Theodor Holman

De grootste truc aller tijden

Een familiegeschiedenis

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Theodor Holman 2013

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Saiid & Smale

Foto auteur © Bob Bronshoff

E-BOOK ISBN 978 90 468 1499 4

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1416 1 (1e druk 2012)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/theodorholman

In memoriam patris
(Professor Snappidatnow)

In memoriam matris
(Lee Corboni)

1

Ik heb het hier allemaal voor je opgeschreven, en ook ingesproken op onze bandrecorder, want ik vermoed dat je het toch niet gaat lezen.

14 oktober 1973

De dag dat voor mij de truc onthuld zou worden.

Eerst kwamen er drieënveertig kisten kinderspeelgoed uit Hongkong uit het vliegtuig. Daarna twee containers damesondergoed. (LADY’S UNDER WEAR stond er op de zijkant geschilderd.) Vervolgens zag ik – van achter een raam – hoe de doodskist met een vorkheftruck uit het vliegtuig werd getild. Het had iets plechtigs, alsof de man die de truck bediende meende dat hij onderdeel was van een bijzonder ritueel. Net op het moment dat ik naar beneden wilde lopen, kwam er nog een doodskist uit de Boeing. En daarna nog een.

‘Mijn vader was niet alleen,’ zei ik zacht tegen een grondstewardess die mij door de gangen van het vliegveld leidde. Ze reageerde niet.

‘U zult straks de familieleden treffen die horen bij de andere kisten,’ zei ze toen we in de lift naar de begane grond zakten.

Inderdaad. In een ruimte waar gedekte tafeltjes stonden maar die verder in niks op een restaurant leek, zag ik enkele treurende mensen. Ik stelde mezelf voor, maar nam hun namen niet in me op. De andere overledenen bleken een man en vrouw te zijn die waren omgekomen bij een auto-ongeluk in de buurt van Salt Lake City.

We werden naar een kamertje geleid waar het neonlicht zijn best deed ons niet op ons gemak te stellen. Daar zag ik de drie doodskisten. Twee stonden er naast elkaar. Dan een kamerscherm, en daarachter de kist van mijn vader. Op een kartonnen labeltje, zoals je vroeger wel bij postpakketten zag, stond mijn vaders naam. Verkeerd gespeld.

Enigszins tot mijn ontsteltenis hoorde ik dat achter het kamerscherm de kisten van de verkeersslachtoffers werden geopend. Iemand deinsde terug.

‘Hij is naakt,’ zei een vrouw.

‘Mama ook,’ zei een man.

Ik keek naar de dichte kist van mijn vader.

De deur ging open. Er kwam een man naar me toe in een dof zwart pak en met een goed uitgevoerde dubbelzinnige glimlach (‘Ik lach, maar dat is om u te troosten!’) die zich voorstelde als de begrafenisondernemer.

‘Ik ga nu de kist voor u openen,’ zei hij.

In het verhaal ‘Het potloodje’ schreef mijn vader dat hij in 1944 in het krijgsgevangenkamp Chungkai, bij de Thaise stad Kanchanaburi aan de rivier Khwae Noi, een stompje potlood vond, ‘precies om zes uur nippon-tijd’. Hoe dat potloodje daar kwam, wist hij niet. Waarschijnlijk had iemand het verloren. Hij begreep meteen dat dit een belangrijke vondst was, want samen met wat papier kon hij nu iets opschrijven, iets mededelen. Aan papier kon hij komen. Het Rode Kruis had grijs wc-papier gestuurd. Hij verzamelde dat en dacht na: wat diende er vastgelegd te worden? En voor wie? Moest hij een dagboek bijhouden? Moest hij beschrijven wat hem in het kamp het meest opviel: de geur van modder, nat rokend hout, latrines die overliepen door de dysenteriepatiënten, het angstaanjagende zoet van wandluizen, zwerende wonden en zweet? Zou hij een brief schrijven aan zijn kind, aan mij dus, voor het geval hij het niet zou overleven? Hij wist het niet. Het potloodje vouwde hij in een oude lap en begroef hij in een droog stukje grond. Hij dacht drie weken na. En vlak voor de westmoessons de grond te modderig zouden maken, groef hij het potloodje op en probeerde hij een artikel te schrijven dat hij ‘Mijn filosofie’ noemde. De ondertitel luidde: ‘Het echo-effect’. Hij wilde beweren dat alles wat je doet op een of andere manier terugkaatst. Doe jij iets wat moreel verwerpelijk is, dan overkomt je ook iets door de morele verwerpelijkheid van een ander. Doe je daarentegen goed, dan gebeurt jou ook iets goeds.

