Luize Valente

De sleutel tot het familiegeheim

Uit het Portugees vertaald door
Myriam van Gils en Neeltje van Duijn

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Dit vertaalproject is tot stand gekomen met ondersteuning van het Expertisecentrum Literair Vertalen door middel van een mentoraat door Arie Pos. Het ELV is een samenwerkingsverband van Thomas More Antwerpen en de Universiteit Utrecht, ingesteld door de Nederlandse Taalunie. Zie voor meer informatie www.literairvertalen.org.

Obra publicada com o apoio do Ministério da Cultura do Brasil / Fundação Biblioteca Nacional
Deze vertaling is gesubsidieerd door het Braziliaanse ministerie van Cultuur / de Fundação Biblioteca Nacional.

Oorspronkelijke titel O segredo do oratório. Editora Record, Ltda., Rio de Janeiro

© Luize Valente 2012

© Nederlandse vertaling Myriam van Gils en Neeltje van Duijn / Nieuw Amsterdam Uitgevers 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto omslag © Bianca van der Werf / Trevillion Image

Foto auteur © Paula Johas

E-BOOK ISBN 978 90 468 1520 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 1519 9 (1e druk 2013)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/luizevalente

Aan het einde van de vijftiende eeuw werden in Portugal duizenden joden per koninklijk decreet gedwongen zich te bekeren tot het katholieke geloof. Vanaf toen werden ze ‘nieuwe christenen’ genoemd. Vervolgens kwam de Inquisitie. Veel bekeerlingen vluchtten naar Brazilië. In de korte periode waarin het Noordoosten van Brazilië, ongeveer de huidige deelstaat Pernambuco, onder Hollands bestuur stond, konden deze gedwongen bekeerlingen openlijk terugkeren tot hun joodse geloof. Ze stichtten in Recife de eerste synagoge van de Nieuwe Wereld. Toen de Hollanders halverwege de zeventiende eeuw werden verdreven – en met de Portugezen ook de dreiging van de Inquisitie terugkwam – ontvluchtten joden en nieuwe christenen Pernambuco. Ze verborgen zich in de heuvels van de Sertão, de dorre binnenlanden van noordoostelijk Brazilië, of gingen scheep naar veiliger oorden. Een groep van drieëntwintig joden bereikte na een enerverende reis Nieuw-Amsterdam, het latere New York, waar ze de eerste joodse gemeenschap van Noord-Amerika stichtten.

Deze roman is een eerbetoon aan hen die gingen en hen die bleven... en aan hun nazaten.

Voor mijn ouders, die al vertrokken zijn.
Voor mijn basjèrt, die van heel ver gekomen is.
Voor mijn broer en zus André en Patrícia,
die altijd dichtbij zijn.

Proloog

Manhattan, zaterdag 29 april 2000

‘Hallo? Ana, kun je me horen? Ana?’

De stem kwam van heel ver weg. Het was Iona. Maar wat deed die hier op het strand? Ana herkende de wat lijzige noordelijke tongval, maar ze zag haar nergens. Langzaam verdween het strand naar de achtergrond, en ineens zat ze rechtop in bed. Verbaasd keek ze naar de telefoon in haar hand.

‘Iona!’ riep ze, met een blik op de wekker op haar nachtkastje. Het was vijf over zes in de ochtend. Ze had amper vier uur geslapen. Ze stond op en liep met de telefoon de slaapkamer uit. ‘Wat goed om je te horen. Ik probeer je al dagen te bereiken. Ik heb een paar keer een bericht ingesproken, maar geen reactie. Je moest eens weten wat hier allemaal gaande is.’

‘Sorry dat ik je nu pas terugbel. En dat ik je wakker heb gemaakt.’ Iona klonk moe en geëmotioneerd.

‘Je mag me bellen wanneer je maar wilt. Maar het is toch nog hartstikke vroeg daar?’ Ana voelde dat er iets niet in orde was. ‘Wat is er aan de hand, Iona?’

