Jeremy Rifkin

DE DERDE INDUSTRIËLE REVOLUTIE

Naar een transformatie van economie en samenleving

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2011 Jeremy Rifkin

Oorspronkelijke titel The Third Industrial Revolution:

How Lateral Power is Transforming Energy, the Economy, and the World

Oorspronkelijke uitgever Palgrave Macmillan

© 2013 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Jacques Meerman

Tekstredactie Sophie Verburgh

Register Ansfried Scheifes

Ontwerp omslag BookDesigners/Studio Pollmann

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld iStockphoto.com/Alexy Dudoladov

NUR 747, 780

ISBN 978 90 468 1513 7

www.nieuwamsterdam.nl/rifkin

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046815137

Inhoud

Dankbetuiging

Inleiding

Deel 1

De Derde Industriële Revolutie

1 De echte economische crisis die iedereen over het hoofd zag

‘In de eerste helft van de eenentwintigste eeuw heeft de Europese Unie één prioriteit, die Jeremy Rifkin omschrijft als “de weg wijzen naar de Derde Industriële Revolutie”. Beperking van de CO₂-uitstoot is nog maar een klein deel van het verhaal. Het wordt tijd dat we overstappen op een koolstofarme economie.

Dat is geen utopie, geen futuristisch visioen. Over vijfentwintig jaar zijn we in staat om elk gebouw in te richten als “minienergiecentrale” die voor eigen gebruik schone en hernieuwbare energie produceert en het overschot voor andere doeleinden doorgeeft.

Dat zijn de pijlers van de “Derde Industriële Revolutie”, die Jeremy Rifkin zo meeslepend beschrijft: meer hernieuwbare energie, de constructie van gebouwen die hun eigen energie produceren en de overstap op het gebruik van waterstof voor de energieopslag.

Op het spel staat de toekomst van de Europese Unie, en laten we niet zo zelfgenoegzaam zijn om te denken dat de “toekomst” iets is wat we niet meer zullen meemaken!

We moeten de kans grijpen om de Derde Industriële Revolutie te verwelkomen. Die biedt ons de gelegenheid om de Europese economie een basis te geven die duurzaam op de toekomst is gericht. Op die manier stellen we tevens voor de lange termijn onze concurrentiepositie veilig.’

– Hans-Gert Pöttering, voorzitter van het Europees Parlement, tijdens een toespraak tijdens de tweede bijeenkomst van Burgerplatform Agora van de Europese Unie, 12 juni 2008

Dankbetuiging

Ik dank allereerst Nicholas Easley, die onze operaties wereldwijd leidt. Hij superviseert op een geweldige manier het opstellen van plannen voor de Derde Industriële Revolutie en heeft waardevolle bijdragen aan dit boek geleverd. Ook dank ik Andrew Linowes, die onze dagelijkse werkzaamheden nauwgezet begeleidt. Ook hij leverde waardevolle bijdragen aan de totstandkoming van dit boek. Onze stagiaires Flore De Sloover, Alma Velazquez, Valbona Tika, Lauren Bush, Bart Provoost, Divya Susarla, Bobby Samuel, Brian Bauer, Petros Kusmu en Shawn Moorhead hebben bij de uitwerking van het manuscript deskundig geholpen.

Mijn dank gaat voorts uit naar mijn redacteur Emily Carleton, niet alleen vanwege haar enthousiaste betrokkenheid bij dit project, maar ook vanwege haar vele redactionele suggesties, waar ik dankbaar gebruik van heb gemaakt. Ik dank ook mijn agent Larry Kirshbaum voor zijn redactionele suggesties bij het schrijven van mijn eerste opzet. Dankzij hem is het een boek voor de wereldmarkt geworden.

Bijzonder dankbaar ben ik Angelo Consoli, die de afgelopen negen jaar onze Europese operaties heeft geleid. Mede dankzij zijn politieke vernuft en onvermoeibare toewijding heeft de visie van de Derde Industriële Revolutie overal in Europa wortel geschoten.

Ten slotte dank ik mijn vrouw Carol Grunewald, die me de laatste tweeëntwintig jaar geadviseerd heeft. We dromen allebei van een duurzamere wereld voor alle mensen en al onze medeschepselen, en die inspiratie is bij onze reis ons richtsnoer geweest.

Inleiding

Washington D.C.

Onze industriële beschaving staat op een kruispunt van wegen. Olie en andere fossiele brandstoffen die de industriële levenswijze bepalen, zijn op weg naar de uitgang, en de technologieën die op basis van deze brandstoffen ontstonden en erdoor worden aangedreven, zijn verouderd. De hele industriële infrastructuur die op deze basis berust, is dringend aan herziening toe. Als gevolg daarvan heeft de werkloosheid overal ter wereld gevaarlijke hoogtes bereikt. Overheden, bedrijven en consumenten worden door schulden overspoeld, en levensstandaarden dalen snel. Een recordaantal van één miljard mensen, bijna een zevende van de hele mensheid, lijdt honger en gebrek.

Het is nog erger: door onze op fossiele brandstoffen gebaseerde industriële activiteit loert aan de horizon een klimaatverandering. Onderzoekers waarschuwen voor rampzalige veranderingen in de temperatuur en de chemie van de planeet. Overal lopen ecosystemen gevaar. Onderzoekers vrezen voor een massaal uitsterven van planten en dieren tegen het einde van de eeuw, wat ook onze eigen overlevingskansen als soort bedreigt. Het wordt steeds duidelijker dat we een nieuw economisch verhaal nodig hebben dat ons de weg kan wijzen naar een rechtvaardigere en duurzamere toekomst.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw werd steeds duidelijker dat de op fossiele brandstoffen gebaseerde industriële revolutie zijn hoogtepunt bereikt had en dat we als gevolg van een door mensenhand veroorzaakte klimaatverandering op een mondiale crisis van ongekend formaat afstevenden. De laatste dertig jaar heb ik een nieuw paradigma gezocht dat een koolstofarm tijdperk zou kunnen inluiden. Bij mijn onderzoek ben ik gaan begrijpen dat grote economische revoluties ontstaan als nieuwe communicatietechnologieën samenvallen met nieuwe energiesystemen. Zo is het altijd gegaan. Nieuwe energiesystemen bevorderen meer onderling afhankelijke economische activiteiten, de groei van de handelsbetrekkingen en het ontstaan van nauwere en hechtere sociale betrekkingen. Uit nieuwe energiesystemen ontstaat een nieuwe dynamiek in tijd en ruimte, en de bijbehorende communicatierevolutie levert de middelen voor de organisatie en de sturing daarvan.

Rond het midden van de jaren negentig drong tot me door dat er een nieuwe convergentie van communicatie en energie aankwam. De internettechnologie en hernieuwbare energieën stonden op het punt om samen te vallen en de basis te leggen voor een machtige nieuwe infrastructuur van een Derde Industriële Revolutie (DIR) die de wereld gaat veranderen. In het nieuwe tijdperk gaan honderden miljoenen mensen hun eigen groene energie produceren in hun eigen huis, op kantoor of in de fabriek, energie die ze onderling kunnen delen in een soort ‘energie-internet’, net zoals wij nu al online informatie creëren en delen. De democratisering van de energie gaat gepaard met een fundamentele herschikking van de menselijke relaties, wat gevolgen heeft voor de manier waarop we zakendoen, de samenleving besturen, onze kinderen opvoeden en deelnemen aan de maatschappij.

Het idee van een Derde Industriële Revolutie heb ik voor het eerst uiteengezet tijdens het Advanced Management Program (AMP) van de Wharton School (University of Pennsylvania), waar ik de laatste zestien jaar gedoceerd heb over nieuwe denkrichtingen op wetenschappelijk, technologisch, economisch en maatschappelijk gebied. Het is een cursus van vijf weken waarbij bestuursvoorzitters en hoge managers uit de hele wereld in contact komen met de nieuwe kwesties en uitdagingen waarvoor ze in de eenentwintigste eeuw komen te staan. De term drong algauw ook tot de directiekamers door en werd bij de staatshoofden van de Europese Unie onderdeel van hun politieke vocabulaire.

De EU was in 2000 ambitieus bezig om zijn koolstofconsumptie aanzienlijk te beperken en de weg naar een duurzame economie in te slaan. De Europeanen waren doelstellingen en criteria aan het ontwikkelen, wijzigden onderzoeks- en ontwikkelingsprioriteiten en kwamen met gedragsregels, voorschriften en normen voor een nieuwe economische koers. De VS daarentegen was intussen reuzedruk met de nieuwste hebbedingetjes en ‘killer apps’ uit Silicon Valley, en Amerikaanse huiseigenaren bloosden van opwinding over een levendige onroerendgoedmarkt die werd aangejaagd door oninbare subprimehypotheken.

Niet veel Amerikanen hadden belangstelling voor ontnuchterende schattingen van de olievoorraad, onheilspellende bewijzen voor een klimaatverandering en het groeiende besef dat het, vlak onder de oppervlakte, met onze economie niet goed ging. Er hing een sfeer van tevredenheid in het land, een zelfgenoegzaamheid die weer eens bevestigde wat we al wisten: onze rijkdom bewees onze superioriteit ten opzichte van andere landen.

Ik voelde me een beetje een buitenstaander in eigen land en besloot te negeren wat de wijze Horace Greeley in 1850 tegen iedere ontevreden Amerikaan zei: ‘Go West, young man, go West!’ Ik trok naar het oosten, naar het oude Europa, waar nieuwe ideeën over de vooruitzichten van de mensheid serieus werden genomen.

Ik weet dat veel Amerikaanse lezers nu met hun ogen rollen en zeggen: ‘Hou toch op, man! Europa valt uit elkaar en leeft in het verleden. Het is daar één groot museum. Misschien leuk voor op vakantie maar geen serieuze speler op het wereldtoneel.’

Ik ben niet naïef over Europa’s vele problemen, mislukkingen en tegenspraken. Maar we kunnen even negatieve dingen zeggen over de VS en andere landen, die allemaal hun eigen beperkingen kennen. En voordat wij, Amerikanen, ons te hard op de borst kloppen over hoe belangrijk we zijn, moeten we eerst beseffen dat de Europese Unie, en niet de VS of China, de grootste economie ter wereld is. Het bruto binnenlands product (bbp) van de zevenentwintig EU-leden overtreft dat van onze vijftig deelstaten. De EU stelt als mondiale militaire macht niet veel voor maar is op het internationale toneel een formidabele macht. Nog belangrijker is dat de EU een van de heel weinige overheden ter wereld is die fundamentele vragen stelt over onze toekomstmogelijkheden als soort op aarde.

