Dan Sleigh

Stemmen uit zee

VERTAALD DOOR RIET DE JONG-GOOSSENS

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Voor deze vertaling ontving de vertaalster een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

Eerste, tweede, derde en vierde druk, 2004; vijfde druk, 2005

Oorspronkelijke titel Eilande
Tafelberg Uitgewers Beperk, Kaapstad
Copyright © 2002 Dan Sleigh
Copyright translation © 2004 Riet de Jong-Goossens/
Em. Querido’s Uitgeverij BV, Singel 262, 1016 AC Amsterdam

Omslag Anneke Germers
Omslagbeeld Alain Manesson Mallet

ISBN 90 214 8025 5 / NUR 302
www.boekboek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046815007

Voor Michel en Peggy Espitalier-Noël

INHOUD

Stemmen uit zee

1 De andersmaak van Chief Harry

Stemmen uit zee

…en verlatenheid lag over de diepten…

Zeven van ons, of ten minste zeven, hebben dezelfde vrouw van voor haar geboorte tot na haar dood in het hart gedragen. Bemind? Dat zou ik niet weten. Ik weet dat het woord bestaat, en het hart zal er wel een naam voor hebben, maar de betekenis ervan blijft een niet in kaart gebrachte baai waarvan eenieder zelf de diepte moet peilen. De meesten van ons varen er binnen, hopen op goede grond waar we tevreden kunnen vertoeven en verkwikking vinden voor lichaam en geest, en ontdekken dat de getijden er wisselen van maan tot maan, dat er vreemde en onverwachte stromingen voorkomen, en dat de inwoners niet altijd vriendelijk zijn. Zoveel weten we wel. Anderen, zoals Daniel Zaaijman, die zelf zijn verhaal zal vertellen, kunnen waarschijnlijk met meer zekerheid spreken. Of misschien ook niet. Bemind? Wie van ons zou het toegeven als het zo was? We waren soldaat, koewachter, matroos, klerk, mensen met weinig emotie in onze woordenschat en bitter, bitter weinig emotie in onze levens, behalve angst en woede.

De zeven die ik ken, waren haar vader, Peter Havgard, en na hem Hans Michiel, de soldaat onder wiens ogen zij opgroeide. Dan haar stiefvader, Bart, de visser. Vervolgens advocaat Deneyn, geleerder dan de meeste anderen, maar wiens peiling van de niet in kaart gebrachte rede ik het minst vertrouw. Na hem de kuiper Daniel Zaaijman, die met haar getrouwd was tot de dood. Zeker ook Jan Vos, als slaaf over het werk gebogen, en mogelijk Sven Telleson, van lage geboorte en door drank verwoest. En ik, de klerk, die niet kan uitleggen wat ik voor haar voel. Onmogelijk? Ik heb haar nooit ontmoet. Ik ken alleen verlangen, maar verlangen is een sentiment, een droom, en kan geen liefde zijn. Hoe moet iemand als ik het weten? Ik zie het beeld van een vrouw voor me en vraag: wie was jij? Ik ga op reis, vind nog een beeltenis van dezelfde persoon door een ander geschilderd, en stel dezelfde vraag: en jij? Weer ligt er een weg voor me, dan een brug, dan weer een herberg met een bidkapel, weer dezelfde beeltenis, weer die vraag.

Ik vertel over mannen. Ik heb degenen uitgezocht die haar in het hart hebben gedragen, van voor haar geboorte tot na haar einde. Zij hebben geholpen het kleine vlot drijvende te houden. Over haar dood heen, en ik voel me hiertoe verplicht, want mensen sterven pas werkelijk als niemand meer aan ze denkt.

Tenslotte de zee, het groene vruchtwater waarin we drijven, en dreven. Daarin woont de leviathan, en daarop, en daarnaast gestrand, mensen als schuim. Ze roepen vanuit de zee, en de naam die ik hoor is de hare: moeder van velen, vriend van zondaren en gestrande zielen, onze dochter, vriendin. Ook Autshumao roept uit de zee. Over hen vertel ik.

1 De andersmaak van Chief Harry

Tien, twaalf jaar voordat de Hollanders hier kwamen bouwen, werd Autshumao, bij het gloren van de dageraad, roodgekleurd, leider van de Goringhaicona. Hij liep over het duin naar de zee, alsof hij de doden en de overlevenden achter hem nooit had gekend. Bij het aarzelende daglicht liep hij, bebloed, vernederd en beroofd, uit het smeulende, afgebrande gras langs een kreek, onder de bittere rook van verbrande slaapmatten en vachten, samen met vijf kinderen, vijf vrouwen en twee oude mannen. Ze vertrokken met lege handen. Achter hen in het rokende puin lagen hun doden, voor hen was de zee. Er was geen mat, pot of graafstok om mee te nemen, geen koe of schaap, geen melkzak, werpstok of hond. De anderen, de oude mannen en de vrouwen, sleepten de koude lichamen in een sloot en bedekten ze met takken. Alsof ze bang waren afstand te doen van deze plek, bleven de oude mensen schrapen in as en puin, spraken een paar woorden en liepen daarna achter Autshumao aan, over de lage duinen, naar de zee. De zee was open, en die openheid betekende een soort veiligheid. Maar hij was de eerste om vandaar weg te gaan, om weg te komen van de plaats waar hij alles verloren had.

Op het strand wachtte hij op de vrouw die het kind van zijn zuster droeg, en hij vervolgde zijn weg met het meisje op zijn rug. Hij noemde haar zusterskind; haar naam was Krotoa. Hij was verplicht haar mee te nemen; een kind mag hulp verwachten van de broer van de moeder. Hij nam haar over en droeg haar, het kleine meisje, maar hij vroeg niemand om met hem mee te gaan. Toen ze bij de zee kwamen, huilde het kind nog steeds en een vrouw tilde het van zijn rug en legde het aan haar borst. Autshumao nam haar het meisje niet meer af. Zijn blik gleed over de twaalf mensen en hij bedacht dat hij hun nooit had gevraagd hem te volgen of hun dreigend had gezegd hem te gehoorzamen. Hij had hun niets beloofd. Ze waren achter hem aan gelopen en hij was de leider van de Goringhaicona geworden.

Ze waren met weinigen, maar met het voedsel uit de zee en van het veld konden ze het een tijd redden. In de lage gedeelten tussen de voorste duinen kapten ze met stenen diezelfde dag nog harubis, ze scheurden het riet met hun nagels en tanden, maakten er met van gras gerold touw matten van, en van de matten huizen, en ze zetten de huizen daar tussen de duinen in een kring met een kraal van takken van de besjesdoorn eromheen.

Deze dertien, de laatste Goringhaicona, woonden apart van de andere Koina, tussen de duinen en de zee, arm en meestal ziek van de honger. De zee gaf hun vis en vlees, de vlakte achter de duinen na de winter wat schamele vruchten. Autshumao droeg zijn verlangen naar runderen en schapen mee in zijn hart, maar hij was bang weer vee te bezitten. Dieren betekenden kleren en eten, en medicijnen, dat was veel, hij kon het beter zonder doen. Hij was een man alleen en het was veiliger niets te hebben. Hij kon geen vet en room meer op het vuur zetten om in rook naar Heitsi-Eib’ te laten opstijgen. Vrede om hem heen betekende leven zonder Heitsi-Eib’.

Aan het eind van die winter brachten de Goringhaiqua hun kudden uit het zandveld om aan de oevers van de blank staande moerassen en de rivieren te weiden. Autshumao klom op een hoogte om te zien hoeveel vee zijn vijanden erbij hadden gekregen, want aan zoveel dieren gaat altijd een oorlog vooraf. Aan de rook van de rituele andersmaakvuren van zijn vijanden, zwaar van room en vet, kon hij ruiken dat het goed met hen ging. Het was mooi om te zien hoe hun wit en bruin gevlekte koeien in de blinkende kreken stonden, hoe de jonge koewachters op het gras buitelden. Koeien bezitten is macht, je mag dan opstaan en slaan zoveel je wilt, tegen wie en op wie je wilt. Hij zocht naar zijn eigen dieren in de vreemde kudden, maar hij zag ze niet.

En toch, de zee bood Autshumao en de Goringhaicona soms wat voorspoed. Af en toe sleepten witte matrozen boten naar de zoetwaterbron bij een zandbaai. Engelse matrozen, vertelden hun taal en hun roodbonte vlag. Ze gaven Autshumao een paar kledingstukken en brood in ruil voor een brief die bewaard moest worden, en kregen daarvoor honing, een schildpad, een paar struisvogelveren als blijk van vriendschap. Soms gaven ze tabak. Daarom had Autshumao de duinen gekozen als woonplek, want ze lagen dichtbij de zoetwaterbron en recht voor de diepte waar de schepen voor anker gingen. Hier was de rede.

Autshumao en de mensen bij hem maakten onder elkaar ruzie om de paar stukjes kleren en de scheepskost die ze kregen, maar de brandewijn was voor hem. Hij liet zich alleen naar het schip roeien, ging aan boord, en daar at en dronk hij, en als hij door het keren van het getij of het draaien van de wind weer naar de wal moest, zorgde hij ervoor dat hij met lege handen bij zijn mensen terugkwam. Waar honger heerst, betekent armoe meestal vrede.

Hij was geen jonge man meer. Op een keer zat hij, met zijn buik vol brood en brandewijn, in de winterzon met de matrozen te praten, en hij kreeg slaap van het zachte deinen en het holle klotsen van de zee tegen de scheepsromp, en op die dag voer het schip de London met hem weg, naar de Oost. De schipper zei alleen: ‘Jammer, man. Je zag hoe het weer veranderde. Ik heb de bries nodig om van de kust weg te komen. Maar over een maand of drie breng ik je weer thuis.’

Het was een groot schip, niet zo groot als die hij onder Hollandse vlag had zien varen, maar het achterhek en de relingen waren versierd met rood en een beetje goud, en ook de ramen van de galerij. Op het benedendek lagen twee rijen zwarte kanonnen als slapende honden achter gesloten rode poorten. Op die reis deed Autshumao de ziekten van het zeevolk op, leerde hun taal en was hij Chief Harry geworden. Hoe je ook zocht, Autshumao was er niet meer; het schip droeg hem naar de Oost. Maar zijn hart had al vroeg rechtsomkeer gemaakt en was alleen naar huis gegaan. Op die reis had hij ook zijn respect voor ijzer en koper verloren, want het was zo goedkoop en er was zoveel van dat de Engelsman het weggooide. IJzer zou hij zelf nooit meer als ruilmiddel aannemen – zijn vijanden moesten er maar om verlegen zitten, de tijd van ijzer was voorbij. Vee betekende geld, vee was eten, medicijnen, lastdieren, een troep jonge jagers, een horde vechters. Zelfs Heitsi-Eib’ moest voorlopig wachten.

In de Oost had hij gezien, als het schip in een riviermond bij een kade lag aangemeerd, hoe donkere mannen, met lange haren en lange rokken aan, hun nek rekten als jan-van-genten op een klip, om met iemand bovenop het schip te praten. De lucht daar was stoffig, van de vroege ochtend af, het zeewater lauw, het eten scherp gekruid, de sterren vreemd. Iedere dag stak er een onweer op, dikke wolken pakten zich samen, en na een warme regen klaarde het weer op. Vaalbruine koeien met hangoren dwaalden tussen de mensen door, meestal droogstaande beesten en vaarzen, ongelukkige dieren zonder stier erbij, en magere ossen die karren trokken. En bedelaars staken allebei hun handen naar hem uit, maar omdat het landvolk hen met stenen van de kade verjoeg, schudde hij zijn hoofd naar hen. Armoede vond je dus aan weerskanten van de grote zee; hij was niet de enige. Hij zag hoe de Engelsen handeldreven met de witjurken. Er werd geld overhandigd, nooit drank of tabak.

Achter elke kade was een dorp, achter elk dorp een groen woud als een muur, achter het woud soms een rij bergtoppen, en achter de bergen het onweer. Hij keek er niet meer naar. Wat viel er te zien? Het waren de duinenrijen niet noch de donkere rietpollen onder de frisse wind van zijn thuishaven. Soms werden er tussen het schip en de kade over en weer dreigementen geschreeuwd. Dan weer zee. Het drinkwater smaakte laf, het bracht zijn darmen dagen en nachten in oproer, zonder ophouden en met bloed en pijn. Hij werd lusteloos, zat aan boord te roken en verlangde naar drank. Hij wilde niet naar de wal, was onrustig maar bleef aan boord, luisterde naar het gestamp van het schip tegen de kade en het benauwde gekraak van de masten, als oude geraamten die onder de grond liggen te klagen. Dan voeren ze weer verder, en eerst was er zee, donkerblauw en diep, dagen aaneen, dan was er weer land.

Autshumao’s gedachten waren bij de mensen die hij had achtergelaten, bij zijn zusterskind. Hun leefwereld was sterk aan het veranderen. Mensen die hij had gekend, waren dood. Zou Gogosoa, de dikke moordenaar, nu denken dat zijn vee voortaan als enige op de zomerweiden kon lopen? Hij had immers nog niet gezien dat de schepen van de witte mensen nu overal kwamen, en ook niet dat ze stenen huizen bouwden. De soldaten van de witman liepen gekleed als voor oorlog. Vreemde naties zouden op de weidegronden van Gogosoa komen wonen, hun kinderen zouden zijn land in bezit nemen. Hij begreep dat het voor de Koina in de komende tijd beter was vrienden te blijven met de witten, om de tegenstander eerst te helpen zijn vee en kinderen groot te brengen. Veel beter zo, want de witman zou regeren en zijn vee zou in de hele streek rondlopen, vanuit de Kaap naar boven langs de zee tot bij de Cochoqua, de Grigriqua, en dan, in de andere richting de berg over, naar de kant van de zon: de Chainouqua, de Hessequa en de Attaqua, en de groene heuvels over naar de Gouri en de bos-Inqua. Overal zou vee lopen van de witman. Om de gunst zelf een paar koeien te mogen weiden, en een kans een goed bestaan op te bouwen, moesten de Koina de vrede bewaren met hen. Dat was beter voor de Koina, voor hen die zonder paarden de nieuwe heersers moesten verwelkomen.

Zo dacht Autshumao, voordat ook maar één Hollander een spade in Kaapse grond had gestoken. Alleen, hij had verwacht dat de Engelsen dit zouden komen doen, niet de Hollanders, want de Engelse schepen bevolkten de zee, de matrozen ontmoetten elkaar als vrienden volgens afspraak, op plekken in het midden van de zee waar geen teken was dat kon zeggen: op die of die plek treffen we elkaar op die of die dag. En hij hoorde de Engelsen praten over het voedsel, het water en het brandhout van de Kaap. ‘My dear fellow, a simple takeover. No trouble at all.’ Je stompt de stinkerds opzij, pakt grond, water, bomen en gras. ‘The natives are harmless. Like children, really.’

De kleur van de zee was weer groen. Autshumao, Chief Harry, bracht de laatste dagen van de maandenlange zeereis door de hete tropen door op zijn rug, zijn lichaam stevig tegen de verschansing zodat de matrozen niet op hem trapten, en zijn gezicht afgekeerd van het openstaande dekluik. Wanneer hij zijn ogen opendeed, zag hij rode verf op Engels eikenhout; wanneer hij ze dichtdeed, was daar zijn zusterskind, en achter haar een lichtgele mat van biezen in de ronding van een harubishuis. In zijn lange droom, dagen- en nachtenlang, kon hij dat droge riet ruiken, en koude as tussen de stenen, en koemest.

’s Nachts bleef hij, zoals de meeste matrozen in de tropen, aan dek tot tegen het einde van de reis de avondlucht koel begon te worden en er bij het aanbreken van de dag dauw op het dek en het want glinsterde. ’s Nachts hing een dicht weefsel van gouden sterren boven hen. De magere, zwarte vingers van de masten zochten tastend tussen hen door, verschoven van plek naar plek, plukten gouden sterren uit de donkerblauwe nacht, zetten ze elders neer, schoven, verschoven, en op een nacht was de nieuwe hemel klaar. Hij vergaapte zich aan de schuimende melkweg. Voor het eerst wist hij heel zeker waar hij was, in welk seizoen van het jaar – dat kwam door de maan en hoe ver hij al gevorderd was op zijn reis door het hemelgewelf – , en wat er nu op het veld rijp was om te eten, en hoe groen de weidegronden waren, en waar alle kampen van de Koina en hun kudden vee zich op dat moment bevonden.