Stilte aan de andere kant van de lijn. Iona keek op haar horloge en wreef in haar ogen. Ze was die nacht niet naar bed geweest, maar had door de straten van Manhattan gezworven. Meer dan zeventig blokken moest ze gelopen hebben, misschien wel tachtig. Een licht briesje was het laatste restje frisheid dat nog over was van de zachte lentenacht. Dadelijk zouden de eerste zonnestralen doorbreken. Dan ging de dag beginnen: voetstappen, verkeersgeluiden, drukte bij de ingang van de metro. Maar op dit moment was de straat nog even helemaal van haar en van een enkele voetganger die terugkwam van zijn werk of van een nacht stappen.

‘Iona? Is er iets gebeurd? Is alles goed met je?’

Iona schrok op van de ongeruste klank in Ana’s stem. Ze stond in haar eentje in een telefooncel op een hoek bij Chatham Square, midden in Chinatown. Ze bracht de hoorn weer naar haar mond.

‘Ik ga niet, Ana. Ik bel je om je te zeggen dat ik er niet heen ga.’

Nu was het Ana die niets te zeggen wist.

DEEL 1

Zes weken eerder...

1

São Paulo, dinsdagochtend 14 maart 2000

De wekker ging om kwart over vijf. Ana was blij dat ze eindelijk kon opstaan. Ze lag toch al uren wakker. Het was altijd hetzelfde liedje als ze op reis ging. Eindeloos draaien, opstaan, weer terug naar bed. Naast haar lag Ilaga, zijn ogen waakzaam open. Hij keek Ana indringend aan. Twee ogen in een pluizige bol wol.

‘Kijk me niet zo aan. Ik kan je niet meenemen.’

De hond draaide zijn kop weg en ging op zijn rug liggen. Ana aaide het beest over zijn witte buik en knuffelde hem. Ook na drie jaar was het nog elke keer moeilijk hem te moeten achterlaten als ze op reis ging.

Ze wierp weer een blik op de wekker en zuchtte. Deze reis naar Recife was niet gepland. Maar toen professor Mendelstein haar belde, en haar vlucht en verblijfskosten betaald bleken te worden, had ze niet kunnen weigeren. Ze zou niet geweten hebben hoe. Ze stond op en haastte zich naar de douche.

Het zou een lange dag worden. De historica naar een lezing vergezellen was geen routineklusje. Ze zou weer worden ondergedompeld in urenlange inspirerende gesprekken over van alles en nog wat, fantastisch eten en onverwachte ontmoetingen. En eigenlijk was dat precies wat ze nodig had.

2

‘Ana, opschieten, meisje, anders komen we te laat! Moishe, zorg goed voor mijn meidele, en geen kaastosti’s voeren, hoor! Ach, ik ga al dood bij de gedachte dat ze hier moet blijven. Osvaldo, je moet elke dag minstens twee keer met haar gaan wandelen. Minstens!’

Bij de tweede ‘minstens’ schoot haar stem de hoogte in, met een dramatiek die een Hollywoodactrice niet zou misstaan. De leeftijd van professor Ethel Mendelstein was volgens de masterstudenten van de universiteit van São Paulo een beter bewaard geheim dan de stenen tafelen met de tien geboden. Ze beschikte over prachtige, intens blauwe ogen, waarmee ze elke gesprekspartner kon hypnotiseren.

Professor Mendelstein was een wereldwijd erkende autoriteit op het gebied van de Portugese Inquisitie. Ze was geboren in een religieus joods gezin in Rusland. Als tiener was ze kort voor de Tweede Wereldoorlog samen met haar ouders, haar grootouders en haar twee broers naar Brazilië geëmigreerd. Ze waren in de haven van Santos gearriveerd met de laatste boot die vanuit Europa richting Zuid-Amerika vertrok, net voordat er onder aanvoering van een monster genaamd Adolf Hitler een golf van beestachtige verschrikkingen over het continent zou spoelen, zoals zij placht te zeggen. Nog steeds vulden haar ogen zich met tranen als ze dacht aan de mensen die er niet in geslaagd waren te ontkomen. Maar nog geen seconde later maakte dat verdriet alweer plaats voor een vrolijk verhaal over hoe haar opa in de rij voor de immigratiedienst niet één maar dríé sappige watermeloenen naar binnen had gewerkt.

