Willem Middelkoop

Goud en het geheim van geld

Hoe bankiers ons financiële systeem opblazen

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

© Willem Middelkoop 2012
Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp Mulder van Meurs
NUR 781
ISBN 978 90 468 1492 5
www.willem-middelkoop.nl
www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012 Met ISBN 978 90 468 0983 9

Van dezelfde auteur:

Als de dollar valt (2007)
De permanente oliecrisis (2008)
Overleef de kredietcrisis (2010)

‘Bij ontstentenis van de gouden standaard kunnen spaartegoeden op geen enkele wijze worden beschermd tegen inflatie. Er is geen goede manier om waarde veilig te stellen. Als die er wel zou zijn, zou de overheid die buiten de wet moeten verklaren, zoals dat met goud is gebeurd. Als iedereen bijvoorbeeld zou besluiten al zijn banktegoeden om te zetten in zilver of koper of wat dan ook, en vervolgens zou weigeren cheques te aanvaarden als betaling voor goederen, zouden bankdeposito’s niets meer waard zijn en zou door de overheid uitgegeven geld niet meer kunnen worden gebruikt voor de aankoop van goederen. Voor het financieel beleid van de verzorgingsstaat is het van essentieel belang dat er geen enkele manier is waarop de eigenaren van bezittingen zichzelf kunnen beschermen. [...] Dat is het smerige geheim achter de tirades van de pleitbezorgers van de verzorgingsstaat tegen goud. Overbesteding is louter een programma voor de confiscatie van bezittingen. Goud staat dit verderfelijke proces in de weg. Het fungeert als bescherming van eigendomsrechten. Als je dit begrijpt, begrijp je ook waarom de aanhangers van de verzorgingsstaat zo tegen de gouden standaard ageren.’
Alan Greenspan, voormalig voorzitter van de Federal Reserve Board (1966)

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

Hoofdstuk 1 De geschiedenis van geld

Hoofdstuk 2 Centrale bankiers: de alchemisten van deze tijd

Hoofdstuk 3 War on gold

Hoofdstuk 4 Het geheim van geld

Hoofdstuk 5 Investeren in edelmetalen

Nawoord

Geraadpleegde literatuur

Appendix

Voorwoord

Allereerst excuus. Dit boek verschijnt, na een olifantsdracht van 22 maanden, ruim een jaar later dan beloofd. Het oorspronkelijke plan voor Goud en het geheim van geld ontstond begin 2007 toen de goudprijs rond de 600 dollar schommelde. Het boek zou in de winkel moeten liggen voordat de goudprijs door de 1000 dollar zou breken. Maar de laatste jaren waren hectisch.

Na het omvallen van Lehman Brothers in september 2008, een jaar na de publicatie van Als de dollar valt, veranderde mijn leven. In korte tijd werd ik een bn’er en had ik een fulltime-assistent en een chauffeur nodig. Voor de verkoop van fysiek goud en zilver zette ik eind 2008 Amsterdamgold.com op, en een half jaar later het Gold&Discovery Fund, dat in 2012 werd omgedoopt tot Commodity Discovery Fund. Beide bleken een gat in de markt. De totale omzet liep de afgelopen jaren op tot ruim een kwart miljard euro. Bovendien werden er in vier jaar tijd honderdduizend exemplaren van mijn boeken verkocht.

Mijn jongensdroom een zakenimperium op te zetten, begon uit te komen. Journalisten, banken, zelfs Mark Rutte: iedereen wilde praten. Soms gaf ik drie lezingen per dag. Maar vanuit één hoek bleef het oorverdovend stil: die van de pensioenfondsen. Kennelijk beschikken ze daar over grote oogkleppen en verkeren ze permanent in de ontkenningsfase. Een insider legde me laatst uit dat pensioenfondsen liever gezamenlijk ten onder gaan dan dat ze hun eigen koers durven varen. Gelukkig ben ik, net als ruim een miljoen andere zelfstandigen, niet van hun beleid afhankelijk.

Maar ik wilde geen slaaf van mijn narcistische inborst worden. Daarom besloot ik niet langer als gast aan te schuiven bij De Wereld Draait Door en andere massamediale amusementsprogramma’s. Ook op journalistieke uitnodigingen ging ik maar af en toe in.

Door het succes van mijn boek werd ik bovendien geconfronteerd met de duivelse kant van geld. Er dienden zich al snel veel ‘mee-eters’, zoals een goede vriend ze altijd omschrijft, aan. Een jonge ambitieuze econoom plagieerde schaamteloos de cover van Als de dollar valt om zijn eigen boek onder de aandacht te brengen. Een medewerker van een website kaapte mijn beleggersportfolio. De fiscaal adviseur die me hielp bij het opstarten van Amsterdamgold.com werd een concurrent. Net als mijn stagiair-chauffeur, die het normaal vond om er met personeel en klanten vandoor te gaan. De CEO dacht op een gegeven moment meer aan zichzelf dan aan het bedrijf en de afgewezen sollicitante benutte de sollicitatiegesprekken vooral voor het perfectioneren en in de markt zetten van haar businessplan. Ik wens ze allen succes.

Het opbouwen van een zakelijk imperium bleek minder aantrekkelijk dan gedacht. Een leven vol concurrentiebedingen, contracten en achterdocht ligt me niet. Ook het controleren en bijsturen van mensen past niet bij mijn karakter. ‘Ik ben te aardig om leiding te geven,’ hoorde ik laatst iemand in een interview zeggen. Ik begreep direct wat hij bedoelde. Daarom ben ik met de meeste van mijn activiteiten gestopt – Amsterdamgold.com en de nieuwsbrief werden verkocht aan Value8 van Peter Paul de Vries. Voortaan richt ik me professioneel nog maar op één doel: het realiseren van een zo goed mogelijk rendement van het Commodity Discovery Fund, dat ik in 2008 samen met Edwin Bergshoeff heb opgezet.

Tot slot wil ik een aantal mensen bedanken die hebben geholpen bij de totstandkoming van het laatste deel van mijn trilogie over ons geldsysteem. Jaco Schipper werd een waardige opvolger van Sander Boon en leverde als redacteur veel goede informatie. Dank aan Willemijn Visser van Nieuw Amsterdam Uitgevers voor haar geduld en de goede samenwerking van de afgelopen jaren. Dank ook aan de vele lezers die dit boek, soms al meer dan een jaar geleden, online hadden besteld. Ik hoop dat hun geduld voldoende wordt beloond.

