeën te geven of een gesprek met mij te voeren: ik dank Ron Prosor, de Israëlisch ambassadeur te Londen, Rani Gidor, Sharon Hannoy en Ronit Ben Dor van de Israëlische ambassade; professor Manuel Hassassian, ambassadeur voor de Palestijnse Autoriteit te Londen. William Dalrymple en Charles Glass voorzagen mij gedurende het hele project royaal van ideeën, documenten en leeslijsten. Ook de Jerusalem Foundation was ongelooflijk behulpzaam: ik dank Ruth Chesin, Noerit Gordon, Alan Freeman en Uri Dromi, directeur van Misjkenot Sjaanim. Uitzonderlijk hulpvaardig bij het zoeken naar onder meer academische contacten waren John Levy van de Friends of Israel Foundation en de Academic Study Group en de doorgewinterde televisieproducent Ray Bruce.

Peter Sebag-Montefiore en zijn dochter Louise Aspinall waren zo vriendelijk mij de documenten over Geoffrey Sebag-Montefiore te laten inzien; Kate Sebag-Montefiore deed onderzoek naar de avonturen van William Sebag-Montefiore.

Voor hun hulp, adviezen en aanmoediging gaat mijn dank uit naar Amos en Nily Oz, Munther Fahmi van de American Colony Bookshop, Philip Windsor-Aubrey, David Hare, David Kroyanker, Hannah Kedar, Fred Iseman, Lea Carpenter Brokaw, Danna Harman, Dorothy en David Harman, Caroline Finkel, Lorenza Smith, professor Benjamin Kedar, professor Reuven Amitai, Yaov Fahri, Diala Khlat, Ziyad Clot, Joesef Khlat, Rani Joubran, Rebecca Abram, sir Rocco en Lady Forte, Kenneth Rose, Dorrit Moussaeff en haar vader Shlomo Moussaef, sir Ronald en Lady Cohen, David Khalili, Richard Foreman, Ryan Prince, Tom Holland, Tarek Abu Zayyad, professor Israel Finkelstein, professor Avigdor Shinan, professor Yair Zakovitch, Jonathan Foreman, Musa Klebnikoff, Arlene Lascona, Ceri Aston, de eerwaarde Robin Griffith-Jones, de ‘Meester van de tempel’, Hani Abu Diab, Miriam Ovits, Joana Schliemann, Sarah Helm, professor Simon Goldhill, dr. Dorothy King, dr. Philip Mansel, Sam Kiley, John Micklethwait, hoofdredacteur van The Economist, Gideon Lichfield, rabbijn Mark Winer, Maurice Bitton, curator van de Bevis Marks Synagoge, rabbijn Abraham Levy, professor Harry Zeitlin, professor F.M. al-Eloischari, Melanie Fall, rabbijn David Goldberg, Melanie Gibson, Annabelle Weidenfeld, Adam, Gill, David en Rachel Montefiore, dr. Gabriel Barkey, Marek Tamm, Ethan Bronner van The New York Times, Henry Hemming, William Sieghart. Tom Morgan dank ik voor zijn hulp bij het onderzoek.

Voorts wil ik bedanken: mijn agente Georgina Capel en de agenten die in het buitenland mijn rechten behartigen, Abi Gilbert en Romily Must; mijn Britse uitgevers Alan Samson, Ion Trewin en Susan Lamb, mijn voortreffelijke redacteur Bea Hemming van uitgeverij Weidenfeld; en Peter James, de meester aller persklaarmakers; mijn uitgevers sinds jaar en dag: Sonny Mehta van Knopf; Luiz Schwarz en Ana Paula Hisayama van de Braziliaanse uitgeverij Companhia das Letras; Florence Sultan van de Franse uitgeverij Calmann Lévy; Peter Sillem van de Duitse uitgeverij Fischer; Ziv Lewis van de Israëlische uitgeverij Kinneret; Henk ter Borg van de Nederlandse uitgeverij Nieuw Amsterdam; Ida Bernsten en Gerd Johnsen van de Noorse uitgeverij Cappelens; Jolanta Woloszanska van de Poolse uitgeverij Magnum; Alexandra Louro van de Portugese uitgeverij Alêtheia Editores; Per Faustino en Stefan Hilding van de Zweedse uitgeverij Norstedts; Carmen Esteban van de Spaanse uitgeverij Crítica; en Krista Kaer van Varrak in Estland.

Mijn ouders dr. Stephen en April Sebag-Montefiore fungeerden voor al mijn boeken als uitmuntende redacteurs. Bovenal gaat mijn dank uit naar mijn vrouw Santa, die de geduldige, stimulerende en liefdevolle koningin van dit langdurige project is geweest, en naar mijn kinderen Lily en Sasha, die net als ik zwaar te lijden hebben gehad onder het Jeruzalemsyndroom en daar wellicht nooit meer van herstellen. Intussen weten zij waarschijnlijk meer van de Rots, de Klaagmuur en het Heilige Graf dan menige priester, rabbi of mullah.

PROLOOG

Op de achtste van de Joodse maand Av, tegen het einde van de maand juli in het jaar 70 na Christus, beval Titus, de zoon van de Romeinse keizer Vespasianus die het vier maanden durende beleg van Jeruzalem leidde, zijn gehele leger zich op te maken voor de bestorming van de tempel, die bij zonsopgang zou plaatsvinden. Het toeval wilde dat het de volgende dag precies vijfhonderd jaar geleden was dat de Babyloniërs Jeruzalem hadden verwoest. Titus voerde het bevel over een leger van vier legioenen, in totaal 60.000 Romeinse legionairs en plaatselijke hulptroepen, die stonden te popelen om de opstandige maar gebroken stad de genadeslag toe te dienen. Achter de stadsmuren probeerden een half miljoen uitgehongerde Joden de helse omstandigheden te overleven: er zaten verstokte zeloten en roofzuchtige vrijbuiters tussen, maar het merendeel bestond uit onschuldige gezinnen die geen kans zagen uit de dodelijke greep van het immense beleg te komen. Er waren veel Joden die niet in Judea leefden – ze hadden zich over heel het Middellandse Zeegebied en het Midden-Oosten verspreid – en de wanhopige strijd in Jeruzalem zou niet alleen beslissen over het lot van de stad en haar inwoners, maar ook over de toekomst van het jodendom en van de kleine groep joodse sektariërs die zich christenen noemden, en zelfs, als we vanaf dit punt zes eeuwen vooruitblikken, over de totstandkoming van de islam.

De Romeinen hadden aardwallen gemaakt die tegen de tempelmuur omhoogliepen. Maar hun aanvallen waren op niets uitgelopen. Eerder die dag had Titus zijn legeraanvoerders medegedeeld dat zijn inspanningen om de ‘vreemde tempel’ te behouden hem te veel soldaten kostten en hij had bevel gegeven de tempelpoorten in brand te steken. Het zilver van de poorten smolt weg in de vlammen, die oversprongen naar de houten deuren, ramen en het meubilair in de toren en vervolgens naar de houten onderdelen in de gangen van de tempel zelf. Daarop beval Titus het vuur te doven. De Romeinen moesten ‘zich niet wreken op zielloze voorwerpen in plaats van op mensen’, verklaarde hij. Hij trok zich voor de nacht terug in zijn hoofdkwartier in de half verwoeste burcht Antonia, die uitzicht bood op het schitterende tempelcomplex.