Ana keek naar het mollige hondje dat languit bij de chauffeur op schoot lag en dacht aan haar eigen Ilaga. Die had zich tegen deze tijd waarschijnlijk onder de keukenkast verstopt, het schoteltje met kleingesneden meloen onaangeraakt. Dat deed hij elke keer. Totdat de hulp klaar was met opruimen en zijn halsband pakte. Dan zou hij Ana vergeten en aan een nieuwe dag beginnen in zijn hondenbestaan.

Professor Mendelstein nam plaats in de businessclass en Ana liep door naar achteren. Ze moest uitgerust aankomen, klaar voor de intensieve dagen van debatten, visitekaartjes, tafelconversaties en gesprekken die voortduurden tot diep in de nacht. Het was al de zesde of zevende reis die ze met de professor maakte. Ze kende inmiddels het ritme, maar verder wist ze nooit hoe het precies zou verlopen. Het viel bepaald niet mee om die energieke dame bij te houden.

Hun samenwerking was twee jaar eerder begonnen nadat Ana een artikel had gelezen over een kleine gemeenschap die in het dorre binnenland van de deelstaat Rio Grande do Norte joodse gebruiken in stand hield die hun religieuze betekenis inmiddels verloren hadden, een erfenis van de Portugese kolonisatie ten tijde van de Inquisitie. Ana werkte bij een tijdschriftenuitgeverij en had meteen voorgesteld in het kader van de viering van vijfhonderd jaar Brazilië een serie artikelen te schrijven over de nieuwe christenen in Brazilië. Zo had ze professor Mendelstein leren kennen.

Maandenlang had ze zich verdiept in het onderwerp. De fascinatie die ze er van begin af aan voor voelde, had zowel te maken met het aanstekelijke enthousiasme van de professor als met haar eigen obsessie om van een tot dan toe zuiver academische kwestie een gespreksthema voor aan de keukentafel te maken. Maar de serie was niet van de grond gekomen. Er was geen geld voor en het was te kort dag. Haar baas voerde nog een hele batterij andere redenen aan, maar tussen de regels door begreep ze dat dat slechts excuses waren. Het grote publiek zou volgens hem niet in het onderwerp geïnteresseerd zijn. Ana was het daar niet mee eens, maar ja, wie was zij? Ondanks haar frustratie was ze volledig in de ban geraakt van het onderwerp. Ze was bij de uitgeverij weggegaan en leefde sindsdien van vertalingen en andere klussen, zodat ze zich kon concentreren op haar project, ook al had zelfs zij geen idee waartoe het zou leiden. Een boek, een tv-serie, een documentaire? Of misschien alleen dikke stapels documenten en uren filmmateriaal onder in de kast op een achterafkamertje, in een archiefdoos met het opschrift ‘Nog uitwerken’.

3

Recife, dinsdagochtend 14 maart 2000

Iona strekte haar armen en benen. Ze slingerde haar witte jas over haar schouder en verliet het academisch ziekenhuis. Haar 24-uursdienst had bijna dertig uur geduurd vanwege een verdwaalde kogel die operatief verwijderd moest worden. Recife had een van de hoogste percentages geweldsmisdrijven van het land. Treurige statistieken voor een stad die in de ‘Hollandse tijd’ zo’n glorie gekend had. De dag daarop moest ze weer twee operaties bijwonen. Ze had geprobeerd haar dienst te ruilen met een van haar collega’s, maar iedereen had het veel te druk met de voorbereiding van het examen voor de specialistenopleiding. Ze was doodop. Ze had nog een paar uur willen slapen voordat ze naar het oude stadscentrum ging voor de lezing van professor Mendelstein. Maar daar was al niet genoeg tijd meer voor.

Als ze nu naar huis ging, zou ze vast geen weerstand kunnen bieden aan haar kussen, haar comfortabele matras en de airco, die ze kortgeleden uit de doos had gehaald. Ze kon beter even bij haar broer thuis een douche gaan nemen, iets van haar schoonzus lenen om aan te trekken en wat eten. Dan kon ze meteen haar neefjes even knuffelen, die ze al weken niet had gezien. Ze keek op haar horloge, ze had nog maar krap vijf uur...