Willem Middelkoop, oktober 2012

Inleiding

Al in 1987 schreef de Amerikaans-Indiase econoom Ravi Batra dat goud en zilver eigenlijk niets anders zijn dan communicerende vaten met ongedekte valuta. Wanneer het vertrouwen in een ongedekt geldsysteem groot is, zoals rond de eeuwwisseling, bereikt de goudprijs de bodem. Maar daalt dat vertrouwen, zoals tijdens de huidige kredietcrisis, dan lopen de prijzen van edelmetaal sterk op.

Wie goud koopt, verklaart in feite de oorlog aan ongedekt geld. Je plaatst je namelijk buiten het financiële systeem. Dat verklaart wellicht de sterke emoties waarmee discussies over goud gepaard gaan. Vooral economen hebben moeite om de functie van goud te begrijpen. Historici daarentegen snappen dat goud je in staat stelt om je vermogen buiten het geldsysteem te plaatsen en buiten het bereik van overheden te houden.

Overheden haten goud. De VS heeft vanaf 1944 geprobeerd om de dollar de rol van goud over te laten nemen. Het land is er daarom bij gebaat om die rol in ons geldsysteem te marginaliseren. Door de prijs van goud steevast laag te houden, zouden beleggers vanzelf afhaken was het idee. Goud functioneert namelijk als een barometer die waarschuwt wanneer overheden ongedisciplineerd geld bijdrukken. Door de goudprijs te manipuleren, saboteren overheden het instrument dat tijdig oplopende inflatie signaleert.

Goud houdt altijd zijn waarde; geld wordt in een ongedekt financieel systeem als het onze slechts gedekt door schuld. Daarom wordt goud steeds opnieuw gebruikt om een uit de hand gelopen ongedekt geldsysteem te stabiliseren. Om die reden kondigde de Amerikaanse Republikeinse Partij onlangs aan te willen onderzoeken of de gouden standaard opnieuw moet worden ingevoerd. Net als in 1981, toen het dollarsysteem ook uiteen begon te vallen.

Volgens de Braziliaanse minister van Financiën is er sinds 2010 sprake van een valutaoorlog (currency war). Landen proberen met interventies hun nationale munt in waarde te laten dalen. Het bijdrukken van geld is daarvoor de eenvoudigste manier. Bij het bestrijden van de kredietcrisis hebben veel landen hun begrotingstekort flink laten oplopen. Om dat probleem aan te pakken, moeten ze enorme hoeveelheden staatsobligaties verkopen. Vooral aan hun eigen centrale bank, die daarvoor steeds vaker de geldpers aanzet.

Deze vorm van (broekzak)financiering¹ werd toegepast in de Weimarrepubliek, toen de economische crisis in Duitsland in 1923 een hoogtepunt bereikte. Ook bij de huidige regering van Zimbabwe is het een populaire strategie, maar tegelijkertijd een tijdelijke oplossing met levenslange risico’s. De Chinezen klagen openlijk over deze strategie om schulden te laten inflateren. Zij maken zich grote zorgen of hun in staatsobligaties geparkeerd geld wel terugkomt in valuta van dezelfde waarde. Staatsobligaties zijn per definitie riskant. Het is maar de vraag of je er geld voor terugkrijgt dat dezelfde koopkracht bezit. Goud en zilver kennen dit gevaar niet. Bovendien hoeft er geen rente of dividend over te worden betaald als vergoeding voor het gelopen risico.

Martien van Winden, die veel over economische geschiedenis publiceert, verwoordt dit het best: staatsleningen zijn ‘als parkeerplaatsen’. Er zijn maar drie landen ter wereld die garanderen dat je je auto ook terugkrijgt. Dat zijn Zwitserland, de VS en Nederland. Alle andere landen bleken in het verleden onbetrouwbaar. Dat geldt ook voor Duitsland, dat sinds 1800 acht keer failliet is gegaan. De VS heeft in 1838 voor het laatst alle schulden afbetaald. De Amerikaanse staatsschuld steeg tussen 2002 en 2012 van 6000 naar 16.000 miljard, een onhoudbare trend. Zo raakt de dollar zijn status als wereldreservemunt gegarandeerd kwijt. De dollar verloor de afgelopen honderd jaar namelijk al meer dan 80 procent van zijn waarde ten opzichte van de Zwitserse frank en zelfs meer dan 95 procent ten opzichte van goud.

Maar ook de Zwitserse frank is geen veilige valutaire haven meer. De Zwitserse centrale bank heeft in 2012 bepaald dat de eigen munt niet verder meer in waarde mag stijgen ten opzichte van de euro. Op slag werd de Zwitserse frank even zwak als de euro. En onze ongedekte euro staat nog geen vijftien jaar na zijn introductie al ernstig ter discussie. Het is maar de vraag of de munt de huidige crisis gaat overleven. Een monetaire schande vergeleken met de stabiliteit die er, op basis van gouden munten, duizend jaar lang in het Byzantijnse Rijk heerste.

Ons geldconcept is het slechtst uitgelegde systeem in de academische wereld. Studenten wordt niet verteld dat Amerikaanse bankiers in 1913 met een coup het monopolie op de dollarcreatie van de overheid afnamen. Of dat de aandelen van de Amerikaanse centrale bank, die in dat jaar werd opgericht, de Federal Reserve, niet in handen zijn van de staat maar van dezelfde Wall Street-bankiers. Universiteiten gebruiken dezelfde studieboeken als vóór de crisis, met achterhaalde modellen over efficiënte markten. Het overgrote deel van de economen wordt niet opgeleid om de rol van geld in onze economie te bevatten. Ze worden klaargestoomd voor een rol als pion in een systeem dat wanhopig probeert vol te houden dat geld, in de vorm van nieuwe schulden, tot in lengte van dagen uit het niets kan worden gecreëerd. Vrijwel alle economische stromingen die worden gedoceerd, promoten geldcreatie door de staat in samenwerking met het private bankwezen. De huidige crisis, gesteund door ongeveer 6000 jaar gedocumenteerde monetaire geschiedenis, spreekt deze doctrine tegen. Een ongedekt geldstelsel is al meer dan 250 keer uitgeprobeerd en telkens mislukt. De kans op mislukking is eerder een statistische zekerheid dan een ‘theoretische onwaarschijnlijkheid’ zoals het onderwijs ons leert. Deze empirie komt bankiers niet in hun kraam van pas en is verworden tot een economisch taboe. Alle mensen die de huidige crisis voorspelden, ook ikzelf, baseerden zich juist op die onbetwistbare historische parallellen. De Oostenrijkse School is de enige economische stroming die stelt dat je niet onbeperkt geld uit het niets kunt creëren zonder een munteenheid uiteindelijk waardeloos te maken. Maar hun leer wordt op economische faculteiten op zijn best oppervlakkig aangestipt. Onze hoogleraren economie spelen dus een bedenkelijke rol en hebben het ontstaan van deze crisis mede veroorzaakt.