Dan schrijft hij: ‘Maar al na twee papiertjes ontdekte ik dat het allemaal onwaar was, wat ik schreef, en ik gebruikte het w.c.-papier waarvoor je w.c.-papier moest gebruiken.’ Humor in de jaren vijftig.

Maar waar moest het potloodje nu voor worden gebruikt?

De oplossing zat ‘in het bedenken en opschrijven van kookrecepten en goocheltrucs, geleerd van de Engelse krijgsgevangenen’.

Het korte verhaal – opgenomen in een bundel verhalen met de titel De noeste werkers aan de Burmaspoorweg – wordt gevolgd door een verhaal van ene Jan de Vries. Die Jan de Vries beschrijft een optreden van mijn vader als goochelaar in het kamp. Dat moet een merkwaardige voorstelling zijn geweest, zo onder het oog van Japanse generaals en Koreaanse soldaten, in dienst van het Japanse leger. De Vries schrijft er met grote bewondering over. De meeste indruk maakte de toespraak die mijn vader hield na zijn verbluffende voorstelling.

De Vries: ‘De goochelaar, die ons allemaal zulk een plezier had verschaft met zijn vingervlugheid en zijn trucs, keek de gevangenen eerst recht aan en toen sprak hij: “Illuzie? Wat is illuzie eigenlijk?” Hij liet een pauze vallen en vervolgde toen met zijn volle stem: “Gij denkt dat ik die doeken en cigaretten heb laten verdwijnen, maar tegelijkertijd weet gij dat dit niet kan. Ik wek de illuzie dat de doeken en cigaretten verdwenen zijn. Ik wekte de illuzie dat ik een mes door mijn hand kon steken. Ik wekte de illuzie dat ik precies wist welke kaart gij zoudt uitkiezen, maar tegelijkertijd wist gij dat wat ge zag onmogelijk was. Gij liet u door mij foppen, in het ootje nemen, voor gek zetten... Dat is illuzie...” Het waren woorden die ons goed deden, waardoor op een of andere manier ons bloed sneller ging stromen.’

Terloops merkt De Vries dan op dat de sigaretten geen sigaretten waren, maar met kalkpoeder wit gemaakte takjes en dat de goocheldoeken waren geknipt uit oude hemden van omgekomen kameraden. En dan schrijft hij: ‘“Het leven zit vol illuzies,” vervolgde de magiër die een van ons was. “Wat zien we verdwijnen, maar verdwijnt eigenlijk niet? Liefde? De tijd? We zien onze kinderen, maar zien we ze ouder worden? Opeens zijn ze ouder. Opeens verliezen we onze ouders. Maar zijn ze dan echt weg? Wat zijn herinneringen? Zijn dat illuzies... Tooveren bestaat niet, maar de illuzie bestaat. De illuzie zal mij hier in het kamp op de been houden,” zei de goochelaar.’

En daarna volgt nog een bladzij waarop mijn vader wederom de grootste lof wordt toegezwaaid. Vooral ook omdat hij zijn voorstellingen in het Nederlands hield en niet in het Engels, wat de Engelsen die over ‘het entertainment’ gingen tot grote woede bracht. Als je Jan de Vries leest was zijn hekel aan de Engelsen misschien wel groter dan die aan de jappen.

De Vries besluit zijn verhaal met de zin: ‘De illuzie heeft ons in het kamp op de been gehouden...’

Mijn vader zou na de oorlog zijn leven aan de illusie wijden.

Overigens had mijn vader alle zeven verhalen in De noeste werkers aan de Burmaspoorweg (Uitgeverij Hollandse Vlag, 1954) zelf geschreven, onder zeven pseudoniemen. Het was opgedragen aan zijn tweelingbroer Frans, die, althans zo wilde destijds het verhaal van mijn moeder (vader wilde nooit over hem praten), in een kamp op Java zou zijn omgekomen.