Ze moest met de professor praten. Die kon haar vast helpen wijs te worden uit het verhaal van haar oudtante.

Aan de andere kant van de stad maakte een 737 een zachte landing in de regen. Een magere blonde jongen wachtte in de aankomsthal met in zijn hand een bord waarop ‘professor Mendelstein’ stond. Hij nam onmiddellijk het bagagekarretje van haar over en stelde zich voor. Hij heette Jan Araújo en was afkomstig uit het binnenland, maar woonde sinds twee jaar in Recife en wist waar je moest zijn in de stad. Als ze een stoofpotje van krab in kokosmelk en palmolie wilden eten, moesten ze naar de bar van Petrônio, op het Boa Viagem-strand. Voor exotischer eten konden ze naar Oficina do Sabor in Olinda. En Jan somde een eindeloze lijst eetgelegenheden op waar ze van verse kreeft, oesters in kokosmelk en zeevruchten tot geitenvlees, kippengehakt en zoete cassave met flessenboter serveerden.

‘Om je vingers bij af te likken!’ voegde hij er bij elk gerecht aan toe.

Ana sloot haar ogen en liet het gesprek over aan de professor, die vertelde dat ze gek was op garnalen en kreeft – het was maar goed dat haar overleden vader, die rabbijn was geweest, haar niet kon horen – en hoe verrukkelijk ze een ontbijt vond van tapioca met vers geraspte kokosnoot.

Toen ze bij het hotel aankwamen, hadden ze het gevoel dat ze hun buik al volgegeten hadden en was Ana een beetje onpasselijk van alle ingrediënten, smaken, geuren en binnenlands gedestilleerd waarmee de enthousiaste Jan zijn betoog tijdens het ritje van nog geen tien minuten had weten te kruiden. De jongen bood aan om hen door de stad rond te leiden.

‘Jullie moeten absoluut naar het kasteel van Brennand, met die prachtige schilderijen van Frans Post uit de Hollandse tijd. En dan voor de ontspanning even naar Porto de Galinhas, via Praia dos Carneiros. Dat mag je echt niet missen, het mooiste strand van Brazilië! En daar kun je de beste moqueca van Pernambuco eten... bij mijn moeder thuis!’ riep hij uit terwijl hij de laatste van de drie koffers in de entree van het hotel deponeerde en hun elk een visitekaartje in de hand drukte.

‘Je bent net een gratenpakhuis,’ zei de professor. Ze gaf hem een dikke fooi. ‘Hier, neem je vriendinnetje maar eens mee uit eten.’

De hotellobby stond vol onderzoekers uit het hele land die oude collega’s begroetten terwijl ze wachtten op hun kamersleutel. Professor Mendelstein was zoals altijd het stralende middelpunt van de belangstelling en ze omhelsde al haar oude bekenden met evenveel enthousiasme, zoenen en hartelijkheid. Oud-leerlingen, masterstudenten en promovendi, professoren uit andere deelstaten, iedereen kende haar.

Ana hield zich op de achtergrond, buiten de drukte. Zodra ze een gaatje zag liep ze naar de balie en ging ze er met de sleutel van haar kamer in de hand ongemerkt vandoor, weg van de professor en haar hofhouding. Het was opgehouden met regenen, maar de hitte bleef hangen. In dit vochtige, hete klimaat zag de zee vlak voor het hotel er aanlokkelijk uit. Maar dat zou tot morgen moeten wachten.

Ze ging haar kamer in en deed de gordijnen open. De golven rolden het strand op. Hoe zou het hier geweest zijn toen de eerste zeilschepen met Portugezen aankwamen? En een eeuw later, toen een groep mensen hiervandaan vertrok met de Hollanders zonder te weten welk lot hun te wachten stond?

Ze ging op bed liggen, in haar hoofd vele eeuwen terugreizend door de tijd. De eerste kolonisten die hier arriveerden. Sommigen op zoek naar de rijkdommen van het nieuwe continent, de beloften van de kolonie. Anderen verlangend naar een plek om te leven, een plek ver van de brandstapels van de Inquisitie. Toen viel ze in slaap.