Ik ben dus naar het oosten gegaan. De laatste tien jaar ben ik bijna 40 procent van mijn tijd in de EU geweest. Soms vloog ik elke week heen en weer om samen te werken met overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties die de Derde Industriële Revolutie vooruit willen helpen.

In 2006 begon ik samen met politieke leiders in het Europees Parlement te schrijven aan een economisch ontwikkelingsplan voor de Derde Industriële Revolutie, en in mei 2007 kwam het Europees Parlement met een schriftelijke verklaring waarin de Derde Industriële Revolutie genoemd werd als het langetermijndoel en de routekaart voor de EU. In zowel de Europese Commissie als de diverse lidstaten voeren talloze diensten tegenwoordig de Derde Industriële Revolutie uit.

In oktober 2008, een paar weken na de wereldwijde economische instorting, schreef mijn kantoor in allerijl een vergadering uit in Washington D.C. Tachtig bestuursvoorzitters en hoge managers van internationaal vooraanstaande bedrijven op het gebied van hernieuwbare energie, de bouw, architectuur, de onroerendgoedsector, informatietechnologie, de elektriciteitsvoorziening en van de transport- en logistieke sector kwamen bijeen om te praten over de manier waarop we munt konden slaan uit de crisis. Leidende figuren uit het bedrijfsleven die de vergadering bijwoonden, waren het erover eens dat hun bedrijven het niet langer op eigen houtje konden klaren, en pleitten voor het oprichten van een DIR-netwerk dat met overheden, individuele bedrijven en maatschappelijke organisaties kon samenwerken om de wereldeconomie klaar te maken voor het decentrale koolstofarme tijdperk. Daarom vormden we een economische ontwikkelingsgroep van bedrijven zoals onder andere Philips, Schneider Electric, IBM, Cisco Systems, Acciona, CH2M Hill, Arup, Adrian Smith + Gordon Gill Architecture en Q-Cells. De groep is wereldwijd de grootste in zijn soort en werkt tegenwoordig samen met steden, regio’s en nationale overheden aan de ontwikkeling van plannen om hun economieën om te bouwen tot DIR-infrastructuren.

Het idee van een Derde Industriële Revolutie verspreidt zich ook snel over landen in Azië, Afrika en de beide Amerika’s. Op 24 mei 2011 begon een conferentie om te vieren dat de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) vijftig jaar bestond. In aanwezigheid van staatshoofden en ministers van de vierendertig deelnemende lidstaten hield ik een rede over de vijf pijlers van het economische plan voor een Derde Industriële Revolutie. Tegelijk werd ook het OESO-plan voor groene economische groei gepresenteerd als startsein voor een campagne om de landen van de wereld voor te bereiden op de industriële toekomst van na het koolstoftijdperk.

Dit boek is het verslag van een insider over de manier waarop het economische ontwikkelingsmodel van de Derde Industriële Revolutie op gang komt, en geeft ook een kijkje op de persoonlijkheden en spelers – staatshoofden, bestuursvoorzitters van multinationals, maatschappelijke ondernemers en ngo’s – die daarbij het voortouw nemen.

Bij het opstellen van een Europese blauwdruk voor de Derde Industriële Revolutie heb ik het voorrecht gehad om met veel vooraanstaande Europese politici samen te werken, onder wie de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de premiers van Italië en Spanje, Romano Prodi en José Luis Rodríguez Zapatero, de voorzitter van de Europese Commissie Manuel Barroso en vijf voorzitters van de Europese Raad.

Kunnen de Amerikanen iets leren van wat er in Europa gaande is? Volgens mij wel. Om te beginnen moeten we aandachtig kijken en luisteren naar wat onze Europese vrienden zeggen en doen. Het gaat allemaal niet soepel, maar tot de Europeanen dringt het besef door dat het tijdperk van de fossiele brandstoffen ten einde loopt, en ze beginnen een groene koers uit te stippelen. De meeste Amerikanen verkeren helaas nog in de ontkenningsfase en willen niet begrijpen dat een vroeger zo goed werkende economie als de hunne tegenwoordig aan het infuus ligt. Amerikanen moeten net als de Europeanen de handen uit de mouwen steken.

Maar wat hebben we te bieden? Europa mag dan een meeslepend verhaal vertellen, maar niemand heeft betere verhalen te vertellen dan Amerika. Madison Avenue, Hollywood en Silicon Valley zijn daar grootmeesters in. Amerika onderscheidt zich niet zozeer door zijn industriële scherpzinnigheid of militaire heldendaden maar door zijn onthutsende vermogen om de toekomst zo levendig en helder voor te stellen dat de mensen het gevoel hebben dat hun trein al op hun bestemming is aangekomen terwijl die nog op het station staat te wachten voor vertrek. Als en zodra wij, Amerikanen, het verhaal van de Derde Industriele Revolutie echt ‘oppakken’, dan hebben we een ongeëvenaard vermogen tot snelle actie om die droom waar te maken.

De Derde Industriële Revolutie is de laatste van de grote industriële revoluties en legt de basis voor een naderend tijdperk van samenwerking. In de komende veertig jaar wordt de infrastructuur van de DIR opgebouwd en zullen honderdduizenden nieuwe bedrijven en honderden miljoenen banen ontstaan. De voltooiing van dat proces zal het einde betekenen van een twee eeuwen durende saga over industrieel denken, commerciële markten en massale arbeidsbevolking. Het begin van het nieuwe tijdperk wordt daarentegen beheerst door samenwerkingsgedrag, sociale netwerken en kleinschalige professionele en technische arbeidseenheden. In de komende halve eeuw worden de conventionele, gecentraliseerde bedrijfsorganisaties van de Eerste en de Tweede Industriële Revolutie steeds meer overvleugeld door de decentrale bedrijfspraktijken van de DIR; en de traditionele, hiërarchische organisatie van de economische en politieke macht zal plaatsmaken voor de decentrale macht van georganiseerde netwerkknooppunten in alle delen van de samenleving.

Op het eerste gezicht lijkt het idee van decentrale macht in strijd met een ervaring van eeuwen. De macht heeft immers traditioneel een piramidale structuur en loopt van boven naar beneden. Maar de huidige macht op basis van samenwerking, die ontstaat door de fusie van internet en duurzame technologie, komt tot uiting in een fundamentele herstructurering van de menselijke relaties: ze lopen niet meer van boven naar beneden maar breiden zich zijwaarts uit, en dat heeft grote gevolgen voor de toekomst van de samenleving.

Naarmate het midden van de eeuw dichterbij komt, zal een steeds groter deel van het economische leven gestuurd worden door intelligente, technologische surrogaten. Een groot deel van de mensheid krijgt daarmee de tijd om sociaal kapitaal te creëren in not-for-profit-activiteiten in de maatschappij. Die sector krijgt dan ook in de tweede helft van de eeuw de overhand. De economie blijft onmisbaar voor de menselijke overleving maar is niet meer genoeg om menselijke aspiraties te definiëren. Als het ons lukt om de komende eeuw te voorzien in de lichamelijke behoeften van de mensheid, wat nog lang niet vaststaat, dan worden spirituelere doelen in de komende fase van onze geschiedenis waarschijnlijk een steeds belangrijkere drijfveer.

In dit boek onderzoeken we de onderliggende eigenschappen en principes van de infrastructuur en economie van de Derde Industriële Revolutie. We gaan ook na welke obstakels en kansen we de komende vier decennia, op weg naar de toepassing van die principes in landen en gemeenschappen overal ter wereld, zullen tegenkomen.

De Derde Industriële Revolutie biedt de hoop dat we rond het midden van de eeuw een duurzaam, koolstofarm tijdperk kunnen bereiken en een rampzalige klimaatverandering kunnen voorkomen. We hebben de wetenschap, de technologie en het strategisch plan om het mogelijk te maken. Rest alleen de vraag of we de economische mogelijkheden zullen aangrijpen en de wil hebben om dat op tijd te doen.

Deel 1

DE DERDE INDUSTRIËLE REVOLUTIE

1

De echte economische crisis die iedereen over het hoofd zag

Het was vijf uur ’s ochtends. Ik draafde op de loopband en luisterde met een half oor naar het tv-nieuws. Ineens hoorde ik een verslaggever opgewonden praten over een nieuwe politieke beweging die zich de Tea Party noemde. Ik stapte van het apparaat en vroeg me af of ik het goed gehoord had. Het scherm stond vol boze Amerikanen van middelbare leeftijd met gele ‘Loop niet over me heen’-vlaggen, compleet met het logo van de opgerolde slang. Anderen hielden borden naar de camera’s met teksten als: GEEN BELASTING ZONDER VERTEGENWOORDIGING, SLUIT DE GRENZEN en KLIMAATVERANDERING IS BEDROG. De verslaggever kon zich nauwelijks verstaanbaar maken en had het over een spontane beweging van onderop die zich als een bosbrand over het land verspreidde. De mensen protesteerden tegen big government (‘een te grote overheid’) in Washington en tegen linkse baantjesjagers die zichzelf wilden verrijken ten koste van hun kiezers. Ik kon mijn ogen en oren niet geloven. Het was net of ik een perverse omkering meemaakte van wat ik bijna veertig jaar eerder zelf georganiseerd had. Was dit soms een wrede, kosmische grap?

De Boston Oil Party van 1973

16 december 1973. Zodra het licht werd, begon het te sneeuwen. Een ijskoude wind blies in mijn gezicht toen ik naar Faneuil Hall in het centrum van Boston liep. Ooit was dat de plek waar rebellen en radicalen zoals Sam Adams en Joseph Warren hun tirades hielden tegen het koloniale beleid van de Engelse koning George III en zijn slippendragers uit het zakenleven. De meest beruchte en gehate van die bedrijven was de British East India Company.

Boston zat al wekenlang zonder benzine. Het verkeer in de stad was meestal zo druk dat het vastliep, maar nu reden er al dagenlang nauwelijks auto’s, vooral omdat veel benzinepompen geen benzine meer hadden. Bij de weinige pompen die het nog deden, stonden enorme rijen auto’s minstens een uur op hun beurt te wachten. Wie het geluk had om benzine te vinden, schrok van de prijs die ervoor werd gevraagd. De prijs was in een paar weken tijd verdubbeld, en dat leidde zo ongeveer tot hysterie in een land dat, tot dat moment de grootste olieproducent ter wereld was.