De matrozen van de wacht zagen hoe Chief Harry onder zijn deken uit kwam en opstond, in het want klom tot hij een staanplaats vond in de grote mast. Onder hem doopte het schip herhaaldelijk zijn bek in het glinsterende water en hief hem er met een zwaai weer uit als een zuipende stier, maar Chief Harry klom hoger in het want, tot hij op de grote ra kon staan. Met zijn armen om de mast en zijn gezicht in de nachtwind onderzocht hij het donker voor hem. Hij kon niets zien dan een van sterren wemelende hemel en het haastige oplichten van fosfor voor de boegpaal, niets horen dan het kreunen van hout en het kraken van nieuwe touwen die over de blokken waren gespannen, en het suizen en borrelen van zeewater langs de lengte van het schip; niets ruiken dan een koele zeewind vol geuren van de teer en lijnolie die over het dek waren gestreken. Met een zucht herkende hij het zuiderkruis, amper half boven de horizon uit komend, in het schitterende sterrenmeer, en hij wist zeker dat de Kaapse duinen fris en geurig van kruidenstruikjes voor hem lagen in de flikkerende nacht. Heitse!

Toen hij thuiskwam, was er niets om te slachten. Een paar van zijn jonge vrouwen waren uit vrije wil weggegaan naar de Goringhaiqua. De twee oude mannen waren dood, of waren ergens voor dood blijven liggen, maar er waren andere oude mensen bij gekomen, mannen en vrouwen mager geworden nadat hun naasten gestorven waren. Hij vertelde hun dat zijn nieuwe naam Chief Harry was, maar ze geloofden hem niet. Al zijn verhalen, over mensen die op olifanten reden, en ook zijn Engels klonken alsof hij had gezegd: luister, in mijn slaap is er een oorwurm in mijn hoofd gekropen, en ik zie en zeg vreemde dingen voor ik sterf. Daarom stelden ze hem geen vragen. Dat was niet nodig.

Het kind van zijn zuster was bang voor hem, en de dove vrouw die haar verzorgde, hield haar van hem weg. Dat ergerde hem en hij gaf het kind zoetigheid, maar het werd ziek en de vrouw schold hem er luidkeels om uit. Ook begon hij te praten over het verplaatsen van het kamp, trok stokken uit de grond en rolde matten op tot de anderen het ook deden, en ze schoven een paar honderd stappen op naar de ene hand of naar de andere hand en daar stak hij zijn stokken weer in de grond. De oude mannen en de vrouwen verhuisden geduldig de korte afstanden met hem mee. Hij wist dat ze zouden opstaan en met hem meegaan wanneer hij het hun vroeg.

De schrale kost werd bij laagwater uit de ijskoude poelen gehaald. Soms lag er een zeerob op het land, al dagen dood, bedekt met zandluis en tot op het bot aangevreten door krabben en meeuwen. Maar in zijn kamp praatte Chief Harry over koeien en hij zag hoe op hun gezichten het verlangen naar boter en dikke melk verscheen, naar vlees en de donkere rook voor Heisi-Eib’. Hij praatte over schapen tot hun ogen blonken van verwachting, en over runderen: de huiden voor schoenen en mutsen, de velzakken, de kwast van de staart om de vliegen te verjagen. Bloed, potten vol bloed, voegde hij eraan toe. Zijn groepje armen zat te knikken en daaraan zag Chief Harry dat hij hun hart had gewonnen. Herinneringen aan goede tijden draaiden altijd om vee: jonge frisse koeien met grote uiers, een zwarte stier met smalle heupen en een zware borstpartij, of dertig, veertig rode vechtossen met wijduitstaande horens als de open knijppoten van schorpioenen. Autshumao’s droom bracht de oude mensen hun zonen en dochters weer voor de geest, huizen bij van water glinsterende moerassen waar ze vroeger hadden gewoond, potten vol dikke melk. Alleen de dove vrouw kon hem niet horen, en hij en zij keken samen de andere kant uit naar de eindeloze beweging van de zee. Ze praatten over koeien, maar de koeien kwamen niet; sommige van zijn mensen stierven in die verwachting. Ouderdom en koude namen hun intrek bij de groep. Kinderen werden er niet geboren. Alleen zijn zusterskind was er.

In de nazomer en de nawinter, elke keer als de seizoenen wisselden en de wind uit een andere richting waaide, kwamen er schepen. Dan brachten ze bundels brandhout of een velzak met honing naar de baai bij de zoetwaterbron, en kregen ze in ruil scheepsbeschuit en tabak. Chief Harry gebruikte zijn kennis van het Engels, en werd naar het schip geroeid. Meestal was er een brief. ‘Zorg dat die veilig terechtkomt bij de schipper van de eerste Engelsman die hier binnenloopt. Ik heb erin geschreven dat hij je moet betalen.’ Maar de zuinigere Hollanders legden hun brieven onder stenen en schreven een boodschap op de steen, waarna Chief Harry de brieven eronderuit haalde en persoonlijk aan de Hollander overhandigde. Hij moest ook leven.

Meer nieuwe schepen liepen de baai binnen, nieuwe vlaggen en nieuwe talen. De witte mensen liepen kordaat tussen de struiken, en roken, plukten en proefden. Ze vroegen Chief Harry niets over het hout of de berg. Zes of zeven man gingen met geweren en een verrekijker de berg op om het land te bekijken. De bijlslagen klonken tegen de bergwand waar ze hout kapten voor masten, drie, vier bomen tegelijk. Ze liepen hem ook voorbij om met de Goringhaiqua bij de kreken te praten over slachtvee, en ze gaven zijn vijanden brandewijn en tabak. Hij wist dat hun matrozen bij de vrouwen wilden slapen, maar in zijn groepje waren alleen oude vrouwen en het kind van zijn zuster. Toch was hij verbaasd toen hij nieuwe kralen of kleren bij zijn mensen zag waar hij niets vanaf wist.

Er gebeurde iets vreemds: een paar van de mensen van Gogosoa vergaten het vee en kwamen bij Chief Harry wonen. Ze moesten armoedig leven, maar dat aanvaardden ze, zolang ze er maar bij konden zijn als de roeiboten naar de wal kwamen. En voor hem betekende het een nieuwe zorg, deze aasvogels die afkwamen op het beetje drank en tabak. Hij wilde het zelf hebben. Zijn mensen moesten al een halve dag lopen om brandhout te vinden, en morgen, overmorgen kwam de hele horde van Gogosoa misschien wel op de duinen hier af, sloegen hen weer dood, joegen hen ook hier weg, om dat beetje tabak en brandewijn. Chief Harry had horen zeggen dat de vrouwen van Gogosoa hun lichaam gaven voor drank. Wat moest er van hem worden? Hij kreeg hier met iets nieuws te maken. Drank was voor hen de nieuwe andersmaak.

Hij probeerde niet te regeren over de groeiende, ordeloze groep die bij zijn Goringhaicona in de duinen hun stokken kwamen planten om huizen op te zetten. Hij wilde hen hier niet hebben. Sinds de zeelui hier aanmeerden en hun veld kaler werd, bleef hem alleen nog zijn Engels om te ruilen. Als de Engelsen hun stenen huizen bij de zoetwaterbron zouden bouwen, zou hij de eerste zijn om hier de stokken uit de grond te trekken om bij hen te gaan wonen. Hij voelde zijn droom van veel vee vervagen; zelfs zijn begeerte ernaar werd minder.

Hij had zijn zusterskind nog, maar haar kon hij niet helpen. Als de tijd was aangebroken voor haar tweede andersmaak, zou hij haar naar de familie van haar vader brengen, het Elandspad over naar de andere kant van de berg, zodat er voor haar werd geslacht zoals het hoorde. Na hem waren zij haar naaste familieleden. Of als die haar niet wilden kennen, dan naar haar zuster, de vrouw van Oedasoa. En misschien, als ze hier bij de Engelsen wilde blijven, was ze al groot genoeg om een zuigeling op haar rug te dragen en kon ze in hun huizen op de kinderen passen, zodat ze niet zoals de anderen in de duinen kraaltjes moest zien te krijgen.

Hij wist dat de Koina op hem, man zonder vee of zonen, neerkeken. De dove vrouw zag hem als een gecastreerde zwerfhond. Zij, die alles had verloren, had vier keer de andersmaak meegemaakt: bij haar geboorte, toen ze vrouw werd, bij haar huwelijk, bij haar eerste kind, en elke keer was er geslacht. Hij kende anderen zoals hij, met een lege maag en een hopeloos leeg hart; oude mensen voor wie bij de andersmaak nooit is geslacht, die bij elkaar moeten wonen om geen prooi voor de wilde honden te worden.

Hij had bij de Engelsen gezien dat je het leven kunt vergelijken met de steile wanten van een schip. De ene tree leidt naar een volgende: je klimt een eind in het voorwant, dan kom je bij de voorra, waar je uitrust; dan klim je hoger in het voorwant en kom je op de voormarsra; en je klimt verder en komt hoog in de nok van de mast op de voorste bramra. Daar kun je alleen nog omhoogkijken naar de hemel, of je kijkt omlaag naar de kleine mensjes gevangen op een schip in de weidse zee. Hij, met zijn grijze haren, had zelf alleen nog maar de eerste twee trappen van het leven beklommen. Er waren anderen zoals hij die al een paar van de grote veranderingen van het menszijn hadden doorgemaakt zonder dat er voor hen werd geslacht. En misschien wordt dat, nu jonge mensen van hun hoofdman weglopen en niet meer aan vee denken, de nieuwe manier van doen, leven zonder het andersmaakritueel.

Toen gebeurde er iets wonderlijks, alsof een nieuwe zon boven het land opkwam. Hij wist hoe de zon kon verdrogen, verschroeien, verbranden, verteren, maar wat op die late herfstdag in hem opwelde, was een heldere vreugde, als een licht in de nacht. Ze stonden kniediep in laag water, tussen de glimmend natte rotsstenen met wier en kleinere zwarte mosselen, en ze rilden van de kou. Achter hen joeg een sterke zuidenwind de eindeloze grijze wolk over de berg, en zijn koude schaduw lag over de baai, de duinen en het struikjesveld. Toen zagen ze twee schepen uit de Oost de baai binnen lopen. Ze kwamen aan de windzijde van het eiland binnen, en waren zwaarbeladen. Ivoor, peper en kaneel, blauw geschilderd aardewerk en zoete anijsarak lagen goed verpakt en opgeborgen in het ruim, wist Chief Harry. De wind dreef de schepen ver, ver de baai in, en snel, zodat ze pas bij de tegenoverliggende wal hun zeilen konden inhalen. Daar draaiden ze, om bij de ankergrond te komen, maar het ene werd teruggedreven door de wind, alsof een man zijn hand in het gezicht van een kind legde en het wegduwde. Het schip probeerde met zijn boeg naar de ene kant los te komen, probeerde het dan weer naar de andere kant, maar de wind had het in zijn greep, gaf het niet vrij en duwde het op een boogschot afstand binnen de branding achteruit op een zandbank. Je kon de rook van de kanonschoten aan de zijkanten van het schip zien uitstomen terwijl ze zich uit het zand probeerden los te rukken. Het andere schip hoorde het, draaide bij en voer angstig heen en weer als een parelhoen bij zijn gekwetste maat. Chief Harry stond er tot aan zijn dijen in het koude water naar te staren en dacht: de wind zal het geluid van de schoten ver naar het noorden over het struikjesveld dragen, tot waar de Goringhaiqua nu voor de regentijd langzaam naar de winterweiden opschuiven, en als ze zouden omkeren door dat geluid, zouden ze op sprinkhanen lijken die op dit stukje strand afkomen om op te rapen wat door de zee wordt aangespoeld.

Ze kookten de zwarte mosselen en aten de witte rauw op, en lieten een paar vrouwen en kinderen met lege handen achter bij de huizen zodat de rovers van Gogosoa daar niets vonden, en vroeg in de avond begonnen ze haastig, vol verwachting, het strand op te lopen. Het schip daar voor hen zat duidelijk vast, op zijn zij gekanteld tegen het land. Golven braken op zijn romp zodat het witte water er als regenvlagen overheen sloeg. Het andere schip lag ver buiten de branding, voor drie ankers. Rond allebei de schepen lagen boten in het water, en roeiers trokken aan de spanen. Toen de Goringhaicona hun nachtvuur aanlegden, zagen ze voor hen op het strand ook de oranje zon van een groot vuur, teken van vreemde invallers die hun eerste maaltijd in het nieuwe land klaarmaakten.

De volgende ochtend ontdekten ze dat het een Hollands schip was. Ze wilden er dichter bij komen, maar er verschenen gewapende matrozen tussen hen en het wrak. Het strand was bezaaid met aangespoelde waren. Chief Harry riep hen in het Engels toe dat hij hun zou wijzen waar ze water konden scheppen. Een Hollander antwoordde: water, ja, maar ook vlees en hout. Chief Harry besloot zelf langs de kust te trekken om te proberen vlees te halen bij de Cochoqua, zijn aartsvijanden, maar hij wilde eerst weten wat de Hollander hem daarvoor wilde bieden. Die bleek vrijgevig: ze zouden hem arak, rijst en koper geven. Als Herrie – niet Chief Harry bij de Hollander – elke dag zorgde voor brandhout, en om de zeven dagen voor een schaap, dan konden ze eten en drinken. De vracht van het schip moest geborgen worden, zei hij. Ze gingen hier een onderkomen bouwen en hun lading bewaken tot er hulp kwam. Herrie moest zijn vrouwen hiervandaan houden; hij zou zijn mensen werkelijk hard straffen als ze het met de vrouwen van Herrie aanlegden.

Chief Harry vroeg de man in het Engels: ‘Zijn de vrouwen in jouw land dan allemaal hoer?’ Dat deed hij om wat de man had gezegd over de vrouwen, want hij wist niet zeker waarop het in de toekomst zou uitlopen. Hij speelde met de gedachte de man een schaap te geven met gif erin, of mosselen die in rood getijde waren geplukt; ook overwoog hij zijn mensen hier weg te halen, en de Grigriqua of Obiqua, die geen onderscheid maakten tussen jagen en moorden, ertoe aan te sporen deze matrozen ’s nachts aan te vallen en dood te slaan. Chief Harry liet zijn gedachten de vrije loop terwijl de Hollander naar zijn matrozen schreeuwde om ze tot spoed aan te zetten met de berging, want er was springtij op komst en er zat een fortuin aan peper in het schip. Toen antwoordde hij beleefd in het Engels: het was goed zo, als de Hollander op zijn matrozen lette, zouden de vrouwen geen moeilijkheden geven. Beter nog, ze konden helpen met het wegdragen van de goederen die aanspoelden terwijl de Hollanders hun huizen opzetten. Hij wees achter zich, naar de honderden stuks nat bruin wrakgoed tot bij de hoogwaterlijn aan de voet van de duinen, en naar de aanrollende golven, waardoor er nog meer werd opgestuwd.

En zo gebeurde het. Toen Chief Harry en zijn paar mannen teruggingen naar de duintjes om hun huizen af te breken en hun vrouwen te halen, en te verhuizen naar waar het schip de Nieuwe Haerlem als een dode walvis zat vast gewoeld in het zand, vonden ze daar nieuwe kralen in bonte snoeren om hals en armen gebonden. En een lege wijnfles tussen het kookgerei. Ja, het kwam van de Hollanders, ze waren hier en wilden water en hout hebben, en daarvoor hadden ze de kralen gegeven. De wijn was omdat ze de Hollanders de zoetwaterplek hadden gewezen.

In het kamp van de Hollander heerste de regel: eerst werken, dan eten. Omdat het voor de Goringhaicona allemaal nieuw was, stonden ze graag voor de pepertent te kijken naar ieder volgend ding dat uit de kisten werd gehaald, of ze hingen aan de flap van de kooktent, als een kind aan zijn moeders rok. De bijl van de kok, zijn messen, het rauwe en gare voedsel, het verdween maar al te gauw. Daarom werd de regel ingesteld van eerst werken, dan eten. Die en die mensen moesten brandhout zoeken, die en die moesten groen voedsel zien te krijgen voor in de pan en gras plukken om op te slapen, die en die moesten de aangespoelde waren aandragen van het strand en naar de pepertent tussen de duinen brengen. Chief Harry had hun een zoetwaterwel gewezen, en de Hollander had er laten graven en er goed water gevonden, en hij had hun de Rietvlei gewezen en met zijn allen trokken ze een sleepnet door het meertje en vingen een hele hoop vis. De Goringhaicona aten er goed, en wonnen aan gewicht; ze droegen allemaal een of twee stuks Hollandse kleren, en tabak was niet schaars meer. Die tijd was de beste die zijn mensen ooit hadden meegemaakt, en ze waren bang voor de dag dat de Hollander zou wegzeilen. Als andere Koina met schapen bij het kamp kwamen, trokken de Goringhaicona zich tussen de Hollanders terug. Daardoor wisten die dat er vreemde Koina aan kwamen.