Vader wilde met het boek meer aandacht voor de werkers aan de Burmaspoorweg, want hij vond dat die in de geschiedenis werden vergeten, zo stelde hij in een veel te uitgebreid nawoord.

‘Het gaat alleen maar over de Joden,’ herinner ik me dat hij eens tegen mij zei, ‘nooit eens over ons! Wij zijn vergeten... of beter, verdwenen. We zijn zomaar verdwenen!’

2

Op de boot van Indië naar Holland – november 1948 – had mijn vader sjeik Ali Ben Foetsi ontmoet, oftewel mijnheer Sikkes. ‘Sikkes met z’n sik, z’n pik en z’n sjikses,’ zoals vader ‘dat geinige jodenmannetje’ soms zangerig noemde, was de door de stoomvaartmaatschappij ingehuurde variétéartiest die op de Johan van Oldenbarnevelt om de dag een revue verzorgde. Niet alleen was hij cabaretier en goochelaar, maar ook jongleur en zanger van Amerikaanse jazzsongs. Aan het eind van de bootreis verzorgde hij ook de passagiersrevue. Daar ken ik een sketch uit omdat mijn vader die had bedacht. Een domme neger – een met verbrande kurk zwart gemaakte blanke – is de bediende. The servant. Mijn vader had de sketch in het Engels geschreven, vanwege de Engelse passagiers. The servant is tamelijk lui en zwaait wat met zijn stofdoek. Hij moet ook een beeld afstoffen (van papier-maché). Dat beeld dreigt steeds te vallen. Dan gaat opeens de telefoon. (Vrouw in de coulissen: ‘Prrring! Prrrring!’) De domme neger weet natuurlijk eerst niet waar de telefoon staat. Maar dan vindt hij hem – recht onder het beeld dat hij moet afstoffen. Hij pakt de telefoon op en zegt dan op z’n negers: ‘Statue?’ (‘Is that you?’)

Mijn vader vertelde dat erom gelachen werd. ‘Om die domme neger.’

Sikkes moet als artiest nogal slecht zijn geweest, maar als charmeur gooide hij hoge ogen. Volgens mijn vader naaide hij alles aan boord, vooral rijke, hunkerende dames die aan zijn revue mee wilden doen. En hij naaide niet alleen vrouwen. Er schijnen ook enkele matrozen geweest te zijn die onder de indruk van hem raakten.

Mijn vader kon zijn ogen ook niet van hem afhouden. Op een avond, een paar dagen voordat het schip in Holland zou aanmeren, sprak hij hem aan.

‘Dit is een ei,’ zei mijn vader tegen hem. En toen liet mijn vader aan sjeik Ali een truc zien die hij zelf had bedacht. En na het ‘Foetsi!’ dat mijn vader wat vernederend had laten klinken – ook in 1948 was die naam al redelijk kinderachtig – sloot hij vriendschap met de verbaasde Sikkes.

‘Een geweldige truc, mijnheer,’ zei Sikkes, ‘ik wil hem wel van u kopen.’

Mijn vader vroeg er vijfentwintig gulden voor.

En dat was ook het enige geld dat hij had toen hij in Amsterdam arriveerde. Plus allerlei adressen, van Sikkes gekregen, om gearrangeerd te worden voor goochelvoorstellingen.

Die truc van mijn vader vind je tegenwoordig trouwens nog steeds in elk goochelboek voor kinderen. Iedereen kent hem. De goochelaar tovert steeds, uit een kleurrijke goocheldoek, een ei tevoorschijn dat hij in zijn hoge hoed stopt. Na zo’n twintig keer pakt hij zijn hoed op, die zwaar geworden is van al die eieren, en die zet hij dan plotseling op het hoofd van een mooie dame die zich rot schrikt. Uit de hoed komen geen eieren, maar papiersnippers.