De reactie van het publiek was begrijpelijk, want Amerika was in de twintigste eeuw, juist dankzij zijn enorme olievoorraden en de handigheid waarmee het een grote stroom relatief goedkope auto’s maakte voor een rusteloze, uiterst mobiele bevolking, de supermacht van de wereld geworden.

Het was een klap voor onze nationale trots, en niemand zag het aankomen. Net twee maanden eerder had de Organisatie van olie-exporterende landen (OPEC) een olieboycot tegen de VS uitgevaardigd uit wraak voor Washingtons besluit om Israël tijdens de Jom Kipoer-oorlog te herbewapenen. De klap galmde overal ter wereld na. In december was de olieprijs op de wereldmarkt van $ 3 omhooggeschoten tot $ 11,65 per vat.¹ Paniek op Wall Street en bij de gewone man.

Het eerste en duidelijkste teken van de nieuwe werkelijkheid was zichtbaar bij kleine pompen. Veel Amerikanen geloofden dat de grote oliemaatschappijen munt sloegen uit de situatie door naar willekeur de prijzen op te drijven en zo de kassa te laten rinkelen. De stemming bij de automobilisten in Boston en elders in het land werd algauw opstandig, en dat was de achtergrond van de tumultueuze bijeenkomst die op 16 december 1973 op de kade van Boston gehouden werd.

Het was die dag tweehonderd jaar geleden dat de beroemde Boston Tea Party plaatsvond, de gebeurtenis die de Amerikaanse publieke opinie opjutte tegen de Britse kroon. Woedend over een nieuwe belasting op thee en andere producten die het moederland naar zijn Amerikaanse kolonies exporteerde, wist Sam Adams een troep oproerkraaiers op de been te krijgen, en sommigen van hen gooiden een lading thee in de haven van Boston. ‘No taxation without representation’ (‘Geen belasting zonder vertegenwoordiging’) werd algauw de leuze van de radicalen. Deze eerste daad van openlijk verzet tegen de Britse heerschappij leidde tot een reeks reacties en tegenreacties van de monarchie en de piepjonge dertien kolonies, die zouden uitmonden in de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 en de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog.

In de weken voor de herdenking ontstond een onderstroom van woede tegenover de grote oliemaatschappijen. Veel Amerikanen waren woedend over wat zij beschouwden als ongerechtvaardigde prijsopdrijving door gevoelloze multinationals, die dreigden iets te ondermijnen wat de Amerikanen net zo dierbaar was als de vrijheid van meningsuiting, de persvrijheid en de vrijheid van vergadering: het recht op goedkope benzine en automobiliteit.

Ik was op dat moment achtentwintig; een jongeman die in de jaren zestig was opgegroeid met de strijd voor de burgerrechten en tegen de oorlog in Vietnam. Een jaar eerder had ik de nationale People’s Bicentennial Commission opgericht als radicaal alternatief voor de officiële feestcommissie van de regering-Nixon voor de herdenking van de gebeurtenissen die twee eeuwen eerder tot de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 hadden geleid.

Mijn idee van een alternatieve viering kwam deels voort uit de groeiende afstand die ik voelde tot mijn collega’s in de New Left-beweging. Ik kom uit een arbeiderswijk in het uiterste zuiden van Chicago: een gemeenschap van kooplieden en monteurs, politiemannen en brandweerlieden, mensen die werkten in slachthuizen, op rangeerterreinen en in staalfabrieken in de buurt. Vaderlandsliefde stroomde door mijn aderen. In de buurt waar ik woonde wapperden elke dag op alle veranda’s ontelbare Amerikaanse vlaggen. Elke dag was Flag Day.

Ik groeide op met de Amerikaanse droom en kreeg een diepe bewondering voor de radicale sentimenten van de grondleggers van ons land: Thomas Jefferson, Benjamin Franklin, Thomas Paine, George Washington, het kleine groepje revolutionaire denkers die hun leven op het spel zetten in hun streven naar ons onvervreemdbare recht op leven, vrijheid en het najagen van geluk.

Veel van mijn vrienden uit New Left kwamen uit welvarender families en waren opgegroeid in de voorstedelijke enclaves van de Amerikaanse elite. Ze voelden zich diep betrokken bij de strijd voor rechtvaardigheid, sociale gelijkheid en vrede en putten steeds meer inspiratie uit andere revolutionaire conflicten in het buitenland, met name de antikoloniale strijd van na de Tweede Wereldoorlog. Ik herinner me tal van politieke bijeenkomsten waarin het gedachtengoed van Mao, Ho Chi Minh en Che Guevara als leidraad en aansporing tot onzelfzuchtig handelen diende. Dat was me allemaal vreemd; ik was opgevoed in de overtuiging dat juist onze eigen Amerikaanse revolutionairen de inspiratie waren geweest voor alle andere antikoloniale bewegingen van de afgelopen twee eeuwen.

De viering van twee eeuwen Onafhankelijkheidsverklaring bood een jongere generatie een unieke kans om zich weer te bezinnen op Amerika’s radicale belofte, vooral omdat Nixon en een legioen commerciële propagandisten officiële plechtigheden in het Witte Huis organiseerden met de pracht en praal van koningen en aristocraten. Het streven naar economische en maatschappelijke rechtvaardigheid kwam niet erg aan bod, en juist dat streven paste bij de oude Amerikaanse helden die we zogenaamd aan het toejuichen waren.

We wilden de herdenking van de Tea Party ombouwen tot een protest tegen de oliemaatschappijen, maar we wisten niet of iemand de straat op zou gaan om ons te steunen. Er was immers nog nooit een protest tegen het grote oliekapitaal georganiseerd. Niemand kon dus voorspellen hoe de mensen zouden reageren. Toen het ook nog ging sneeuwen, begon ik steeds meer te vrezen voor een beschamend lage opkomst. In de jaren zestig organiseerden we de antioorlogsprotesten altijd in de lente omdat de kans op een massale opkomst dan het grootst was. Geen van de ervaren activisten in de leiding van de demonstratie kon zich ook maar één massaprotest herinneren dat hartje winter gehouden was.

Toen ik de hoek om liep naar Faneuil Hall, wist ik niet wat ik zag. Duizenden mensen bevolkten de straten richting het gebouw. Ze hielden borden en spandoeken omhoog met teksten als: LAAT DE OLIEMAATSCHAPPIJEN BETALEN, WEG MET HET OLIEKAPITAAL en LANG LEVE DE AMERIKAANSE REVOLUTIE. De zaal was stampvol mensen die ‘Impeach Exxon!’ scandeerden.

Na afloop van mijn korte toespraak waarin ik de demonstranten opriep om zich deze dag te herinneren als het begin van een tweede Amerikaanse revolutie, voor ‘energie-onafhankelijkheid’, gingen we de straat op en namen we precies de route die de Tea Party tweehonderd jaar eerder genomen had: naar Griffin’s Wharf. Onderweg sloten zich nog duizenden inwoners van Boston bij ons aan: studenten, fabrieksarbeiders, beroepsbeoefenaren, hele gezinnen… Bij onze aankomst in de haven, waar het officiële Salada Tea Company-schip (een kopie van het origineel) voor anker lag, stonden meer dan twintigduizend demonstranten aan het water ‘Weg met het oliekapitaal!’ te roepen. Het protest overstemde de zorgvuldig georkestreerde officiële ceremonie. Een vloot van vissersboten uit allerlei dorpen helemaal tot aan Gloucester in het noorden toe brak door de politieblokkade heen en voer naar het Salada Tea-schip, waar federale en lokale hoogwaardigheidsbekleders de officiële ceremonie afwachtten. De vissers gingen aan boord, bezetten het schip, klommen in de mast en gooiden lege olievaten (in plaats van kisten thee) het water in, toegejuicht door duizenden demonstranten. The New York Times en andere Amerikaanse kranten beschreven het voorval de volgende dag als ‘De Boston Oil Party van 1973’.²

De Tweede Industriële Revolutie wordt uitgeluid

In juli 2008, vijfendertig jaar later, bereikte de olieprijs per vat op de wereldmarkt met $ 147 een record.³ Zeven jaar eerder was een vat olie nog voor minder dan $ 24 van de hand gegaan.⁴ In 2001 vermoedde ik al dat er een oliecrisis op komst was en dat de prijs voor een vat olie binnen een paar jaar tot boven de $ 50 zou kunnen stijgen. Mijn opmerkingen werden met veel scepsis en zelfs spot ontvangen. ‘Dat maken wíj niet meer mee,’ riepen alle olieboeren en de meeste geologen en economen. Kort daarop begon de olieprijs drastisch te stijgen. Toen die rond het midden van 2007 meer dan $ 70 per vat bedroeg, begon ook de prijs van de hele keten van producten en diensten wereldwijd te stijgen, gewoon vanwege het feit dat bijna elke commerciële activiteit in onze wereldeconomie afhankelijk is van olie en andere fossiele brandstoffen.⁵ We verbouwen ons voedsel met petrochemische kunstmest en bestrijdingsmiddelen. De meeste bouwmaterialen – cement, plastic, enzovoort – zijn van fossiele brandstoffen gemaakt, net als de meeste geneesmiddelen. Onze kleding bestaat voor het grootste deel uit petrochemische kunststoffen. Ook ons transport, onze energie, onze verwarming en onze verlichting hangen van fossiele brandstoffen af. Onze hele beschaving is gebouwd op een fundament van opgedolven koolstofafzettingen uit het Carboon.

Aangenomen dat de mensheid het op de een of andere manier overleeft, vraag ik me vaak af hoe toekomstige generaties vijftigduizend jaar in de toekomst op het huidige moment in de menselijke geschiedenis zullen terugkijken. Ze zullen ons waarschijnlijk omschrijven als het ‘fossielebrandstoffenvolk’ en de periode waarin we leven als de Koolstoftijd, zoals wij vroegere tijdperken aanduiden als de Brons- en de IJzertijd.

Toen de olieprijs de grens van $ 100 per vat passeerde, wat nog maar een paar jaar eerder ondenkbaar zou zijn geweest, braken in tweeëntwintig landen spontaan protesten en rellen uit vanwege de snel stijgende prijs van granen: maïs in Mexico en rijst in Azië.⁶ De angst voor een wijdverbreide politieke onrust wakkerde een wereldwijde discussie aan over de relatie tussen olie en voedsel.