Ze leerden een paar woorden van elkaars taal. De Hollanders konden de klikklanken niet van elkaar onderscheiden of nadoen, maar ze konden een paar namen onthouden, en de meeste Goringhaicona leerden Hollandse woorden. Maar kleine Krotoa was er het beste in. Ze was zes jaar en leerde zoals de meeste kinderen gemakkelijk een vreemde taal. Ze was elke dag bij de kok te vinden. Ze hielp pannen schuren met handenvol nat zand, en als ze alleen waren, kon je haar honderduit horen babbelen, maar als de baas van de Hollanders haar durfde te vragen een boodschap voor haar oom te vertalen, werd ze verlegen. De kok zette haar met een lepel in de hand bij een grote pan, waarin ze moest roeren, voerde haar zijn lekkerste hapjes en verwende haar met zoetigheid die voor de officieren was bestemd. Misschien was hij degene die haar de naam Evaatje had gegeven, omdat ze meestal naakt liep. Zeker is dat hij de eerste was van al die witte mensen in haar leven met wie ze vriendschap sloot. Aan haar genegenheid hoefde hij nooit te twijfelen, de ogen van het kind straalden van geluk. Helaas was de kok de man die veldvruchten met zoete gember voor haar kookte, die haar suikerbrood met een siroop van anijsarak liet proeven. Uit goedheid, daaraan bestond geen twijfel, maar ze hield er een eindeloos verlangen aan over naar de warme keukens van witte mensen en de zoete gerechten die ze klaarmaakten. En het is bijna niet te geloven dat het haar alleen ging om een lepel suiker, een slokje bier, het brood en de kaas die ze kon verwachten.

Na elf maanden kwamen schepen uit de Oost om de Hollanders en hun geborgen specerijen te halen. De Hollander zei tegen Chief Harry: ‘Tja, Herrie, de tijd van vertrek is aangebroken. Ik zal tegen mijn oversten zeggen dat jullie geholpen hebben op de goederen van de Compagnie te passen, en ook dat dit een goede aanlegplaats is voor schepen. Ik wil dat ze hier een plek inrichten waar we hout en water voor onze schepen kunnen halen. Dan zullen hier altijd Hollanders zijn.’

‘Komen de Engelsen niet terug?’

‘Dat zal wel, maar ik wil dat wij als eersten hier een eigen stek hebben. We hijsen de vlag en dan wordt het hier van ons. En als de Engelsen iets nodig hebben, moeten ze het van ons kopen.’

Chief Harry keek zwijgend om zich heen. Altijd Hollanders hier? Dan zouden ze zelf voor hout en water voor hun schepen zorgen. Hun hele leefwereld zou anders worden. Wat werd er dan van hem en het kind?

Hierna werd hun wereld ook anders. De vlag werd geplant en van de ene volle maan op de andere kregen de schepen hun hout en water. Schuiten met etenswaren, wrakgoed en watervaten gingen heen en weer over de zee. De matrozen bleven aan land met bijlen, zagen en watervaten. Sommigen kregen toestemming om zich aan de onderkant van de zoetwaterbron te wassen, waar ze de luizen van hun lichaam wegveegden en uit hun baard kamden, en Chief Harry leerde hun om hun kleren op een mierenhoop te leggen, zodat de mieren de luizen konden vangen. Op het vlakke deel achter de bron waren officieren bezig met opmeten. Ze plantten een stok met een witte lap in de grond en zetten stappen in een richting, stapelden daar stenen op, begonnen weer bij de stok en liepen hun afgemeten passen in de andere richting. Een man met een schrijfboek en potlood volgde hen. Uiteindelijk lag er een stel steenhopen tussen de soutslaai en de platgetrapte molshopen. Chief Harry kon er geen patroon of vorm in ontdekken. Hij begreep niet wat de officieren zeiden. Hij wist dat hij iets moest doen met zijn Engels. Als de Hollanders hier een huis kwamen bouwen, was hij nog minder waard dan zijn zusterskind.

De Goringhaiqua kwamen als een zwerm sprinkhanen met de wind mee aanzetten, met veel lawaai en een klein aantal koeien in ruil voor tabak. Ze liepen al met de beenderpijpen in de mond en bliezen erdoor als lynxen. Toen ze de Goringhaicona tussen de Hollanders zagen, zochten ze ruzie en gooiden ze stenen, en de vrouwen vluchtten achter de soldaten aan en tartten de Goringhaiqua met gebaren. Chief Harry nam het kind bij de hand en liep van hen weg, naar het strand, naar de open ruimte. Zijn mensen trokken zich in zijn spoor terug. De Hollanders konden niet verklaren waarom er onmin was tussen de twee groepjes Hottentotten, maar het was niet van belang voor het werk voor de schepen.

Toen Krotoa tien of elf jaar was, gebeurde dat waardoor alles veranderde. Een paar volle schepen van de Hollanders kwamen aan en ze gooiden bij de zoetwaterbron in de zandbaai planken, rondhout en pakken zeil neer op het gras, en ze brachten vaatjes, kisten en mandjes met boompjes, varkens, honden en pluimvee in hokken aan wal. Dit werd de werkplek. Chief Harry liep tussen de vreemde mensen en hun stapels bagage door. Hij wilde graag kennismaken met de hoofdman van de Hollanders, maar zijn hond probeerde te paren met een teef van de witte mensen, en toen een soldaat zijn geweer op zijn roodbruine hond richtte, sloeg Chief Harry van schrik met zijn kierie op de hand van de man. Alleen zijn leeftijd behoedde hem voor een paar rake klappen, want de vloeken en de luide dreigementen van de soldaat en zijn greep op de karos van de oude man bewezen dat hij hem echt pijn had gedaan.

Een kleine gebruinde man in een blauwe jas raakte met zijn rotting de arm van de soldaat aan, en zei tegen Chief Harry: ‘Ga hier weg.’ Maar hij liep achter hem aan tot op het strand. Ze namen elkaar van hoofd tot voeten op en stelden zich voor:

‘Chief Harry.’ Hij sprak alleen Engels.

‘Ik ben Chief Van Riebeeck. Ik heb over jou gehoord. Jullie zijn Strandlopers.’

‘Goringhaicona. Watermen, in het Engels.’

‘Eerst werken, dan eten. Zo was de wet van de Haerlem. Niet?’

‘Ja.’

‘Kun je me laten zien waar de mensen van de Haerlem de bakens hebben uitgezet, de stapels stenen?’

Ze waren allemaal overgroeid met hondebosjes en stinkkruid, behalve die ene waarop de Koina van tijd tot tijd nieuwe stenen hadden gelegd en die nu drie of vier keer zo hoog was als toen. Van Riebeeck liep om de grote steenhoop heen. Wat zou die te betekenen hebben? Hij mat met zijn ogen afstanden af in vier richtingen, liep erheen en schopte de kleine bakens onder de struiken uit. Toen riep hij naar een man met een spade en liet pennen in de grond slaan en er lijnen tussen spannen, en hij liet de bagage vanaf de duinen naar de grote steenhoop brengen. Daarna nam hij Chief Harry apart, alsof ze over zaken van landsbelanggingen beraadslagen.

‘Kun jij zorgen voor schapen en runderen?’

‘Schapen, ja. Runderen, nee. De Koina houden ze zelf.’

‘Ik heb ossen nodig om onze wagens te trekken. Wat betekent die grote stapel?’

Toen hij geen antwoord kreeg, vroeg Van Riebeeck met zijn blik op het groepje Koina-vrouwen: ‘Kan dat meisje daar voor kinderen zorgen?’

‘Ja.’

‘Haar loon: tabak, arak en brood?’

‘Ja.’

‘Je moet je hond laten snijden, hoor. Of laat hem bij je huis achter. Kun je voor rundvee voor ons zorgen?’

‘Dit hier is het huis van mijn hond,’ zei Chief Harry. En in gedachten kon hij de Hollander horen antwoorden: dat zullen we nog wel zien.

‘Jouw mensen daar, willen die werken? Tabak en brandewijn?’

Die dag, de eerste dag van de nieuwe wereld, hielpen ze de berg bagage dragen die door de schuiten naar het strand werd gebracht. ’s Middags zaten de Hollanders te eten van het voedsel dat in manden van de schepen af was gekomen. De Koina werden niet uitgenodigd. Was het zuinigheid? Chief Harry vroeg zich af of hij ooit iets aan deze mensen zou verdienen. Maar na de maaltijd deelde de Hollander vrijgevig wijn uit. Op hun lege maag ging die recht naar het hoofd van de Goringhaicona, zodat ze schuifelend begonnen te dansen. Toen blies de Hollander op een fluitje. Zijn mensen gingen weer aan het werk: fundamenten leggen, bagage aanslepen, houten geraamten voor tenten in elkaar timmeren en met zeilen afsluiten. De Goringhaicona zagen dat het laagwater was en ze moesten hun avondeten nog bij elkaar zoeken. Chief Harry ging hun loon vragen bij Van Riebeeck. Het was net voldoende om de eerste lust in tabak te stillen en de volgende op te wekken.

De Goringhaiqua in de duinen aan de overkant van de baai moesten de schepen en de rook van al die vuren bij de zee hebben gezien, want op een ochtend bij het aanbreken van de dag stonden ze daar met vee. Je kon ze van ver horen aankomen. Vanaf het duin zag Chief Harry stof boven de struiken. De beesten in aantocht waren al voorbij de grote kreken. En toen zag hij in de verte het deinen van ruggen en horens. Er waren er minder dan dertig, met acht of tien jonge mannen die ernaast liepen te fluiten en met stokken en kieries zwaaiden. Chief Harry hoorde het toen hij zijn oor naar de dageraad wendde. Dit was het vlees waarnaar Van Riebeeck op zoek was, maar zonder schapen. Het was dom van die Gogosoa om zijn runderen te laten zien want het rund betekende alles. Waarom liet de moordenaar vee gaan, of was hij zo rijk geworden dat beesten voor hem zoveel betekenden als brandhout? Koeien! Een man was niets zonder koeien. Hij moest rundvee zien te krijgen, want de wereld was snel aan het veranderen en hij stond nog steeds met lege handen. Als de dag kwam waarop hij stierf, zou er geslacht moeten worden voor zijn laatste andersmaak, en er moest een runderhuid zijn om hem in te wikkelen en te begraven. Maar als ze hem vandaag hier doodsloegen, was hij net zo naakt als zijn hond.

Hij bleef rechtop staan en liet de jongens voorbijtrekken met het vee; het waren allemaal jonge osjes. De ongeduldige jongens, met nog koude beenderpijpen in de mond in afwachting van de tabak, dreven de dieren te snel op. De darminhoud van de ossen liep grasgroen over hun schenen. Ja, zo werkten de drank en de tabak van de witman. Geen enkele Koina die voor de droogte met zijn kudde wegtrok, of hen ’s nachts in het open veld tegen leeuwen en wilde honden beschermde, zou zo met dieren omgaan. Maar het waren die vervloekte tabak en de glimmende kralen van de witman die maakten dat de jonge mensen respectloos omgingen met het rundvee.

Autshumao ging vlakbij zijn vijanden staan zodat ze hem zagen. Hij wilde iets schreeuwen, een terechtwijzing, een waarschuwing, maar hij deed het niet. En de jongens bliezen sissend door de lege pijpen en lieten hun stokken en kieries kletteren zoals mensen op oorlogspad, en ze joegen de dieren, die hijgden en met hun hoorns tegen elkaar klapten langs hem heen, maar ze keken hem geen tweede keer aan. Waarschuwen hielp niet meer.

Hij bleef weg van hun werkplek; hij wilde er niet bij zijn als die kinderen op de terugweg dronken langskwamen. Hij dacht dat de jongens –ze waren nauwelijks man te noemen – de hele dag voor de Hollander zouden werken, brandhout breken, een kraal van takken opzetten, vracht dragen of ander werk doen voor de drank. Maar ze ruilden alleen maar, van hand tot hand, zonder onderhandeling, en keerden om met hun schat in hun rugzakken en liepen weg zonder om te kijken naar het kostbare vee. De rook van hun tabak steeg al op in de lucht. Nog diezelfde ochtend werd de eerste os in het kamp van de Hollander neergelegd en vreugdeloos geslacht. Hij liep de berghelling op en zag hoe de Hollanders het andere werk lieten liggen om eerst met zijn allen een kraal van takken op te zetten. Ze waren nu veebezitters. In Autshumao’s wereld waren ze mensen met aanzien. Ze konden riemen snijden, slachten, rook maken voor Heitsi-Eib’, ruilen, eten, andersmaak, huiden prepareren, medicijnen maken, ze konden meepraten over het gras en het water, en anderen landinwaarts laten wegtrekken als de weidegronden hier te klein of te slecht waren geworden.

De Hollanders bouwden eerst met zeil en hout, en terwijl ze daaronder woonden, groeven ze sleuven voor de fundamenten van een groot fort, dat langzaam uit zand en klei oprees op de plek van de steenhoop van de Koina. Er werd een brede en diepe greppel omheen gegraven. Die eerste winter van de nieuwe wereld regende het elke dag, de greppel liep vol water en brak door naar de zee en de jonge rapen en bloemkolen uit de groentebedden dreven met dezelfde stroom weg.

Van Riebeeck spaarde niemand, hij liet hen spitten, dijkjes opgooien om het water tegen te houden, greppels graven om overtollig water weg te leiden, sloten om wilde bokken te weren, tot zijn tuingrond sterker was dan de winter zelf. In die tijd zaten Chief Harry en zijn mensen in miserabele omstandigheden om vuurtjes van jong hout in hun biezen hutten bij de Duintjes. Van Riebeeck wilde hun geen eten geven. ‘Eerst werken, dan eten. Dat is de wet van de Haerlem.’ Zijn eigen mensen waren ziek en hij wilde de Koina in de tuin laten werken, maar dat konden ze niet. Hij probeerde het met tabak, maar nee, ze konden niet met een schop omgaan.

Het werd een zware winter voor de Goringhaicona. Brandhout was nu schaars. De zee was te ruw om de klippen op te gaan, en het was nog te vroeg voor knolletjes. Een paar oudere mensen gingen dood van koude en honger, en werden begraven tussen de Duintjes, zonder dat er werd geslacht, of zonder dat de achterblijvers het durfden te wagen om, zoals het hoorde, weg te trekken van deze plek.

Hun vuur in de hut gaf geen warmte, er was alleen rook, nauwelijks meer dan een vlammetje onder de stenen tussen het jonge hout. Chief Harry ademde de bittere rook in en meende dat het hem verwarmde, maar zijn verstand vluchtte van hem weg, en hij moest zich soms met een ruk van nek en schouders wakker schudden, zodat hij niet omviel in de koude slaap. De dove vrouw leefde tussen twee anderen diep weggedoken in haar karos. Achter de rooksluiers was niets van haar te zien dan een bundel vachten. Dichtbij de dood wiegde ze naar voor, naar achter; als ze in slaap viel, zou ze de eeuwigheid in storten.

Chief Harry raakte haar aan met zijn vliegenmepper, en toen zij niet opkeek, trok hij aan haar karos. Het gezicht van een oude schildpad verscheen tussen haar onderarmen, en hij beduidde met zijn handen: ‘Het kind, Krotoa.’

De spleetjes van haar ogen waren op zijn mond gericht. ‘Wat bedoel je met het kind?’

‘Ze kan werk krijgen bij de Hollander.’

Haar gezicht verdween diep in de plooi van haar karos. ‘Het is je dorst, Autshumao,’ klonk het dof uit de donkere spleet.

Nooit was een winter zo koud, zo zonder vlees, zonder een stuk vis. Hij stak zijn arm uit en tilde de mat op om naar buiten te kijken: door de grijze regen kon hij de zwarte massa van het Fort zien hurken achter de duinen. Daarbinnen waren vuren, en in hun stal stonden koeien en schapen. Wie zou de Hollander tot vijand hebben? Als hier weer Engelsen kwamen, zou hij hun laten zien waar de veestapel van de Hollander graasde. Het moest mogelijk zijn de beesten van deze mensen af te pakken als je je kans afwachtte. De wet van de Haerlem, zei de Hollander: eerst werken, dan eten. De omgeving zat verborgen achter een sluier van regen; daarna zou het een groen jaar worden, waarin de runderen tot hun knieën in de klaver stonden te grazen. Hij keek om zich heen. Hij was verkild tot op het bot.

Het kind, bedwelmd door de rook, lag met halfopen ogen op een bed van bladeren tegen de muur. Chief Harry dacht: het beste waar je op kunt hopen, is sterven in je slaap. Trek de deur achter je dicht, steek een vuur aan van jong hout, wacht, wacht, wacht, en ga zonder pijn. Rook is het heil van arme mensen. Hij raakte haar aan met zijn natgeregende hand. Haar adem kwam zwak uit haar mond. Langzaam haalde hij haar terug, maar ze was onwillig. Hij trok haar slappe lijfje aan een arm omhoog, zodat ze rechtop zat. Chief Harry sprak het kind hardop aan. Drie oude vrouwen zaten om het vuur gehurkt wiegend te dromen, een ervan schrok op en liet een oog blinken in de zwarte gleuf van haar karos.

‘Wat wil je met het kind?’ steunde ze geschrokken.

‘We moeten eten.’

‘Jij kunt bij ze gaan werken.’