Het contact tussen mijn vader en Sikkes tijdens de lange tocht naar Nederland bestond volgens mijn moeder uit het aan elkaar vertellen van moppen. De moppen die mijn vader kende kwamen allemaal uit de revues die hij in Semarang had gezien. Wanneer mijn vader die moppen aan mij vertelde, dan zei hij er altijd bij dat ik me moest voorstellen dat hij een Engelsman was met een bolhoed op zijn hoofd en een paraplu in zijn hand – wat een bolhoed was en een paraplu (ik kende wel het woord pajong, maar dat weigerde mijn vader uit te spreken) wist ik niet. En dan zei mijn vader bijvoorbeeld: ‘Allright, allright, it’s joking time, het is tijd voor het openen van de moppentrommel. Een vrouwtje dat in een kleine auto reed, botste eens tegen de dure wagen van een very rich man, een hele rijke man. Waarop die man uit zijn wagen sprong en zei: “Ken je niet uit je doppe kijke!” Waarop die vrouw antwoordde: “Hoezo, wou u soms beweren dat ik u niet gezien had.” You get it? Snap je hem?’

Mijn vader had trouwens van Sikkes een mop gehoord waarvan hij diep onder de indruk was – en die inderdaad misschien wel typerend voor mijn vader was. Hij ging over een goochelaar aan boord van een groot schip.

Een goochelaar verzorgt aan boord van een groot schip een voorstelling, maar op het toneel zit, op een stok, de papegaai van de kapitein. Steeds als de goochelaar een truc wil doen, zegt die papegaai: ‘In zijn mouw! Het zit in zijn mouw!’ Of: ‘Kijk naar z’n andere hand... In z’n andere hand! Kijk dan!’ Elke dag weer. En het klopte altijd.

De goochelaar werd er gek van. Dus die vraagt aan de kapitein: ‘Mag die papegaai alstublieft ergens anders staan? Hij verpest mijn hele voorstelling.’

‘Dat ligt moeilijk,’ zegt de kapitein, ‘want hij wil u zo graag zien...’

‘Dan zetten we hem achter het raam van uw kajuit. Dan kan hij mij zien, maar dan kunnen we hem niet meer horen en kan hij mijn trucs niet meer verraden.’

Zo gezegd, zo gedaan. De papegaai wordt voor het raam in de kapiteinshut gezet.

De goochelaar begint zijn voorstelling en ziet de papegaai ingespannen kijken en steeds fanatieker met zijn snavel tegen het raam pikken als hij weet hoe een truc werkt. Maar het raam gaat niet stuk. Terwijl de goochelaar een grote doek pakt, botst het schip opeens tegen een ijsschots en vergaat vrijwel onmiddellijk. De goochelaar komt terecht in de koude zee, maar weet stomtoevallig een lege reddingsboot te bereiken. Hij klimt erin – zit die papegaai er ook in! Maar de papegaai zegt niets. De goochelaar begint te roeien. De papegaai zwijgt. De goochelaar roeit een week. De papegaai zwijgt. Dan opeens, na twee weken – de goochelaar is totaal uitgeput –, zegt de papegaai: ‘Ik geef het op, ik weet niet hoe je die boot hebt weggegoocheld, vertel het me alsjeblieft.’

In 1948 was ik twaalf jaar oud, mijn vader en moeder beiden drieëndertig. Ik ben gedurende de hele reis naar Holland ziek geweest, dus ik kan mij Sikkes niet echt herinneren. Ik was zeeziek, had longontsteking en diarree, waarschijnlijk overgehouden aan het kamp. Sikkes is eenmaal aan mijn bed geweest om een fluwelen konijntje onder mijn dekens vandaan te toveren. Mijn moeder schijnt dat niet te hebben vertrouwd. Volgens haar hield Sikkes iets te veel van kinderen. En ik was, zei mijn moeder, niet onder de indruk van zijn magie. Er bestaat nog één foto van hem, op een oud programmaboekje, dat in het bezit is van het Scheepvaartmuseum. In dat boekje staat dat hij ook optrad onder de namen ‘Flippo, de trompetclown’ en ‘Yoeri, de Russische danser met de zwaarden’.