Rond de muren speelden zich gruwelijke taferelen af, een hel op aarde. Duizenden lijken lagen te rotten in de zon. De stank was ondraaglijk. Honden en jakhalzen stortten zich massaal op dit feestmaal. Titus had bevolen dat gevangenen en overlopers gekruisigd moesten worden. Elke dag werden er vijfhonderd Joden gekruisigd. De Olijfberg en de rotsige heuvels rond de stad stonden zo vol met kruisen dat er nauwelijks nog een bij kon, laat staan dat er nog bomen stonden waarvan kruisen konden worden gemaakt.¹ De soldaten van Titus vermaakten zich door hun slachtoffers wijdbeens en met gespreide armen in absurde posities aan het kruis te nagelen. Veel Jeruzalemmers zagen geen uitweg meer: ze slikten hun munten in, probeerden op die manier hun schat verborgen te houden en hoopten die, wanneer ze buiten het bereik van de Romeinen zouden zijn, weer terug te krijgen. Ze waren ‘opgeblazen van de honger en opgezwollen alsof ze waterzucht hadden’, maar zodra ze iets aten ‘barstten ze open’. In de ingewanden van de opengescheurde buiken ontdekten de soldaten de stinkende schat, waarna ze prompt de buiken van alle gevangenen opensneden, de ingewanden eruit haalden en die, terwijl hun slachtoffers nog leefden, doorzochten. Tot afgrijzen van Titus, die deze anatomische plundering trachtte te verbieden. Tevergeefs, want de Syrische hulptroepen van Titus, die de Joden even erg haatten als de Joden hen, genoten volop van deze lugubere spelletjes.² De wreedheden die de Romeinen en de opstandelingen binnen de stadsmuren begingen, doen niet onder voor de grootste gruweldaden van de twintigste eeuw.

De oorlog was begonnen toen de dwaasheid en hebzucht van de Romeinse gouverneurs zelfs de Judese aristocraten, de Joodse bondgenoten van Rome, deden besluiten mee te werken aan een religieuze volksopstand. De groep opstandelingen was een mengsel van religieuze Joden en opportunistische bandieten, die de ondergang van keizer Nero en de chaos na zijn zelfmoord hadden aangegrepen om de Romeinen te verdrijven en een onafhankelijke Joodse staat te vestigen met de tempel als middelpunt. Maar de Joodse revolutie maakte zichzelf onmiddellijk ongedaan met bloedige zuiveringsacties en bendeoorlogen.

Na Nero volgde een chaotische periode waarin drie Romeinse keizers elkaar snel opvolgden. Tegen de tijd dat Vespasianus keizer werd en Titus de opdracht gaf om Jeruzalem te veroveren, was de stad verdeeld geraakt tussen drie krijgsheren die oorlog met elkaar voerden. Deze Joodse krijgsheren gingen de strijd met elkaar aan in de tempelhoven, waar het bloed rijkelijk stroomde, en trokken vervolgens plunderend door de stad. De soldaten gingen de gegoede buurten in, roofden de huizen leeg, doodden de mannen en misbruikten de vrouwen; ‘voor hen was het een spel’. Verdwaasd door hun macht en opwindende jacht, en waarschijnlijk ook bedwelmd door de buitgemaakte wijn, ‘gingen [zij] zich te buiten aan vrouwelijke lichtzinnigheid, verfraaiden hun haar, trokken vrouwengewaden aan, smeerden zich in met zalven en brachten kleur aan onder hun ogen’. Deze gewelddadige pummels zwalkten rond in ‘prachtig gekleurde mantels’ en doodden iedereen die op hun pad kwam. In hun vindingrijke verdorvenheid ‘vonden [ze] onwettige genoegens uit’. Jeruzalem kwam in de greep van een ‘onduldbare onreinheid’, werd ‘een bordeel’ en een martelkamer, maar bleef niettemin een heiligdom.³

Op de een of andere manier bleef de tempel in gebruik. In april, vlak voordat de Romeinen de stad hadden omsingeld, waren er nog pelgrims gearriveerd voor Pesach. Normaal gesproken woonden er tegen de honderdduizend mensen, maar de Romeinen hadden de pelgrims en een groot aantal oorlogsvluchtelingen opgesloten, waardoor er nu honderdduizenden mensen in de stad zaten. Pas toen Titus voor de muren stond, besloten de krijgsheren hun onderlinge strijd te staken, hun 21.000 soldaten te verzamelen en het eensgezind tegen de Romeinen op te nemen.

De stad waar Titus voor het eerst een blik op wierp vanaf de berg Scopus, waarvan de naam was afgeleid van het Griekse skopeo (kijken naar), was in de woorden van Plinius ‘verreweg de beroemdste stad van het Oosten’, een rijke, bloeiende metropool die was verrezen rond een van de mooiste tempels van de oude wereld, een prachtig kunstwerk van enorme omvang. Jeruzalem bestond al duizenden jaren, maar deze door meerdere muren en torens omringde stad, gelegen op twee bergen in het kale rotslandschap van Judea, was nog nooit zo dichtbevolkt en ontzagwekkend geweest als in de eerste eeuw na Christus. Sterker nog, zó indrukwekkend zou Jeruzalem pas in de twintigste eeuw weer zijn. Dit was de prestatie van Herodes de Grote, de briljante, psychotische koning van Judea wiens paleizen en burchten kennelijk zo monumentaal van omvang en weelderig opgesmukt waren dat, zoals de Joodse geschiedschrijver Josephus schrijft, ‘er geen woorden voor te vinden waren’.

De goddelijke glorie van de tempel overschaduwde de rest van de stad. ‘Bij de eerste zonnestralen van de dag’ zorgden de blinkende hoven en vergulde poorten voor ‘een schittering die zo fel was dat degenen die zichzelf dwongen te kijken hun ogen moesten afwenden’. Als vreemdelingen – zoals Titus en zijn legionairs – deze tempel voor het eerst aanschouwden, gingen hun gedachten ‘naar een besneeuwde berg’. Vrome Joden wisten dat op de berg Moriah, in het midden van de hoven van deze stad in een stad, een kleine, ongemeen heilige maar vrijwel lege ruimte was. Daar lag het brandpunt van de Joodse heiligheid: het heilige der heiligen, het huis Gods.