In het huidige geldsysteem ligt vrijwel alle macht bij de bankiers. Essentiële controlemechanismen ontbreken. Zo worden de belangrijkste beslissingen door het Bazels Comité voor Bankentoezicht genomen, terwijl de bankiers van de Bazelse Bank for International Settlements (BIS)² onder geen enkele vorm van parlementaire controle vallen. Bankiers bepalen niet alleen hoeveel geld er binnen de economie circuleert, maar mogen met dit geld ook winst maken. Dat is een vorm van geinstitutionaliseerde voorkennis. Met zijn trias politica wilde de Franse filosoof Charles de Montesquieu de machten verdelen en zo de politieke vrijheid van burgers garanderen. Daartoe introduceerde hij zijn leer van wetgevende, controlerende en uitvoerende macht. Maar in de economie bestaat er helaas geen trias economica. Neem onze eigen toezichthouder, de Autoriteit Financiële Markten. De AFM maakt de regels, handhaaft ze en deelt indien zij dit nodig acht straffen uit.

Montesquieu leerde ons al dat partijen met te veel macht geneigd zijn die te misbruiken. Vooral in de VS heeft de wetgevende macht zich teruggetrokken uit de economie. De afgelopen decennia heeft Wall Street de politiek vrijwel volledig ‘overgenomen’. Centrale banken verschrompelden van waakhonden tot schoothondjes. Het Amerikaanse neoliberale beleid van de laatste twintig jaar is door veel landen overgenomen. De bijbehorende deregulering heeft uiteindelijk geleid tot de kredietcrisis, een golf van financiële reddingsoperaties (de zogenaamde bailouts) en daardoor juist tot een grotere invloed van de overheid.

Net als in de inleiding van Als de dollar valt wil ik eindigen met de waarschuwende woorden van de Oostenrijkse econoom Ludwig von Mises: ‘Er is geen manier om de totale ineenstorting van de economie te voorkomen als deze op schulden is gebouwd.’ Na het lezen van dit boek snapt u mogelijk waarom.

1   Waarbij de ene overheidsinstantie, in dit geval de centrale bank, geld creëert en vervolgens uitleent aan een ander overheidsorgaan, namelijk het ministerie van Financiën.

2   De BIS functioneert als de ‘moeder’ van de westerse centrale banken en is verantwoordelijk voor de basisrichtlijnen van het financiële systeem.

‘Het systeem wordt opnieuw opgeblazen om verder leeglopen te voorkomen. Er zijn te veel schulden verstrekt en dat “lossen we op” door nog meer schulden te creëren. Maar binnen vijf of tien jaar is daardoor een volgende en mogelijk nog grotere crisis een zekerheid. Dan is het moment aangebroken dat overheden de enorme schuldenberg niet meer kunnen herfinancieren. Toch lijkt elke prijs acceptabel om het wegzakken in een diepe wereldwijde depressie te voorkomen – zelfs het risico van hyperinflatie. Elke beleidsmaker kiest immers liever voor een mogelijke economische dood over een paar jaar dan voor de vrijwel gegarandeerde economische dood nu. [...] Om de kredietcrisis te bezweren, is gekozen voor de vlucht naar voren. [...] Het toont de onmacht van ons systeem, waarbij symptoombestrijding de rode draad is en de eigenlijke ziekte niet mag worden bestreden. Ons systeem is als een terminale patiënt die nog slechts kan hopen op een aantal jaren leven in reservetijd. Alleen door het toedienen van de cocktail met de zwaarste medicijnen blijft hij op de been. Nee, hij zal nooit meer de oude worden; nee, het wordt nooit meer zoals vroeger, maar met een steeds grotere greep in de medicijnkast is het mogelijk het onvermijdelijke nog even uit te stellen.’
Uit: Overleef de kredietcrisis

Hoofdstuk 1

De geschiedenis van geld

‘Geen staat mag iets anders dan gouden en zilveren munten tot wettig betaalmiddel maken.’ – Amerikaanse grondwet, Artikel 1 (1787)

‘Als u of ik een cheque uitschrijven moet er voldoende geld op onze rekening staan om die cheque te dekken, maar als de Federal Reserve een cheque uitschrijft is er geen bankdeposito ter dekking daarvan. Als de Federal Reserve een cheque uitschrijft, wordt er geld geschapen.’ – uit Putting it simply van de Boston Federal Reserve Bank (1984)

‘De weinigen die het (geld-)systeem doorgronden, zullen zó veel belang hebben bij de eruit voortvloeiende winsten of zó afhankelijk zijn van de erdoor verstrekte gunsten, dat er van deze kant geen oppositie te verwachten is.’ – Rothschild Brothers of London (1863)

‘Het Mongoolse Il-Khanaat in Perzië, dat onder de indruk was van het gebruik van papiergeld door hun opperheerser in China, besloot ook zelf van dit instrument gebruik te gaan maken. Er werden technische adviseurs vanuit Peking gezonden en er werd een uitgebreide organisatie opgetuigd. Maar de Perzen waren niet in de loop van een geleidelijke ontwikkeling van honderden jaren gewend geraakt aan papiergeld. Ze weigerden eenvoudigweg te geloven dat deze fraai bedrukte stukjes papier ook maar iets waard waren, en het experiment mislukte volledig.’ – Gordon Tullock, politiek econoom (1957)

Intro

Hoewel we dagelijks over geld praten en velen van ons er hard voor werken, staan we maar weinig stil bij wat geld nu eigenlijk precies is. Zelfs mensen die bij banken werken, snappen vaak niet hoe geld ontstaat. Het geheim van geld is dat het uit het niets wordt gecreëerd. Dat gebeurt in de vorm van krediet (schuld). Dit geheim wordt niet op school onderwezen en is slechts bij een beperkte groep financiële insiders bekend. Dat is maar goed ook. Volgens de befaamde Amerikaanse autofabrikant Henry Ford zou er een revolutie uitbreken als mensen doorkregen hoe ons geldsysteem functioneert.