Omdat 40 procent van de mensheid moet leven van hoogstens 2 dollar per dag, kan zelfs een marginale verandering in de prijs van basislevensmiddelen op grote schaal gevaarlijk zijn. In 2008 was de prijs van soja en gerst verdubbeld; die van tarwe was bijna verdrievoudigd en die van rijst vervijfvoudigd.⁷ De Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN (FAO) meldde dat een recordaantal van 1 miljard mensen met honger naar bed ging.

De angst nam toe toen ook de consumenten in ontwikkelde landen de snelle stijging van de olieprijs begonnen te voelen. Bij de prijs van benzine en elektriciteit bijvoorbeeld, maar ook bij bouwmaterialen, geneesmiddelen en verpakkingsmaterialen – de lijst was eindeloos. Aan het eind van de lente waren de prijzen tot een onaanvaardbaar peil gestegen en begon de koopkracht overal ter wereld scherp te dalen. In juli 2008 ging de wereldeconomie op slot. Die enorme economische aardbeving luidde het eind van een tijdperk in, namelijk dat van de fossiele brandstoffen. De naschok was de ineenstorting van de financiële markten, zestig dagen later.

De meeste staatshoofden, grote industriëlen en economen begrijpen nog steeds niet goed wat de ineenstorting van de wereldeconomie veroorzaakt heeft. Ze denken nog altijd dat kredietcrisis en overheidsschulden niets met de olieprijs te maken hebben, en begrijpen niet dat ze nauw samenhangen met het einde van het olietijdperk. Zolang ieders denken nog vastzit in het geloof dat de krediet- en schuldencrisis veroorzaakt zijn door een gebrekkig toezicht op gedereguleerde markten, zullen de mondiale leiders de crisis niet bij de wortel kunnen aanpakken en saneren. Daarop komen we straks terug.

Wat er in juli 2008 gebeurde, noem ik het hoogtepunt van de globalisering. Een groot deel van de wereld beseft het nog niet, maar het is duidelijk dat we de grenzen hebben bereikt van de economische groei die wereldwijd mogelijk is binnen een systeem dat ten diepste afhankelijk is van olie en andere fossiele brandstoffen.

Ik ben ervan overtuigd dat we het eindspel van de Tweede Industriële Revolutie aan het meemaken zijn, en daarmee van het olietijdperk waarop die gebaseerd is. Dat feit is moeilijk te aanvaarden, want het dwingt de mensheid tot een snelle overgang naar een heel ander soort van energiegebruik en een heel nieuw industriemodel. Anders riskeren we de ondergang van onze beschaving.

We lopen tegen de grenzen van de globalisering aan vanwege de wereldwijde peak oil per capita, niet te verwarren met de hubbertpiek. Die laatste term gebruiken aardoliegeologen als aanduiding voor het punt waarop de mondiale olieproductie het hoogtepunt van de zogenoemde hubbertcurve bereikt. Dat gebeurt wanneer de helft van de uiteindelijk winbare oliereserves verbruikt is. De top van die curve is het hoogtepunt van de oliewinning. Daarna daalt de productie even snel als ze gestegen is.

M. King Hubbert was een geofysicus die in 1956 voor Shell werkte. Hij publiceerde een later beroemd geworden artikel waarin hij voorspelde dat de piek van de olieproductie in achtenveertig Amerikaanse deelstaten tussen 1965 en 1970 bereikt zou worden. Zijn raming werd in die tijd belachelijk gemaakt door collega’s die opmerkten dat de VS de grootste producent ter wereld was. Het idee dat Amerika zijn toppositie kon verliezen, was ondenkbaar en werd weggehoond. Maar Hubberts voorspelling bleek correct. De Amerikaanse olieproductie piekte in 1970, en daarmee begon een langdurige neergang.⁸

De laatste vier decennia hebben geologen gediscussieerd over de vraag wanneer de hubbertpiek waarschijnlijk gaat plaatsvinden. Optimisten denken op basis van hun modellen dat dit moment tussen 2025 en 2035 zal liggen. Pessimisten, onder wie enkele wereldvermaarde geologen, voorzien de piek ergens tussen 2010 en 2020.

Het Internationaal Energie Agentschap (IEA), een in Parijs gevestigde organisatie die aan overheden gegevens en voorspellingen op energiegebied levert, heeft de discussie misschien beslist in zijn 2010 World Energy Outlook-rapport. Volgens de IEA heeft de hubbertpiek al plaatsgevonden, en wel in 2006 met 70 miljoen vaten per dag.⁹ Die uitspraak was een schok voor de hele olie-industrie en deed het mondiale bedrijfsleven, dat het niet zonder ruwe olie kan stellen, huiveren.

Het IEA zei het volgende: om de olieproductie stabiel op een niveau van iets onder de 70 miljoen vaten per dag te houden, en daarmee een peilloze neergang van de wereldeconomie te voorkomen, zou in de volgende vijfentwintig jaar een onvoorstelbare investering van $ 8 biljoen nodig zijn om de moeilijk winbare olie uit de rest van de bestaande velden te krijgen en bovendien bekende maar minder belovende velden in gebruik te nemen en nieuwe velden te zoeken die steeds moeilijker te vinden zijn.¹⁰

Maar het gaat ons hier primair om de mondiale piekolie per persoon. Daarvan was al sprake in 1979, op het hoogtepunt van de Tweede Industriële Revolutie. BP deed een onderzoek (dat sindsdien door andere studies bevestigd is) en concludeerde dat de beschikbare hoeveelheid olie, mits gelijkmatig verdeeld, in dat jaar zijn hoogtepunt bereikte.¹¹ Er zijn sindsdien nieuwe voorraden ontdekt, maar de wereldbevolking is veel sneller gegroeid. Als we alle tegenwoordig bekende oliereserves eerlijk over de 6,8 miljard aardbewoners zouden verdelen, zou er per persoon veel minder beschikbaar zijn.

De Chinese en Indiase economieën zijn rond de eeuwwisseling razendsnel gegroeid: in 2007 groeide India met 9,6 procent en China met 14,2 procent. Daarmee betrad een derde van de mensheid het olietijdperk en leidde de groeiende vraag onvermijdelijk tot een stijging van de olieprijs tot de al genoemde $ 147 per vat. Ook andere prijzen stegen. De consumptie raakte in een vrije val en de wereldeconomie ging op slot.¹²

In 2010 begon een aarzelend herstel, vooral om de uitgeputte voorraden aan te vullen. Maar zodra de groei hervat werd, begon ook de olieprijs weer te stijgen. Eind 2010 werd het niveau van $ 90 per vat bereikt, wat overal in de productieketen de prijzen weer opdreef.¹³

Fatih Birol, hoofdeconoom van het Internationaal Energie Agentschap, wees in januari 2011 op het onlosmakelijke verband tussen de gestegen economische productie en de gestegen olieprijs. Hij waarschuwde: als het economische herstel op gang komt, ‘komen de olieprijzen voor de wereldeconomie in een gevaarlijke zone terecht’. Tussen begin 2010 en het eind van dat jaar steeg de olie-import van de vierendertig merendeels rijke OESO-landen van $ 200 miljard tot $ 790 miljard, aldus het IEA. De olie-importrekening van de EU alleen al steeg in 2010 met $ 70 miljard. Dat is evenveel als het begrotingstekort van Griekenland en Portugal samen. De Amerikaanse olierekening steeg met $ 72 miljard. Door de hoge olieprijs daalde het bbp van alle OESO-landen samen met 0,5 procent.¹⁴

De ontwikkelingslanden werden in 2010 nog harder getroffen. Hun olie-import werd $ 20 miljard duurder, wat gelijkstaat aan een bbp-daling van bijna 1 procent. De ratio van olie-import en bbp nadert het niveau van 2008, vlak vóór de instorting van de wereldeconomie. Het IEA waarschuwde dan ook in het openbaar dat ‘de rekening voor de olie-import het economische herstel bedreigt’.¹⁵

Op de dag dat het IEA zijn rapport over 2010 publiceerde, schreef Martin Wolf, de economisch columnist van de Financial Times, een artikel over de historische convergentie tussen de ‘productie per hoofd’ in China, India en de westerse landen. Volgens gegevens van de US Conference Board steeg de verhouding tussen de Chinese productie per hoofd en de Amerikaanse tussen de jaren zeventig en 2009 van 3 tot 19 procent. In India steeg die verhouding van 3 tot 7 procent.¹⁶

Wolf merkte op dat de Chinese productie per persoon in verhouding tot de Amerikaanse ongeveer zo groot was als de Japanse productie toen dit land na de Tweede Wereldoorlog aan zijn economische herstel begon. De Japanse productiviteit schoot in de jaren zeventig omhoog tot 70 procent van het Amerikaanse niveau en in 1990 tot 90 procent daarvan. Als het in China net zo gaat als in Japan, benadert het in 2030 de 70 procent van de Amerikaanse productie per persoon. Maar het verschil is dat de Chinese economie dan driemaal zo groot zou zijn als de Amerikaanse en groter dan de Amerikaanse en West-Europese samen.¹⁷

Ben Bernanke, voorzitter van de Amerikaanse Federal Reserve Board, zei tijdens een redevoering in november 2010 dat het totaal van de feitelijke productie van de opkomende economieën alleen al in het tweede kwartaal 41 procent hoger lag dan aan het begin van 2005. De Chinese productie was met 70 procent gestegen, de Indiase met 55 procent.¹⁸

Wat betekent dat allemaal? Als de totale productie weer in hetzelfde tempo op gang komt als in de eerste acht jaar van de eenentwintigste eeuw – dat is precies wat er gebeurde – dan stijgt de olieprijs weer snel tot een niveau van minimaal $ 150 per vat, wat tot een snelle prijsstijging voor alle andere goederen en diensten zal leiden, maar ook tot een nieuwe daling van de koopkracht en de ineenstorting van de wereldeconomie. Met andere woorden: elke nieuwe poging om de economische vaart van het afgelopen decennium te herstellen, zal stuiten op een olieprijs van circa $ 150 per vat. Deze wilde schommeling tussen nieuwe groei en ineenstorting is het eindspel.

Wie dit niet wil zien, redeneert dat de stijging van de olieprijs weinig te maken had met de druk van de vraag op het aanbod en eerder veroorzaakt werd door speculanten die de oliemarkt bewerkten. Speculanten kunnen best olie op het vuur hebben gegooid, maar het blijft een onweerlegbaar feit dat we verscheidene decennia drieënhalf keer zo veel olie geconsumeerd als gevonden hebben.¹⁹ Die werkelijkheid bepaalt onze huidige toestand en onze vooruitzichten.