De tempel van Herodes was een heiligdom, maar ook een nagenoeg ondoordringbare vesting in de ommuurde stad. De Joden, aangemoedigd door de zwakheid van de Romeinen in het Jaar van de Vier Keizers en geholpen door de steile hellingen waarop de stad, haar vestingwerken en het doolhofachtige tempelcomplex waren gebouwd, dachten zeker te zijn van hun overwinning op Titus. Ze hadden Rome immers al vijf jaar weerstaan. Maar Titus had het gezag, de ambitie, de middelen en het talent die nodig waren om deze taak te volbrengen. Met een stelselmatige en overweldigende inzet begon hij aan de onderwerping van Jeruzalem. In de tunnels naast de westelijke muur van de tempel zijn ballistastenen gevonden, wat aangeeft hoe hevig de beschietingen moeten zijn geweest. De Joden vochten met een haast suïcidale overgave voor elke centimeter. Desondanks wist Titus, die kon beschikken over een uitgebreid arsenaal belegeringswapens en katapulten en de vindingrijke Romeinse genisten, in vijftien dagen de eerste muur te slechten. Hij trok met duizend legionairs de talrijke markten van Jeruzalem over en bestormde de tweede muur. Maar de Joden deden een uitval en wisten de muur terug te winnen, waardoor de Romeinen weer van voren af aan konden beginnen. Titus probeerde het nu met intimidatie en liet zijn gehele leger aantreden: gehelmde soldaten met borst- en rugpantsers, blinkende zwaarden, wapperende vlaggen, fonkelende adelaars, ‘rijkelijk versierde paarden’. Duizenden Jeruzalemmers dromden samen op de muren om zich aan dit machtsvertoon te vergapen en ‘de schoonheid van hun wapentuig en de bewonderenswaardige discipline van de manschappen’ te bewonderen. Maar de Joden wisten van geen wijken, of ze waren zo bang voor hun krijgsheren dat ze hun bevel – niet overgeven! – niet durfden te negeren.

Titus besloot de stad met een volledige omsingeling van de buitenwereld af te sluiten. Eind juni bestormden de Romeinen de kolossale burcht Antonia aan de rand van het tempelcomplex en maakten die met de grond gelijk, met uitzondering van de toren waarin Titus zijn commandopost had gevestigd.

Halverwege de zomer, terwijl op de dorre, steile hellingen een woud van kruisen verrees, waarop lijken vol met vliegen hingen, vielen de stadsbewoners ten prooi aan angst voor naderend onheil, onverzettelijk fanatisme, grillig sadisme en tergende honger. Gewapende bendes trokken door de stad, speurend naar voedsel. Kinderen gristen het eten uit hun vaders hand, moeders deden zich stiekem te goed aan het eten van hun baby’s. Een gesloten deur kon wijzen op verborgen proviand: soldaten drongen dan het huis binnen en probeerden de eigenaar zo ver te krijgen hun te vertellen waar hij zijn graan bewaarde, bijvoorbeeld door een stok in zijn rectum te duwen. Als ze niets vonden, reageerden ze met een nog ‘barbaarsere wreedheid’, alsof ze ‘bedrogen’ waren. Hoewel de soldaten zelf wel eten hadden, sloegen ze aan het moorden en martelen omdat ze nu eenmaal gewend waren ‘hun razernij te botvieren’. De stad werd verscheurd door een heksenjacht, want de inwoners beschuldigden elkaar van verraad en het achterhouden van voedsel. Nimmer was er een stad geweest, aldus de ooggetuige Josephus, ‘die zulk een ellende toestond, noch was er sinds het ontstaan van de wereld een generatie geweest die meer slechtheid voortbracht’.⁴

Jongeren zwierven door de straten ‘als schaduwen, opgeblazen van de honger, en vielen dood neer op de plek waar het lijden hen te veel werd’. Sommigen stierven terwijl ze hun familieleden probeerden te begraven, anderen werden achteloos, terwijl ze nog ademden, begraven. Hele gezinnen werden in hun huis verteerd door de honger. Jeruzalemmers zagen hun beminden sterven ‘met droge ogen en open monden. De stad kwam in de greep van een diepe stilte en een soort dodelijke duisternis’, maar zij die heengingen deden dat ‘met hun ogen gericht op de tempel’. De straten lagen bezaaid met lijken. Hoewel de Joodse wet anders gebood, werden de doden niet langer begraven en veranderde de prachtige stad in een knekelhuis. Misschien had Jezus Christus dit voorzien toen hij de ondergang van de wereld voorspelde: ‘Laat de doden hun doden begraven.’ Soms gooiden de opstandelingen de levenloze lichamen gewoon over de muur. De Romeinen lieten de opgehoopte lijken wegrotten. Maar ondertussen gaf de opstandige stad de strijd niet op.

Titus, een toch bepaald niet teerhartige Romeinse soldaat die bij zijn eerste schermutseling twaalf Joden had gedood met zijn kruisboog, was met afschuw en verbazing vervuld: hij kon slechts tegen de goden verzuchten dat hij dit niet gedaan had. ‘De lieveling en vreugdebron van het menselijk geslacht’ stond bekend om zijn gulheid. ‘Vrienden, ik heb een dag verloren,’ zei hij als hij geen tijd had gehad om zijn kameraden geschenken te geven. De robuuste en bruuske maar oprechte Titus – kuiltje in de kin, volle mond, rond gezicht – bleek een begenadigd legeraanvoerder en was populair. Zijn vader was de nieuwe keizer Vespasianus, die Titus’ overwinning op de Joodse opstandelingen nodig had om de kwaliteit van zijn dynastie te bewijzen.

In Titus’ entourage zaten tal van Joodse afvalligen, onder wie drie Jeruzalemmers: een geschiedschrijver, een koning en (naar het schijnt) een ‘dubbelkoningin’ die het bed deelde met de latere keizer. De geschiedschrijver was Titus’ raadsheer Josephus, een opstandige Joodse legeraanvoerder die was overgelopen naar de Romeinen en de enige bron is voor deze episode. De koning was Herodes Agrippa II, een zeer Romeinse Jood, grootgebracht aan het hof van keizer Claudius. Hij was opzichter geweest van de Joodse tempel die was gebouwd door zijn overgrootvader Herodes de Grote en verbleef vaak in zijn paleis in Jeruzalem, hoewel hij heerste over uiteenlopende gebieden in het noorden van het huidige Israël, Syrië en Libanon.

De koning werd vrijwel zeker vergezeld door zijn zus Berenice, dochter van een Joodse vorst, door haar huwelijk tweevoudig koningin en sinds kort de minnares van Titus. Haar Romeinse vijanden zouden haar later afkeurend ‘de Joodse Cleopatra’ noemen. Ze was rond de veertig, maar ‘in haar beste jaren en op het hoogtepunt van haar schoonheid’, schrijft Josephus. Aan het begin van de opstand hadden zij en haar broer, met wie ze samenleefde (volgens hun vijanden incestueus), een laatste poging gedaan de opstandelingen tot rede te brengen. Nu moesten deze drie Joden machteloos toezien hoe ‘een beroemde stad in doodsangst verkeerde’. Berenice deed dit vanuit het bed van haar minnaar.

De verhalen die de gevangenen en afvalligen uit de stad vertelden, waren met name voor Josephus, wiens ouders in Jeruzalem opgesloten zaten, zeer verontrustend. Zelfs de strijders raakten door hun voedsel heen en ook zij speurden onder de levenden en de doden naar geld, kruimels en zelfs zaden, ‘wankelend en zwalkend als dolle honden’. Ze aten koeienmest, leer, gordels, schoenen en oud hooi. Een rijke vrouw genaamd Maria, die al haar geld en eten kwijt was, raakte zo buiten zinnen dat ze haar eigen zoon doodde en roosterde en voor de helft opat. De rest bewaarde ze voor later. De heerlijke geur verspreidde zich over de stad. De opstandelingen roken het ook, spoorden de bron op en drongen het huis binnen, maar zelfs deze doorgewinterde beulen ‘liepen trillend weg’ toen ze het half verorberde lichaam van het kind zagen.⁵

Jeruzalem de Heilige, zoals de stad op Joodse munten werd genoemd, kwam in de greep van de angst voor spionnen en verraders. Raaskallende kwakzalvers en predikende hiërofanten doolden door de straten en beloofden redding en verlossing. Jeruzalem was, aldus Josephus, ‘als een wild dier dat dol was geworden en nu, vanwege gebrek aan voedsel, geen andere keus had dan zijn eigen vlees te eten’.