‘Hun koeien staan in een stal. Er staan soldaten bij. Moet ik voor kinderen gaan zorgen in het Fort?’ Hij hielp Krotoa overeind, en hing haar karos met de vachtkant naar binnen om haar heen.

‘Kom, Krotoa. We gaan naar de Hollander. Ze hebben een lekker warm vuur in hun huis, en je krijgt elke dag zoetigheid te eten. Je bent dat wittebrood met vijgenstroop toch niet vergeten, en de zoete thee? De grote kapitein zal je er wat van geven in een blauwe schotel.’

De kring van oude aasvogels om het vuur was wakker geworden, en kermde in een ijl koor: ‘Wat doe je het kind aan?’

‘Moet ze hier doodgaan? Bij de Hollander krijgt ze te eten.’

‘In welk ongeluk stort je haar? En wie moet hier op het vuur passen?’

‘Pas zelf op het vuur.’

Het kind begon verschrikt te huilen, hij duwde haar door de deuropening naar buiten en omsloot haar hand met zijn vuist. ‘Hou op met huilen. Je kunt niet met een snottebellengezicht bij de Hollander aankomen.’

Hij voerde haar de duinen over, door geulen vol water, en over de vlakte waar het natgeregende gras langs hun blote benen streek. Druppels kleefden aan de vettige buitenkant van hun karos en gleden langs hun benen af naar de grond. Bij een waterput met snoeren verse paddeneieren langs de kant schepte Chief Harry een hand vol regenwater en waste Krotoa’s gezicht. De koude benam haar de adem, en hij sleepte haar verder in de richting van de zwarte vlek in de regenvlagen.

‘Krotoa, je moet niet huilen. Van nu af aan gaat het beter. Voor het hoogzomer is hebben we koeien. Dan is er melk en boter.’

‘Ik wil niet weg.’

‘Het is beter zo. In het huis van de Hollander is volop voedsel. Brood. Rijst. Heb je de kleren gezien van de vrouwen? De kralen en kammetjes in hun haar?’

Het strand stond blank, de noordenwind had de regen samen met de schuimende golven van het hoge getij dreunend tegen de zandbank opgejaagd tot in de bevende struikjes van het voorste duin. Twee roeiboten lagen omgekeerd op de duinen, veilig, buiten gevaar. De brede greppel rond het Fort stond gelijkmatig vol met kolkend modderwater, en aan de overkant van een houten bruggetje zwiepte een visnet, door de wind tot een bundel gewaaid, over een stellage terwijl het water eruit drupte. De poort bevond zich tussen twee vishutten. Hij trok het kind onder het afdak en sloeg drie keer met zijn kierie tegen de zware deur. Achter de deur schreeuwde iemand: ‘Twee zwarten voor de poort.’ En op de binnenplaats antwoordde een andere stem: ‘Met of zonder vee?’ Dan weer de uitkijkpost: ‘Het zijn ouwe Herrie en het kind, korporaal.’

Chief Harry vroeg aan Krotoa: ‘Wat zeggen ze?’

‘Hij vraagt of we koeien bij ons hebben.’

Het bleef doodstil achter de deur. De Hollander had de gewoonte je te laten wachten; dat maakte je nederig. Maar de Engelsman deed dat ook. Boven hun hoofd hing de vlag als een natte lap tegen de mast geplakt. De regen sijpelde zacht door de aarden wallen van het Fort en stroomde er in slootjes onderuit. Een natte wind veegde over de toppen van de struikjes. Het kind rilde van de kou. Hij beloofde haar: ‘Binnen is het warm.’

Toen keek ze naar hem op. Hun ogen hielden elkaar vast, bij wijze van steun. Onder het punthoedje stond een driehoekig gezichtje, waarin twee grote zwarte ogen, weggezakt in hun kassen boven hoge jukbeenderen. Haar beentjes onder de karos waren dun als stokjes. Ze was uitgeteerd. Als de Hollanders maar wat vlees op haar botten konden krijgen. ‘Je moeders gezicht blonk altijd, ze had glimmende armen en benen, haren glimmend van het vet. Ik heb geen hoef of hoorn om je te geven, zusterskind, maar hierbinnen zul je het warm hebben.’

‘Ik wil niet. Ik ben bang.’

‘Je bent zo slim. Je hoeft niet bang voor ze te zijn. Je bent het schip de Haerlem toch niet vergeten? En je eigen mensen zijn niet ver weg.’ Hij wees door het donker en de regen. ‘Daar bij de Duintjes.’

Toen wachtten ze weer in stilte.

Zware grendels werden weggeschoven, een aan de onderkant vlakbij de grond, een andere boven hun hoofd. Toen de poort openzwaaide, stond Van Riebeeck zelf daar, in zijn zwarte oliejas gewikkeld als een natte vleermuis. Achter hem stonden twee soldaten met een stuk zeil om de schouders en roestige helmen op. Het water liep tappelings van de rieten daken rond de binnenplaats.

‘Kom binnen.’ Hij liep voor hen uit, naar zijn grote stenen huis tegen de achterste muur. De poort werd achter hen door een rukwind met een klap dicht gezwaaid, en daarna gegrendeld. En toen waren ze eindelijk uit de regen. Maar op het moment dat de deur van het woonhuis dichtklapte, weer geholpen door een rukwind, kreeg de schrik Chief Harry te pakken. Gevangen. Heitse! Toen keek hij om zich heen: hij zag plankenvloeren, ramen hoog in de muren, geweren en pieken tegen de wand. Deuren aan zijn linker- en rechterhand, hetwitte teefje op een mat van touw voor een laaiend vuur.

Voor het haardvuur stonden twee bankjes. Van Riebeeck schoof er een aan voor Chief Harry. Krotoa knielde op de mat met haar handen naar de vlammen, en de hond keek op en sloeg zacht met haar staart tegen de mat. Van Riebeeck zei: ‘Ben jij het meisje dat Hollands spreekt? Ik heb over je gehoord.’ Uit een blauw potje op het rek boven de haard haalde hij een brokje bruine bietsuiker; hij stopte het in haar mond, en glimlachte om de vreugde op haar gezicht. Toen vroeg hij in het Engels:

‘Well, Herrie, hoe moet het nu met ons?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Jullie hebben honger. Ben je daarom hiernaartoe gekomen? Jullie hebben allemaal honger. Je hebt het kind naar ons toe gebracht zodat we haar te eten kunnen geven.’

‘Ja.’

‘Wij hebben ook honger, Herrie. Geloof je dat? Vanochtend vroeg heb ik in dit weer een schuit naar het eiland gestuurd om eieren en pinguïns te zoeken. Ze zijn nog niet terug. Mijn mensen hebben gisteren van de berg een dode baviaan meegebracht, al drie, vier dagen dood, om op te eten. Ik heb geen eten voor mijn eigen mensen.’

‘Wat eten jullie dan?’

‘We vangen vis, eten robben, pinguïns.’

‘Nou, daar kun je van meedelen.’

‘Nee. De wet van de Haerlem is: eerst werken, dan eten. Een kind zal gevoed worden, een vrouw geholpen, maar een man moet werken. Gaat het bij jullie niet zo?’

‘We hebben allemaal honger. Gogosoa heeft ons vee gestolen. Is het zo erg dat jullie bavianen moet eten? Wij moeten het doen met sprinkhanen, muizen, kraaien, alle vuiligheid van het veld.’

‘Maar deze winter zullen jullie moeten werken.’

Krotoa herinnerde zich een woordje en zei hardop: ‘Suiker.’ Van Riebeeck luisterde of het een verzoek was, maar toen ze hem niet aankeek, legde hij nog een klontje in haar hand.

‘Hoe heet je?’

Ze liet haar kin op haar borst zakken, en hij vroeg aan Chief Harry:

‘Evaatje?’

‘Krotoa.’

‘Wat kregen jullie te eten van de Nieuw Haerlem?’

‘Brood en rijst. Vlees. Arak, tabak.’

‘Wat voor werk deed het kind daar?’

‘Ze hielp bij het koken en de pannen.’

‘Dat heb ik gehoord.’ Van Riebeeck ging bij de deur staan praten met iemand in de kamer ernaast, en Eva hoorde de woorden en riep uit: ‘Brood en kaas!’ zodat Van Riebeeck omkeek.

‘Je hebt scherpe oren, Evaatje. Wil je niet bij ons komen wonen?’ En tegen Chief Harry: ‘Je zult Hollands moeten leren. Engels hebben we hier niet nodig. De Engelsen komen niet meer, het is afgelopen met ze.’ Het kind nam een derde suikerklontje uit zijn hand. Toen haalde hij zijn pijp van het rek boven de haard, stopte hem zorgvuldig uit een pot op de tafel, terwijl hij Chief Harry de hele tijd in het oog hield. Met zijn rug tegen de warme haardmuur legde hij een kooltje op de tabak, zoog de brand er langzaam in, en liet de rook traag uit zijn mond drijven. ‘Engelse tabak, uit de nieuwe kolonies van Amerika. Heerlijk zoet. Niet zo branderig als de zwarte Turkse grassen die ze ons hier proberen aan te smeren. Smaakt meer naar steenkool.’

‘Ik ken de Engelse tabak. Virginia.’

‘Juist. Zeker langgeleden gerookt? Het is onze gewoonte tabak te ruilen voor vlees. Het maakt mij niet zoveel uit, maar we hebben schapen nodig voor het vlees en ik heb runderen nodig voor mijn wagens. Lastdieren en trekossen. Maar jij zegt dat je geen schapen of runderen hebt?’

De zoete geur van de pijptabak vulde de kamer. Chief Harry wilde er nog niet om bedelen. Hun ruilgewoonte van tabak voor vlees was niet zijn gewoonte, hun schepen hadden die gewoonte hiernaartoe gebracht. Wat erg was: behalve zijn Engels had hij niets om te ruilen. Daarom bleef hij zwijgen.

‘Het gaat ons op het ogenblik slecht, Chief Harry, maar we zullen ons herstellen. Een kudde schapen, spannen werkossen en wagens zul je hier zien. Daar zal ik voor zorgen, met hulp van Boven. Graan, tuinen, tabaksvelden. De baai vol schepen. Veel soldaten, je zult het zien.’

Een kok bracht een plank met brood en kaas, en twee bekers warme kruidige wijn. Krotoa kwam bij de tafel staan.

‘Zet maar neer,’ zei Van Riebeeck tegen de kok. ‘Ik wil eerst praten met Herrie.’ Toen telde hij af op zijn vingers: ‘Ten eerste, een tolk. Als Evaatje wil, mag ze hier wonen. Ze zal bij ons aan tafel eten. Het enige wat ik vraag, is dat ze mijn vrouw helpt met de kinderen, met het wasgoed, en zo. Ten tweede: karweitjes zoals water dragen, pannen schuren, brandhout halen. Dat kunnen de oude vrouwen van jouw erf doen. Ten derde, het belangrijkste: ik moet schapen en runderen hebben, voor scheepsvoorraden, voor voedsel voor ons garnizoen, maar bovenal voor mijn transportwagens. Al moet ik ze zelf gaan halen. Al moet ik ervoor moorden.’

Toen Chief Harry zwijgend knikte, richtte Van Riebeeck de pijpensteel als een pistool op hem.

‘Het is jouw taak vee voor mij te zoeken.’

‘Ik?’

‘Ja, daar moet jij voor zorgen. Als ik genoeg vee krijg, zullen jij en je oude vrouwen en dit kind genoeg te eten hebben. Voedsel en tabak, en brandewijn. Wat zeg je daarop?’

Chief Harry ging die avond met een schildpaddopje vol snuiftabak naar de dove vrouw, en zei dat Krotoa in het Fort was, maar dikwijls zou komen met brood en tabak. Hij hing zijn boog en pijlkoker om, en liep toen door de regen naar de Cochoqua, waar nog bloedverwanten van Krotoa toe behoorden. Hij had slaap van het eten en drinken van die middag, maar zolang het regende, bleven zijn voetsporen onzichtbaar. In het noordwesten was de lucht al donker, en hij wilde tussen zonsondergang en het eerste daglicht het stuk veld oversteken waar de Grigriqua hun vee lieten grazen. Nóg een volk dat tegenspoed voor hem betekende.

De avond daarna kwam hij bij de Cochoqua aan, met twee vette wijfjesschildpadden in zijn rugzak. Oedasoa gaf hem te verstaan dat hij er goed aan had gedaan voorzichtig te zijn. Een paar nachten tevoren hadden de Grigriqua geprobeerd hun huizen plat te branden. De rieten matten waren te nat om vlam te vatten, maar ze waren ervandoor gegaan met twee of drie koeien. En dat was bijna alles wat Oedasoa zei, want deze hoofdman van de helft van de Cochoqua was een zwijgzaam man. Chief Harry bleef er twee dagen en praatte met Oedasoa en met zijn vrouw, maar de vragen en antwoorden kwamen alleen uit de mond van de vrouw. Ze wilde horen hoe haar zustertje, Krotoa, het maakte. Ze vroeg hem het kind naar hen toe te brengen. Het meisje werd groot en hier in Oedasoa’s kamp wachtte haar een bruidsschat. Later begreep ze dat Autshumao het kind niet zou afstaan zolang er eten en drinken was voor de Watermannen in de keuken van de Hollander.

Ja, dat was beter voor haar dan klipvis vangen in de regen. Oedasoa’s vrouw was blij dat het kind nu uit de kou was. Heitse, de witman leefde heel wat gemakkelijker dan de Koina. Maar was de man in wiens huis ze woonde getrouwd? Was er een vrouw die zich om het kind bekommerde? En Oedasoa luisterde zwijgend en rolde riempjes tussen zijn handpalmen. Hij hield zijn ogen neergeslagen als Chief Harry sprak. Als zijnvrouw aan het woord was, keek hij naar haar. Een grote bruidsschat, ja, zei hij, maar dan zal Krotoa hier moeten komen wonen, trouwen met een man uit dit kamp, enhun kinderen moesten Cochoqua zijn. Zo’n honderd runderen, vijfhonderd schapen. Haar vee zou deel blijven van de Cochoqua-kudde. Hij zou later met zijn vrouw over de andersmaak van het kind praten.

‘Maar wat als ze bij de Hollander wil blijven?’ vroeg ze.

‘Wat geef je een dochter die de jouwe niet wil zijn?’

‘Geef schapen voor de Hollander, dan breng ik rijst en tabak,’ zei Chief Harry. ‘Een velzak vol rijst betekent zeven, acht dagen voedsel. Zo hoeven jullie niet op de knolletjes te wachten.’

‘Hoeveel schapen wil de Hollander hebben?’

‘Het is vooral om te fokken, maar ook om te eten. Als hij eenmaal een fokkudde heeft, zal hij ons verder met rust laten.’

‘Dan kunnen we hem wel helpen.’

‘En runderen, vooral trekossen en lastdieren.’

‘Heitse, ons rundvee kunnen we niet laten gaan.’

‘Het is maar voor een tijdje. Geef me twee ossen en zeven schapen.’

‘Maar wat geven ze Krotoa? Wat krijgt ze daar, van de Hollander?’

‘Ze eten er goed van. Hij heeft gezegd dat hij haar kleren zal geven zoals zijn vrouwen dragen. Iedereen krijgt goed te eten bij de Hollander.’

Hij dacht aan zijn reizen naar de Oost. ‘Misschien neemt hij haar mee op een schip naar zijn land.’

‘Gaat hij dan weer terug? Ze bouwen stenen huizen. Dat is niet voor tijdelijk.’

‘Schepen komen en gaan de hele tijd tegenwoordig.’

Oedasoa’s vrouw keek onrustig naar haar man. Ze wachtte tot hij zijn gezicht naar haar ophief, en schrok van de hulpeloosheid erin. Toen richtte hij zijn ogen weer op de riempjes onder zijn vingertoppen. Ze keek stil toe hoe strookjes die eerst springbokkenhuid waren, die eerst wilde springbok was, tegen elkaar aan ronder en zachter werden, ronder en zachter terwijl Oedasoa de weerbarstigheid van de wildbok uit hen streek.

‘Laat je jonge mannen de runderen en schapen langs de Grigriqua drijven, Oedasoa,’ legde Autshumao uit. ‘Elke volle maan een paar, elke nieuwe maan een paar, tot de Hollander er genoeg heeft. Later zullen jouw mensen, iedereen in jouw kamp en hun vrouwen ook, met de Hollander willen ruilen. Ook voor oud vee geeft hij tabak. Je zult moeten oppassen dat de Hollander niet te veel krijgt.’

Oedasoa verbaasde zich over deze Autshumao, op wie hij altijd had neergekeken. Zij hadden hier genoeg schapen en runderen. Na deze regenwinter konden ze een goede aanwas verwachten. Hij kon een paar stuks vee afstaan voor rijst en tabak. Autshumao zegt dat als de jonge mannen zijn vee langs de Grigriqua drijven, ze rijst en tabak mee terugbrengen. Maar de Grigriqua zullen hen tegenhouden, beroven. Op dit moment is het nog maar een klein groepje kwaaie mannen, maar er komen nieuwe heethoofden bij, arme overlopers, vluchtelingen die liever roven dan vee hoeden. Waar moest dit alles eindigen? Zijn jonge mannen die de dieren wegbrengen, moesten beloond worden als ze terugkwamen, met wat van de rijst, van de tabak. Wat werden ze daardoor? Rokers, drinkers.