De druk van de steeds stijgende totale vraag op steeds afnemende reserves wordt nog verergerd door de groeiende politieke onrust in het Midden-Oosten. Miljoenen jongeren in die regio – in Tunesië, Egypte, Libië, Iran, Jemen, Jordanië, Bahrein, en andere landen – gingen sinds begin 2011 de straat op als protest tegen corrupte autocratische regimes die al decennia of soms generaties lang aan de macht waren. Deze opstand van de jeugd, die aan de opstand van de westerse jeugd in de jaren zestig doet denken, laat een generatiewisseling van immens historisch belang zien.

Voor de jongere, goed opgeleide generatie die zich onderdeel van een wereldgemeenschap voelt en zich eerder met Facebook identificeert dan met traditionele stamverbanden, heeft het oude denken afgedaan. De patriarchale opvattingen, rigide sociale normen en xenofobe gedragingen van ouderen zijn volstrekt vreemd aan de generatie die is opgegroeid met sociale netwerken waar de nadruk ligt op transparantie, samenwerking en relaties met gelijken. Daarmee ontstaat een historische scheidslijn in het bewustzijn zelf.

Jonge mensen zijn het zat om door arbitraire en brute leiders geregeerd te worden. Ze hebben genoeg van het bestaan in een samenleving die riekt naar corruptie, waar niet verdienste maar patronage de maatstaf is, en waar de machtigen zich verrijken ten koste van de steeds armere massa’s. Deze jonge mensen eisen veranderingen. In maar een paar weken tijd brachten ze de regering van Tunesië en Egypte ten val. In Libië en Syrië begon een burgeroorlog maar ook andere regimes – van Jordanië tot Bahrein – werden met ineenstorting bedreigd.

Olie is in hoge mate cruciaal geweest voor de ondergang van de regio. Het zwarte goud is een duistere vloek gebleken en heeft een groot deel van het Midden-Oosten veranderd in een volstrekt eenzijdige economie onder leiding van de heersende oligarchen. De sjeiks werden dankzij de oliestroom miljardairs terwijl de bevolking onder de duim werd gehouden met overheidsbaantjes en magere sociale voorzieningen. Het gevolg is dat deze landen nooit de omstandigheden hebben gecreëerd die nodig zijn voor het ontstaan van een robuuste, veelzijdige, ondernemende economie of een actieve beroepsbevolking om die te sturen. Hele generaties van jonge mensen zijn weggekwijnd zonder dat ze hun menselijke potentieel konden verwezenlijken.

Maar de jonge generatie van tegenwoordig heeft zelfvertrouwen gekregen en is tegen de machthebbers in verzet gekomen. Dat heeft opwindende gevolgen waarvan ook zijzelf nooit hadden kunnen dromen. De oude orde begint te wankelen. Er zal afwisselend vooruitgang en pijnlijke krimp zijn, maar het is onwaarschijnlijk dat de oude, patriarchale heerschappij over de samenleving, die zo lang het lot van talloze generaties in de Arabische wereld bepaald heeft, het komende decennium zal overleven.

In het Midden-Oosten zien we een grote transformatie. Hiërarchische macht maakt plaats voor decentrale macht. De internetgeneratie, die de gecentraliseerde mediaconglomeraten al had uitgedaagd door onderling muziek en informatie uit te wisselen, laat nu in het Midden-Oosten zijn tanden zien tegen de gecentraliseerde heerschappij van autocratische overheden.

De groeiende politieke onrust in het Midden-Oosten gaat de komende jaren een ramp worden voor de olieprijs op de wereldmarkt. Door de politieke woelingen begin 2011 in Libië werden overal in het land olievelden gesloten. Er werden toen per dag 1,6 miljoen vaten ruwe olie minder geproduceerd, en daardoor steeg de prijs tot $ 120 per vat.²⁰ Analisten zijn bang dat de olieprijs van de ene dag op de andere met 20 tot 25 procent kan stijgen als ook Saoedi-Arabië of Iran met zulke verstoringen te maken zou krijgen. Dat zou een harde slag betekenen voor de hoop op zelfs maar een zwak herstel van de wereldeconomie.²¹

Geen internationale waarnemer die de politieke onrust in het Midden-Oosten volgt, gelooft dat de oude tijden in de regio zullen terugkeren. Het is geen toeval dat het eind van het olietijdperk samenvalt met het eind van de autoritaire regeringen die het zo lang voor het zeggen hebben gehad in het meest elitaire en gecentraliseerde energiesysteem uit de geschiedenis.

Dat de jeugd in het Midden-Oosten ontwaakt, is alleen maar toe te juichen, maar we beseffen ook dat de komende periode de ene oliecrisis na de andere zal kennen als gevolg van twee nauw samenhangende verschijnselen: de groei van de totale vraag, die de olieprijs opdrijft tot $ 150 of zelfs $ 200 per vat of meer, en de onrust die ontstaat door politieke instabiliteit in de olierijke landen van die regio, die weer tot precies zulke prijsstijgingen leidt.

Wall Street stort in

Hoe hangt de krediet- en schuldencrisis samen met het eindspel van de Tweede Industriële Revolutie? Om die relatie te begrijpen moeten we opnieuw teruggaan naar de tweede helft van de twintigste eeuw. De Tweede Industriële Revolutie, de combinatie van elektriciteit uit centrales, het tijdperk van de olie, de opkomst van de auto en de bouw van suburbs, kende twee ontwikkelingsfasen. Tussen 1900 en het begin van de Grote Depressie van 1929 kwam de nog onvolgroeide infrastructuur van de Tweede Industriële Revolutie tot stand. Maar die infrastructuur bleef tot na de Tweede Wereldoorlog onbenut. De aanvaarding van de Amerikaanse Interstate Highway Act van 1956 bevorderde de aanleg van een volwassen infrastructuur voor het autotijdperk. De bouw van het intercontinentale snelwegennetwerk – in die tijd aangeprezen als de meest ambitieuze en kostbare openbare voorziening uit de geschiedenis – maakte een ongeëvenaarde economische expansie mogelijk waarbij de VS het rijkste land ter wereld werd. Kort daarna kwamen in Europa soortgelijke wegenbouwprojecten van de grond, met het bijbehorende multipliereffect.

Het netwerk van nationale autowegen versnelde de bouwhausse. Miljoenen Amerikanen verhuisden naar nieuwe voorstedelijke enclaves in de buurt van snelwegaansluitingen. Het hoogtepunt van die hausse kwam met de voltooiing van de nationale snelwegen in de jaren tachtig, en dat gold ook voor de Tweede Industriële Revolutie. Er werden te veel woningen en bedrijfsgebouwen neergezet, wat rond 1990 grote problemen op de onroerendgoedmarkt tot gevolg had. De bijbehorende zware recessie breidde zich snel uit naar alle uithoeken van de wereld. Maar als de Tweede Industriële Revolutie aan het eind van de jaren tachtig aan een langdurige neergang begon, hoe kon de VS zich dan daaraan ontworstelen en hoe kon in de jaren negentig de economie weer gaan groeien?

Het economisch herstel in de VS was vooral te danken aan het spaargeld dat in de hoogtijdagen van de Tweede Industriële Revolutie was opgepot, in combinatie met recordbedragen aan schulden en kredieten. We werden een land van vooruit vluchtende verkwisters. Het geld dat we uitgaven, was echter geen geld dat we extra verdiend hadden. De Amerikaanse looncurve was langzaam afgevlakt en begon te dalen toen in de jaren tachtig de Tweede Industriële Revolutie volgroeid was.

Er werd veel ophef gemaakt over de nieuwe internet- en IT-revoluties. De opkomst van nieuwe innovatiecentra in plaatsen zoals Silicon Valley (Californië), aan de Route 128 in Boston, aan de Interstate 495 in Washington en in de Research Triangle in North Carolina, beloofde een technologische hoorn des overvloeds, en de media waren meer dan bereid om te dwepen met de nieuwste wonderen uit de kokers van bedrijven zoals Microsoft, Apple en AOL.

Het valt niet te ontkennen dat de communicatierevolutie van de jaren negentig nieuwe banen schiep en het economische en maatschappelijke landschap hielp veranderen. Maar het blijft een feit dat de IT-sector en internet ondanks alle grote woorden op zichzelf geen nieuwe industriële revolutie betekenden. Een nieuwe industriële revolutie zou pas mogelijk zijn geweest als die nieuwe communicatietechnologieën waren samengevallen met een nieuw energietijdperk, zoals tot dusver bij alle grote economische revoluties het geval is geweest. Nieuwe communicatiesystemen staan nooit op zichzelf. Eerder zijn ze, zoals in de inleiding al gezegd, het sturingsmechanisme voor de activiteitenstroom die door nieuwe energiesystemen mogelijk wordt gemaakt. Pas met het ontstaan, in de loop van decennia, van een infrastructuur op communicatie- én energiegebied wordt een langdurige groeicurve van een nieuw economisch tijdperk mogelijk.

Het probleem was een kwestie van timing. De nieuwe communicatietechnologie verschilde fundamenteel van wat de eerste generatie elektrische communicatieapparatuur gebracht had. De telefoon, radio en tv waren gecentraliseerde communicatievormen, ontworpen voor de sturing en vermarkting van een economie die georganiseerd was rond gecentraliseerde fossiele brandstoffen en de talloze gecentraliseerde commerciële praktijken die uit dat bepaalde energiesysteem voortkwamen. De nieuwe, tweede generatie elektrische communicatiemiddelen daarentegen is decentraal van aard en is bij uitstek geschikt voor het beheer van decentrale vormen van energie, dat wil zeggen: hernieuwbare energievormen, en de decentrale commerciele activiteiten die met zo’n energiesysteem gepaard gaan. Het duurde nog twee decennia voordat de nieuwe, decentrale communicatietechnologieën aansluiting vonden bij decentraal opgewekte energievormen en zo de basis legden voor een nieuwe infrastructuur en een nieuwe economie.