1 Wat is de oorsprong van geld?

Tienduizenden jaren geleden bestond er geen geld. Een simpele gemeenschap met maar enkele soorten voedsel en materialen vereist geen geldsysteem. Door middel van ruilhandel functioneert zo’n kleine economie prima. Maar toen de samenlevingen zich begonnen te ontwikkelen, ontstond de vraag naar een complexer handelssysteem. Ruilhandel evolueerde langzaam naar wat economen ‘ruilhandel met voorkeur’ noemen. Relatief waardevaste en gewilde producten, bijvoorbeeld vee en gedroogd vlees, werden steeds vaker als betaalmiddel gebruikt.

Nog steeds is ruilhandel het meest elementaire handelssysteem. In tijden van crisis wordt dan ook vaak teruggegrepen op deze vorm van handel. Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog werden sigaretten een veelgebruikt ruilmiddel op het verwoeste Europese continent. Daarmee veranderden sigaretten, in economentaal, van consumptiegoederen in ‘voorkeursgoederen met de functie van geld’.¹ Ook in 2001, toen buitenlandse mogendheden weigerden leningen te verstrekken aan Argentinië uit angst voor nog meer verliezen en het nationale financiële systeem ernstig in de problemen kwam, ontstond op grote schaal ruilhandel, zelfs in steden als Buenos Aires. En anno 2012 levert Iran olie aan India en China in ruil voor goud. Dankzij een economische boycot van de VS en de EU is het land namelijk afgesloten van het internationale SWIFT-betalingssysteem, waardoor het land geen internationale betalingen meer kan verzorgen.²

Natuurlijk kent ruilhandel nadelen. Er is niet altijd sprake van een constante behoefte aan bepaalde producten en bederfelijke goederen zijn niet waardevast. Dat gold wel voor de grote, ronde Rai-stenen die ongeveer zeshonderd jaar geleden al op het Micronesische eiland Yap als ruilmiddel werden gebruikt. De grootste Rai die ooit werd gevonden, was 3 meter in doorsnee en woog 4000 kg. De stenen waren zeldzaam omdat ze moesten worden aangevoerd van de 400 kilometer verder gelegen eilandengroep Palau, wat grote risico’s met zich meebracht. Tot op de dag van vandaag gelden de stenen lokaal als ruilmiddel. Andere veelgebruikte ruilmiddelen waren schelpen (China) en graan (Mesopotamië, Babylon en Egypte).

Vanaf 700 voor Christus zien we dat ook edelmetaal steeds meer als ruilmiddel wordt gebruikt. Vrijwel alle grote rijken – van de Grieken en de Romeinen tot de Byzantijnen, de Ottomanen en de Arabieren – gebruikten gouden munten als hun standaardvaluta.

2 Waarom werd goud geld?

Uiteraard kunnen goederen in veel gevallen als geld fungeren, maar dan moeten ze wel aan een aantal eisen voldoen: ze moeten makkelijk deelbaar, draagbaar, niet bederfelijk en schaars zijn. Maar wil je ermee kunnen ruilen, rekenen en sparen – drie functies die onmisbaar zijn in een efficiënte samenleving – dan heeft geld een aantal belangrijke voordelen boven waardevolle goederen.

Wie het periodiek systeem der elementen doorloopt, snapt al snel waarom de meeste samenlevingen kozen voor goud en zilver als betaalmiddel. Behalve deelbaar, draagbaar, houdbaar en schaars zijn edelmetalen zeer gewild. Of dat nu komt door hun glans of gewicht (goud weegt bijna twee keer zoveel als lood), over de hele wereld voelen mensen zich aangetrokken tot goud en zilver. Bovendien kunnen goud en zilver onmogelijk worden nagemaakt. Vrijwel alle culturen – van Inca’s tot Egyptenaren en Romeinen – beschouwden goud en zilver als een waardevol ruilmiddel. En vanwege die unieke eigenschappen, schaarste en aantrekkingskracht, vormen deze edelmetalen bijna overal ter wereld de basis van het geldsysteem. De vraag naar goud en zilver is in feite oneindig.

3 Wanneer ontstonden de eerste munten?

Het eerste muntgeld dateert uit China. Vrijwel gelijktijdig ontstonden er munten in het Westen en in India. De Chinese munten werden geslagen uit diverse metalen, waaronder koper en brons. De munten werden onder streng toezicht van de overheid gemaakt om de uniformiteit te waarborgen. Aangezien de Chinezen hun munten van basismetalen maakten, had het geld een lage intrinsieke waarde³. Daarom werd er in het midden een gat geboord, zodat de munten in grote hoeveelheden aan een touw vervoerd konden worden. Het Chinese geld kende lage productiekosten, maar nadelig was dat het gemakkelijk kon worden nagemaakt.

De eerste westerse munten ontstonden in Lydië, het huidige West-Turkije, rond 650 voor Christus. Ze waren gemaakt van electrum, een natuurlijke legering van goud en zilver. Dankzij de uitvinding van de toetssteen, waarmee de zuiverheid van goud en zilver kon worden vastgesteld, werden de munten al snel gesplitst in gouden en zilveren varianten. Omdat goud veel zeldzamer en daardoor waardevoller is, werd zilver gebruikt voor munten met een lage nominale waarde⁴.