Toen Autshumao ophield met praten en hem recht aan bleef kijken zoals een hond die op een bot wacht, knikte Oedasoa. Hij zou eerst dieren van zijn eigen kudde laten gaan, daarna van de mannen van zijn leeftijd die daarmee instemden.

Chief Harry bleef nog een dag bij Oedasoa, en praatte met de vrouw over haar zustertje, met hoeveel gemak het kind de vreemde taal leerde. De komst van de Hollanders was heel waarschijnlijk een goede zaak, zei hij tegen de vrouw van Oedasoa. De Hollander had werk beloofd voor de oude vrouwen die bij hem wonen.

En Chief Harry liet zijn blik over de runderen en schapen van Oedasoa gaan toen ze vroeg in de ochtend naar het veld gingen, en weer toen ze bij zonsondergang binnen de kring van de huizen werden gedreven. Daar stond hij, tussen de oude mannen, en zijn ogen telden het vee, groepen van tien, twee handen per keer. Het waren prachtige dieren die iedere dag in nat wintergras graasden. Ook over de jonge herders liet hij zijn ogen gaan. Goede conditie, maar namen ze pijlen en boog mee naar het veld, of alleen een raakhomstok? Kwamen ze naar huis met een bokje over de schouders, of alleen met struisvogeleieren of een schildpad voor de oude mensen van de familie? Hoe ver landinwaarts reikte de stem van deze zwijgzame Oedasoa? En hadden zijn vechtossen geleerd vooraan te lopen?

Ja, er was een konijn, en een paar parelhoenders, maar dat was weinig voor de jonge herders van zo’n groot kamp. Wat voerden ze uit overdag bij het vee? Zichzelf de hele dag een stijve bezorgen? De jongen die het konijn droeg, werd verwelkomd, geprezen als jager. Chief Harry, achter de kring mensen, keek zwijgend toe; deze eer was hemzelf nooit te beurt gevallen. Toen Oedasoa zich in de voorste rij omdraaide en Chief Harry aankeek, dacht hij er ook zo over.

Het was opgehouden met regenen en hij ging terug naar de Duintjes. De hutten van zijn mensen waren leeg. Hij zocht sporen, maar zag niets behalve die van de regen. De vuurkuil in de grote hut was koud, het hout half opgebrand en haastig geblust. Hun kalbas, boordevol vers regenwater, hing aan zijn stok achterin de hut. De biezen mandjes in de koepel van het dak waren weg. Bij de vuurplek buiten lag de hoop schelpen zoals hij hem het laatst had gezien: plat, koud en bespat met nat zand. Er was niets bij gekomen. Op de open zee vlakbij het eiland voer een zwaarbeladen boot onder een smal zeil. Vanaf de duinhoogte zag hij mensen werken aan de wallen van het Fort; kruiwagens werden over planken naar boven geduwd. Anderen droegen ronde stenen uit de zee aan uit een boot op het strand.

Ongerust liep hij naar het Fort. Toen hij bij de poort kwam, lag zijn hond daar tegen de muur, zijn buik volgevreten. De hond keek hem aan, gaapte en deed zijn ogen dicht. Een soldaat met een piek en een roestige helm kwam uit het wachthuis met in zijn hand twee stukken vers, dampend potbrood waar de boter af drupte. Met volle mond wees hij naar de grond. Hij wilde dat Chief Harry zijn boog, pijlkoker, assegaai en raakhomstok daar neerzette. Dit hier was het Fort, met de kanonnen, pieken en geweren, en alle soldaten. Ze waren niet bang voor hem, maar in hun ogen was hij zoveel als een kind, hij kon iets onverantwoords doen. Hij moest daar op Van Riebeeck wachten. Naast hem, de deur van de wachtruimte stond open, kon hij de dikte van de muren van het Fort zien: twee volle armlengtes, puur steen, klei, dik hout. Bovenop lagen dakbalken, zware jonge bomen over de volle breedte van de kamer, van de ene muur naar de andere. Hij probeerde zich voor te stellen hoe ze zo’n boom omhakten, hoe de bijlslagen diep in het bos onderaan de berghellingen weerklonken, hoe de soldaten worstelden om de stam van de helling af uit het bos te halen, hoe hun laarzen uitgleden op de zwarte grond, hoe ze hun god vervloekten. Ze konden niets zonder trekvee. Dat was hun zwakte. Ze moesten ossen zien te krijgen.

Toen Van Riebeeck verscheen, zei Chief Harry: ‘Je zult veel ossen nodig hebben om al je werk gedaan te krijgen.’

‘Ja, dat heb ik je al gezegd.’

‘Wat moet er van ons, Koina, worden als jij onze dieren in handen hebt?’

‘Nu overdrijf je. Wat heb je van Oedasoa te horen gekregen, wil hij ons runderen en schapen geven?’

Chief Harry dacht: wat begrijpt deze man van de behoeften van de Koina? Die zijn niet zoiets als zijn boterham met kaas. Het rund is alles, alles. Hij zei: ‘Ik zag mijn hond voor jouw hek liggen. De vrouwen zijn niet meer in de huizen.’

‘Ze kwamen werk vragen.’

‘En Krotoa?’ Chief Harry zag de ongerustheid op het gezicht van Van Riebeeck.

‘Wat zegt Oedasoa? Wil hij ons helpen?’

‘Schapen en runderen voor rijst en tabak, elke nieuwe maan. Maar hoeveel, wil hij weten. Hij vraagt hoeveel rijst en hoeveel tabak.’

‘Hij zal genoeg krijgen. Zoveel als de dieren waard zijn.’

‘Een rund heeft geen prijs. Je kunt nooit genoeg betalen.’

‘Elk ding kent zijn prijs. Elke man heeft zijn prijs, Chief Harry. Maar we zullen niemand bedriegen. Niemand zal met lege handen weggaan.’

Hij had echter duidelijk gezien dat de dieren al in rook opgingen voor de jonge mannen zich hadden omgekeerd om naar huis te gaan na de ruil. En hij had gezien hoe ze bij een struik stonden, en de kostbare drank van de witman uit hun blaas in de grond lieten weglopen. Duidelijk. Zo ging het met ruilgoed. Het ging op in het niets.

‘Oedasoa wil weten waar Krotoa slaapt.’

‘Eva slaapt in de kamer van onze kinderen. Wil je haar zien? Kom.’

Ze gingen naar binnen en Van Riebeeck gaf zijn kok opdracht Chief Harry eten en drinken te brengen.

Het kind kwam binnen en ze zag eruit als een Hollands meisje in zwart en wit, met klompjes tegen de winterkou en een gesteven tuitkapje. Haar gezicht was wat voller geworden, haar ogen straalden. Ze rook als een Hollandse vrouw. Ze was gelukkig. Ze bleef een eind van Chief Harry af staan en keek naar de Hollander alsof ze op toestemming wachtte. Van Riebeeck zag het, sloeg zijn mantel over zijn schouder en ging naar buiten, zodat de werkers hem daar konden zien in dit hondenweer, en ze erdoor aangespoord werden. Nu hij wist dat er runderen zouden komen, kon hij verdere plannen maken. Eerst zou hij een brandmerkijzer laten smeden.

In de grote kamer vroeg Chief Harry aan Krotoa: ‘Als zij nu de hele dag voor de Hollander brandhout halen, wie moet er dan voor onze huizen zorgen?’

Krotoa antwoordde ernstig: ‘Ze gaan niet meer terug naar de Duintjes. Ze blijven hier.’

‘En het voedsel dat de Hollander heeft beloofd?’

‘Dat krijgen ze ook. Ze eten in de vishut voor de poort.’

Chief Harry streek langzaam met zijn handen over zijn gezicht, van boven naar beneden, alsof zijn vingertoppen de huid eraf stroopten. Zijn Goringhaicona waren opgegaan in het werk van de Hollander. De huizen bij de Duintjes zouden verweren in de wind, leeg blijven staan en in de volgende droge periode uiteen waaien. Hij zou er alleen zijn deze winter, zonder de hond, en hij zou zijn eigen voedsel en brandhout moeten zoeken. Er waren drie lege hutten, voor de hyena’s, voor hem, voor de heinun. En kwamen de Sonqua in de nacht, en schoven ze op hun buik zijn deur binnen, dan was er geen hond om te blaffen of geen waakzame koe om te loeien.

‘Je moet goed onthouden, Autshumao, dat ik nu Eva heet.’

Chief Harry knikte. Het werd heel anders dan vroeger. De kok kwam binnen. Hij bracht een schotel melk met brood en een beker Spaanse wijn. Chief Harry dronk gretig, en at van de warme broodpap.

‘En mijn heer heeft gezegd dat je de huizen hiernaartoe kunt brengen. Jullie mogen ze achter de buitenmuur opzetten.’

‘Jouw heer,’ zei hij. ‘Heb je het over de Hollander? Zegt hij ook al waar ik moet slapen?’

Ze zweeg geduldig onder zijn dreigende blik. Nu hij alleen stond en niets te eten had, wilde hij de baas spelen over haar. Toen hij zijn wijn had opgeslurpt, zei ze dat ze naar de kinderen moest gaan kijken.

Buiten de poort draaide Chief Harry zich om en keek Van Riebeeck na. Hij staarde naar Van Riebeecks rug en dacht dat hij wist wat er in de gedachten van die man omging. Nu liep hij langs het stuk wal dat door de regen was ingestort, waar de soldaten op steigers werkten om de wal met zoden en stenen te versterken. Hij maakte zich zorgen over zijn wal. Van de kant van de zee af zag zijn Fort er op sommige dagen uit alsof het door zwaar geschut was platgeschoten. Als de inboorlingen zouden willen, zouden ze tegen de helling op kunnen rennen als kinderen tegen een duin. Voorlopig waren ze nog te vreedzaam en onderling te verdeeld om aan moord te denken, maar als ze zouden samenspannen, zou het er slecht voor hem uit kunnen zien. Of zouden ze de moed niet hebben? Het trekvee moest van de Koina komen, wie anders kon erin voorzien? Een omheining van palen, hoog en dicht genoeg om leeuwen en Koina te weren, was noodzakelijk om zijn trekvee te behouden. Hij zou honderden boomstammen nodig hebben om de veekraal uit te breiden, van het geelhout achter de Tafelberg; hier groeiden geen andere bomen die hoog en zwaar genoeg waren. Er zouden veel bomen moeten komen, en veel ossen om het hout uit het bos tot op het wagenpad te slepen. Daarna een tweede span om een wagen met een vracht stammen tot bij het Fort te brengen. Dan moesten de stammen nog tot balken verzaagd worden. Daaraan liep de Hollander in de regen te denken.

Toen de eerste nieuwe maan kwam, ging Chief Harry de Cochoqua bij de voorde in de Brakkerivier opwachten, het was de oude plek waar de Koina overnachtten wanneer ze verhuisden, de Cochoqua uit het noorden, en de Chainouqua van de andere kant van de berg. De stroom was hier sterk en de voorde diep na de regenval. Meestal proefde hij hier of er zeewater in de mond van de rivier was opgestuwd, maar nu, hartje winter, was de stroom te sterk, er was weinig kans op vis in de lagergelegen kreken. Wist Van Riebeeck dat het zeewater twee keer per dag tot hierboven bij de voorde in de rivier werd opgestuwd? Hier kon Van Riebeeck elke dag genoeg dikke harders vinden om al zijn mensen te eten te geven. Hij zou erover zwijgen. Hier, tussen het struikgewas, lag ook een steenhoop voor Heitsi-Eib’. Chief Harry legde een kalksteen op de lange, lage berg, en met zijn hand op zijn achterhoofd verliet hij deze plek weer. In een dichte groep paardenstruikjes op een hoogte nabij de oversteekplaats liet hij zijn bundel vallen, en maakte een slaapplaats voor zichzelf.

Voor het aanbreken van de dag liep het vee op de oever aan de overkant: twee mannen dreven een koe en zes schapen op. Chief Harry strekte zijn koude lichaam, bleef een tijdje op handen en knieën naar hun gepraat luisteren, en stond toen op. Ze waren blij hem te zien. Ze kwamen hier voor de eerste keer; ze vertrouwden de voorde niet en wilden het liever hogerop proberen. Maar hij wist ze gerust te stellen: draag de schapen erdoorheen, de koe kan lopen. Toen hun kleine kudde aan de Kaapse kant was, wees hij hun het Fort. ‘Luister, ze blazen op de hoorn.’ Ver weg hoorden ze de klanken van een trompet. Het was een vreemd geluid in dit gebied, en de herders bleven ervoor stilstaan. Alle drie dachten ze aan het geluid waarmee een olifant zijn vijand wil afschrikken, en bij alle drie groeide het ontzag voor de Compagnie. Toen bracht Chief Harry hen op het veespoor naar het Fort.

De Cochoqua waren zwijgzaam, onrustig. Het was de eerste keer dat ze in het Fort kwamen, dat ze witte mensen zagen, voor het eerst een stoel, een tinnen bord, een tondeldoos. Ze hurkten aan weerskanten van Autshumao’s bankje. Vanaf het begin van het gesprek wist Chief Harry zeker dat hij Van Riebeeck in de hand had. Hij zou alleen Engels spreken. Van Riebeeck wilde zijn Evaatje er nog bij roepen, maar Chief Harry zei tegen hem: ‘Ik spreek voor hen, en jij kunt mij verstaan.’ En de Cochoqua legde hij uit dat het kind voor de Hollander werkte en dat ze tegen hem samenspanden om de Koina te bestelen. Van Riebeeck vulde drie kommetjes met brandewijn en water, brokkelde er na enig nadenken een klontje suiker in, stopte drie pijpen met tabak, stak ze aan en gaf ze aan hen. Toen ging hij voor zijn klavecimbel zitten en speelde psalmmelodieën. Chief Harry hief zijn kommetje naar de bezoekers, zei: ‘Cheer, ho’ en dronk.

De eerste vraag van Van Riebeeck was: ‘Wat moet ik met één rund, Herrie? Ik heb er honderden nodig.’

‘De mensen zullen hun rundvee niet afstaan. De koe is alles voor hen. Bijna zoals…’ Hij keek rond. Als wat? Wat was de Hollander erg dierbaar? Op het Engelse schip was het een kruis van hout met de figuur van een man erop gespijkerd, en je kon een Engelsman doodslaan, maar hij zou er niet voorbijlopen zonder zijn hoed aan te raken, anders was hij verloren als een hond die de weg naar huis niet meer kon vinden. ‘Als we geen runderen hebben, moeten we rovers worden, of jagers in de bergen, of ons voedsel uit het koude zeewater halen. Dan wordt het hongerlijden en wachten ons zware dagen.’

‘Ik denk,’ zei Van Riebeeck, ‘dat ze toch zullen verkopen of ruilen. Vast en zeker; de eerste koe staat al in mijn kraal.’ Hij keek tevreden hoe ze aan hun pijp lurkten. De eerste pijp maakt de man tot roker. ‘Vraag ze eens, Herrie, hoeveel runderen Oedasoa heeft.’

‘Veertig.’

‘Ik wil het van hen horen. Vraag het hun. Ik wil de waarheid weten.’

‘Ik ken Oedasoa. Hij heeft veertig runderen.’

‘Ik geloof er niets van.’

Toen wendde Chief Harry zich tot de Cochoqua en vroeg: ‘Hoeveel runderen heeft Oedasoa?’ En hij vertaalde het antwoord: ‘Oedasoa heeft veertig runderen.’

Van Riebeeck wilde het niet geloven. Als de Koina zo arm waren, zou deze verversingspost, waarvan de stichting door de Heren XVII aan hem was toevertrouwd, nooit van de grond komen. Tientallen runderen, honderden, waren nodig voor de fok, als trek- en lastdieren, als slachtvee en als melkkoeien, maar het allerbelangrijkste was het transport. Alles wat over land ging, moest door ossen vervoerd worden. Er moesten ossen komen, of anders, verdomme, maakte hij slaven van dit volk. Hij zou met kalmte en geduld handelen. Hun vee of zijzelf zouden de lasten dragen, maar deze verversingspost moest en zou slagen.

Hij schonk weer brandewijn in hun kommetjes. ‘Waarom hebben de Cochoqua zo weinig vee?’

‘De Goringhaiqua hebben het van ze gestolen, en de Grigriqua hebben ook gestolen,’ zei Chief Harry.

‘Nee, ik wil het uit hun eigen mond horen.’ De achterdocht wilde niet wijken, maar Chief Harry vroeg en gaf het antwoord: zo was het en niet anders.