In de nacht van de achtste dag van Av, toen Titus zich had teruggetrokken om te rusten, probeerden zijn legionairs het vuur te doven dat zich via het gesmolten zilver had verspreid, zoals hun was opgedragen. Maar de opstandelingen vielen de blussende legionairs aan. De Romeinen vochten terug en dreven de Joden terug tot in de tempel. Een van de legionairs, bevangen ‘door een goddelijke furie’, greep wat brandend materiaal, liet zich optillen door een andere soldaat en stak de gordijnen in brand, alsook het kozijn van ‘een gouden raam’ dat was verbonden met de kamers rond de eigenlijke tempel. Tegen de ochtend had het vuur zich verspreid naar het hart van het heiligdom. De Joden zagen dat de vlammen aan het heilige der heiligen likten en dat in de as dreigden te leggen; zij begonnen ‘luid te schreeuwen en tieren en snelden toe om dat te voorkomen’. Maar het was al te laat. Ze trokken zich terug in de binnenste hof, barricadeerden de toegang en konden weinig anders dan verbijsterd toezien hoe de vlammen hun heiligdom opslokten.

Een paar meter daarvandaan, tussen de resten van de burcht Antonia, was Titus wakker geworden. Hij sprong op en ‘rende naar het Heilig Huis om een einde te maken aan de brand’. In zijn gevolg bevonden zich Josephus en waarschijnlijk koning Agrippa en Berenice, en na hen kwamen nog duizenden Romeinse soldaten, allen ‘met stomheid geslagen’. Er werd hevig gevochten. Josephus beweert dat Titus wederom het bevel gaf het vuur te doven, maar deze Romeinse collaborateur had alle reden om het voor zijn beschermheer op te nemen. Hoe dan ook, iedereen schreeuwde, de vlammen laaiden hoog op en de Romeinse soldaten beseften, omdat het zo ging bij oorlogen, dat deze stad, die zich zo hardnekkig verzet had, leeggeplunderd zou worden.

Ze deden alsof ze Titus niet hoorden en schreeuwden hun strijdmakkers zelfs toe meer brandhout in de vlammen te gooien. De legionairs, bloeddorstig en op zoek naar goud, waren zo onstuimig dat velen van hen in deze stormloop omkwamen: ze werden onder de voet gelopen of door de vlammen gegrepen. Ze plunderden zoveel dat de goudprijs kort daarna in heel het Oosten daalde. Titus, die het vuur niet had kunnen doven maar zeker opgelucht moet zijn geweest dat de overwinning nabij was, liep door de brandende tempel naar het heilige der heiligen. Zelfs de hogepriester mocht daar slechts één keer per jaar binnengaan. De Romeinse soldaat-staatsman Pompeius was in 63 v.Chr. de laatste die de reinheid van deze ruimte had bezoedeld. Maar Titus wierp een blik naar binnen ‘en zag de ruimte en wat zich daarin bevond en achtte die onovertroffen’, aldus Josephus, en zeker ‘niet minder dan in onze eigen sterke verhalen’. Hij gaf de centurions bevel de soldaten die het vuur hadden verspreid een aframmeling te geven, maar ‘hun geestdrift was te sterk’. Toen het heilige der heiligen in de vuurzee dreigde te verdwijnen, werd Titus door zijn adjudanten in veiligheid gebracht; ‘en er was niemand [meer] die hun verbood het in brand te steken’.

Tussen de vlammen laaide de strijd op: verdwaasde, uitgehongerde Jeruzalemmers zwierven bang en radeloos door de brandende poorten. Duizenden burgers en opstandelingen dromden samen op de trappen van het altaar, wachtend op het moment dat ze tot de laatste snik zouden vechten of in al hun wanhoop zouden sterven. Wat volgde leek op een massaal mensenoffer: de in vervoering geraakte Romeinen sneden iedereen de keel door, ‘de dode lichamen lagen opgestapeld rond het altaar’ en het bloed stroomde de trappen af. Tienduizend Joden verloren in de brandende tempel het leven.

Kolossale stenen en houten balken vielen donderend naar beneden. Josephus zag de tempel bezwijken.

Het geraas van de wijd en zijd uitslaande vlammen vermengde zich met het gekreun van de gevallenen en door de hoogte van de berg en de omvang van de brandende stapel werd de indruk gewekt dat de ganse stad in brand stond. En dan het kabaal. Men kan zich nauwelijks voorstellen dat er een oorverdovender en afschuwwekkender geluid bestaat. De oorlogskreten van de voorwaarts snellende Romeinse legionairs, het brullen van de door vlammen en zwaarden omsingelde opstandelingen, de wegstormende mensen die opgesloten dreigden te raken en in paniek op de vlucht sloegen, enkel om in de armen van de vijand te belanden, en hun gegil toen ze aan hun eind kwamen, vermengd met de jammerklachten [van degenen in de stad]. Transjordanië en de omringende bergen droegen hun echo’s bij, die het kabaal alleen maar versterkten. Omdat de vlammen alomtegenwoordig waren, leek het of de Tempelberg van binnenuit overkookte.

De berg Moriah, een van de twee bergen in Jeruzalem, waar koning David de ark des verbonds had geplaatst en waar zijn zoon Salomo de eerste tempel had gebouwd, werd ‘helemaal bedekt door een ziedende vuurzee’, terwijl het complex zelf bezaaid lag met lijken. Maar de triomferende soldaten vertrapten de dode lichamen. De priesters vochten terug en sommigen van hen wierpen zich in de vlammen. De plunderende Romeinen zagen ondertussen dat de binnenhof was verwoest. Ze grepen het goud en de meubels en sleepten hun buit weg alvorens de rest van het complex in brand te steken.⁶

Terwijl de binnenhof brandde en de ochtend gloorde, braken de overgebleven opstandelingen door de Romeinse linies en bereikten de labyrintische buitenhoven; sommigen haalden zelfs de stad. De Romeinen zetten met hun cavalerie de tegenaanval in, verdreven de opstandelingen en staken daarna de schatkamers van de tempel in brand, die waren gevuld met rijkdommen verkregen uit de tempelbelasting die alle Joden van Alexandrië tot Libanon moesten betalen. Ze troffen ook zesduizend vrouwen en kinderen die daar waren samengedromd omdat ze het einde der tijden verwachtten. Een ‘valse profeet’ had namelijk verkondigd dat ze in de tempel het ‘wonderbaarlijke teken van hun verlossing’ zouden krijgen. De legionairs staken eenvoudigweg de gangen in brand en alle vrouwen en kinderen kwamen om in de vlammen.

