Paul Aarts & Carolien Roelants

Saoedi-Arabië

De revolutie die nog moet komen

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door het

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl

© 2013/2016 Paul Aarts en Carolien Roelants

© 2013/2016 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Sophie Verburgh

Register Kantoor Verschoor

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld AFP/ANP/Fayez Nureldine

Topografische kaart Studio NRC

Stamboom © The Wall Street Journal, 26 oktober 2011/bewerking Studio NRC
Auteursfoto’s Bob Bronshoff (Paul Aarts) en NRC Handelsblad
(Carolien Roelants)
NUR 686

ISBN 978 90 468 1516 8

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede, geactualiseerde editie, maart 2016. Met ISBN 978 90 468 2092 6

Beknopte stamboom koninklijke familie van Saoedi-Arabië

Noot bij de tekst

Saoediërs die sprekend in dit boek worden opgevoerd, zijn in de afgelopen jaren door (een van) de auteurs geïnterviewd tijdens hun bezoeken aan Saoedi-Arabië of hun Twitter-berichten zijn geciteerd. In alle andere gevallen is de bron in een noot vermeld. Passages uit sommige interviews zijn eerder in NRC Handelsblad verschenen.

Wat de spelling van Arabische namen en begrippen betreft: hierbij is de methode gevolgd die bij NRC Handelsblad wordt gehanteerd. Een uitzondering is daarbij gemaakt voor het gebruik van ‘al’ en ‘Al’. Het eerste, gevolgd door een koppelteken, is een bepaald lidwoord; het tweede, met een hoofdletter en zonder koppelteken, betekent ‘familie’ of ‘Huis van’.

INLEIDING

Revolutie in olieland?

Lange tijd stond Saoedi-Arabië in het Westen slechts bekend als een land van oliesjeiks in paleizen met gouden kranen, betaald met de opbrengsten van het zwarte goud – zo uit Kuifje afkomstig. Saoediërs, dat waren vooral superrijke prinsen die orgiën aanrichtten aan de Franse Rivièra of in Londen op een achternamiddag half Harrods leegkochten. Of ze zwierven romantisch op hun kamelen door de eindeloze woestijn om nieuwe olieputten te ontdekken. Hun vrouwen, dat waren die arme schepsels in zwart gewaad met gezichtssluier, die niet mochten autorijden en zo veel mogelijk uit het zicht werden gehouden. En ja, het was ook het land van de heiligste plaatsen van de islam.

Vervolgens letten we even niet op en bleken die sjeiks opeens te zijn veranderd in sunnitische moslimextremisten, die onder leiding van Osama bin Laden de wereld probeerden op te blazen. Radicale predikers preekten haat tegen andersdenkenden, moslim of niet-moslim, en inspireerden talloze Saoedische jongeren om namens Al-Qaeda in het buitenland en ten slotte ook in eigen land terreur te zaaien.

Nu zijn ze voor een deel weer extremist af en we vragen ons af of de jonge Saoediërs het voorbeeld gaan volgen van al die andere jonge Arabieren die de afgelopen jaren met wisselend succes tegen hun autoritaire leiders zijn opgestaan. Saoedi-Arabië is dan wel een rijk olieland, het deelt veel van de problemen van Egypte, Tunesië en Syrië. Een zeer jonge bevolking. Grote jeugdwerkloosheid. Repressie. Corruptie.

In verscheidene Arabische landen bleek dit een uiterst explosieve mix te zijn. Stel je voor: honderdduizenden in de straten van Riad of Jeddah. Het koningshuis wankelt, valt en duizenden prinsen vluchten naar Amerika. Een revolutionair regime neemt de macht over. De olie blijft natuurlijk stromen, want de nieuwe leiders hebben ook geld nodig, veel geld om hun nieuwe orde te betalen. Maar het hele Arabische Golfgebied komt in opstand. Overal vallen emirs van hun troon. Het oliegeld dat nu wordt gebruikt om de conservatieve gevestigde orde aan de macht te houden, gaat naar revolutionaire bewegingen in Jordanië, Marokko, Egypte en Jemen. Niemand is meer zeker van zijn positie. De complete Arabische wereld raakt overhoop. Israël komt in de verdrukking en het Westen weet zich geen raad.