00 witruimte:Ik had mijn vader overigens bijna vijf jaar niet gezien omdat ik met mijn moeder op Java in het vrouwenkamp zat – en daarna werden we tijdens de Bersiaptijd door de Indonesiërs gegijzeld, hoewel minder lang dan de andere Hollanders. Toen we mijn vader na de oorlog weer zagen, was hij voor mij een vreemde man geworden in wie ik eerder een Japanner herkende dan mijn vader.

Het zou best kunnen dat ik mij vergis, maar volgens mij was het eerste oogcontact tussen vader en moeder er ook een van twee vreemden – ik voel nog hoe mijn moeder in mijn hand kneep toen ze hem zag. Maar mijn vader was ook een bewonderenswaardige artiest in het aardig zijn. In de loop der jaren kreeg ik het idee dat hij mij inderdaad wel mocht en misschien zelfs wel van me hield, al hield hij vooral van zichzelf.

Nadat we in Amsterdam waren aangemeerd, mochten we van een vriend van vader die we nooit te zien kregen op een oude zolderkamer wonen. En daar begon de carrière van Wong Tong, de Chinees-Indische goochelaar, genoemd naar het Chinese restaurant in de Binnen Bantammerstraat, dat we vanuit ons zolderraam net konden zien, maar waar we nooit konden eten.

Mijn moeder moest, als mijn vader een optreden had, hem als Chinees schminken.

‘En? Lijk ik op een Chinees?’ vroeg hij mij weleens als hij helemaal uitgedost was. Ik wist niet wat er dan zo bijzonder was aan mijn vader – hij zag eruit als onze buurman in Indië toen ik nog klein was.

‘Ik ga een goocheltluuk doen... een mooie goocheltluuk.’ Dat hij de r veranderde in een l, was destijds de enige komische noot in zijn act.

Als mijn vader aan het optreden was, zaten mijn moeder en ik thuis. Ik luisterde samen met haar naar de klok tot de duisternis voor die avond definitief was gevallen. Dan gingen mijn moeder en ik slapen. Ik hoorde mijn vader vaak thuiskomen. Hij sliep in een ander gedeelte van de kamer. Hij scharrelde dan wat in de kleine keuken, maakte voor zichzelf een kop koffie klaar, keek of ik al sliep, kleedde zich dan uit en ging naar haar bed. Soms, als mijn moeder wakker was geworden, ging ze haar bed uit om bij hem in de keuken te zitten. Ze zei dan niets. Hij zei vaak: ‘Het komt goed. Het gaat echt steeds beter.’ Na een tijdje ging mijn moeder weer naar haar bed.

Na een half jaar besloot hij alleen voor kinderen op te treden.

Hij trainde mij, maar ik was net te jong.

Ik moest kaarten onthouden, maar die onthield ik niet. Ik moest me, om in een kist te kunnen, helemaal opvouwen, maar dan kreeg ik kramp. Soms begon ik te huilen, omdat ik niet begreep wat hij van mij verwachtte.

‘Het is niet moeilijk. Het is echt niet moeilijk... Doe nu eens of je mij gewoon niet kent. En dan zeg ik: wie van de kinderen wil mij helpen en dan steek jij je vinger op...’

‘Waarom?’

‘Doe nou wat ik zeg... alsjeblieft.’

Eigenlijk begrijp ik het nu nog niet.

3

Twee jaar lang gaf mijn vader elke zaterdag- en soms zondagmiddag een kindervoorstelling. Moeder verdiende bij als schoonheidsspecialiste in zogeheten schoonheidssalons waarvan er in Amsterdam in die tijd een paar waren.

Op onze zolderkamer stond een tweepitsgasstel op een tafeltje met daaronder een gastank. De korte kant van de kamer was afgeschermd met zware gordijnen die mijn moeder op het Waterlooplein had gekocht. Daar sliep ik, net als ik in Semarang achter doeken had geslapen.

Mijn vader gebruikte mijn slaapkamer, die piepklein was, vooral door die zware gordijnen, die trouwens geen enkel geluid dempten, als podium. Hij ging dan ook weleens op mijn houten bed staan, zodat zijn hoofd het plafond raakte.