Vroeg in de voormiddag vertrokken de twee mannen met hun rijst in twee sloopjes van zeildoek en hun tabak in een grove zak gewikkeld. Ze liepen op de zwarte tabak te kauwen. Chief Harry keek naar hun sporen van die ochtend, over het spoor van de schapen en de koe van gisteren heen. Zijn hoofd was moe van het gedoe met de Hollander, maar hij was tevreden omdat hij had gekregen wat hij wilde hebben. Oedasoa wist nu dat hij nooit te veel dieren tegelijk moest sturen, en Van Riebeeck wist dat hij moest betalen voor wat hij hebben wilde. En zijn eigen plannen liepen goed. Het zou nog een vruchtbaar jaar worden voor hem en het kind.

Onderweg hadden ze het over wapens. Hij probeerde hun uit te leggen hoe het kanon en het geweer van de Hollander werkten. Het enige wat hij met zekerheid kon zeggen, was dat er geen tovenarij aan te pas kwam. Iedereen kon met een geweer schieten, zelfs een kind. Alleen op regendagen werkte het niet. In Indië had hij er veel zwarte soldaten mee gezien, maar die gedachten liepen als een speer ver van hem weg, schrokken en keerden terug naar het veepad, naar de sporen van runderen in de richting van het Fort. Ja, kleine Krotoa moest voorlopig in het Fort blijven. Als ze oud genoeg was voor de andersmaak, en als ze daarna oud genoeg was om een man te nemen, zou hij haar daar weghalen en naar de Cochoqua brengen, of naar de Sousoa, aan de andere kant van de berg. Dat kon nog wachten, het kind was nauwelijks twaalf jaar. Maar hij moest de vrede bewaren met de Hollander, hij wilde eerst op eigen benen kunnen staan.

Op de oever, bij de voorde in de rivier, legden ze een paar stenen op de stapel van Heitsi-Eib’. Toen haalde Chief Harry zijn mes, een goed Engels mes, tevoorschijn en sneed het touw van de tabakszak los. De rol zwarte tabak, heerlijk doortrokken met brandewijn, glansde vriendelijk toen hij de houten pennetjes eruit draaide, twee handbreedtes afrolde en het stuk met een haal van zijn mes lossneed. Toen stak hij de pennetjes er weer in, stopte de rol weg en bond de zak dicht.

‘De Hollander geeft mij dit stuk omdat ik in zijn plaats met Oedasoa praat. Als Oedasoa Hollands wil leren, kan hij mij de moeite besparen. De Hollander zegt dat Oedasoa nu weer aan zijn mensen moet vragen of ze runderen en schapen willen sturen. Ze kunnen het gerust doen. Jullie hebben gezien wat de Hollander ervoor geeft. En dit beetje droge rijst, dat zullen jullie zien, wordt in de pot een grote berg. Zeg dat tegen Oedasoa. Vier handjes rijst is genoeg voor vier, vijf mensen. En jullie kunnen tegen alle Cochoqua zeggen: als ze bij het Fort komen, krijgen ze brandewijn en worden ze de man van Jan Compagnie. Maar ze moeten wel schapen brengen, en runderen.’

Op een keer kwamen Oedasoa en Ngonnemoa, de twee hoofdmannen van de Cochoqua, zelf samen met een paar van hun oudsten om de Hollander te ontmoeten en de bouw van het Fort te bekijken. Ze gaven het vee, en ondergingen de gemakkelijke andersmaak van Jan Compagnie. Omdat het kind erbij was, moest Chief Harry de woorden van de Koina getrouw aan Van Riebeeck overbrengen, en die van Van Riebeeck weer aan Oedasoa en Ngonnemoa.

Oedasoa wilde apart met Krotoa praten. Hij was verstoord toen hij het kind zag in een blauwe jurk, hij kon niet uitleggen waarom. Hij overhandigde haar zijn geschenkje van knolletjes en gepoederde boegoe, en zei:

‘Je moeders zuster wil weten hoe het met je gaat.’

‘Goed. Het is hier fijn.’

‘Wat wil je dat ik tegen haar zeg?’

‘De vrouw heeft twee zoontjes. Ze moeten elke dag hun gezicht wassen en ik geef ze hun eten en kleed ze aan.’

‘Nou ja, dat is wel goed. Ik zie wel dat hun kleren moeilijk aan te trekken zijn.’ Krotoa kwam hem vreemd eenvoudig, jong en oppervlakkig voor. Waren de dochters van witte mensen zo? Ze was een goed kind, onschuldig, ze was tussen oude vrouwen opgegroeid. ‘Luister, mijn kind. De brandewijn van deze mensen moet je niet drinken. Niet goed voor jonge mensen. Jonge mensen vallen op de grond als ze het drinken, en ze moeten ervan overgeven.’ Ze beloofde het, en ging toen aan de andere kant van de kamer bij Van Riebeeck staan lachen en praten alsof hij haar vader was. Misschien was ze al kind van Jan Compagnie. Oedasoa vroeg zich af of ze de andersmaak van de Hollander al had doorgemaakt. Met alleen haar vriendelijke aard had ze dit voor elkaar gekregen, zonder dat er voor haar was geslacht. Hij zou zijn vrouw vertellen dat het kind veilig was, al wist hij in zijn hart dat haar voeten in het nachtelijke duister op een nog onverlicht pad liepen, voor hen allemaal uit.

Chief Harry ging mee tot aan de voorde, waar de twee hoofdmannen van de Cochoqua ieder afzonderlijk hun eigen richting kozen. Hij legde zijn steen op de stapel, rookte zijn tabak, en sloeg hen tevreden gade terwijl ze verdwenen in het veld. Die twee, Oedasoa en Ngonnemoa, die op hem neerkeken, hadden nu gezien dat hij de mond was van de witte man.

Zoals de Sonqua doen op jacht, wierp hij voor zichzelf een verschansinkje op tegen de wind, en wachtte om te kijken wat er verder gebeurde. Als eersten kwamen de Grigriqua met vijf mooie runderen. Chief Harry wachtte ze op, nam ze mee, bracht ze terug. Zijn beloning in de vorm van tabak wikkelde hij in het scrotum van een eland en verstopte dat onder de struiken. Het nieuws had zich gauw en goed verspreid, want de Goringhaiqua brachten bij dezelfde nieuwe maan runderen. Runderen, geen schapen. Waren ze het leven beu? Deze keer waren het geen lawaaiige, leeghoofdige jongeren die door beenderpijpen bliezen, maar beleefde mannen, op hun hoede voor wat hun bij het Fort te wachten stond. Ze zeiden dat ze hem daar hadden verwacht, hij was immers de mond van de Compagnie, en ze wilden hem vragen om hen en het vee naar het Fort te vergezellen. Hij liep met hen over het veepad en achter het Fort om, naar de kraal van zware geelhouten balken waarin de dieren van de Compagnie ’s nachts werden ondergebracht. Ze waren al naar het veld, en aan hun sporen kon hij zien wat een onverwacht hoog aantal runderen de Hollander bij elkaar had gebracht. Ongeveer evenveel schapen als runderen, meende hij, en naar schatting ongeveer vijftig van elk.

Van Riebeeck kwam bij hen staan. Ze stonden allemaal met hun onderarmen op de bovenste balk geleund en hun voeten tussen koeienvlaaien in het afgegraasde gras. ‘We krijgen het voor elkaar hier, Herrie. Mijn hoop groeit. Als de Koina doorgaan met vee brengen zoals ze nu doen, krijgen we het voor elkaar. De groenten doen het ook goed.’

‘Ben je tevreden?’

Van Riebeeck vermoedde dat er veel afhing van zijn antwoord, en woog zijn woorden. ‘Het is nog te vroeg om dat te zeggen. Er zijn nog te weinig dieren en ze komen niet snel genoeg, maar het vooruitzicht is redelijk. En jij, ben jij tevreden?’

‘Ja.’

‘Zijn jouw vooruitzichten goed?’

‘Wat bedoel je?’

‘Gaat het goed met jou? Krijg je wat je nodig hebt? Hoe denk je over de toekomst?’

‘Nee. Ik moet brandhout en voedsel zoeken, alles zelf doen. Mijn mensen eten nu uit jouw pot.’

‘Ik heb gehoord,’ zei Van Riebeeck, ‘dat jij bij de voorde op wacht zit, en dan de mensen hiernaartoe brengt. Ze kunnen de weg toch zelf wel vinden?’ Hij wist niet zeker of Chief Harry enige invloed had op de handel, maar het zou schade voorkomen als hij hem vroeg wist uit te schakelen. ‘Kijk, als je wilt, kun je bij het Fort komen wonen, samen met je mensen. Je eet dan bij mij aan tafel. Laat de oude vrouwen maar brandhout aandragen voor hun eigen eten. Wat wil je nog meer?’

‘Jij wilt natuurlijk dat ik op jouw vee pas. Ik ben geen kind. En graven en hakken kan ik niet.’

‘Nee. Je zult mijn mond zijn. Je hoeft alleen met de Koina te praten. Ik zal je eten en kleren geven, en drank en tabak als je het nodig hebt. Jullie kunnen jullie huizen weer opzetten bij de Duintjes, dan lopen jullie ’s ochtends naar het Fort, en ’s avonds gaan jullie weer naar huis.’

Wat hij er niet bij zegt, dacht Chief Harry, is dat als ik zijn voorstel aanneem, het afgelopen is met het opwachten van de ruilhandelaren bij de voorde, en afgelopen met mijn Engels. Hij wil dat er aan zijn tafel alleen Hollands wordt gesproken, en het kind is er altijd bij om te horen wat er gezegd wordt tussen de Hollander en de Koina.

‘Ik zal voor je werken,’ zei hij tegen Van Riebeeck, ‘dan kunnen jouw soldaten over mij waken.’

In de maanden dat Chief Harry bij het opperhoofd aan tafel at, sprak hij geen Hollands. Het was duidelijk dat hij het goed verstond, maar hij hield zich bij zijn beperkte scheeps-Engels, zoals een drenkeling zich vastklampt aan een touw, en behielp zich verder met matrozenvloeken. Juffrouw Van Riebeeck stelde andere woorden voor in de hoop dat Herrie ze zou gebruiken. Ze vertelde hem over de godsdienst waar Eva les in kreeg. Ze vroeg hem mee te gaan naar de kerk, wat hij weigerde, en daarna bad ze voor hem, samen met Eva. Chief Harry hoorde haar preekjes in stilte aan, maar hij begreep er niets van en bij de gedachte aan Eva verscheen er een diepe frons in zijn voorhoofd.

Opperhoofd Van Riebeeck hechtte er meer waarde aan Chief Harry’s pijp dampend en zijn glas vol te houden. Hij had van hem geleerd. Hij had ontdekt dat Oedasoa zelf veertig runderen had, maar zijn Cochoqua meer dan honderd keer zoveel. Hij wist nu hoe de Goringhaicona strandlopers waren geworden. En hoe Eva verwant was aan de Chainouqua aan de andere kant van de berg, via een tante die de vrouw was van de hoofdman. Eva was zelf verbaasd toen ze het hoorde. Hij had ook ontdekt dat de Koina bijzonder weinig aten. Ze hielden van vis en brood, van gekookte rijst, en van melk en brood, maar vlees aten ze alleen in kleine hoeveelheden, alsof het hen tegenstond. Zoete nagerechten, zo gewild bij Hollandse vrouwen, raakten ze niet aan, hoewel het kind net zo verzot was op snoeperijen als Herrie op zijn Spaanse wijn. Aan tafel wisselden de twee vaak woorden in de Koinataal. Van Riebeeck wilde het niet verbieden; hij wilde niets doen om Herrie tegen zich in het harnas te jagen. Hij was tevreden zolang de kudde in de kraal aangroeide. Er waren al een paar drachtige ooien en vaarzen, het begin van een kudde fokdieren.

Chief Harry hield de groei van de kleine kudde ook in het oog. Hij was regelmatig te vinden bij het uit tellen in de ochtend en het weer in tellen ’s avonds. Achter de omheining van palen stond hij te fluiten als een koewachter; hij vond het mooi te zien hoe de dieren hun kop naar hem toe draaiden. Maar de matroos die er als melkboer werkte, vond dat gefluit maar niets. Hij zei: ‘Eén schipper aan boord. Dit vee heeft maar een schipper, niet twee.’

De melkboer had het vee met het nieuwe brandmerkijzer van de VOC gemerkt; hij was trots op de dieren die hij onder zijn hoede had. Overdag werd de kudde naar het veld gebracht door de melkboer en een jongen, een weeskind van dertien jaar dat door een retourschip ziek in het hospitaal was achtergelaten. In de vroege lente dreven hij en de jongen de dieren ’s ochtends naar de moerassige laagten achter de Duintjes, waar witte en gele goudsbloemen welig en zoetgeurend groeiden en bloeiden, en daar onder de blauwe lucht bij de zee brachten ze hun dagen door en konden ze schepen zien binnenlopen en uitvaren, de orang lama langs deze kant van het eiland, de orang baharu langs de andere kant. Hun geweren hielden ze altijd onder handbereik, want er waren leeuwen op de berghellingen van de Leeuberg.

Chief Harry stond ’s avonds weer bij het melken. Hij gaf in het Engels en het Koina advies hoe ze de koe zover moesten krijgen dat ze haar melk afstond, hoe ze de kalveren moesten laten drinken. De melkboer ergerde zich eraan, want hij was een ervaren vakman. Zijn vader was melkboer, zijn grootvader ook. De Koinakoeien, onrustig in zijn nabijheid, moesten met een spantouw om de nek en de poten in bedwang worden gehouden. Ze gaven niet veel melk, de koeien waren droog en sterk en hadden een hekel aan de hand van de melker, zodat hij met geduldig overreden en een trog vol jong gras de melk uit ze moest zien te halen. Hij wilde Chief Harry niet bij de kraal hebben, want het gefluit van de man bracht de koeien van streek.

Op een schemeravond hadden de melkboer en de jongen de koeien met hun touw aan de balk boven de voedertrog vastgemaakt, de eerste twee gespannen en de uiers met warm water gewassen, terwijl Chief Harry, pijp in de mond, stond te spotten met dat soort onzin. De melkers zaten met een emmer tussen hun knieën op hun krukje elk onder een koe geschoven, toen de hond van Chief Harry een keel opzette en blaffend de kraal rondrende. De koeien begonnen te blazen, rukten aan hun touw, rolden hun ogen in de richting van de hond, steigerden met hun vastgebonden knieën, en hielden onmiddellijk hun melk in. De twee melkers sprongen haastig opzij, want de koeien dreigden op hun voeten te trappen en slingerden vervaarlijk. Ze moesten weer van voren af aan beginnen: de dieren sussen, hun flanken strelen en geduldig proberen dichterbij te komen met de emmer en het krukje. De zon was al aan het ondergaan en de hele melkkoeienkudde moest nog gekalmeerd worden zodat ze weer melk wilden geven. Ze maakten zich ongerust over het naderende duister, want ze hadden maar één fakkel. Maar de twee koeien gaven niets. De boer dacht erover een kalf te halen, in de hoop dat ze voor het kalf wel melk wilden geven, en hij zat nog op zijn hurken te flemen, toen Chief Harry van achter aan kwam lopen, zijn handen aan zijn mond zette en een lange trillende ademstoot in de geslachtsopening van de koe blies. De koe steigerde, stampte de melkemmer tussen de knieën van de boer weg, trapte zwaar op zijn voet, en zwaaide zijwaarts tegen de koe naast haar zodat het weeskind met emmer en al onder het dier verdween. De melkboer greep zijn emmer, een half vaatje met koperen hoepels, bij het handvat van touw en slingerde hem met een brede, woedende armbeweging tegen het hoofd van Chief Harry aan zodat die achteroverviel in de modder en de natte koeienmest.

Sindsdien bleef Chief Harry van het Fort weg. Sommige leden van de huishouding vonden het een opluchting. Eva was bezorgd en vertelde Van Riebeeck dat ze van de vrouwen had gehoord dat Autshumao zijn karos had gepakt en naar Ngonnemoa was vertrokken. Ngonnemoa was de Zwarte Kapitein, die met de andere helft van de Cochoqua zijn kudde in het noordoosten van de Kaap langs de grote rivieren liet grazen. Van Riebeeck stelde haar vragen over de Zwarte Kapitein om te toetsen wat ze over hem wist, want hijzelf wist het een en ander over de man, die al in het Fort was geweest. Veel vee, zei Eva. Veel mensen en een groep meelopers die geen herders zijn, ook geen jagers, maar vrijbuiters die op een dag in opstand zullen komen tegen Ngonnemoa, zoveel mensen dood zullen slaan als ze nodig vinden, en zoveel vee meenemen als ze willen hebben.

‘Waar heb je dat gehoord?’

‘Autshumao zegt het.’

‘En zijn die twee vrienden? Zijn ze familie? Of waarom is hij daar naartoe gegaan?’

‘Nee,’ zei ze. Voorzover ze wist, had Autshumao geen bloedverwanten in dat kamp. Ze wist niet wat hij bij Ngonnemoa te zoeken had.