In de jaren negentig van de twintigste en het eerste decennium van deze eeuw werd de revolutie op het gebied van de informatie- en communicatietechnologie (ICT) geënt op de oudere, gecentraliseerde Tweede Industriële Revolutie. Dat was van begin af aan een onnatuurlijke combinatie. De ICT vergrootte de productiviteit, stroomlijnde routines en schiep nieuwe commerciële mogelijkheden en banen, wat waarschijnlijk het bestaan van een industrieel model dat op zijn laatste benen liep, verlengd heeft, maar kon zijn volledige, decentrale communicatiepotentieel niet realiseren door zijn binding aan een gecentraliseerd energiesysteem met bijbehorende commerciële infrastructuur. We kregen geen machtige, nieuwe combinatie van communicatie en energie maar lieten de economie groeien ten koste van de welvaart die in de vier decennia na de Tweede Wereldoorlog was opgehoopt. De gemakkelijke kredietverschaffing, die te danken was aan de creditcardcultuur, was een soort verdovend middel. Kopen werd verslavend; consumptie werd een soort massaal, collectief potverteren. Het was alsof we langs de achterkant van de gausscurve onbewust naar de afgrond raasden, op weg naar onze ondergang, vastbesloten om de enorme rijkdom te verslinden die we in een leven lang bijeen hadden gebracht.

Dat lukte. De gemiddelde spaarquote van de gezinnen bedroeg aan het begin van de jaren negentig circa 8 procent. In 2000 was die tot 1 procent gedaald.²² En in 2007 gaven veel Amerikanen meer geld uit dan ze verdienden.

We lieten de wereldeconomie groeien, gedragen door de Amerikaanse koopkracht. En wat we tegenover onszelf niet wilden toegeven, was dat het hele feest betaald werd uit de spaarpot van de Amerikaanse huishoudens.

In het midden van de jaren negentig verdronken de Amerikanen zowat in de schulden. Het aantal faillissementen bereikte een record. In 1994 vroeg het verbijsterende aantal van 832.829 Amerikanen faillissement aan.²³ Ongelooflijk genoeg was dat aantal in 2002 tot meer dan 1,5 miljoen gestegen.²⁴ En toch bleven de creditkaartschulden oplopen.

Rond dezelfde tijd begonnen de hypotheekbanken een tweede kredietinstrument te promoten. Dat waren de subprimehypotheken waarvoor weinig of geen eigen geld ingebracht hoefde te worden. Miljoenen Amerikanen beten in het aas en kochten huizen die ze zich niet konden veroorloven. De woningbouwhausse creëerde de grootste zeepbel in de Amerikaanse geschiedenis. In sommige delen van het land verdubbelden of verdrievoudigden de huizenprijzen in maar een paar jaar tijd. Huiseigenaren gingen hun huis als een winstgevende investering zien. Veel mensen gebruikten hun nieuwe investering als melkkoe. Ze herfinancierden hun hypotheek twee- of driemaal, betaalden daarmee hun creditcardschulden en gingen door met consumeren.

Die zeepbel barstte in 2007.²⁵ De huizenprijzen stortten in. Miljoenen Amerikanen, die zichzelf rijk hadden gerekend, konden ineens hun hypotheekrente niet meer betalen. Ze schoven de betaling voor zich uit, maar uiteindelijk lukte dat niet meer. Het aantal gedwongen verkopen steeg pijlsnel. Amerikaanse banken en andere kredietverschaffers die uit vrije wil hadden belegd in wat neerkwam op een slimme, wereldwijde ponzifraude, raakten verlamd. In september 2008 ging Lehman Brothers failliet. Daarna werd AIG – een verzekeringsbedrijf dat voor miljarden aan subprimehypotheekderivaten bezat – met de ondergang bedreigd, en als dat werkelijkheid was geworden, zou het de rest van de Amerikaanse economie en een groot deel van de wereldeconomie hebben meegesleurd. Banken leenden geen geld meer uit. Een economische ineenstorting op de schaal van de Grote Depressie dreigde. De Amerikaanse overheid schoot allerlei financiële instellingen op Wall Street te hulp met in totaal $ 700 miljard. Het argument daarvoor was dat die instellingen ‘te groot waren om te mogen omvallen’ – ‘too big to fail’.

De zogenoemde Grote Recessie begon. De feitelijke werkloosheid steeg maand in, maand uit en kwam eind 2009 uit op 10 procent van de actieve beroepsbevolking (17,6 procent als we de ontmoedigde werknemers meetellen die geen werk meer zochten en dus niet werden meegerekend, plus mensen die parttime werkten maar naar een fulltimebaan streefden). Dat betekent bijna 27 miljoen Amerikanen, het hoogste percentage geheel en gedeeltelijk werklozen in de VS sinds de Grote Depressie van de jaren dertig.²⁶

President Obama’s hulppakket redde het bancaire systeem, maar betekende niet veel voor de Amerikaanse gezinnen. De totale schuld van de huishoudens was in 2008 gestegen tot bijna $ 14 biljoen.²⁷ Om een idee te krijgen van hoe diep de Amerikaanse huishoudens zich in de schulden hadden gestoken, kunt u de toestand vergelijken met twintig jaar geleden. De gemiddelde schuld bedroeg toen circa 83 procent van het inkomen. In 2000 was dat percentage gestegen tot 92 procent, en in 2007 was de schuld van huishoudens gestegen tot 130 procent van het inkomen. Economen gingen de nieuwe term ‘negatieve besparingen’ gebruiken voor de diepgaande verandering in het uitgaven- en spaarpatroon van Amerikaanse gezinnen.²⁸ Een recordaantal van 2,9 miljoen geheel of gedeeltelijk werkloze huizenbezitters, die bedolven waren onder schulden, werd in 2010 uit hun huis gezet.²⁹

Nog onheilspellender was de verhouding tussen de gezinsschulden en het bbp, die midden jaren negentig 65 procent was. In 2010 bedroeg dat percentage 100, wat duidelijk maakte dat de Amerikaanse consumenten de globalisering niet langer met hun koopkracht konden steunen.³⁰

De kredietzeepbel en de financiële crisis ontstonden niet in een vacuüm, maar door een vertraging van de Tweede Industriele Revolutie. Die begon aan het eind van de jaren tachtig toen de voorstedelijke bouwhausse dankzij de aanleg van het nationale snelwegensysteem op zijn hoogtepunt was, wat ook het hoogtepunt van het auto- en olietijdperk betekende.

De combinatie van overvloedige, goedkope olie en een enorm wagenpark gaf de VS in de jaren tachtig de leiding over de wereldeconomie. Helaas verslonden we onze geaccumuleerde rijkdom in de helft van de tijd die het gekost had om hem te vergaren, en gaven we ons over aan een koopwoede die bedoeld was om de economische machine kunstmatig op gang te houden, terwijl de echte economie vaart minderde. Toen ons spaargeld op was, gingen we biljoenen dollars lenen en laafden we ons aan de mythe van nog steeds ongeëvenaarde economische heldendaden. We gaven geld uit dat we niet hadden, en joegen daarmee de globalisering aan. Over de hele wereld verschaften miljoenen mensen maar al te graag goederen en diensten in ruil voor onze dollars.

De wereldwijde koopwoede en de drastisch stijgende productie die ermee gepaard ging, joegen de vraag naar een steeds kleinere olievoorraad op. Dat leidde tot scherpe prijsstijgingen op de wereldmarkt. Alles in de mondiale productieketen – van graan tot benzine – werd duurder, en zo stortte de mondiale koopkracht in juli 2008 uiteindelijk in, omdat de olie toen het recordbedrag van $ 147 per vat moest opbrengen. Zestig dagen later draaiden de banken, overspoeld door oninbare leningen, de kredietkraan dicht. De beurs stortte in en de globalisering kwam krakend tot stilstand.

De uitkomst van achttien jaar op krediet leven is dat de VS tegenwoordig een mislukte economie is. De bruto verplichtingen van de Amerikaanse financiële sector, die in 1980 21 procent van het bbp bedroegen, stegen de afgelopen zevenentwintig jaar tot een ongelooflijke 116 procent van het bbp in 2007.³¹ Omdat de Amerikaanse, Europese en Aziatische bancaire en financiële werelden innig verbonden zijn, overschreed de kredietcrisis de Amerikaanse grenzen en werd de hele wereldeconomie meegesleurd. Nog verontrustender is de voorspelling van het Internationaal Monetair Fonds dat de schuld van de Amerikaanse federale overheid in 2015 even groot zou kunnen zijn als het bbp. Dat zet de Amerikaanse toekomstperspectieven op losse schroeven.³²

De entropierekening voor het industriële tijdperk

Alsof die last niet groot genoeg is, is nog een tweede schuld aan het ontstaan; een veel grotere schuld, die veel moeilijker is terug te betalen. De vervaldatum van de entropierekening voor de Eerste en Tweede Industriële Revolutie is bereikt. We hebben twee eeuwen lang steenkool, olie en aardgas verbrand om een industriële levenswijze in stand te houden die leidde tot de massale uitstoot van kooldioxide in de aardse atmosfeer. Die verbruikte energie, de entropierekening, verhindert dat de warmte van het zonlicht weer door de planeet wordt uitgestraald en dreigt tot een rampzalige verhoging van de temperatuur op aarde te leiden. Voor de toekomst van het leven zijn de gevolgen hiervan potentieel vernietigend.

In december 2009 kwamen de leiders van 192 landen in Kopenhagen bijeen voor een discussie over de grootste dreiging waar de mensheid ooit voor gestaan heeft: de klimaatverandering die door de industrie veroorzaakt wordt. In maart 2007 had het Intergovernmental Panel on Climate Change van de VN een grimmig rapport gepubliceerd over de omvang van het probleem. Meer dan 2500 onderzoekers uit meer dan honderd landen hadden aan de conclusies bijgedragen. Het was het vierde in een reeks rapporten die in de loop van vijftien jaar verschenen waren; een verslag van wat te boek staat als het grootste wetenschappelijke onderzoek uit de geschiedenis.³³

Toen ik het rapport las, was meteen duidelijk dat ik het zevenentwintig jaar lang bij het verkeerde eind had gehad. De eerste keer dat ik over klimaatverandering schreef, was in mijn boek Entropy uit 1980, een van de eerste boeken die het probleem onder de aandacht bracht. In de loop van de jaren tachtig spande ik me vervolgens in om het publiek te laten beseffen welke langetermijndreiging de opwarming van het klimaat vormt.

Het Clearinghouse on the Future, een uit meer dan honderd volksvertegenwoordigers bestaande dienstverlenende organisatie van het Amerikaanse Congres, nodigde me uit om voor parlementariërs twee informele lezingen te geven over de thermodynamische gevolgen van de door de industrie veroorzaakte CO₂-uitstoot. Voor zover ik weet, hoorden die sessies tot de allereerste discussies over klimaatverandering in het Amerikaanse Congres.