De Romeinen droegen hun adelaars de heilige berg op, brachten hun goden een offer en riepen Titus uit tot imperator (een eretitel voor de legeraanvoerder). Rond het heilige der heiligen verborgen zich nog altijd priesters. Twee van hen wierpen zich in de vlammen, een ander slaagde erin de tempelschatten naar buiten te krijgen: de gewaden van de hogepriester, de twee gouden kandelaars en bergen kaneel en kassia, de specerijen die elke dag in de tempel werden gebrand. Toen de overige priesters zich overgaven, liet Titus hen executeren, omdat het ‘een priester paste om met zijn tempel ten onder te gaan’.

Jeruzalem was – en is nog steeds – een stad van tunnels. De opstandelingen gingen ondergronds, maar hielden de controle over de Citadel en de Bovenstad in het westen. Het kostte Titus nog een maand om de rest van Jeruzalem te veroveren. Toen de stad viel, ‘stroomden [de Romeinen en hun Syrische en Griekse hulptroepen] de stegen in. Met getrokken zwaarden. Ze vermoordden iedereen die ze tegenkwamen en verbrandden de huizen en allen die daar hun toevlucht hadden gezocht.’ ’s Avonds kwam er eind aan de slachting en ‘was het vuur heer en meester in de straten’.

Aan de andere kant van de brug die het dal tussen de tempel en de stad overspande, onderhandelde Titus met de twee Joodse krijgsheren. Als zij zich overgaven, zouden ze gespaard worden. Maar de krijgsheren wezen het aanbod af. Titus gaf opdracht de Benedenstad, waar bijna elk huis was gevuld met lijken, te plunderen en plat te branden. Toen de Jeruzalemse krijgsheren zich terugtrokken in het paleis van Herodes en de Citadel, liet Titus wallen aanleggen om hen te kunnen ondermijnen, en op de zevende van de maand Eloel, half augustus, bestormden de Romeinen de vesting. De opstandelingen in de tunnels boden fel verzet totdat een van hun aanvoerders, Johannes van Gischala, zich overgaf (hij werd gespaard, maar kreeg levenslang). Simon bar Giora, de andere aanvoerder, verscheen in een wit gewaad bij de uitgang van een tunnel die onder de tempel liep en zou een glansrol krijgen in Titus’ zegetocht door Rome.

In de chaos en de stelselmatige verwoesting die volgden, ging een wereld teloor. Maar een paar momenten zijn bevroren in de tijd. De Romeinen slachtten de ouden en zieken af: de hand van een vrouw, gevonden op de stoep van haar verbrande huis, getuigt van de paniek en doodsangst; de asresten van de huizen in de joodse wijk verwijzen naar de vernietigende vuurzee. In een winkel aan de straat die onder de monumentale tempeltrappen liep, zijn tweehonderd bronzen munten gevonden, een geheime geldvoorraad die waarschijnlijk in de laatste uren voor de val van de stad werd verborgen. Maar zelfs de Romeinen kregen op een gegeven moment genoeg van de slachtpartij. De Jeruzalemmers werden bijeengedreven in de vrouwenhof van de tempel, waar een zifting werd gemaakt: de strijders werden gedood; wie sterk was werd te werk gesteld in de Egyptische mijnen; wie jong en aantrekkelijk was werd verkocht als slaaf en zou in het circus voor de leeuwen worden gegooid of een rol in de zegetocht door Rome krijgen.

Josephus liep te zoeken tussen de verzamelde gevangenen in de tempelhof. Hij vond zijn broer en vijftig vrienden, die hij van Titus mocht vrijlaten. Zijn ouders waren waarschijnlijk omgekomen. Maar tussen de gekruisigden ontdekte hij drie vrienden. ‘Ik voelde een mes door mijn hart gaan en vertelde het aan Titus,’ die opdracht gaf hen van het kruis te halen en door artsen te laten verzorgen. Slechts een van hen overleefde het.

Net als Nebukadnezar besloot Titus Jeruzalem met de grond gelijk te maken, een beslissing waarvan Josephus de opstandelingen de schuld geeft: ‘De opstand richtte de stad te gronde en de Romeinen richtten de opstand te gronde.’ De sloop van het indrukwekkendste bouwwerk van Herodes de Grote, de tempel, moet een technische uitdaging zijn geweest. De immense blokken natuursteen van de koninklijke zuilengang sloegen te pletter op het nieuwe plaveisel, waar ze tweeduizend jaar later in een gigantische berg werden aangetroffen, precies zoals ze daar indertijd waren terechtgekomen, verborgen onder een eeuwenoude puinlaag. Het puin werd in het dal naast de tempel gestort en vulde gaandeweg het ravijn – nu vrijwel verdwenen – tussen de Tempelberg en de Bovenstad. Maar de stutmuren van de Tempelberg, de Klaagmuur incluis, overleefden de sloop. De spolia (brokstukken) van de stad en tempel van Herodes zijn overal in Jeruzalem terug te vinden omdat ze tot meer dan duizend jaar nadien zijn gebruikt en hergebruikt door alle veroveraars en bouwers van Jeruzalem: Romeinen en Arabieren, kruisvaarders en Ottomanen.

Niemand weet hoeveel mensen in Jeruzalem het leven lieten, en de oude geschiedschrijvers sprongen altijd roekeloos met cijfers om. Tacitus beweert dat er 600.000 mensen in de belegerde stad waren, volgens Josephus waren het er meer dan een miljoen. Het gaat hoe dan ook om verschrikkelijk veel mensen, die allen omkwamen van de honger, werden vermoord, of als slaven werden verkocht.

Titus begon aan een macabere zegetocht. Zijn minnares Berenice en haar broer de koning boden hem onderdak in hun hoofdstad Caesarea Filippi, op de tegenwoordige Golanhoogte. Daar zag hij hoe duizenden Joodse gevangenen zich letterlijk doodvochten, tegen elkaar en tegen wilde dieren. Een paar dagen later zag hij in het circus van Caesarea Maritima 2.500 gevangenen sneuvelen, en kort voordat Titus naar Rome terugkeerde om zijn triomf te vieren vond er in Beiroet nog een slachtpartij plaats.

De legioenen ‘lieten niets heel van de rest van de stad en haalden haar muren omver’; Titus liet alleen de torens van Herodes’ Citadel staan, ‘als aandenken aan zijn geluk’. Het Tiende Legioen vestigde daar zijn hoofdkwartier. ‘Aldus kwam Jeruzalem aan zijn eind,’ schrijft Josephus, ‘een stad die evenwel van een grote luister was en een ontzagwekkende faam genoot onder de ganse mensheid.’

Jeruzalem was zes eeuwen eerder volledig verwoest door Nebukadnezar, de koning van Babylon. Vijftig jaar na deze eerste verwoesting was de tempel herbouwd en waren de Joden teruggekeerd. Maar dit keer, in 70 n.Chr., werd de tempel niet herbouwd, en de Joden zouden – op enkele korte periodes na – bijna tweeduizend jaar geen zeggenschap meer hebben over Jeruzalem. Toch lag in de asberg die na deze ramp overbleef de kiem van het moderne jodendom en ook van Jeruzalems heilige status voor moslims en christenen.