Van Riebeeck riep de melkboer binnen en vroeg hem om hem iemand aan te bevelen die het toezicht op het vee van de Compagnie kon overnemen. Chief Harry was gegriefd, en het zou goed zijn een stapje in zijn richting te doen om hem de indruk te geven dat de gevoelens van de Compagnie jegens hem oprecht waren. Hij hoopte dat de melkboer zou begrijpen hoe zijn diensten werden gewaardeerd, en waarom hij nu deze opoffering van hem vroeg, maar de omstandigheden eisten dat. Hij zou beloond worden met een goede post wanneer er een vrijkwam.

Een week later, misschien een paar dagen meer, stond Chief Harry met een kleine kudde schapen voor de poort. Hij had ze meegebracht van Ngonnemoa en wilde de ruilwaarde hebben. De tabak en de rijst die hij ervoor kreeg, deelde hij die avond uit onder de oude vrouwen. Ook dit nieuwtje vertelde Eva aan Van Riebeeck, en ze was verbaasd, want haar oom was nooit een vrijgevig man geweest; hij had het zich ook nooit kunnen veroorloven. De volgende ochtend heel vroeg werd er luidruchtig geruzied bij de Duintjes, terwijl Chief Harry de vijf vrouwen met zijn kierie uit de verweerde huizen het veld in joeg. En vlak na het ochtendgebed gaf hij Van Riebeeck zelf een verklaring.

‘Ze waren te lui om te gaan werken. Ik vroeg: en het brandhout voor de Hollander dan en hoe moeten zijn watervaten vol komen? En de vuile pannen in zijn keuken? Ik heb er flink op gemept.’

‘Zijn het je honden, of dwaze kinderen, dat je hen slaat?’

‘Lopen jouw officieren niet dag en nacht met een rotting rond? Een kind zal ik nooit slaan, maar dit stelletje is iedere keer als ik ze te eten heb gegeven te lui om op te staan. Waarom zou ik alleen moeten werken?’

‘Ben jij hun heer?’

‘Ja, dat ben ik. Ik heb ze te lang zacht behandeld.’

Van Riebeeck dacht na. Het was voor het eerst dat hij Herrie als een mogelijk stamhoofd zag, een die zijn mensen discipline oplegde, al was het op een ruwe manier. En bevorderde Herrie daardoor niet de belangen van de Compagnie? Daarom zou hij de man ook geen strobreed in de weg leggen als hij bij de veekraal wilde staan kijken. Laat hij zijn belangstelling maar tonen, en thuis zijn vrouwen regeren zoals het een kapitein betaamt.

Hij vroeg aan Eva: ‘Wat is er aan de hand met Herrie? Denk je dat hij zijn grieven vergeten is?’

‘Die zal hij nóóit vergeten. U moet hem niet vertrouwen, mijn heer. Hij speelt maar dat hij uw vriend is.’

Op een zomeravond tegen melktijd zat Chief Harry weer op de bovenste balk van de omheining naar het melken te kijken. Hem werd gezegd niet in de kraal te komen. De nieuwe melkboer en het weeskind werkten in stilte met hun voorhoofd tegen de flank van de koe geleund, en stonden net op om hun emmers te legen in de grote kan. De koeien waren na de winter in goede conditie en al verhaard, mooi schoon, zonder mest op hun schenen of modder in hun liezen. Het was goed vee, deze koeien die met half dichtgeknepen ogen uit de kribben vraten. Hij keek graag naar het zwijgende en soepele werken, hoe ze de achterpoten van de koeien losjes spanden, groenvoer in de kribben deden, sussend met ze praatten.

Tegenover de kraal, op de muur van het Fort, stond Van Riebeeck bij een soldaat, en ook hij keek naar de koeien en het melken. Die man daar is zonder vee het land in gekomen, en kijk waar hij vandaag staat, dacht Chief Harry. Hoe voelde die heer zich in zijn zwarte jas? Hij liet de trompet blazen, stuurde soldaten overal naartoe, liet weer de trompet blazen, beval zijn matrozen naar het eiland te roeien, liet huizen bouwen en boompjes planten, en keek neer op een kraal vol vet rundvee, en spekvette schapen. Ja, een echte grote kapitein, deze man die onlangs van een schip was gestapt. Chief Harry benijdde hem.

Hij kon de verse melk ruiken die schuimend in de kan stroomde. Hij had gehoord dat deze koeien nu meer melk gaven dan tevoren, hun uiers waren groter en voller. Hij kende nu ook David Jansz, het weeskind. Hij was hier van het schip af gezet. Het kind wist weinig van het leven. Zijn vader was matroos geweest, zijn moeder kwam van Java, dat zag je zo aan hem. Het was zijn werk om met de zeis groenvoer te halen uit het moerassige gebied. Hij sliep in de schapenstal en haalde zijn ontbijt bij het schaftluik. De melkboer schold hem uit met dezelfde stem als waarmee hij een hond uitschold. Maar de jongen was ook niet op zijn mondje gevallen en betaalde hem met gelijke munt in dat koeterwaals van hen, en hij liet zich niet door de melkboer ringeloren. Hij wist genoeg van dit kind, dacht Chief Harry. Het was niet veel waard.

Hij zag de vrouw van de Hollander met Krotoa bovenop de muur naar haar man toe lopen. Hij kende haar ook, dacht hij. Ze was een mooie vrouw, nauwelijks twintig, tenger, en ze sprak met zachte stem. Ze droeg het kind dat ze verwachtte alsof ze ermee voor de kraal vol runderen liep te pronken. Maar waar waren haar twee zoontjes? Die waren nu alleen ergens in het huis.

Chief Harry draaide zijn hoofd om toen hij zag dat de vrouw van Van Riebeeck naar hem wees, en hield haar in de gaten vanuit zijn ooghoeken. Ze praatte nu weer met de Hollander, en die wenkte de soldaat die op de muur liep. Na een paar woorden draafde de soldaat de houten trap af. Wat nu? Chief Harry hield zijn ogen strak op het vee gericht, telde alle melkkoeien, daarna de droogstaande koeien, de kalveren, de osjes, toen de schapen: rammen, ooien, oude ooien, lammeren.

Het leven onder de Fortmuur werd stil en drukkend toen de wind ging liggen. De melkboer goot zijn emmer nog een keer leeg in de grote kan, maakte de riem om de poten van de koe los, dan het touw om zijn nek, joeg de melkkoe weg, en maakte de volgende koe snel en haastig vast. De emmer was bijna vol, het was een goed jong beest. De soldaat die op de muur liep, kwam naar hem toe met een pakje in de hand. ‘Voor Chief Harry, van de huisvrouw van de edele heer. Je moet dit aantrekken voor het avondeten. Bevel van de opper.’ Hij zei met gedempte stem: ‘Je mag je voeten wel eens wassen.’ In het pakje zat een wijde witte broek van sterke stof, een blauw matrozenhemd en een leren buis. Chief Harry schudde de kleren open en bekeek ze. Het waren goede kleren; hij zou ze graag dragen tegen de koude ’s nachts. Vanaf de muur sloegen Van Riebeeck en zijn spionnen hem gade. Hij knikte bij wijze van dank naar de Hollander, pakte de bundel en ging weg.

Op een mooie avond toen het volle maan was en hij niet op ruilvee hoefde te wachten bij de voorde, trok hij de nieuwe kleren aan, haalde een hele rol tabak uit zijn geheime bergplek, en ging naar Oedasoa. Zijn rugzak zat vol cannaknollen en boegoe. Hij bood ze de vrouw van Oedasoa aan en legde haar zijn probleem voor: ‘Met je zusterskind gaat het goed. Onze woonhuizen staan bij de Hollander, en hij zorgt voor ons. Ik ben nu weer man, en ik wil een vrouw in mijn huis. Ik heb geen vee. Ik wil dat je dit tegen Oedasoa zegt.’

‘Wat wil je van hem?’

‘Ik wil dat Oedasoa mij een paar van de runderen geeft uit Krotoa’s bruidsschat, zodat ik een vrouw kan zoeken.’

‘Dat zal hij niet doen. Hij zal dat vee niet eens aan haar geven. Kijk, Autshumao, het is goed dat je een vrouw wilt hebben, maar wat heb je haar te bieden? Moet ze mosselen plukken om in leven te blijven?’

Hij keek haar recht in de ogen en zei heel beslist: ‘Nee. Dat is afgelopen. We zullen vee hebben. Eerst weinig, maar later worden we sterker.’

Die vreemde opwinding lag weer op zijn gezicht. Voor het eerst sinds Autshumao zijn vee was kwijtgeraakt, leek het alsof hij wilde lachen, en daar was ze blij om.

Ze keek hem kalm in de ogen. ‘Heb je dan al met een vrouw over trouwen gesproken?’

‘Nee. Ik ken hier niemand.’

Zij was bereid namens hem te spreken, en hij bedankte haar ervoor met een stuk tabak. Ook voor zijn toekomstige vrouw sneed hij tabak af en bood het haar aan. De volgende dag vertelde ze hem wat Oedasoa had besloten: hij gaf geen vee aan deze man voor de andersmaak, hij was te oud om anderen voor hem te laten zorgen. Maar zij was bereid hem te helpen, ze zou hem een paar dieren uit haar eigen kudde geven. Chief Harry duwde wat was overgebleven van de tabak in haar handen.

Wanneer ze met een vrouw bij hem aankwam, bleef ze erbij om te helpen met het gesprek. ‘Autshumao is de hoofdman van de Goringhaicona. Hij werkt voor de Hollander, en daarvoor geven ze hem tabak, rijst en kralen. Hij is de mond van de Hollander. Hij kent hun taal. Hij schenkt twee koeien aan de vrouw met wie hij trouwt, en een aan haar vader. Dan schenkt hij nog twee schapen, om te slachten voor de andersmaak.’

Op een dag kwam ze zeggen dat er een vrouw was die ze kon aanbevelen. Ze was niet jong meer, maar gezond en stevig gebouwd, ze had een vol vierkant gezicht als van een Hollander. Ze had twee zonen en een dochter, die waren alle drie getrouwd. Haar vee liep bij dat van haar zonen.

Hij ging naar haar huis. Het was er schoon, de grond was geveegd. Hij zag kalbassen met zure melk en honingbier, nieuwe rollen harubis-matten, aarden potten versierd met motieven als van bokkenspoortjes alsof er een groep steenbokjes om de rand stond te drinken. Ze praatten zonder tussenpersoon. Ze was bereid bij het Fort te gaan wonen. Hij voelde zich als een jonge man toen hij met haar jawoord naar Oedasoa ging.

De zwijgzame man nodigde hem uit binnen te komen, liet hem op een mat naast hem zitten, bood hem zure melk aan. Chief Harry gaf een schildpaddopje met snuiftabak aan Oedasoa om het gesprek op gang te brengen. Oedasoa snoof, dronk van de melk en zei tegen Chief Harry: ‘Het is niet goed wat er hier gebeurt. Je moet ermee ophouden, Autshumao. Ga zelf vee zoeken. Als je geen dieren hebt, moet je geen vrouw willen nemen. Je bent bij mijn vrouw runderen gaan vragen voor de andersmaak toen ik die niet wilde geven. Het is haar zaak, maar het is verkeerd. Je hebt er ook verkeerd aan gedaan mijn vrouws zuster Krotoa naar de Hollander te brengen.’

‘Ze werkt voor de Hollander. Ze krijgt eten, drank, tabak. Ze eten drie keer per dag, en er staat iedere keer wijn op tafel. Het is zwaar om te zitten verkleumen van de kou.’

‘Rookt ze dan?’

‘Ze verdient voor mij. De tabak die zij krijgt is voor mij, en al mijn mensen krijgen ervan. De rijst en het brood zijn voor mij. Zij krijgt haar deel bij de Hollander aan tafel. De drank is ook voor mij.’

‘Wat krijgt het kind voor haar moeite?’

‘Ik zei al: ze krijgt eten en kleren en ze slaapt in een sterk huis. Dat had ze niet voor de Hollander hier kwam. Ze heeft daar meer dan al jouw vrouwen.’

Oedasoa bleef geduldig en schoof zijn zure melk dichter naar Chief Harry toe. Zijn mensen hadden het goed. Ze vormden een sterke groep. Voorzover hij wist, waren ze tevreden met hun leven. In gedachten was hij nog steeds bij de kwestie van het vee van zijn vrouw. ‘Je hebt mijn vrouws zuster achter het snoepgoed van de witman aan gestuurd. Ze heeft het niet nodig. Als jij haar tabak oprookt en haar wijn drinkt, blijft er voor het kind niets over. Je liegt tegen haar. Ze kan hier komen werken, samen met haar leeftijdgenoten, zodat ze een aandeel verdient in de welvaart van de Cochoqua.’ Zijn adem was wat gejaagd, hij zat met zijn handen op zijn dijen en hief zijn borst om lucht te krijgen, maar hij bleef Chief Harry recht aankijken. ‘Als ze daar blijft, krijgt ze van mij geen andersmaak. Zo eenvoudig is dat. Ik hoop dat je het begrijpt.’

‘Je hebt gelijk,’ zei Chief Harry. ‘Maar in die tijd was het winter en er was niets te eten.’ Hij vertelde niet dat het kind een andere naam had, en Hollandse kleren droeg, en dat hij ervan overtuigd was dat Eva nooit van haar leven haar lichaam nog met schapenvet zou insmeren.

Oedasoa knikte zwijgend. Hij had het gevoel dat dit gesprek genoeg openheid had verschaft; hij kon nu de kwestie van het vee aansnijden. ‘Je helpt de Hollander aan vee, Autshumao. Wat gebeurt er als hij op zekere dag het hele weidegebied voor zichzelf nodig heeft? Dan stuurt hij soldaten om de Koina eruit te jagen. Eerst de Cochoqua, de Gorachoqua, de Goringhaiqua, en dan de Grigriqua. Daarna zal hij het veld van Ngonnemoa nodig hebben, en het zich toe-eigenen. Daarna dat van Ankaisoa, tot tegen de berg aan. En dan zal de Hollander de berg over gaan en de Chainouqua en de Hessequa uit hun gebied verjagen, zodat zijn dieren daar kunnen grazen. Waar moeten wij Koina ons vee dan weiden?’

‘Het zal nog lang duren voor hij zo sterk is.’

‘Maar jij, Autshumao, jij helpt hem daarmee. Jij bent geen Hollander, waarom handel je tegen je eigen volk? En nu wil ik het nog hebben over de dieren van mijn vrouw. Het is verkeerd dat ze iemand helpt die haar eigen mensen probeert te benadelen. Zolang je bij de Hollander woont, zal ze je niet helpen, dat moet je weten. En breng het kind hiernaartoe, voor het ongeluk over haar heen komt.’

Chief Harry wist wat hij bedoelde. Het kind werd groot en ze was mooi. In het Fort liep ze tussen meer dan honderd Hollanders rond, van wie er niet een zelf een vrouw had. Je zag hoe ze de slavinnen nakeken, maar ook het handjevol witte vrouwen van wie de meeste al getrouwd waren, en de Koinavrouwen, die hun lichaam niet zo bedekten als die van de Hollander. Wat zou er terechtkomen van een arm meisje in een vreemd huis?

Nee, ze waren niet kwaad op elkaar, maar hierna gingen er geen runderen van Oedasoa meer naar het Fort, en Chief Harry had het gevoel dat Oedasoa hem als een naamloze hond had weggeschopt. Hij had het gewaagd iets te vragen, maar niets gekregen. De rijke man deed wat hij wilde, de arme moest het verdragen. Wat kon een man doen die geen vee had?

En in het Fort maakte Van Riebeeck zich zorgen over het vervoer op zijn nederzetting. Zijn kleine kudde was de hoeksteen van zijn plannen. Een koe komt een keer per jaar bij de stier, een os krijgt pas na drie jaar het juk opgelegd. Dat duurde te lang. Als er geen ossen kwamen voor het werk van de Compagnie, zou hij de Koina het juk op moeten leggen. Ze zouden moeten leren lasten te dragen. In China waren mensen de lastdragers, mensen met manden op hun hoofd. In Zuid-Amerika gebruikten de Spanjaard en de Portugees op grote schaal slaven. Hij was niet voor slavernij, het was op zijn best een noodzakelijk kwaad. Maar hij zou hetzelfde doen als er geen dieren kwamen voor het werk van de Compagnie.

Chief Harry nam de mensen die vee kwamen ruilen mee naar het Fort, ook omdat ze dan de Hollander en zijn stenen huis konden zien. De twee zonen van de vrouw die bereid was met hem te trouwen, kwamen kijken. Van Riebeeck had hun al vroeg de smaak van tabak bijgebracht en toen de wet van de Haerlem toegepast: eerst werken, dan eten. De soldaten op de muur hielden hen in de gaten: hoe ze rond het Fort liepen, de kanonnen op de muur bekeken, de stevige omheining van de kraal achter het fort betastten, en een paar scharnieren pikten van de werkbank van de smid. Van Riebeeck had gezegd: laat ze begaan. Op een namiddag stonden ze bij het hek van de kraal te kijken toen het vee bij terugkomst werd geteld en fluisterden tegen elkaar: Heitse!Van Riebeeck heeft meer dieren dan Oedasoa.