Mijn eigen organisatie bracht in 1988 voor het eerst allerlei onderzoekers en milieu-ngo’s van over de hele wereld samen voor discussies over manieren om samen aan de opbouw van een mondiale beweging tegen de klimaatverandering te werken. We stichtten het Global Greenhouse Network, een coalitie van klimatologen, milieuorganisaties en experts op het gebied van de economische ontwikkeling, en lanceerden een tien jaar durende campagne om het debat over de klimaatverandering van de universitaire wereld uit te breiden naar de publieke arena.

Net als veel collega’s begreep ik allang hoe dringend het probleem was, maar ik onderschatte nog steeds de snelheid waarmee de temperatuur op aarde aan het stijgen was. Ik begreep ook nog niet goed welke sterke synergie-effecten kunnen ontstaan uit onverwachte positieve terugkoppelingen. Als bijvoorbeeld het ijs in het Noordpoolgebied smelt omdat de aardse temperatuur vanwege een groeiende CO₂-uitstoot stijgt, verhindert dat de ontsnapping van warmte. Minder sneeuw betekent een verlies van reflectievermogen – wit weerkaatst warmte, zwart absorbeert warmte – zodat minder warmte kan ontsnappen. Daardoor stijgt de temperatuur nog sneller en smelt nog meer sneeuw in een steeds snellere cyclus van positieve terugkoppeling. We kunnen de mogelijkheden van zo’n cyclus bijna eindeloos vermenigvuldigen, want ook andere abrupte veranderingen in de aardse biosfeer brengen eigen feedbackcycli op gang. Het is duidelijk hoe immens en angstaanjagend de dreiging is.

Het vierde klimaatrapport van de VN herinnerde ons dringend aan het feit dat de chemie van onze planeet aan het veranderen is. Dat is slecht nieuws. De onderzoekers voorspellen dat de temperatuur op aarde tegen het einde van de eeuw met minstens 3 °C gestegen zal zijn.³⁴ De werkelijke stijging kan nog aanzienlijk hoger uitvallen. Drie graden klinkt misschien bescheiden, maar u moet begrijpen dat we met zo’n temperatuurstijging 3 miljoen jaar teruggaan in de tijd: naar het Plioceen. De wereld zag er toen heel anders uit.

Volgens de onderzoekers kan een stijging van 1,5 tot 3,5 °C in minder dan honderd jaar tot een massaal uitsterven van planten- en diersoorten leiden. De modellen laten een extinctie van minimaal 20 en maximaal 70 procent zien.³⁵ We moeten de enormiteit van zo’n uitspraak tot ons laten doordringen. In de laatste 450 miljoen jaar heeft de aarde vijf golven van massaal uitsterven meegemaakt.³⁶ Na elke golf duurde het 10 miljoen jaar voordat de verloren gegane biodiversiteit hersteld was.³⁷ Hoe beïnvloedt de temperatuurstijging het voortbestaan of de ondergang van het leven?

Laten we een simpel voorbeeld nemen. Onderzoekers maken zich zorgen over het verlies van bomen in ecosystemen die onder druk staan. Stel u voor dat het noordoosten van de VS in de tweede helft van de eenentwintigste eeuw het klimaat van Miami heeft. Mensen kunnen daarop reageren door snel weg te gaan, maar bomen niet. Boomsoorten hebben zich in de loop van millennia aangepast aan relatief stabiele temperatuurzones en planten zich maar langzaam voort. Als de temperatuur dus in maar een paar decennia drastisch verandert, kunnen de bomen niet snel genoeg migreren om hun temperatuurzone bij te houden. Dat heeft enorme gevolgen voor de levenskansen van de soorten. Een kwart van het landoppervlak van onze planeet is bebost en dient als habitat voor vele van de nog bestaande levensvormen.³⁸ Het plotseling verdwijnen van de bomen zou voor de fauna een ramp zijn.

Onderzoekers hebben in Costa Rica opgemerkt dat de temperaturen er de laatste zestien jaar gestegen zijn terwijl het groeitempo van de bomen gestaag is afgenomen.³⁹ Overal ter wereld hebben onderzoekers soortgelijke waarnemingen gedaan, en dat voedt de angst dat we ons al in de beginfase van een massaal uitsterven bevinden.

Vooral de watercyclus ondergaat de gevolgen van een wereldwijde temperatuurstijging. Bij elke stijging van één graad Celsius neemt het vermogen van de atmosfeer om vocht vast te houden, met 7 procent toe.⁴⁰ Dat veroorzaakt een radicale verandering van de manier waarop water gedistribueerd wordt: neerslag wordt heviger maar ook van kortere duur, of minder frequent. Dat leidt tot meer overstromingen en langere perioden van droogte. Ecosystemen die zich in een lange periode aan een bepaald weertype hebben aangepast, kunnen niet snel genoeg aan deze abrupte veranderingen wennen; ze worden instabiel en sterven af.

De hydrologische gevolgen van een halve graad temperatuurstijging blijken nu al uit de intensiteit van orkanen.⁴¹ Een studie die in 2005 in het tijdschrift Science verscheen, liet zien dat het aantal stormen in de categorieën 4 en 5 sinds de jaren zeventig verdubbeld is.⁴² Katrina, Rita, Gustav en Ike zijn ernstige waarschuwingen van wat de mensheid in deze eeuw nog te wachten staat.

Onderzoekers voorzien ook een stijging van de zeespiegel en het afkalven van kustgebieden overal ter wereld. Kleine eilandengroepen zoals de Malediven in de Indische Oceaan en de Marshalleilanden in de Stille Oceaan kunnen helemaal onder water verdwijnen. Op veel van de grote bergketens van de wereld is de sneeuw aan het smelten. Naar verwachting zullen sommige gletsjers in 2050 meer dan 60 procent van hun ijs verloren hebben.⁴³ Meer dan een zesde van de mensheid woont in bergdalen en is van de sneeuw afhankelijk voor hun irrigatie, hygiëne en drinkwater.⁴⁴ Bijna 1 miljard mensen zich in minder dan veertig jaar elders te laten vestigen, lijkt onvoorstelbaar.

Onderzoekers zijn vooral bezorgd over het Noordpoolgebied. Nieuwe studies voorspellen dat er in 2050 75 procent minder zomerijs zal liggen.⁴⁵ In 2008 was er in het hele arctische gebied open water, voor het eerst in minstens 125.000 jaar.⁴⁶

Wat klimatologen de meeste zorgen baart zijn de terugkoppelingen die moeilijk te voorspellen zijn maar wel enorme veranderingen in de biosfeer kunnen veroorzaken, en de temperatuur op aarde nog veel verder kunnen doen stijgen dan de modellen nu aangeven. Neem bijvoorbeeld de permafrost die sinds het begin van de laatste ijstijd het Siberische noorden heeft bedekt. Voor die tijd was deze streek, ongeveer zo groot als Frankrijk en Duitsland samen, een welig grasland waar het wemelde van de wilde dieren. De permafrost sloot de organische materie als een soort tijdcapsule in de grond op. Volgens de wetenschap ligt er meer organische materie onder de Siberische permafrost dan in alle tropische regenwouden van de wereld.

Het Intergovernmental Panel on Climate Change van de VN vermeldde het permafrostprobleem terloops in zijn vierde rapport en noemde de mogelijkheid dat de laag permafrost smelt: dat kan tot een rampzalige uitstoot van CO₂ in de atmosfeer en dus tot een drastische stijging van de temperatuur leiden, ver boven het niveau van wat tegenwoordig wordt voorzien. Maar er zijn nog geen gegevens beschikbaar om vast te stellen hoe de situatie daar nu is.

Verslagen van recent veldonderzoek in het tijdschrift Nature hebben wetenschappers echter geschokt. Door de stijgende temperatuur is de permafrost nu al schrikbarend snel aan het smelten. Volgens onderzoekers aan het Institute of Arctic Biology van de University van Alaska (Fairbanks) kunnen we in de loop van deze eeuw een bepaalde drempel gaan overschrijden, namelijk wanneer een groot deel van de ijslaag in maar een paar decennia verloren gaat, zodat enorme hoeveelheden kooldioxide en methaan in de atmosfeer terechtkomen.⁴⁷ Als dat gebeurt, kan de mensheid niets meer doen om een massale vernietiging van onze ecosystemen en rampzalig uitsterven van levensvormen op de planeet te voorkomen.

In de hoop de temperatuurstijging tot twee graden te kunnen beperken ging de Europese Unie naar de klimaatbesprekingen van Kopenhagen met het voorstel aan alle landen om hun CO₂-uitstoot tot 450 ppm in 2050 te beperken. Een dergelijke stijging zou nog steeds verwoestende gevolgen voor de ecosystemen op aarde hebben, maar die kunnen we overleven. De andere landen waren helaas zelfs niet bereid om deze minimale maatregel te nemen en daarmee de verwoestingen van een klimaatverandering te voorkomen.

Het Brusselse voorstel werd echter vanuit een onverwachte hoek ter discussie gesteld. De hoofdklimatoloog van de Amerikaanse regering, James Hansen (hoofd van het Goddard Institute for Space Studies van de NASA), stelde namelijk na onderzoek van zijn eigen team dat de EU zich vergiste bij haar berekening van de mate waarin de temperatuur stijgt als de CO₂-uitstoot tot 450 ppm beperkt blijft. Volgens Hansens team was het preindustriële CO₂-gehalte in de atmosfeer de afgelopen 650.000 jaar nooit hoger geweest dan 300 ppm, wat aan de hand van ijsmonsters was vastgesteld. De huidige industriële niveaus liggen daar al ruim boven (385 ppm) en stijgen snel. Uitgaande van die bevindingen zou antropogene klimaatverandering aan het eind van deze eeuw of kort daarna kunnen leiden tot een verbijsterende temperatuurstijging van zes graden, plus de letterlijke ondergang van de menselijke beschaving. Hansen concludeerde:

‘Als de mensheid een planeet in stand wil houden die lijkt op de omgeving waarin de beschaving zich ontwikkeld heeft en waar het aardse leven zich aan heeft aangepast, dan mogen we op grond van paleoklimatologische gegevens en de huidige klimaatveranderingen aannemen dat het CO₂-gehalte gereduceerd moet worden van de huidige 385 ppm tot hoogstens 350 ppm, maar waarschijnlijk zelfs nog minder.’⁴⁸

Geen enkele regering ter wereld is echter bereid tot de radicale verandering in de structuur van het economische leven die nodig is om een niveau van 350 ppm binnen bereik te brengen – een niveau dat volgens Hansen noodzakelijk is om de menselijke beschaving te redden.