In die jaren was mijn vader vaker thuis dan mijn moeder. Vader was dan aan het knutselen. Hij ontwierp goocheltrucs en probeerde die op mij uit. Hij ‘verborg’ zich dan in mijn ‘kamer’, deed de gordijnen open en riep: ‘De voorstelling gaat beginnen!’ Als hij klaar was, vroeg hij: ‘Snap je hoe ik het doe? Kijk goed... Zie je wat ik doe?’

‘Nee...’

‘Je kijkt niet... Kijk naar deze hand... zie je het?’

‘Nee...’

Het was soms alsof hij het niet kon uitstaan dat ik zijn trucs niet begreep.

‘Ik heb hier een veer gemaakt... hier, in het binnenpand van mijn jas...’

‘Ja, dat zie ik...’

‘Zie je die als ik goochel?’

‘Nee, die zie ik nu.’

‘Wat zie je dan als ik goochel?’

‘De munt verdwijnt.’

‘Maar zie je die veer?’

‘Welke veer?’

‘In de binnenkant van mijn jas!’

‘Ja. Nu!’

‘Maar als ik goochel...’

‘Wat heeft die veer ermee te maken?’

Hij schudde dan zijn hoofd en ging weer voor de spiegel staan – de grootste vriend van de goochelaar en een boezemvriend van mijn vader.

‘Let op,’ zei hij dan tegen mij, ‘ik ga je de truc onthullen. Kijk goed.’ Hij bestudeerde zichzelf dan in de spiegel. ‘... en dan gaat mijn hand van hier... naar hier... en dan... leg ik die munt zo op die veer, en dan... Snap je?’

‘Nee...’

‘Je ziet toch hoe ik het doe?’

‘Maar ik snap het niet.’

‘Dan doe ik het nog een keer.’

Nu weet ik dat door te ontkennen dat ik het snapte, ik iets anders tegen hem wilde zeggen, namelijk: ik begrijp de truc misschien wel, maar wat is de lol ervan? Dat gevoel had ik vaak: ja, die munt zit nu niet meer in je hand, hij is weg, inderdaad. Nou en? Hij vroeg mij of ik het wonder begreep, maar ik vond het wonder niet interessant als het geen wonder meer was.

Hoe vaak heb ik met mijn vader niet de tweeregelige dialoog gevoerd: ‘Wat is de truc, pap?’

‘Nou, dit is de truc!’

En dan bleef ik stug kijken, maar een goed publiek was ik niet.

‘Welke truc vind jij nou leuk?’ vroeg hij vaak.

‘De geheugentruc,’ zei ik dan.

Ik zei dat niet om die truc, maar om het antwoord: ‘Dat is geen truc, dat is wel een truc, maar dat is geen echte truc.’ Die zin, daar ging het mij om. En dan ik: ‘Is het nu een truc of niet?’

‘Ja, het is een truc, maar die kan iedereen, het is eigenlijk geen truc.’

Toen ik vijftien was, legde hij hem uit. De geheugentruc is heel simpel – het effect wonderbaarlijk. Je legde honderd dingen neer, daar keek mijn vader even naar, en vervolgens wist hij de hele avond elk voorwerp op te noemen. ‘Nummer 33? Een schoen! Nummer 98? Een schaar.’

Hoe hij dat deed?

Vader: ‘Kijk, ik ken tramlijn 2 uit mijn hoofd. Van voor de oorlog, weliswaar, maar dat doet er niet toe. Dat zijn vijftien haltes. Dus dan plaats ik in mijn hoofd bij het beeld van elke halte het voorwerp. En die beelden kun je makkelijk onthouden. Dus Centraal Station is één, daar leg ik dan een kam bijvoorbeeld, Nieuwezijds is twee, daar komt dan een sleutel, Spui is drie, een portefeuille. Die vijftien haltes doe ik twee keer. Dus zestien is Centraal Station is een kam, maar ook een potlood, Nieuwezijds is dus een sleutel van twee maar ook als zeventien een vulpen. Snap je?’

Ik snapte er niets van, maar ik wilde het graag horen.