Alexander de Grote, Julius Caesar en keizer Augustus: alle grote heersers bouwden hun imperium op de fundering van een monetair systeem waarin de gouden munt centraal stond. Het in stand houden van de waarde van de eigen munt bleek van groot belang voor het behouden van de macht. Soldaten werden tevreden gehouden door hun een loon van gouden en zilveren munten uit te keren. Wanneer, door welke oorzaak ook, de waarde van de eigen munt werd uitgehold, kwam een rijk onder grote druk te staan. De monetaire ontwikkelingen binnen het Romeinse Rijk in de derde eeuw zijn daar een prachtig voorbeeld van. Er zijn sterke aanwijzingen dat het Romeinse Rijk mede ten onder is gegaan doordat de Romeinse munt steeds meer aan waarde verloor. Na het wegvallen van belangrijke inkomstenbronnen daalde de belangrijkste Romeinse munt tussen 238 en 274 aanzienlijk doordat het zilvergehalte steeds verder werd verlaagd.⁵ Niet toevallig volgde daarop een economische crisis.⁶

Bestonden Romeinse munten aanvankelijk voor bijna de helft uit zilver, onder deze keizers daalde het zilvergehalte met maar liefst 85 procent.
(Bron: Tulane University, http://tulane.edu/, 2012)

4 Tot wanneer betaalden we met gouden en zilveren munten?

Na de ineenstorting van het Romeinse Rijk⁷, waarbij het inwonertal van Rome terugliep van een miljoen naar enkele tienduizenden, kreeg West-Europa een lokaal georganiseerde economie en werd ruilhandel weer de norm. In veel Europese landen kwamen zilveren munten voor.

Pas aan het begin van de Renaissance deden gouden munten opnieuw hun intrede. In 1252 werden in Genua en Florence voor het eerst in bijna vijfhonderd jaar weer gouden munten geslagen. Deze florijnen waren de voorlopers van onze guldens en euro’s.⁸ Kort daarna, in 1284, kwam Venetië met de dukaat, die ruim 600 jaar de norm voor gouden munten zou blijven. De dukaat had dezelfde maat en een overeenkomstig gewicht als de florijn. Tegen het einde van de dertiende eeuw maakten alle Italiaanse stadstaten, die hun invloed snel zagen toenemen, gebruik van gouden munten om de groeiende handel te faciliteren. Algauw verspreidden deze zich over heel West-Europa. Gouden en zilveren munten waren als betaalmiddel zo succesvol dat het tot het begin van de negentiende eeuw zou duren voordat een internationaal geldsysteem van banken en papiergeld zijn intrede zou doen.⁹ Vooral het feit dat de prijzen over een lange periode nauwelijks stegen, kan worden toegeschreven aan de disciplinerende monetaire werking van goud en zilver: de gouden standaard. Zo kwam er in Engeland tot aan de afschaffing van de gouden standaard in 1914 ruim tweehonderd jaar bijna geen inflatie voor.

5 Wat verstaan we onder de gouden standaard?

Binnen de gouden standaard verhoudt elke eenheid geld (bijvoorbeeld 1 euro) zich tot een bepaald gewicht in goud. Geld is binnen dit systeem inwisselbaar tegen goud. De waarde ervan wordt gedekt door baren goud in de kluis van de overheid of de centrale bank. Het hanteren van een gouden standaard kent meerdere voordelen. Het zet de overheid aan tot discipline: die kan immers niet de geldpers aanzetten om tekorten te financieren. Als ze dit toch doet en daarmee goud inwisselt voor geld, raakt het land zijn vermogen kwijt en stort het geldsysteem in.

Dit dreigde in de vs te gebeuren in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Omdat het land steeds meer geld nodig had voor de Vietnamoorlog besloot president Nixon de goudkoppeling los te laten. Zo werd de dollar een ongedekte munteenheid zonder feitelijke intrinsieke waarde¹⁰. Hierdoor daalde het vertrouwen in de dollar. Doordat de waarde van de munt zakte en de prijzen van veel grondstoffen stegen, werd de wereld verrast door een golf van inflatie.

Een gouden standaard geeft burgers economische vrijheid omdat hun geld altijd inwisselbaar is voor goud. Goud wordt wereldwijd erkend als waardevol en daardoor zijn burgers niet afhankelijk van financiële besluiten door monetaire autoriteiten, zoals nu wel het geval is. Goud biedt monetaire vrijheid en zekerheid, en is het belangrijkste wapen tegen geldontwaarding. Sterke conjunctuurverstoringen als gevolg van ongebreidelde en ongedekte kredietverstrekking, de echte schuldige van de huidige kredietcrisis en bovendien van geldontwaarding en inflatie, ontbreken binnen een gouden standaard meestal.¹¹ Wanneer de mogelijkheid van bijna onbeperkte geldcreatie ontbreekt, wordt het oorlog voeren bemoeilijkt – een bijkomend voordeel.¹² Een nadeel is natuurlijk dat de economie niet extra kan worden gestimuleerd. Het verstrekken van meer krediet leidt, in elk geval tijdelijk, tot een hogere economische groei.

6 Tot wanneer bestond de gouden standaard?

Groot-Brittannië voerde begin achttiende eeuw de gouden standaard in en dit land heeft ook later in de geschiedenis een vitale rol gespeeld in het verloop rond de gouden standaard. Pas in 1875 volgde Nederland. Rond dat jaar waren overigens veel landen bezig hun geldsysteem te koppelen aan goud.

Invoering gouden standaard:

Duitsland

1871

Latijnse muntunie

1873 (België, Italië, Zwitserland, Frankrijk)

Verenigde Staten

1873 (de facto)

Scandinavië

1875 (bij muntunie: Denemarken, Noorwegen en Zweden)

Frankrijk intern

1876

Spanje

1876

Oostenrijk

1879

Rusland

1893

Japan

1897

India

1898

Verenigde Staten

1900 (wettelijk)

Mexico

1905

(Bron: Wikipedia, 2012)

Door de stabiliteit en de zekerheid die de gouden standaard bood, groeide de wereldhandel tussen 1870 en 1914 in ongekend tempo. Het was een tijd van economische voorspoed zonder grote oorlogen. Nooit kende de wereld een snellere toename van handel en welvaart, nooit was de internationale gemeenschap zo vreedzaam. Een stabiel monetair systeem voorkomt internationale spanningen.

De gouden standaard werkte zo goed omdat het geen politiek instrument werd. Politici en bankiers hadden weinig invloed op de handelsstromen omdat ze de wisselkoersen van de verschillende valuta niet konden beïnvloeden.

In de loop van de negentiende eeuw werd de gouden standaard steeds populairder. Aan het begin van de twintigste eeuw gold hij in bijna alle westerse landen. Nederland hield een echte gouden standaard aan van 1874 tot 1914 en een goudkernstandaard – met een gouddekking van 40 procent – tussen 1918 en 1936.