Hij wees naar de twee veehoeders: Dawie en Hendrik, zwijgend sloften ze door de droge mest in de kraal, hun jas en knapzak over de schouder, zweetvlekken tussen hun schouderbladen, stok in de hand. Ze maakten het grote hek dicht en verzekerden het met slot en ketting, voor ze het melkgerei en het kokendhete water in de keuken gingen halen. Chief Harry lachte. Kon een kudde ooit veilig zijn onder de hoede van dit soort herders? Deze twee zouden geen vinger uitsteken om het vee te beschermen.

Op een dag hoorde Chief Harry van zijn oude vrouwen in de Duintjes dat Van Riebeecks vrouw bij de volgende nieuwe maan haar kind zou krijgen. Op dit nieuws had hij lang gewacht. Hier lag de kans voor de grootste andersmaak in zijn bestaan. Hij zou de levens van iedereen die hij kende veranderen en ook dat van de ongeborenen. Hij zou hun hele wereld veranderen. Met de vrouw in het kraambed en de man, zo had hij hem leren kennen, onwillig ver van haar weg te gaan als ze niet in orde was, kon hij uitvoeren wat hij allang had bedacht. Hij had de zaak tot nu toe voor zichzelf gehouden; pas korte tijd voor het zou gebeuren, zou hij het aan anderen uitleggen.

Hij wilde zelf zien hoe ver de vrouw was, zodat hij vooraf de dag beter kon bepalen, maar ze kwam niet meer naar buiten. Het maakte niets uit, zijn plan was zo eenvoudig dat hij het op ieder moment tussen de avondster en de morgenster in gang kon zetten. En op een dag vertelden de oude vrouwen onder elkaar: niet meer dan vijf dagen, het kon zelfs een dag of twee eerder gebeuren.

Het was in de maand oktober, de bloesemtijd was op zijn hoogtepunt. De wilde grassen en kruidenplanten die in de winter waren opgeschoten, vormden een tapijt van groene, dooreengevlochten klaver, jong stinkkruid en zuringstengels. Zuring en rammenas bedekten dicht dooreen geweven de duinen en kropen verder omhoog in de richting van de berg. De bijen klauterden dronken en zwaar over de heldergele bloesems, over de witte bloemen, duikelden soms tussen de sappige stengels om diep in de bruine kronen van oranje en witte goudsbloemen te gaan drinken. Het groene sap liep tappelings uit de bekken van de runderen van de Hollander die tot aan hun knieën in die weelde liepen te vreten. Hun uiers waren zo groot als Chief Harry in heel zijn leven niet had gezien. En dit alles was van Van Riebeeck, de man die nu ’s avonds bij het melken ging kijken hoe het schuim hoog en geel op de melk in de emmers stond. De Hollanders zouden zich deze zomer dik vreten aan boter, en zich een bolle buik drinken aan karnemelk, wrongel, room. En dan deze beesten: rustige koeien, vet, zachtaardig en glanzend verhaard. Heitse, de Hollander was een gelukkig man! Zijn botervaten waren boordevol. Wat werd er in dit land van een man die geen koeien had?

Een paar keer ging hij met de kudde mee naar het veld, heel vroeg, net na zonsopgang zo gauw er gemolken was, voorbij de Duintjes, buiten het zicht van het Fort, tot bij het grote moerassige gebied van Groen Punt, waar de kudde bijna ingesloten werd door de zee. Daar stonden de dieren te drinken, de snoeten blazend in het diepe, verse regenwater. Tussen het riet bouwden waterhoentjes hun nest. Deze weidegronden waren nu allemaal van de Hollander, en niemand had het betwist. Het was een genot om daar met de kudde door de goudsbloemen te lopen. Ze bleven hier de hele dag, en toen de beesten op het heetst van de dag gingen liggen, moest het weeskind naar het Fort om hun middageten te halen. Bij zijn terugkomst brandde er al een vuurtje, en ze zetten de aarden pot erop om hem te verwarmen. Een warme maaltijd wilde de Hollander op het middaguur, zelfs in deze hete maand.

Hij sprak met zijn mensen. Ze wisten dat de Hollander elke zevende dag twee keer naar de kerk ging: een keer voor de middag, en een keer laat in de middag. En daartussenin was er een uitgebreide maaltijd, en daarna moest iedereen een dutje doen, zoals hun vee. Het was altijd een stille dag. Er werd nergens gewerkt. Iedereen moest naar de kerk, behalve drie man. Iedereen in het Fort moest naar de kerk, behalve die drie. De Hollander had het op een vel papier laten schrijven en dat papier aan de klokpaal laten spijkeren, zodat niemand kon zeggen dat hij het niet wist. Ze kregen slaag als ze niet gingen, of ze werden niet uitbetaald, of ze werden in de gevangenis op water en brood gezet. Iedereen stopte met werken, waste zich en kleedde zich aan, zo gauw de klok werd geluid. Later luidde hij weer. Nog later luidde hij een laatste keer. Dan ging iedereen in de kerk zitten, behalve drie man. Chief Harry zei dat ze moesten zorgen klaar te zijn op het derde luiden van de klok in het Fort. Als de Hollander de kerk binnen ging, was de tijd voor de andersmaak aangebroken.

De dag tevoren moesten ze goed eten in de keuken, en zorgen voor veel brandhout voor de haard van de Hollander, voor genoeg water in zijn vaten, zodat hij niet onrustig werd. De oude vrouwen zouden die ochtend thuis zijn, want het was een stille dag in het Fort. Ze moesten de stokken uit de grond trekken, de matten oprollen, bundels maken, alles kant-en-klaar om op hun hoofd te leggen. Niemand mocht een woord zeggen over deze zaak, vooral niet tegen Krotoa, die nu een spion van de vijand was. Als ze hier bij de Duintjes voor de derde keer de klok hoorden luiden, moesten de vrouwen alles op hun hoofd tillen en het pad naar het grote moeras op lopen. Lopen, niet hollen. Als de soldaat op de muur hen in het oog kreeg, moesten ze zich niet beginnen te haasten, maar lachen en naar hem zwaaien.

Die dag stuurde Ngonnemoa acht schapen. Chief Harry en Eva waren er allebei bij om het woord te doen toen het koperdraad en de kralen overhandigd werden en er bedankt werd voor de tabak en de arak. Die nacht werd de derde zoon van Van Riebeeck geboren.

Toen ze hoorden dat het kind was geboren, zei Chief Harry: morgen is het weer kerk, dat is de dag die voor ons is voorbestemd. Toen de klok die ochtend de eerste keer luidde, maande hij hen binnen te blijven en zich gereed te maken. Toen er voor de tweede keer werd geluid, beval hij hun te beginnen. De soldaat op de muur van het Fort liep hun richting uit en keek zonder een woord op hen neer terwijl ze aan het pakken waren, draaide zich soms om zodat hij aan de andere kant naar de in het zwart geklede gemeente kon kijken die de binnenplaats overstak naar de voordeur van het huis van de commandeur. Het allerlaatst liep de magere ziekentrooster, boeken onder de arm, de treetjes op. Van Riebeeck verscheen heel even in de deur om hem te verwelkomen, keek op naar de soldaat op de muur en naar de vlag boven de poort. Toen luidde de ziekentrooster de klok voor de derde keer, en hij trok de voordeur achter zich dicht.

De soldaat vouwde zijn handen over de loop van zijn geweer, boog zijn hoofd in de richting van het commandeurshuis en bad hardop een onzevader. Toen hij zich weer omdraaide, waren de Goringhaicona, bundels op de rug, al honderd meter of meer van de Duintjes verwijderd, op weg met hun bezittingen, kinderen en honden.

Bij het tweede klokgelui liep Chief Harry samen met de kerkgangers over de binnenplaats, en wachtte op de trap op de ambtenaren, als pinguïns in hun zwarte jas en witte bef, met hun zilveren gespen en wandelstokje. Sommigen herkende hij nauwelijks in hun zondagse kleren; even vreemd waren hun glimmend gewassen gezichten en zachte stemmen. Een of twee liepen er naast een vrouw gekleed in een hooggesloten en donkere jurk die iedere zevende dag uit de kist kwam. Chief Harry knikte beleefd naar hen die hij herkende, en hield met een cynische grijns zijn hand op voor een paar van de bevoorrechten. Hij sloeg hen tersluiks gade terwijl ze met opgeheven hoofd het trapje op liepen, hoe ze allemaal bij het binnengaan voor Van Riebeeck bogen en hem de hand schudden, en hoe de ziekentrooster toen het zijn beurt was eerst zijn hand om de deurpost stak en het klokkentouw een enkele, harde, laatste ruk gaf.

Hij ging in het voetspoor van de ziekentrooster naar binnen, maar in plaats van de gemeente naar het voorhuis te volgen, sloeg hij links af naar het woongedeelte. Krotoa sliep in de kinderkamer. Hij liep de eetkamer door, leegde de blauwe tabakspot op het rek in zijn rugzak, en duwde de deur van de kinderkamer open. De kamer om haar heen was eenvoudig, kaal, van grof hout in elkaar getimmerd. Ze zat op een bankje voor een spiegel en duwde kammetjes in haar haren. Haar rug verstijfde van schrik toen ze hem zag. Hij bleef bij de deur staan.

‘Waar ligt de vrouw met het kind?’ fluisterde hij.

‘In hun slaapkamer.’ Ze wees naar het aangrenzende vertrek.

‘De andere kinderen?’

‘Eentje is aan het eten in de keuken. Het andere slaapt daar in die kist.’

‘Ga mee.’

Krotoa legde de kammen netjes naast elkaar op de tafel, en kwam naar hem toe. Haar zwarte schoentjes flitsten een voor een te voorschijn, de zondagse jurk zwaaide aan weerskanten bij het lopen op de grond. Chief Harry keek goedkeurend naar het kaarsrechte kind met de kanten kraag over haar schouders. Haar verblijf bij de Hollander was haar goed bekomen. Hij nam haar hand stevig in de zijne. ‘We moeten hier weg. Je kunt later weer terugkomen.’ Toen ze beslist terug wilde naar het kind, legde hij zijn hand over haar mond, trok haar de eetkamer in en sleepte haar met zich mee. ‘Er komt hier groot gedonder en wij maken dat we wegkomen, voor de Hollander uit de kerk komt.’

Ze kermde met tranen in haar ogen. ‘Het kind. Lambertje kan versmoren in zijn kussen.’

‘Lambertje? Wie kijkt er naar óns om? Als we de voordeur uit zijn, Krotoa, loop je braaf naast me. Je kijkt niet op naar de soldaat. We gaan de poort uit naar de Duintjes. Je zult merken dat onze mensen ons voorgaan, en zo gauw ze ons zien, zullen ze op ons blijven wachten.’

De soldaat op de muur verlegde zijn aandacht van de groep vertrekkende Strandlopers naar het tweetal dat uit de voordeur van het woonhuis kwam. Ze hadden niets bij zich. Het meisje zou wel recht hebben op de blauwe jurk die ze aanhad. Er viel niets te rapporteren. Uit de raadzaal kwamen de klanken van een psalm, begeleid door een klavecimbel en een goede, sterke tenor. Het was een heerlijke lentedag. De vlag aan de mast hing roerloos. De soldaat begon zacht mee te zingen.

Chief Harry en het kind haalden de Goringhaicona in halverwege de weg naar het moeras, waar ze bij hun bundels in het lange gras zaten. Een heel eind van hen vandaan lagen de koeien te herkauwen, maar de kudde schapen was nog op de been en rukte aan het gras.

‘Hier moeten we wachten. Het zal niet lang duren.’

Kort voor de middag nam Hendrik Willers, melkboer, kierie in de hand, de kortste weg over de hoogte naar het Fort. Op zondag was het zijn beurt de maaltijd te halen, want na de dienst werd een oorlam brandewijn uitgedeeld. Toen de melkboer goed en wel uit zicht was, floot Chief Harry twee keer op zijn vingers, en gaf zijn mensen een teken vooruit te lopen. Dawie, de jongen, stond op uit het gras met een geweer in zijn hand, en klom een eind van de schapen af op een granieten steen om te kijken wat er aan de hand was. De Goringhaicona kwamen in gelid aanzetten. De mannen lieten hun stokken tegen elkaar kletteren; ze maakten lawaai, floten, schreeuwden. De vrouwen met de bundels op hun hoofd draafden er achteraan. De runderen van de Compagnie kwamen overeind, zochten elkaar en gingen er gezamenlijk vandoor, voor de gillende, fluitende Koina uit.

Het was heerlijk om weer achter rundvee aan te lopen, wondermooi om de zware, deinende lijven te zien draven, om het doffe stampen van schouder tegen schouder en het klappen van de hoorns te horen. De Koina hadden de kudde bijna goed op gang gekregen, toen de jongen op een armlengte afstand zijn wapen op Chief Harry richtte. Autshumao schrok, probeerde hem tegen te houden met zijn kierie en slingerde zijn assegaai met kracht voor zich uit. Met voldoening zag hij hoe het wapen diep onder het borstbeen van de jongen naar binnen gleed, hoe hij het geweer liet vallen en met een verschrikt gezicht en een diepe steunende zucht op zijn knieën in het hoge gras zakte. Twee mannen sloegen hem met hun kieries de talrijke bloemen in. Voor hen vluchtte de schapenkudde in verschillende richtingen uiteen, maar de runderen waren bijna omsingeld. Ze sloegen de dieren en joegen ze op. Allen, zelfs de kinderen, maakten lawaai, gooiden met stenen, sloegen met stokken. Huilend probeerde Krotoa de groep bij te houden. Chief Harry rukte de blauwe jurk van haar af en haar schoenen uit en smeet ze weg.

‘Vlug, vlug. Als de Hollander je te pakken krijgt, slaat hij je dood.’

Ze protesteerde gillend tegen deze leugen, en in haar lange onderjurk struikelde ze tussen de struiken door achter de mannen en de oude vrouwen aan. Chief Harry liep naar haar toe, sleepte haar bij de arm, smeekte, dreigde haar: ze moest hen bijhouden. Ze snikte van angst en verlangen naar het stille voorhuis waar ze suiker en confituur uit porseleinen schaaltjes had gegeten.

Vóór haar juichten haar mensen om wat ze hadden gedaan. Chief Harry danste met zijn kierie en werpstok boven zijn hoofd. Heitse, om de dragers van alles wat goed was in het leven hier weer voor zich te hebben, om hun grasadem te ruiken, hun stem te horen, om hun staartkwasten over hun hakken te zien zwiepen. Heitse, hoe dood was hij niet geweest al die jaren zonder vee. Maar vandaag had hij drie keer andersmaak gehad. Hij was Strandloper, toen Sonqua, en nu is hij Hottentot, in de ogen van de Hollander – dat alles, allesin één voormiddag. En hij had een volk, de Goringhaicona, dat rook naar Heitsi-Eib’ kon doen opgaan. Nu kon hij een kring van nieuwe harubishuizen maken. Hij zag het al voor zich: de rook van hun ochtendvuren hing blauw voor zijn ogen, en het was tijd om het vee te melken en naar het veld te drijven, en niemand zou zeggen waar hij wel of niet mocht weiden.

Maar Krotoa’s gehuil dwong hem zich om te draaien.

‘Waarom jank je zo? Kun je je mond niet houden?’

Ze huilde nog harder. Bijna verlamd van verdriet kwam het er stotterend uit: ‘Waarom heb je dit gedaan, Autshumao?’

Hij greep haar stevig bij haar bovenarm. ‘Voor jou heb ik het gedaan. Daar loopt jouw andersmaak. Kijk eens hoe blij onze mensen zijn.’

Ze huilde klagend: ‘Je liegt het.’ En hij moest hard tegen de beesten schreeuwen om haar gehuil te overstemmen.

‘Tweeënveertig spekvette runderen, een hele kudde melkkoeien met grote uiers, ja, voor jou en voor mezelf en voor onze mensen. We kunnen het nu doen zoals bij Oedasoa en Vet Kapitein, zoals het hoort.’

Ze geloofde hem niet, en hoopte dat hij het aan haar verdriet zou merken. Maar het was de dag van zijn andersmaak, en het kon hem niets schelen wat zij of hun hele wereld van hem verwachtte. Op een dag zou de Hollander ontdekken dat niemand in dit land lang zonder vee kon leven. Dan zouden ze hun spullen weer op hun schepen laden en hier weggaan, en hij zou zijn vee op de vlakte onderaan de berg laten grazen. Het was allemaal zijn werk, het was zijn dag, en zijn geest was trots en opgelucht. Het vermoeden kwam bij hem op dat hij heel wat slimmer was dan hij gedacht had.