‘En dan, na twee keer de haltes van lijn 2, heb je het kaartspel. Dat is makkelijk. Dus 31 is dan de hartenaas, en dat is dan bijvoorbeeld een foto. En 32 is dan de hartentwee, dat is dan bijvoorbeeld een gulden. Dus ik plak in mijn geest op iedere kaart het voorwerp. Nou, dan heb ik dus twee keer lijn 2, dat is dertig, en het kaartspel, dat is 52. 52 plus 30 is 82. En dan neem ik voor de overige achttien nummers de kamers in ons oude huis in Indië en het huis van mijn ouders. Dat is precies achttien, en zo kom ik op honderd. Dus 72 is klavertwee. Snap je?’

Ik knikte. Dat was altijd goed, twee keer knikken was beter.

‘Maar dat moet ik wel elke avond oefenen. Ik ken dus gewoon honderd plekken uit mijn hoofd.’

‘Honderd plekken?’

‘Ja, genummerd.’

Ik kon dat niet vaak genoeg horen. De uitleg was ook steeds anders. Altijd even mooi. Ik had een vader met honderd plekken in zijn hoofd. Een vader die in zijn hoofd voorwerpen op plekken in de stad legde en weer andere voorwerpen op kaarten plakte. En eerlijk is eerlijk: nog steeds als ik op het Centraal Station kom, denk ik: één!

Op een dag gingen mijn vader en ik met de tram naar zeven: de Koninginneweg. Ik was toen bijna zestien. En groot voor mijn leeftijd.

‘Wat gaan we doen?’ vroeg ik.

‘De huur betalen,’ zei hij.

Dat moest ook gebeuren, dat begreep ik. En omdat ik niets zei, vervolgde mijn vader, bijna binnensmonds: ‘De huur dus niet betalen.’

We belden bij een groot herenhuis aan. Een vrouw deed open. Ze keek niet naar mijn vader maar naar mij.

‘Hij is groot,’ zei ze.

Ik gaf een hand, maar de vrouw stelde zich niet voor.

‘Je bent een grote jongen,’ zei ze toen we in het prachtige huis waren.

Mijn vader pakte zijn portefeuille en zei tegen mij: ‘Hier is een riks. Ga maar naar de boekwinkel in de Cornelis Schuytstraat. Ik moet even een uurtje praten.’

Hij wees naar buiten en ik ging weg. Op weg naar de boekwinkel die ik nooit heb gevonden. Op de kerktoren in de Jacob Obrechtstraat hield ik de kleine wijzer in de gaten. Toen die een cijfer was opgeschoven, keerde ik terug.

Mijn vader ving me aan de deur op. We gingen meteen weg.

‘Ik heb de huur betaald,’ zei hij.

‘Aan je vriend?’

‘Ja.’

‘Was die er dan?’

‘Peter? Ja... die kwam later... Hij vond het jammer dat hij jou niet heeft gezien.’

‘Een volgende keer.’

‘Ja...’

Dan na een tijdje: ‘Het was goed dat je mee was.’

‘Hoezo?’

‘Ik heb over jou verteld. Kon Peter zien dat ik niet vrij ben.’

‘Vrij?’

‘Vrij... ja... om dingen te doen... Maar dat ik gebonden ben... aan huis, omdat ik een grote zoon heb. Jij. Snap je?’

Ik knikte. Twee keer.

‘En die vrouw, was dat de vrouw van Peter, pap?’

‘Ja.’

‘Hoe heet ze?’

‘Het is een raar mens, eigenlijk, een raar mens...’

‘Hoe heet ze?’

‘Ik kan haar naam ook nooit onthouden. Hoe heet ze ook alweer... Heeft ze tegen jou niet gezegd hoe ze heette?’

‘Nee...’

‘Kun je zien hoe raar ze is. Ik weet niet meer hoe ze heet. Maar dat doet er niet toe. Heb je een boek gekocht?’

‘Nee...’

‘Nou, hou die riks maar, maar zeg niks tegen mama, want dan wordt die weer boos.’

‘Waarom?’

‘Zeg maar niks, dan wordt mama ook niet boos. Misschien wordt ze niet boos, maar de kans bestaat dat ze boos wordt, en dat willen we niet, dus zeg maar niks.’

‘Ja, daar heb je gelijk in.’

‘Zo is het, vent.’

Ik knikte niet.