7 Waarom werd de gouden standaard losgelaten?

De afschaffing van een gouden standaard of het instellen van een pseudostandaard, waarbij een veel lagere gouddekking in acht wordt genomen, is altijd het gevolg van ongedekte geldvermeerdering, zo leert de geschiedenis ons. Een gouden standaard kan niet uit zichzelf instorten of ten onder gaan, maar wordt altijd door de overheid opgeheven. Een dergelijke beslissing volgt meestal nadat diezelfde overheid de waarborg dat geld inwisselbaar is voor goud niet langer kan nakomen.

Engeland, Frankrijk, Duitsland en Nederland lieten in 1914 de goudkoppeling los om de Eerste Wereldoorlog te kunnen financieren. In oorlogstijd konden ze moeilijk extra geld vragen van de burgers door de belastingen te verhogen. Daarom kozen ze ervoor om de geldpers wat harder te laten draaien. Na het einde van de Eerste Wereldoorlog ging deze excessieve vermeerdering van de geldhoeveelheid door, waardoor er in de jaren twintig een flinke kredietluchtbel ontstond. Die leidde uiteindelijk tot de beurscrash van 1929, waarna de wereldeconomie instortte en de jaren dertig werden ingeluid met een heuse crisis.

Maar in plaats van terug te keren naar een volledige goudkoppeling werd ervoor gekozen de strijd aan te gaan met het goud. De toenmalige Amerikaanse president Roosevelt verbood burgers zelfs in 1933 om goud te bezitten.¹³ Het bleek de start van een politieke en bancaire strijd tegen goud. Meer hierover in hoofdstuk 3 (War on gold).

8 Wat veranderde er na de Tweede Wereldoorlog?

In 1944, met het einde van de Tweede Wereldoorlog in zicht, zagen de Amerikanen een geweldige mogelijkheid om de financieel-economische situatie in de wereld naar hun hand te zetten. Bovendien hadden zij inmiddels het merendeel van de wereldgoudvoorraad in handen gekregen.¹⁴

Tijdens de befaamde Bretton Woods-conferentie in datzelfde jaar lanceerde de VS plannen voor een nieuwe architectuur, waarbij aangesloten landen hun munt niet meer aan goud maar aan de dollar moesten koppelen. Alle nationale valuta werden gekoppeld aan de dollar en de dollar werd op zijn beurt gekoppeld aan goud. Zo werd de dollar de belangrijkste munt ter wereld en nam hij de plaats in van goud als anker van het geldsysteem. Afgesproken werd dat landen overtollige dollars altijd mochten inwisselen voor goud.

Van 1945 tot 1971 was er daarom internationaal sprake van een pseudogoudstandaard: de goudwisselstandaard. Bij deze standaard bestond de dekking maar deels uit goud en was geld dus alleen tegen goud om te wisselen door overheden en centrale banken. Dit zogenaamde Bretton Woods-systeem, dat aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd opgezet, kwam in 1971 ten einde toen de VS de belofte om dollars in goud om te ruilen niet meer kon nakomen. De goudwisselstandaard kwam ten einde.

De waarde van de dollar uitgedrukt in goud bleef stabiel zolang in de VS de gouden standaard gold, maar daalde dramatisch toen de koppeling werd losgelaten. Dat gebeurde eerst tijdelijk tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog en na de crash van 1929, waarna president Roosevelt in 1933 het goud van de burgers confisqueerde. In 1971 werd de gouden standaard definitief afgeschaft.
(Bron: sharelynx.com, 2011)

9 Maar de Zwitserse frank wordt toch nog gedekt door goud?

Nee, ook Zwitserland heeft de goudkoppeling afgeschaft. Niet omdat de Zwitsers dat zo graag wilden, maar om in 1992 te kunnen toetreden tot het Internationaal Monetair Fonds. Het IMF stelt immers deze eis. Op dit moment wordt er nergens ter wereld nog geld in omloop gebracht dat volledig wordt gedekt door goud.

We moeten het dus doen met ongedekt geld, waarvan de waarde is gebaseerd op geloof, hoop en vertrouwen. Daarom is het voor (vooral Amerikaanse) banken van groot belang om de rol van goud te minimaliseren en tegelijkertijd het vertrouwen in waardepapier (geld, aandelen, obligaties) en digitaal geld (gecreëerd door de computer in de vorm van bits en bytes, maar wel zichtbaar op het rekeningafschrift) te vergroten. Weinig mensen weten dat cash geld maar een paar procent vertegenwoordigt van al het geld dat in omloop is.

Vreemd genoeg hebben Europese bankiers zich volledig laten inpakken door de Amerikaanse propaganda dat goud geen enkele rol meer speelt in het huidige financiële systeem. In Nederland zijn bijvoorbeeld de goudloketten van vrijwel alle banken gesloten. Hoe anders is dat in Zwitserland, waar je bij vrijwel elke bank nog gewoon goud en zilver kunt kopen. Bij het hoofdkantoor van UBS aan het Meer van Genève vind je het goudloket direct rechts achter de imposante voordeur.¹⁵

10 Wat is het gevaar van ongedekt geld?

In de meeste landen hebben overheden samen met banken een monopolie op het creëren van geld. Van dat monopolie wordt ruimschoots gebruikgemaakt. Wanneer er geld wordt bijgedrukt, creëert men feitelijk iets uit niets. Dit veroorzaakt vrijwel altijd geldontwaarding. In het uiterste geval kan het zelfs leiden tot hyperinflatie, waarbij mensen hun vertrouwen in de waarde van geld definitief verliezen.