Ze was van plan vijf minuten te dutten, maar in plaats daarvan sliep ze twee uur aan één stuk. Ze werd wakker van het telefoontje van de professor. Ze nam snel een douche en niet lang daarna stond ze in de lobby, klaar voor de marathon.

4

Iona stapte uit de bus in het oude centrum van Recife. Hier was de stad ontstaan. Ze had nog wat tijd voordat de lezing begon. Deze plek fascineerde haar, ondanks het vuil op straat, de verstopte afvoerputjes, de lijmsnuivende, ontredderde kinderen. Achter de slecht gepleisterde façades van deze nieuwe wereld ging een roemrijk verleden schuil. Beetje bij beetje hervond de stad haar geschiedenis. Ze liep naar de Rua do Bom Jesus, ooit Rua dos Judeus, de Jodenstraat, geheten.

Daar kwam een hoofdstuk van de geschiedenis tot leven dat meer dan driehonderd jaar verloren was geweest: de eerste synagoge van de Nieuwe Wereld: de Kahal Zur Israel. Deze was gesticht door de gemeenschap ‘Rots van Israël’, een naam die verwees naar de rotspartijen langs de kust van Recife. Hiervandaan waren de joden vertrokken die later een van de belangrijkste joodse gemeenschappen ter wereld zouden stichten: die van New York.

Een maand of vijf daarvoor was met de restauratie van het gebouw gestart. Maar de werkzaamheden waren in een stroomversnelling geraakt toen een maand geleden de bevestiging van daartoe gekwalificeerde rabbijnen een feit was. De religieuze leiders, afkomstig uit São Paulo en Buenos Aires, hadden verklaard dat de met puin gevulde put die was gevonden in het souterrain van een van de panden, inderdaad had gediend als mikwe, een bassin waarin het rituele reinigende bad plaatsvindt dat in het orthodoxe jodendom een belangrijke rol speelt. De rabbijnen hadden bevestigd dat zowel de afmetingen ervan als de verdieping en de exacte plaats waar het zich bevond allemaal in overeenstemming waren met de joodse Wet. Dit gebouw had gefungeerd als synagoge.

Voor het eerst in driehonderdvijftig jaar klonken er weer Hebreeuwse formules in het gebouw dat in de Hollandse tijd getuige was geweest van joodse rituelen en gebedsdiensten. Hier, binnen de muren van de panden op de Rua do Bom Jesus nummer 197 en 201, hadden de joden destijds voor het eerst in de Nieuwe Wereld hun geloof in alle vrijheid kunnen belijden.

Iona was de afgelopen maanden in de geschiedenisboeken gedoken. Zo kwam ze op het spoor van professor Ethel Mendelstein. Elke bladzijde bracht iets aan het licht van een verleden dat tot haar verbijstering al haar hele leven tot haar dagelijkse werkelijkheid behoorde. Een verleden dat een antwoord zou geven op veel van haar vragen, zoals ze zou ontdekken toen ze zes weken later op een zachte voorjaarsochtend door de straten van New York zwierf. Maar op dit moment was Iona nog een ontdekkingsreiziger die de eerste stappen zette in onbekend gebied.

Het was allemaal begonnen in 1630, met de komst van de Hollanders naar Brazilië. Met hen kwam een groot aantal joden mee, merendeels van Portugese afkomst. Iona ontdekte dat vrijheid van godsdienst een van de bijna zeventig punten was die door de Staten-Generaal in Den Haag waren goedgekeurd voor de Hollandse kolonies in West-Indië. En dat Brazilië daardoor een gewilde bestemming was geworden.

De Portugees-joodse achtergrond van een grote groep landgenoten kwam in het hedendaagse Brazilië voor velen als een verrassing, maar destijds keek niemand ervan op. Daar was een eenvoudige verklaring voor. Alleen moest je dan nog iets verder terug in de tijd.

Het Portugal van het eind van de vijftiende eeuw werd vaak een Hebreeuwse natie genoemd, omdat er zo veel joden woonden. Tot hen behoorden de Spaanse joden die onder het katholieke koningspaar Fernando en Isabella in 1492 uit hun land waren verdreven. De gevreesde Inquisitie dwong alle joden Spanje, het rijk Sefarad, te verlaten.