En toen kwam de dag dat mijn moeder en ik naar de klok keken en luisterden en Wong Tong in zijn eigen mouw vast leek te zitten; we zagen de wijzers van de klok een rechte streep naar boven maken. De twaalf slagen van de kerktoren vielen met een bons de kamer binnen.

‘Hij is laat,’ zei mijn moeder, ‘veel te laat.’ Ze maakte zich ongerust.

‘Misschien drinkt hij nog een borreltje met de mensen voor wie hij moest optreden,’ zei ik.

‘Het was een kinderfeestje. Vanmiddag. En hij is al de hele dag weg.’

‘Misschien zit hij in de kroeg met een paar vrienden,’ zei ik.

‘Hij kan niet tegen drank... En hij heeft alleen z’n Chinese pak aan.’

‘Dan zit er ergens een Chinees in een kroeg,’ zei ik zo vrolijk mogelijk om mijn moeder op te monteren.

‘Hij is slecht geschminkt,’ zei mijn moeder.

‘Waarom slecht geschminkt? Dat heb jij toch gedaan?’

‘Het is slechte schmink. Die gaat lopen.’

‘En z’n snor?’ (Mijn vader had een lange Chinese snor opgeplakt.)

‘Die zal in zijn zak zitten, of in zijn koffer.’

‘Moet ik in de cafés hier in de buurt kijken?’

‘Hoeft niet,’ zei moeder, die constant uit het raam keek, ‘daar komt hij.’

Mijn vader kwam boven – zijn gezicht leek gebarsten – en ging op de zelfgemaakte bank zitten. De draak op de rug van Wong Tong was gescheurd.

Moeder zweeg.

Vader had niet gedronken. Hij wenkte mij. Ik liep naar hem toe, en toen drukte hij mij tegen zich aan, terwijl hij in huilen uitbarstte. Vanwaar opeens deze genegenheid?

‘Er is een jongetje overleden tijdens mijn voorstelling!’ kreet hij opeens.

Ik schrok. Moeder had ook schrik in haar ogen.

‘Hij lachte het ene ogenblik en opeens viel hij flauw... en toen was hij dood. Op het feestje.’

‘Was het het jarige jongetje?’ vroeg moeder.

‘Nee, het was een ander Jodenjongetje, die had net vorige week z’n bar mitswafeest gehad. Hij was zomaar dood.’

‘Zomaar?’

‘Zomaar... hij lachte... viel... en was dood.’

‘Dood? Wat was er dan gebeurd?’ vroeg moeder.

‘Niets... zomaar...’

‘Zomaar.’

‘Ja, zomaar.’

‘Was het een zwak jongetje?’ vroeg moeder.

‘Nee... sterk, zeiden z’n grootouders.’

‘Grootouders?’

‘Z’n ouders waren al dood. Treblinka.’

‘En waren die grootouders erbij?’

‘Later, toen hij al dood was.’

‘Waaraan is hij nou gestorven?’

‘Hartstilstand.’

‘Hoe oud?’

‘Dertien.’

‘Dertien?’

‘Ja, dertien.’

‘Zomaar?’

‘Zomaar.’

In ‘zomaar’ zat onbegrip, maar ook de dringende wens tot onthulling. Het jongetje kon niet zomaar dood zijn – en toch was het zo. Het kon niet, en het kon.

‘Ik zat midden in een truc...’

‘Welke?’

‘De patriottische zakdoek...’ (Drie ringen zitten aan een koord. Beide uiteinden worden ieder door een kind vastgehouden. Over het koord gaat een doek. Een kind uit het publiek noemt een kleur: rood, wit of blauw. Als ze een kleur hebben genoemd, gaan de handen van mijn vader onder de doek en halen de ring – onbeschadigd – onder de doek vandaan. Ik weet niet meer hoe hij werkt, maar bijzonder was het niet.)

‘Het jongetje had net rood geroepen en toen viel hij neer... lachend... en toen was hij dood.’

‘En alle kinderen waren erbij?’

‘Ja.’

‘En toen?’

‘De kinderen begonnen te huilen. De ouders van Ben Davidsz hebben iedereen gebeld. En ik ben gebleven om de overgebleven kinderen te troosten, maar iedereen was geschokt.’