De waarde van belangrijke munten in verhouding tot de goudprijs.
(Bron: Bullion Management, 2010)

Een goed voorbeeld van de gevaren van ongedekt geld is de hyperinflatie die de Duitse Weimarrepubliek in de jaren twintig van de vorige eeuw teisterde. De republiek stond onder hoge financiële druk door de herstelbetalingen die na de Eerste Wereldoorlog waren opgelegd. Om aan al haar verplichtingen te kunnen voldoen, liet de republiek enorme hoeveelheden ongedekt geld drukken. Al snel was er sprake van enorme inflatie. Toen het volk het vertrouwen in de waardevastheid van geld begon te verliezen, belandde Duitsland in een desastreuze spiraal van hyperinflatie. Betaalde je aanvankelijk 42 mark voor een dollar, in 1923 was dat opgelopen tot meer dan 5 miljard mark. In amper drie jaar was de ongedekte munt niets meer waard en crashte het monetaire systeem. Een van de eigenschappen van een sterke munt is dan ook dat die schaars moet zijn.¹⁶

Dat de goudprijs tot ongekende hoogte kan stijgen als geld steeds minder waard wordt, leert de hyperinflatie ten tijde van de Weimarrepubliek in Duitsland.
(Bron: chartsrus.com, 2012)

11 Welk land kende als eerste ongedekt geld?

Net als veel andere uitvindingen werd dit gemak als eerste ontdekt door China.¹⁷ We weten dit dankzij de Venetiaanse ontdekkingsreiziger Marco Polo, die van 1275 tot 1292 door Azië reisde. Zijn teksten waren voor Europeanen lange tijd de enige bron van informatie over China. Polo beschrijft met verbazing hoe de Chinezen als volleerde alchemisten van papier een betaalmiddel weten te maken dat even waardevol is als goud en zilver:¹⁸ ‘Wie zegt dat de keizer het geheim van de alchemie tot in perfectie beheerst, heeft helemaal gelijk. De keizer maakt namelijk geld uit de schors van een speciale boom (de moerbei), waarvan de bladeren worden gegeten door de zijderups. Hij neemt het witte vel tussen boom en bast en maakt daar een speciaal soort zwart papier van dat in verschillende formaten wordt opgeknipt. Een relatief klein stukje is evenveel waard als een zilveren groat uit Venetië. Er bestaan zelfs grote stukken die evenveel waard zijn als tien bezanten. Al deze stukjes papier worden, nadat er handtekeningen en een keizerlijk zegel op is geplaatst, behandeld als echt geld. Op namaak staat de doodstraf. De keizer kan dus elk jaar evenveel geld scheppen als de waarde van alle waardevolle bezittingen op de hele wereld samen. Met dit papier kan hij betalingen doen en zo gaan deze biljetten dus rond in het land. Niemand durft ze te weigeren, ook daarop staat de doodstraf. Buitenlandse handelaren mogen hun waar alleen aan de keizer verkopen. De keizer heeft twaalf experts aangewezen als inkoper. Die betalen de handelaren onmiddellijk uit (in papier) tegen een heel goede prijs, meer dan ze ergens anders zouden krijgen. Met deze papiertjes kunnen de handelaren dan weer Chinese producten kopen om mee te nemen naar hun eigen land. Het levert de keizer jaarlijks goederen ter waarde van 400.000 gouden bezanten op, terwijl het geld hem feitelijk niets kost omdat zijn schatkist oneindig is.’

De bezanten die Marco Polo beschrijft, zijn misschien wel de meest succesvolle betaalmiddelen uit de wereldgeschiedenis. Deze gouden munten bestonden van 491 tot 1453 en werden wereldwijd, van Engeland tot China, als geld geaccepteerd.¹⁹

12 Zijn er nog meer voorbeelden van ongedekt geld uit het verleden?

Een van de legenden uit de financiële geschiedenis vertelt hoe de Schotse econoom John Law in 1716 het Franse hof ervan wist te overtuigen om een ongekend monetair experiment uit te voeren. Law was de zoon van een bankier en reisde als financieel expert door Europa om autoriteiten voor zijn ideeën te winnen. Zo had hij ontdekt dat een land door middel van ongedekt geld de economie kon stimuleren. Frankrijk was door de vele oorlogen van Zonnekoning Lodewijk XIV en de grote uitgaven van het hof aan de rand van de afgrond geraakt. De Franse regent²⁰ stemde in met de plannen van de Schot om de Franse economie te saneren. John Law kreeg toestemming een bank op te richten met een beperkte bevoegdheid om bankbiljetten uit te geven. Door het succes groeide de bank al snel uit tot de Banque Royale en werd het geld dat de staatsbank uitgaf zelfs tot wettig betaalmiddel verheven.²¹ De grote hoeveelheid geld die op deze wijze in de samenleving werd gepompt, stimuleerde inderdaad de Franse economie.

Maar Law zag meer kansen. In 1717 stichtte hij de Mississippi Compagnie. Zijn bedrijf had het monopolie verkregen op de handel tussen Frankrijk en de Franse kolonie Louisiana in het zuiden van de VS. Dankzij een campagne over de enorme mogelijkheden die dit bood, kochten veel Fransen aandelen in de compagnie. Maar de speculatie liep volledig uit de hand. Er was te veel geld in omloop geraakt en daardoor kelderde zowel de beurskoers van zijn nieuwe bedrijf als de waarde van het vele ongedekte geld. De kater was zo groot dat Law zijn leven in Frankrijk niet meer zeker was en hij naar ons land vluchtte, waar hij in 1726 de Nederlandse regering zover kreeg om de eerste staatsloterij op te richten.

13 Fransen hebben toch meer slechte ervaringen met ongedekt geld?

Ja, want een kleine eeuw later ging het weer fout. In de jaren na de Franse revolutie gaf de Nationale Assemblée zogeheten assignats, staatsobligaties, uit. De suggestie werd gewekt dat deze obligaties, die later ook als geld werden gebruikt, werden gedekt door de kerkelijke bezittingen die tijdens de revolutie van 1789 waren geconfisqueerd. In een poging de economie te stimuleren, was de verleiding groot om de geldpers aan te zetten, zo valt te lezen in een overheidsrapport uit 1790 dat net zo goed in 2012 geschreven had kunnen zijn: ‘We moeten het land redden en de grotere geldhoeveelheid zal Frankrijk laten opleven.’²²

Toen het wantrouwen tegen papiergeld toenam, deden strenge wetten hun intrede. Maximumprijzen moesten de inflatie beteugelen en het was op straffe van de dood verboden om je bij de verkoop van goederen in goud te laten uitbetalen in plaats van papiergeld. Op 13 november 1793 werd zelfs alle handel in edelmetaal verboden in een laatste poging om het papieren geldsysteem te beschermen. Maar dat zorgde slechts voor uitstel van executie. Want zoals de geschiedenis leert, is het autoriteiten nog nooit gelukt om ongestraft geld bij te drukken en de truc iets-uit-niets-creëren met blijvend succes toe te passen.