De rijkste joden vluchtten naar Noord-Afrika, Engeland, de Lage Landen en Italië. Daar mochten ze hun geloof belijden, zij het soms in getto’s. De minderbedeelde joden gingen naar het buurland Portugal. Steden zoals Marvão, in het grensgebied Estremadura, waren belangrijke plaatsen waar joden Portugal binnenkwamen. Het tolhuis vormde de poort naar de gedroomde vrijheid in het rijk van Dom Manuel, als je tenminste betaalde.

Het was niet bekend hoeveel mensen er precies naar Portugal waren getrokken. De schattingen van het aantal joden dat op de vlucht voor de Spaanse Inquisitie de grens overstak, liepen uiteen van vijftien- tot honderdtwintigduizend. Portugal had destijds een miljoen inwoners geteld. Meer dan tien procent daarvan was van joodse afkomst. Een indrukwekkend aantal. Tegenwoordig woonden in Portugal nog geen vijfduizend joden, op een totale bevolking van zo’n tien miljoen.

Terwijl Iona stond te kijken naar het in zijn originele staat herrijzende gebouw, verloren geraakt door eindeloze verbouwingen en slordig aangebrachte stuclagen, gingen haar gedachten nog verder terug in de tijd.

De joden waren handelaars, bankiers en artsen geweest, en adviseurs van de adel. Ze hadden een actieve bijdrage geleverd aan de Gouden Eeuw op het Iberisch schiereiland, de eeuw van de ontdekkingsreizen. In 1492 werd Amerika ontdekt en acht jaar later Brazilië. Met hun kennis van zeevaart en astronomie waren de Hebreeërs uitstekende navigators en bovendien zaten hun het avontuur en de diaspora in het bloed.

Maar aan deze gouden tijd kwam een eind toen de koning van Portugal, Dom Manuel, in 1496 trouwde met de oudste dochter van Ferdinand en Isabella. Uit het huwelijksconvenant bleek dat grootinquisiteur Tomás de Torquemada zijn werk uitstekend had gedaan. De twee koninkrijken zouden hun krachten en rijkdommen bundelen wanneer alle joden ook van Portugees grondgebied werden verdreven. Dom Manuel zocht een oplossing om zowel de kool als de geit te sparen, in dit geval de joden en de christenen. Hij verdreef de joden niet, zoals de Spanjaarden wilden, maar hij beschermde hen ook niet langer. In 1497 bepaalde hij per decreet dat ze zich moesten bekeren tot het katholicisme en zo regelde hij dat ze gewoon niet meer bestonden. Er ontstond een nieuwe term, die vijf eeuwen later door Iona’s hoofd spookte: ‘nieuwe christenen’.

Ze werd opgeschrikt door geroezemoes. Er was een groepje toeristen gearriveerd, met rood aangelopen bezwete gezichten en afgezakte sokken, voor een bezichtiging van de opgravingen.

De belangstelling voor het gebouw had zelfs de projectleiding volkomen verrast. Terwijl de restauratie nog vele maanden zou duren, vonden er dagelijks al tientallen bezoeken plaats.

Onderzoekers waren jarenlang op zoek geweest naar de locatie van de oude synagoge. Dat deze had bestaan stond buiten kijf, want er werd in verschillende documenten naar verwezen. De synagoge was gesticht toen Johan Maurits van Nassau in 1637 gouverneur werd van Pernambuco. Met hem arriveerden wetenschappers, kunstenaars en een hele lichting mannen met een modernere kijk op de wereld. Vanaf dat moment konden de joden die al in Pernambuco woonden, net als de joden die meekwamen met de Hollanders, pas werkelijk bestaan in het ‘nieuwe land’ Brazilië. Veel van deze joden hadden hun religie tot dan toe in het geheim binnen de familie beleden, achter gesloten deuren. Het waren onder dwang gedoopte bekeerlingen, die hun joodse rituelen wegmoffelden tussen de katholieke gebruiken, en heiligen en tradities in het leven riepen die door latere generaties als vanzelfsprekend zouden worden beschouwd.

Gedurende een kleine twintig jaar konden ze openlijk en vrij als joden leven, totdat in 1654 de Hollanders weer werden verdreven.