Volgens een veel latere rabbijnse legende had Jochanan ben Zakkai, een gerespecteerde rabbijn, zijn leerlingen opgedragen hem in een lijkkist uit de verdoemde stad te dragen, een metafoor voor de stichting van een nieuw jodendom dat niet langer gebaseerd was op de offercultus in de tempel.⁷

De Joden, die op het platteland van Judea en Galilea bleven wonen en in grotere gemeenschappen her en der in het Romeinse en Perzische rijk, rouwden om het verlies van Jeruzalem en zouden de stad voor altijd blijven aanbidden. De Bijbel en de mondelinge overlevering namen de plaats in van de tempel, maar naar verluidt bleef God nog drieënhalf jaar op de Olijfberg – alvorens ten hemel te varen – om te zien of de tempel zou worden hersteld. Ook voor de christenen was de verwoesting trouwens van doorslaggevend belang.

De kleine christelijke gemeenschap in Jeruzalem, die werd geleid door Simon, de neef van Jezus, was uit de stad ontsnapt voordat de Romeinen aan hun omsingeling begonnen. Hoewel er in de Romeinse wereld veel niet-Joodse christenen leefden, bleven deze Jeruzalemmers een Joodse sekte waarvan de leden in de tempel hun gebed deden. Maar nu de tempel verwoest was, dachten de christenen dat de Joden bij God uit de gunst waren geraakt: de volgelingen van Jezus scheidden zich voorgoed af van het moedergeloof en beschouwden zichzelf als de rechtmatige erfgenamen van het jodendom. De christenen zagen een nieuw, hemels Jeruzalem voor zich, niet een te gronde gerichte Joodse stad. In de eerste evangeliën, die waarschijnlijk vlak na de verwoesting werden geschreven, wordt verteld dat Jezus had voorzien dat ‘Jeruzalem door legerkampen omsingeld’ zou worden; hij voorzag de verwoesting van de tempel: ‘Geen steen zal op de andere blijven.’ De verwoeste tempel en de ondergang van de Joden waren het bewijs van de nieuwe openbaring. In de jaren twintig van de zevende eeuw, toen Mohammed zijn nieuwe godsdienst stichtte, nam hij enkele Joodse tradities over, richtte het gebed tot Jeruzalem en aanbad de Joodse profeten, want ook hij meende dat de verwoesting van de tempel aangaf dat God zijn zegen voortaan niet meer aan de Joden zou schenken maar aan de islam.

Het is ironisch dat de beslissing van Titus om Jeruzalem te verwoesten er onder meer toe leidde dat de stad voor de andere twee bijbelse volken het toonbeeld van heiligheid werd. Deze heiligheid kwam niet als vanzelf tot stand, maar werd van meet af aan gestimuleerd door de beslissingen van een handvol mannen. Rond 1000 v.Chr., duizend jaar voor Titus, kwam Jeruzalem in handen van de eerste van deze mannen: koning David.

DEEL EEN

JODENDOM

De stad des Heren, het Sion van de Heilige Israëls […] Waak op, waak op, bekleed u met sterkte, Sion; bekleed u met pronkgewaden, Jeruzalem, heilige stad.

Jesaja 60:14, 52:1

Ik ben geboren en getogen in Jeruzalem, waar het heiligdom van de hoogste God is. De heilige stad is niet slechts moederstad van het land Judea, maar ook van de meeste buurlanden en van verre landen, van de meeste van Azië [en] zo ook van Europa, om nog maar te zwijgen van de landen voorbij de Eufraat.

Herodes Agrippa I, koning van Judea, geciteerd in Philo,
De Specialibus Legibus

Hij die Jeruzalem niet in al haar luister heeft aanschouwd, heeft in zijn levensdagen geen begeerlijke stad aanschouwd. Hij die de tempel niet in voltooide staat heeft aanschouwd, heeft in zijn levensdagen geen glorieus bouwwerk aanschouwd.

Babylonische Talmoed, Traktaat van de tabernakel

Indien ik u vergete, o Jeruzalem, zo vergete (mij) mijn rechterhand; mijn tong kleve aan mijn verhemelte, als ik uwer niet gedenk, als ik Jeruzalem niet verhef boven mijn hoogste vreugde.

Psalm 137

Jeruzalem is de beroemdste stad van het Oosten.

Plinius de Oude, Naturalis Historia, 5:70.

1

DE WERELD VAN DAVID

DE EERSTE KONING: DE KANAÄNIETEN

Toen David de citadel van Zion veroverde, was Jeruzalem al een oude stad. Hoewel het eigenlijk nauwelijks een stad was, eerder een kleine bergvesting in een land dat tal van namen zou hebben: Kanaän, Juda, Judea, Israël, Palestina, het Heilige Land voor christenen, het Beloofde Land voor joden. Deze landstreek, slechts 160 bij 240 kilometer groot, ligt tussen de zuidoosthoek van de Middellandse Zee en de rivier de Jordaan. De welige kustvlakte bood indringers en handelaren een uitstekende route tussen Egypte en de oosterse koninkrijken. Maar de geïsoleerde en afgelegen stad Jeruzalem, bijna vijftig kilometer landinwaarts, ver van alle handelsroutes, lag hoog tussen de goudkleurige, rotsige kliffen, kloven en puinhellingen van de Judese bergen; in deze verlatenheid waren de winters ijskoud, soms zelfs met sneeuw, en de zomers zinderend heet. Toch boden de grimmige bergen een zekere veiligheid, en in het lager gelegen dal was een bron die precies genoeg water voor de stad leverde.

Het romantische beeld van de stad Davids is veel levendiger dan de verifieerbare historische feiten. In de prehistorische nevel ontwaren we scherven aardewerk, spookachtige graven in rotsen, stukken muur, inscripties in de paleizen van verre koningen en de heilige tekst van de Bijbel, die ons niet meer dan een vluchtige blik bieden op het toenmalige leven aldaar, gehuld in een ondoordringbare duisternis waarin slechts om de paar eeuwen een fonkeling is te zien. Sporadische aanwijzingen werpen een flikkerend licht op een willekeurig moment in een verdwenen cultuur, gevolgd door honderden jaren waarvan we helemaal niets weten, totdat de volgende fonkeling ons een ander beeld laat zien. Alleen de bronnen, bergen en dalen zijn een constante factor, al worden ook die verplaatst, vervormd en opnieuw gevuld door duizenden jaren van zon, wind en regen, puin en menselijke inspanningen. Zo veel of zo weinig is zeker: ten tijde van koning David was de stad door de combinatie van heiligheid, veiligheid en natuur een oud bolwerk geworden dat de naam had onaantastbaar te zijn.