Na een paar jaar van financiële wanorde was in 1796 het gebrek aan publiek vertrouwen in de Franse munt compleet, waardoor hyperinflatie ontstond. Het ergste wat een economie kon overkomen, was daarmee een feit. De woede van het volk was zo groot dat papiergeld, drukplaten en geldpersen op de Place Vendôme publiekelijk werden verbrand.²³ Op de hyperinflatie volgde jarenlange chaos. Pas toen Napoleon in 1803 de nieuwe, door goud gedekte frank introduceerde, keerde op financieel gebied de rust terug. De frank bleef bijna tweehonderd jaar bestaan, tot aan de invoering van de euro.²⁴

14 Wanneer begonnen overheden op grote schaal geld te lenen?

Rond 1690 schreef de Schot William Paterson, die net als John Law door Europa reisde om zijn financiële kennis aan de man te brengen, een pamflet met de titel A Brief Account of the Intended Bank of England. In dat pamflet stond hoe de Britse overheid aan geld kon worden geholpen door een bedrijf op te zetten, ‘a joint-stock company’ met de naam ‘Bank of England’. Particuliere aandeelhouders zouden het startkapitaal van ruim een miljoen pond bijeenbrengen. De overheid hoefde deze lening niet af te lossen, maar verplichtte zich wel tot het betalen van 8 procent rente per jaar aan de aandeelhouders²⁵. Zo werd de eerste eeuwigdurende (perpetual) staatslening geboren. Tot dan toe financierde de overheid zich alleen door inkomsten uit het innen van belastingen. Nu het mogelijk bleek om staatsobligaties uit te schrijven kon veel meer geld worden uitgegeven.

Paterson werd gesteund door een groep rijke handelaren uit de Londense City en door Charles Montagu, een van de belangrijkste ambtenaren op het ministerie van Financiën. Samen overtuigden ze de regering om een wetsvoorstel te maken zodat de Bank of Engeland kon worden opgericht. De wet, die in april 1694 werd aangenomen, kan worden beschouwd als de start van een nieuw tijdperk waarin overheidstekorten gefinancierd worden door middel van staatsobligaties. Met de oprichting van de Engelse centrale bank begon ruim driehonderd jaar geleden de ongebreidelde (staats)schuldenlast die ons huidige financiële systeem nog altijd kenmerkt.

Het eeuwigdurende karakter van deze eerste staatslening is in de meeste landen vervangen door een looptijd van dertig jaar. In feite worden deze leningen steeds weer ‘doorgerold’, wat betekent dat oude leningen worden afgelost door het aangaan van nieuwe leningen. Wie dit Ponzi-fraude²⁶ noemt, heeft natuurlijk gelijk. Het Britse model was zo succesvol dat ook andere landen al snel overgingen tot het oprichten van een private centrale bank. Op dit moment is de Amerikaanse Federal Reserve (de Fed) de enige centrale bank ter wereld waarvan de aandelen nog steeds in handen zijn van private partijen.

1   Uitvoerig beschreven door R.A. Radford in zijn artikel ‘The Economic Organization of a Prisoner of War Camp’, in: Economica, jaargang 12, nr. 48, 1945, p. 189-201.

2   www.bbc.co.uk/news/business-17203132.

3   De intrinsieke waarde van een munt wordt bepaald door de waarde van het metaal waarmee de munt is gemaakt.

4   De nominale waarde verwijst naar de waarde die op de munt vermeld staat.

5   www.tulane.edu/~august/handouts/601cprin.htm.

6   ‘The Crisis of the Third Century (234-284 A.D.)’, http://en.wikipedia.org/wiki/Decline_of_the_Roman_Empire.

7   B. Bartlett, ‘How Excessive Government Killed Ancient Rome’, in: The Cato Journal, jaargang 14, nr. 2, 1994.

8   R. Kool, ‘A Thirteenth Century Hoard of Gold Florins from the Medieval Harbour of Acre’, in: The Numismatic Chronicle 166, 2006.

9   G. Davies, A History of Money. From Ancient Times to the Present Day. University of Wales Press, 1994, p. 47-64.

10  Geld waarvan de waarde niet langer wordt gedekt door goud noemen we fiatgeld (in het Engels: fiat money).

11  Dirk van Enk op: www.ratiovincit.nl/Gouden_standaard.html.

12  Vaak worden oorlogen met fiatgeld gefinancierd en zetten mede daarom het monetaire systeem onder druk. Dat gold in elk geval voor de Eerste Wereldoorlog, de oorlog in Vietnam en de Irak-oorlog.

13  Pas in 1974 werd het Amerikaanse burgers weer toegestaan om goud te kopen en te bezitten.

14  President Roosevelt verbood de Amerikanen in 1933 om nog langer goud te bezitten. Privévoorraden werden geconfisqueerd, wat de goudvoorraad van de staat aanzienlijk vergrootte. Tijdens de oorlog werden veel betalingen, door bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk, in goud gedaan. En zo kon de VS aan het einde van de Tweede Wereldoorlog beschikken over bijna tweederde van de wereldgoudvoorraad.

15  Voor dit hoofdstuk is uitgebreid gebruikgemaakt van de website www.ratiovincit.nl/Gouden_standaard.html.

16  Thomas Noble et al., Western Civilization Beyond Bounderies, p. 826-829.

17  G. Davies, A History of Money, p. 49-54.

18  Marco Polo, Il Milione, Athenaeum-Polak & Van Gennep (2008).

19  Antony Sutton, The War on Gold.

20  www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?paragraphid=kbb.

21  Net als de Amerikaanse bankiers, die hun centrale bank Federal Reserve doopten, wist Law dat een vertrouwenwekkende naam mede het succes bepaalt.

22  Antony Sutton, The War on Gold.

23  Richard M. Ebeling, ‘The Great French Inflation’, The Freeman, jaargang 57, nr. 6, 2007.

24  Maar doordat de Franse overheid de geldpers moest laten draaien om de kosten van de Eerste Wereldoorlog te kunnen dekken, verdween in 1914 de goudkoppeling.

25  Zie de volledige lijst van aandeelhouders op: www.bankofengland.co.uk/about/Documents/pdfs/bankstock_transcript.pdf.

26  Genoemd naar de oplichter Charles Ponzi (1882-1949), bedenker van een systeem waarbij uitbetaalde gelden (deels) worden gefinancierd uit de inleg van nieuwe klanten.

Deze uitgave is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0983 9