Dag van Woede

Maar er gebeurde tot nog toe niets in Saoedi-Arabië. Ja, de jarenlange protesten onder de shi’itische minderheid in het oosten van het land tegen hun status als tweederangsburgers etteren door. De Saoedische overheid is er zeker ongerust over, met name wegens de vermeende rol van de machtige shi’itische overbuurman Iran, die de boel zou opruien. Tot dusverre is er echter geen enkel teken dat de shi’itische demonstraties uit de hand lopen. Laat staan dat ze overslaan naar de sunnitische meerderheid.

Toen in het voorjaar van het opstandige jaar 2011 een oproep tot een Saoedische Dag van Woede op Facebook verscheen, werd die razendsnel door tienduizenden gebruikers gedeeld. Maar op 11 maart, de Woededag zelf, trotseerde in de hoofdstad Riad maar één demonstrant, Khaled al-Johani, de indrukwekkende politiemacht die was ingezet. Intimidatie (de politiemacht), omkoping (toenmalig koning Abdullah had in een eerste gebaar 36 miljard dollar toegezegd voor banen, uitkeringen en huisvesting; later volgde meer, oplopend tot zo’n 130 miljard dollar) en religie (de groot-mufti had demonstraties verboden als in strijd met de islam) hadden hun werk gedaan. Iedereen was thuisgebleven. Al-Johani werd opgepakt en pas anderhalf jaar later vrijgelaten.

Een paar jaar na de Dag van Woede wijst een groepje Saoedische psychologiestudentes aan de Prinses Nora Universiteit in Riad huiverend op het voorbeeld van Egypte en Syrië. De tijd heeft de overheid ook geholpen. Natuurlijk is de situatie niet perfect in het koninkrijk, zeggen de jonge vrouwen. Zeker, er is niet genoeg werk voor iedereen. Maar wij hebben niet dezelfde problemen als Egypte en voor zover er problemen zijn, is er al veel veranderd in de afgelopen jaren, zeggen ze. En een opstand vinden ze ‘niet de beste manier’ om verbetering te brengen. Integendeel, ze zijn doodsbang voor een oorlog in de straten zoals in Syrië, die alles kapotmaakt. En Egypte is ook al zo’n troep. ‘Er zijn andere opties.’

Dit zijn bevoorrechte jonge vrouwen uit de middenklasse. Hun ouders zijn niet superrijk, maar hebben genoeg geld om hun kinderen een prima opleiding te geven. Ze vinden het best als die hun studie in het buitenland willen voortzetten en een carrière ambiëren. Zulke steun is doorslaggevend in Saoedi-Arabië, want wie als vrouw haar voogd (man, vader of broer) niet achter zich heeft staan, kan niets beginnen. Ja, er verandert van alles in het koninkrijk, maar de formele status van de vrouw is nog steeds die van minderjarige burger.

De studentes noemen ook met veel waardering de rol van de koning: ‘Het is niet moeilijk om onze koning te laten weten als er iets mis is; hij luistert naar je.’ Koning Abdullah, die in januari 2015 overleed, stond bekend als een (voorzichtige) hervormer. Waar je ook kwam werd hij geprezen. Of zijn opvolger Salman, een halfbroer, net zo geliefd zal worden is nog moeilijk te zeggen, maar hij wordt in elk geval geaccepteerd. Dat is zonder enige twijfel ook een belangrijke factor in het uitblijven van opstandigheid. Maar die lof en liefde gelden niet de bureaucratische lagen onder de koning, en onder minder bevoorrechte Saoediërs is er wel degelijk onvrede over werkloosheid, slechte huisvesting en corruptie.

Nu is het nog rustig in Saoedi-Arabië, maar blijft dat zo? Een populaire geestelijke, Salman al-Awda, heeft begin 2013 in een open brief op Facebook en Twitter gewaarschuwd dat het de hoogste tijd is dat de regering luistert naar de grieven van de burgers, wil het land uiteindelijk niet ook in vlammen opgaan. Na het aantreden van Salman en de daaropvolgende wijzigingen in de Saoedische top, verwelkomde Al-Awda de ‘dynamiek’ als ‘een langverwachte verandering’ en een ‘zegen’.¹ Heeft hij gelijk? Zijn de ultrapuriteinse religie, de monarchie en het oliegeld in staat alle revolutionaire vuur te doven? Dit boek maakt de balans op en verkent een aantal scenario’s, van business as usual tot een complete breuk met de bestaande orde.