Tijdens de klimaatbesprekingen van Kopenhagen brak een pandemonium los. Regeringen beschuldigden elkaar ervan geopolitieke spelletjes te spelen terwijl de toekomst van de planeet op het spel stond; economische kortetermijnbelangen wogen zwaarder dan de toekomst van de mensheid. Vlak voor de sluiting bemoeide president Obama zich met de besprekingen door onaangekondigd een gesprek achter gesloten deuren te eisen met de Chinese, Indiase, Braziliaanse en Zuid-Afrikaanse staatshoofden – iets ongehoords in de internationale diplomatie. Uiteindelijk gingen de leiders van de wereld naar huis zonder overeenkomst om de CO₂-uitstoot te beperken. Alles bij elkaar was het een beschamende vertoning. Hoewel het overleven van de mensheid nog nooit zo bedreigd is geweest sinds onze soort op aarde rondloopt, konden onze leiders het niet eens worden over een formule om de door mensen veroorzaakte klimaatverandering tegen te gaan en daarmee de wereld te redden.

We zijn aan het slaapwandelen. Ondanks de groeiende stapel bewijzen dat het op fossiele brandstof gebaseerde industriële tijdperk ten einde loopt en dat de aarde te maken krijgt met een potentieel destabiliserende klimaatverandering, weigert de mensheid als geheel om de situatie onder ogen te zien. In plaats daarvan vestigen we onze hoop nog steeds op het vinden van steeds kleiner wordende voorraden olie en aardgas om onze verslaving te voeden en om het ondenkbare maar niet onder ogen te hoeven zien, zouden we namelijk moeten doen als we echt in een eindspel verwikkeld zijn.

Die kortzichtigheid bleek nergens zo duidelijk als bij de reactie van het publiek op de uitstroom van olie in de Golf van Mexico (april 2010). Een door BP gehuurd booreiland ontplofte in diep water, waarbij elf werknemers omkwamen en 1500 meter onder water een pijpleiding brak. Er kwam naar schatting 780 miljoen liter olie in een van de belangrijkste ecosystemen ter wereld terecht.⁴⁹ Een verbijsterd publiek keek week in, week uit toe hoe olie uit een diepe spleet in de oceaanbodem gutste en naar alle kanten een zwarte wolk verspreidde. Dieren stierven, kwetsbare habitats gingen verloren en de Golf van Mexico dreigde een dode zee te worden. De milieuramp herinnerde pijnlijk aan onze wanhoop: om de economische machine draaiend te houden zijn we tot steeds gevaarlijker acties bereid om schaarse fossiele brandstoffen te vinden, zelfs als dat ten koste van onze ecosystemen gaat.

U denkt misschien dat het grootste olielek uit de geschiedenis en de daarmee samenhangende verwoestingen een nationaal debat op gang zouden brengen over onze afhankelijkheid van olie en de gevolgen daarvan voor ons milieu. Weliswaar zouden miljoenen Amerikanen inderdaad graag zo’n discussie gevoerd hebben, maar volgens de opiniepeilingen uitten nóg meer Amerikanen hun woede over de onbelangrijkere kwestie van BP’s verantwoordelijkheid en het onvermogen van de overheid om de juiste veiligheidsmaatregelen af te dwingen en daarmee zulke ongelukken te voorkomen. In werkelijkheid zijn er onder de Amerikanen meer voor- dan tegenstanders van het voortzetten van offshoreolieboringen in de Golf van Mexico en elders, omdat ze denken dat dat de beste manier is om onze onafhankelijkheid op energiegebied te waarborgen.⁵⁰

Sarah Palin, de vroegere Republikeinse kandidaat voor het vicepresidentschap, riep: ‘Boren, jongens! Boren!’ Dat werd weliswaar door voorvechters van het milieu belachelijk gemaakt, maar vindt bij de meeste Amerikanen weerklank. Zelfs president Obama, de zogenaamde groene president, riep een paar weken vóór de ramp op tot een intrekking van het oude verbod op boringen in de diepe wateren voor de zuidoostkust van de VS.

Palin en Obama zouden beter moeten weten. Deze potentieel gevaarlijke olieboringen in afgelegen gebieden leveren in het beste geval een onbelangrijke hoeveelheid olie op. Neem bijvoorbeeld de controversiële kwestie of de Amerikaanse regering een deel van het Alaska National Wildlife Refuge, de Oost- en de Westkust, het oostelijk deel van de Golf van Mexico en de Rocky Mountains zou moeten openstellen voor boringen. Volgens een studie uit 2011 in opdracht van het American Oil Institute, waarin alle belangrijke olie- en aardgasbedrijven vertegenwoordigd zijn, zouden boringen op alle plaatsen in de VS waar nog olievoorraden liggen, in 2030 maar 2 miljoen vaten per dag opleveren, dat wil zeggen: minder dan 10 procent van de huidige Amerikaanse consumptie. Een marginale productiestijging dus, met een nauwelijks merkbare invloed op uitstel van het einde van het olietijdperk.⁵¹

Veel mensen beseffen eenvoudigweg nog niet dat het industrietijdperk met zijn fossiele brandstoffen ten einde loopt. Dat betekent niet dat er morgen ineens geen olie meer uit de pomp komt. De olie blijft stromen maar wordt steeds schaarser en duurder. En omdat de productie en de prijsbepaling van olie op één enkele wereldmarkt plaatsvinden, bestaat er geen toverspreuk waarmee een bepaald land zich onder de vlag van ‘energieonafhankelijkheid’ kan afzonderen.

Hoe zit het met steenkool in China, teerzanden in Canada, zware olie in Venezuela en schaliegas in de VS? Hoewel nog steeds betrekkelijk ruim voorhanden, is de winning van deze energiebronnen duur en ze geven veel meer kooldioxide-uitstoot dan ruwe olie of conventioneel aardgas. Als we deze nog vervuilender brandstoffen grootscheeps gaan gebruiken om het einde van het koolstoftijdperk voor ons uit te schuiven, zal een drastische stijging van de temperatuur onvermijdelijk over ons lot beslissen.

Hoe zit het dan met de kernenergie? Na het ongeluk met de Amerikaanse kerncentrale Three Mile Island (Pennsylvania) in 1979 en de meltdown van de Russische Tsjernobyl-centrale in 1986 hebben de meeste landen in de jaren tachtig geen nieuwe centrales meer gebouwd. Helaas is het publiek vaak vergeetachtig. De kernindustrie heeft haar betoog de laatste tijd opgepoetst, speelt handig in op het debat over de klimaatverandering en redeneert dat kernenergie bij gebrek aan CO₂-uitstoot een ‘schoon’ alternatief voor fossiele brandstoffen is en daarom een bijdrage levert aan de strijd tegen de opwarming van de aarde.

Kernenergie is nooit een schone energiebron geweest. De radioactieve materialen en het afval hebben de gezondheid van de mensen, onze medeschepselen en het milieu altijd ernstig bedreigd. De gedeeltelijke meltdown van de Japanse kerncentrale in Fukushima na de aardbeving en tsunami van 2011 veroorzaakte overal ter wereld een politieke aardbeving. De meeste regeringen hebben alle plannen voor de bouw van nieuwe kerncentrales in de ijskast gelegd, en dat vergroot niet bepaald de mogelijkheid dat deze twintigste-eeuwse technologie ooit terugkomt.

‘It’s the economy, stupid,’ (‘Alles draait om de economie, sufferd’) aldus de inmiddels beroemde uitspraak van James Carvill, ex-adviseur van president Clinton. Dat klopt. Toch blijven we ten onrechte denken dat al onze economische problemen voortvloeien uit een veel te grote afhankelijkheid van olie uit het Midden-Oosten (in werkelijkheid is Canada de grootste olieleverancier van de VS) en uit veel te strenge milieuregels, die de economische groei alleen maar hinderen.⁵² Het echte probleem ligt echter veel dieper.

De Tea Party

Amerikanen hebben het gevoel dat er in hun land iets gruwelijk aan het mislopen is, dat de economie wordt uitgehold en hun levenswijze op de schop gaat. Dat gevoel van naderend onheil werd heel zichtbaar toen in 2009 de Tea Party-beweging opkwam, een opstand van gewone mensen tegen big government, tegen overheidsprojecten om stemmen te trekken en tegen exorbitant hoge belastingen.

Bijna een half miljoen Tea Party-aanhangers stemden online voor een zogenoemd Contract voor Amerika, een lijst van tien kwesties die volgens de beweging de hoogste prioriteit verdienen. Nummer twee op de lijst – op nummer één stonden maatregelen om de Amerikaanse grondwet te beschermen – is de afwijzing van de emissiehandel om de CO₂-uitstoot te beperken. Veel prioriteit heeft ook het verlof ‘tot exploratie van bewezen energiereserves om onze afhankelijkheid van buitenlandse energie uit instabiele landen te beperken…’⁵³

Toen ik voor het eerst over de Tea Party en zijn agenda hoorde, leek die me een duistere tegenhanger van wat er meer dan zevenendertig jaar eerder tijdens de Boston Oil Party gebeurd was. Riepen ze toen ‘Weg met het oliekapitaal’ en gooiden ze lege olievaten in de baai als protest tegen het beleid van de oliemaatschappijen, nu klinkt hun nieuwe mantra ‘Boren, jongens! Boren!’ met de dag luider.

Tea Party-activisten en miljoenen andere Amerikanen zijn terecht bang en boos vanwege wat er met de VS gebeurt. Ze zijn de enigen niet. Gezinnen overal ter wereld zijn net zo bang. Maar met meer olieboringen komen we niet uit de crisis. De olie ís namelijk de crisis. De werkelijkheid is dat de op olie gebaseerde Tweede Industriële Revolutie op zijn laatste benen loopt en zijn vroegere glorie nooit meer terug zal krijgen. En overal horen we de vraag: ‘Wat gaan we nu doen?’ Als we de mensen weer aan werk willen helpen, de klimaatverandering willen stoppen en de beschaving redden, dan moeten we de wereld een nieuwe, dwingende economische visie geven plus een pragmatisch plan voor de uitvoering ervan.