Al sinds 5000 v.Chr. hadden hier mensen gewoond. In de vroege bronstijd, rond 3200 v.Chr., toen in de oerstad Oeroek, in het tegenwoordige Irak, al 40.000 mensen woonden en het nabijgelegen Jericho een vestingstad was, begroeven de mensen hun doden in graven in de heuvels van Jeruzalem en bouwden ze de eerste rechthoekige huisjes in wat waarschijnlijk een ommuurd dorp op een heuvel boven een bron was. Nadat de inwoners waren weggetrokken, lag het dorp er jarenlang verlaten bij. In de tijd dat Egyptische farao’s van het oude koninkrijk het hoogtepunt van hun piramidearchitectuur bereikten en de Grote Sfinx voltooiden, kon je eigenlijk niet zeggen dat Jeruzalem bestond. In de twintigste eeuw v.Chr., in de bloeiperiode van de minoïsche beschaving op Kreta, toen Hammoerabi in Babylon op het punt stond zijn wetten te maken en de Britten hun goden in Stonehenge vereerden, wordt op aardewerk, waarvan scherven zijn teruggevonden bij het Egyptische Luxor, de stad Oersalim genoemd, een variant van Salem of Sjalem, god van de Avondster (Venus). Mogelijk betekent deze naam ‘Salem heeft gesticht’.*

In Jeruzalem was ondertussen een nederzetting ontstaan rond de bron van Gihon: de Kanaänitische inwoners maakten in de rotsen een tunnel die naar een vijver binnen de muren van hun citadel liep. Een versterkte ondergrondse gang beschermde hun toegang tot het water. Uit recente archeologische opgravingen blijkt dat ze de bron bewaakten met een toren en kolossale muren van wel zeven meter dik en met stenen van soms wel drieduizend kilo. De toren fungeerde mogelijk ook als tempel waar de kosmische heiligheid van de bron werd vereerd. Elders in Kanaän bouwden priester-koningen tempels die tegelijk burchten waren. Hoger op de heuvel zijn resten van een stadsmuur gevonden, de oudste van Jeruzalem. De Kanaänieten blijken uiterst vakkundige bouwers te zijn geweest, die in Jeruzalem pas tweeduizend jaar later werden overtroffen door Herodes de Grote.¹

De Jeruzalemmers werden onderdanen van Egypte, dat in 1458 v.Chr. Palestina veroverde. Egyptische strijdkrachten bewaakten het nabijgelegen Jaffa en Gaza. In 1350 v.Chr. smeekte de onthutste koning van Jeruzalem zijn opperheer Achnaton, de farao van het nieuwe Egyptische koninkrijk, hem te helpen – hij vroeg om maar liefst ‘vijftig boogschutters’ – bij de verdediging van zijn kleine koninkrijk tegen de agressie van naburige koningen en van roofbendes, de zogenoemde Habiroe. Koning Abdi-Heba noemde zijn citadel ‘de hoofdstad van het Land van Jeruzalem, waarvan de naam Bet Sjoelmani is, Huis van Welzijn. Misschien is het woord ‘Sjoelman’ de oorsprong van de laatste twee lettergrepen (‘Sjalem’) van de naam van de stad.

Abdi-Heba was een onbeduidende potentaat in een wereld waarvan het zuiden werd gedomineerd door de Egyptenaren, het noorden (het huidige Turkije) door de Hittieten en het noordwesten door de Myceense Grieken, die in de Trojaanse oorlogen zouden vechten. De eerste naam van de koning is West-Semitisch – de Semieten waren de talrijke volken in het Midden-Oosten die blijkbaar nazaten waren van Sem, de zoon van Noach. We kunnen dus alleen met zekerheid zeggen dat Abdi-Heba uit het noordoostelijke Middellandse Zeegebied kwam. Zijn smeekbedes, aangetroffen in het archief van de farao, zijn panisch en kruiperig. Het zijn de eerste bewaard gebleven woorden van een Jeruzalemmer:*

Zeven- en zevenmaal ben ik aan de voeten van de koning gevallen. Dit is hetgeen Milkili en Sjoewardatoe tegen het land hebben gedaan: ze hebben de troepen van Gezer opgezet […] tegen de wet van de koning […] Het land van de koning is naar de Habiroe [rovers] gegaan. En nu is een stad die toebehoort aan Jeruzalem naar de mannen van Qiltoe gegaan. Moge de koning luisteren naar uw dienaar Abdi-Heba en boogschutters sturen.

Dit is alles wat we weten, maar wat er ook met deze zwaarbeproefde koning is gebeurd, feit is dat de Jeruzalemmers een eeuw later steile terraslanden aanlegden boven de Gihonbron, op de heuvel Ofel, die tot de dag van vandaag bewaard zijn gebleven en destijds de fundering vormden van een citadel of tempel van Salem.² Deze machtige muren, torens en terrassen maakten deel uit van de door David veroverde Kanaänitische citadel die Zion wordt genoemd. In de loop van de dertiende eeuw v.Chr. werd Jeruzalem ingenomen door een volk dat de Jeboesieten wordt genoemd. Maar rond diezelfde tijd werd de oude mediterrane wereld overspoeld en verscheurd door de Zeevolken uit het Egeïsche Zeegebied.

In deze roerige jaren van rooftochten en migraties werden de grote rijken naar de achtergrond gedrongen. De Hittieten gingen ten onder, Mycene werd op raadselachtige wijze verwoest, Egypte werd aan het wankelen gebracht, en het volk der Hebreeërs verscheen ten tonele.

ABRAHAM IN JERUZALEM: DE ISRAËLIETEN

Deze ‘donkere tijd’, die drie eeuwen duurde, bood de Hebreeërs, ook wel Israëlieten genoemd, een onbekend volk dat één God vereerde, de gelegenheid zich in het smalle land van Kanaän te vestigen en daar een koninkrijk op te bouwen. De verhalen over de schepping van de aarde, hun oorsprong en hun band met God werpen enig licht op hun ontwikkeling. Ze gaven deze tradities mondeling door, om ze vervolgens vast te leggen in de heilige Hebreeuwse teksten die later werden samengebracht in de Vijf Boeken van Mozes, de Pentateuch, het eerste deel van de Tenach (de Joodse Schrift). De Bijbel groeide uit tot het boek aller boeken, maar in feite gaat het om een reeks losse documenten. Het is een mystieke bibliotheek van verstrengelde teksten van onbekende auteurs, die in verschillende tijden en met uiteenlopende doelen hun schrijf- en redactiewerk deden.

Dit gewijde werk, dat talrijke episodes beslaat en door al even talrijke handen is gegaan, bevat enkele verifieerbaar historische feiten, enkele onbewijsbare mythische verhalen en vele onbegrijpelijke, wellicht gedoceerde of gewoon verkeerd vertaalde mysterieuze passages. Het merendeel van de teksten is niet geschreven om een verhaal te vertellen, maar om een hogere waarheid te verkondigen: de band tussen dat ene volk en hun God. Het resultaat is een tegenstrijdige, onbetrouwbare, zich herhalende* maar toch onschatbare bron, vaak de enige die we hebben; tevens is het in feite de eerste en belangrijkste biografie van Jeruzalem.

Volgens Genesis, het eerste boek van de Bijbel, was Abram de stamvader van de Hebreeërs. Er wordt verteld dat hij Ur (in het huidige Irak) verliet en zich vestigde in Hebron. Dit was in Kanaän, het land dat hem beloofd was door God, die hem een nieuwe naam gaf: Abraham, ‘Vader van vele volken’. Tijdens zijn reis werd Abraham verwelkomd door Melchizedek, de priester-koning van Salem – de eerste vermelding van Jeruzalem in de Bijbel –, die zegt te spreken namens El Eljon, de Allerhoogste. Dit wijst erop dat Jeruzalem toen reeds een Kanaänitisch heiligdom was dat door priester-koningen werd geregeerd. Later stelde God Abraham op de proef door hem de opdracht te geven zijn zoon Izak te offeren op een berg in ‘het land van Moriah’, nu bekend als de berg Moriah, de Tempelberg in Jeruzalem.

Abrahams kleinzoon Jacob wist de nalatenschap op listige wijze te verwerven, maar maakte zijn fout goed door te vechten met een vreemdeling die even later God bleek te zijn, wat Jacobs nieuwe naam verklaart: Israël, ‘hij die met God vecht’. Dit was de ware geboorte van het Joodse volk, dat een even hartstochtelijke als moeizame relatie met God zou hebben. Israël was de vader van de twaalf stichters van de stammen die naar Egypte trokken. Er staan zoveel tegenstrijdigheden in de verhalen over de stamvaders, dat een nauwkeurige datering onmogelijk is.

Na 430 jaar wordt in Exodus verhaald over de Israëlieten, die als slaven aan de steden van de farao bouwen, maar geholpen door God en onder aanvoering van een Hebreeuwse prins genaamd Mozes op wonderbaarlijke wijze uit Egypte ontsnappen (tot op de dag van vandaag gevierd met Pesach). Tijdens de tocht door de Sinaï geeft God de Tien Geboden aan Mozes. Als de Israëlieten leven en hun God eren volgens deze wetten, zal hij hun het land van Kanaän schenken. Toen Mozes wilde weten met wat voor een god hij te maken had en vroeg: ‘Wat is uw naam?’, maakte God op majestueuze wijze duidelijk dat hij daar niet van gediend was: ‘Ik ben die ik ben’, een god zonder naam, in het Hebreeuws geschreven als JHWH, Jaweh, of zoals christenen het later onjuist schreven, Jehova.*

Veel Semieten bleven in Egypte. Ramses II de Grote was waarschijnlijk de farao die de Hebreeërs dwong te werken aan zijn voorraadsteden. De naam van Mozes is Egyptisch, wat erop wijst dat hij daar geboren is, en er is geen reden om eraan te twijfelen dat de eerste charismatische leider van de monotheïstische godsdiensten – Mozes, of iemand zoals hij – deze goddelijke openbaring kreeg, want zo ontstaan godsdiensten. Het is aannemelijk dat er een Semitisch volk was dat aan onderdrukking ontsnapte, maar een datering is onmogelijk.

Mozes kon vanaf de berg Nebo een blik werpen op het Beloofde Land, maar hij overleed voordat hij het land kon binnengaan. De Bijbel beschrijft de tocht als een bloedige rooftocht en als een geleidelijke kolonisatie. Archeologische bewijzen van een verovering zijn er niet, maar degenen die zich op het platteland vestigden stichtten veel niet- ommuurde dorpen op de Judese hoogvlakte.** Onder hen bevond zich wellicht een kleine groep Israëlieten die was ontsnapt uit Egypte. Ze waren één in de verering van hun God, Jaweh, die ze aanbaden in een verplaatsbare tempel, een tabernakel met daarin een heilige houten kist, de zogeheten ark des verbonds. Misschien gebruikten ze de verhalen over hun stamvaders om gestalte te geven aan hun identiteit. Veel van wat uit die tijd is overgeleverd, onder meer over Adam, de Hof van Eden en Abraham, zou later niet alleen door joden maar ook door christenen en moslims worden geëerbiedigd, en bovendien gesitueerd worden in de stad Jeruzalem.

De Israëlieten waren nu voor het eerst heel dicht bij de stad.

*   De Egyptische farao’s streefden er destijds naar Kanaän onder hun heerschappij te brengen, maar het is niet duidelijk of ze daarin slaagden. Het kan zijn dat ze deze aardewerksymbolen gebruikten om de opstandige heersers van hun vijanden te vervloeken of om uiting te geven aan hun ambities. De theorieën over deze scherven zijn ettelijke malen drastisch veranderd, waaruit blijkt dat de archeologie even interpretatief als wetenschappelijk is. Lange tijd werd gedacht dat de Egyptenaren deze kruiken of beeldjes stukgooiden om een vloek uit te roepen over de daarop genoemde plaatsen, wat meteen verklaart waarom dit ‘vervloekingsteksten’ worden genoemd.

*   Dit zijn enkele van de 380 brieven (gesteld in het Babylonisch, op gebakken kleitabletten) van plaatselijke hoofdmannen aan de onrechtzinnige Amenhotep IV (1352-1336), die de verering van de vele traditionele Egyptische goden verving door de aanbidding van de zon: hij veranderde zijn naam in Achnaton. Het koninklijke archief van zijn ministerie van Buitenlandse Zaken, het ‘Bureau van de correspondentie van de farao’, werd ontdekt in 1887 in zijn hoofdstad Achetaton, het huidige el-Amarna, dat ten zuiden van Caïro ligt. Volgens een theorie waren de Habiroe de eerste Hebreeërs/Israëlieten, maar het woord duikt in de periode overal in het Midden-Oosten op als naam van deze plunderaars; ‘habiroe’ is Babylonisch voor ‘vagebond’. Mogelijk stammen de Hebreeërs af van een kleine groep Habiroe.

*   De Schepping wordt twee keer behandeld, in Genesis 1:1-2:3 en 2:4-25. Er zijn twee stambomen van Adam, twee verhalen over de zondvloed, twee veroveringen van Jeruzalem, twee verhalen waarin God Jacob zijn nieuwe naam Israël geeft. De anachronismen zijn talrijk – in Genesis wordt bijvoorbeeld al over de Filistijnen en de Arameeërs gesproken terwijl die toen nog niet in Kanaän waren. Kamelen worden al veel te vroeg als lastdier opgevoerd. Geleerden denken dat de eerste bijbelboeken werden geschreven door twee verschillende schrijversgroepen, waarbij de ene groep nadruk legde op El, de Kanaänitische god, en de andere op Jaweh, de enige God.

*   Toen de tempel in Jeruzalem stond, mocht alleen de hogepriester één keer per jaar het tetragram JHWH uitspreken, en tot op de dag van vandaag is het Joden verboden het woord uit te spreken. Ze spreken van Adonai (Heer) of Hasjem (de onuitsprekelijke Naam).

**  Over de Israëlitische invasie van Kanaän bestaan allerlei ingewikkelde, doorgaans onaantoonbare theorieën die met elkaar in strijd zijn. De aanval op Jericho, waarvan de muren door de trompetten van Jozua werden neergehaald, is een mythe: Jericho is ouder dan Jeruzalem, maar bestond toen nog niet, en nergens is ooit materiaal aangetroffen dat wijst op ingestorte muren. Het is lastig om de veroveringstheorie letterlijk te nemen, omdat de gevechten (zoals die in het boek Jozua staan) meestal zeer kleinschalig waren. Bethel, bij Jeruzalem, is een van de weinige steden waarvan het boek Richteren meldt dat ze veroverd werden en het is inderdaad in de dertiende eeuw verwoest. De Israëlieten waren mogelijk veel vredelievender en verdraagzamer dan ze beweerden.

Deze uitgave is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 1392 8