Bijna drie eeuwen eerder...

In de kleine twintig jaar dat ik in mijn vaderland leefde, wist ik uit de klauwen van de Inquisitie te blijven. Vooroordelen, bespuugd worden op straat, afgewende blikken, dat wel, maar geen vervolging door het Heilig Officie. Was dat een geschenk of een vloek? Kan Hij die ons het paradijs schenkt, het ons ook weer afnemen als het Hem goeddunkt? Mijn leermeesters zeiden van wel, omdat Hij boven alle dingen staat. Wij hebben slechts te gehoorzamen, zonder vragen. Daarom ging ik aan boord van het schip dat me naar een plek zou brengen waar ik hoopte te kunnen blijven wie ik ben, of was. Eigenlijk wist ik wel dat ik niet terug zou kunnen komen. Eigenlijk wist ik wel dat het enige wat echt belangrijk was daar achterbleef. Mijn ware schat. Het enige wat mijn leven zin gaf. Ik kan excuses aanvoeren. Ik was pas zeventien. Maar als ik het lichamelijk genot had leren kennen, moest ik dan niet ook de plichten van de liefde aanvaarden? De jeugd denkt altijd dat ze onsterfelijk is. Daarbij is zij laf, zonder dit te erkennen. Hoe kon ik schichtig om een straathoek verdwijnen en me achter gesloten deuren verstoppen, na een heel leven in vrijheid te hebben geleefd, zonder de noodzaak mijn geloof of wie ik was te verloochenen? Ik wilde een belangrijk Rabbijn worden. Een Rabbijn geboren in de Nieuwe Wereld, ver van de slavernij van de halve waarheden. Zoon van een bekeerling, kleinzoon van een bekeerling, achterkleinzoon van een bekeerling, geboren als vrije Jood. Ik wilde mijn voorouders eren, die nooit een god van steen of hout aanbaden en altijd volgens de Tora leefden, die in Snoga bijeenkwamen in de kelders van hun huizen en op hun plantages, de Sjabbat vierden, en vastten op de Grote Verzoendag. Dat is de reden dat ik ben weggegaan. Om mijn erfgoed te beschermen en door te geven aan de volgende generaties. Dat was ik aan mijn verleden verplicht. Wat ik echter niet wist, was dat er geen toekomst zou zijn.

Yonah Ben David – Jonas van het Verbond

SHEVAT 5478 – januari 1718

5

Recife, dinsdagmiddag 14 maart 2000

Het busje stopte op het plein op de hoek van de Rua do Bom Jesus. Professor Ethel Mendelstein stapte uit en pakte meteen Ana’s arm vast.

‘Ik heb zwakke enkels. Ik waag me nooit aan hoge hakken, ik ben als de dood een enkel te verzwikken. En op deze gladde stenen...’ riep ze uit, terwijl ze moeizaam het trottoir op stapte.

Daar rechtte ze haar rug en liep ze verder alsof er niets gebeurd was. Dat was professor Mendelstein ten voeten uit. Vastberaden, met het soort zelfverzekerdheid dat geen ruimte liet voor pessimisme. Deze vrouw van over de zeventig scheen geen enkel probleem te hebben met ouder worden. Druk pratend stak ze de straat over. De studenten verdrongen zich om haar heen om geen woord te missen van wat ze zei.

‘Kijk eens wat een prachtig gebouw!’ riep ze uit toen ze voor de synagoge stonden. ‘Geweldig dat onze rijkdommen weer in ere worden hersteld. Ga even een kijkje nemen, maar zorg dat je niet te laat komt voor de lezing. Jij ook, Ana. Ik loop vast door met mijn lieve vriendin Vania, want we hebben heel wat te bespreken.’

Ze liet Ana en de studenten achter en liep verder de straat in. Het groepje haastte zich naar de ingang.

‘Kom je ook, Ana?’ vroeg een student uit Santa Catarina die onderzoek deed naar de nieuwe christenen op de Azoren. Hij kwam altijd aanzetten met het verhaal over de braadworsten van kippenvlees waarmee de Inquisitie in Portugal om de tuin werd geleid.

‘Gaan jullie maar vast, ik ga even iets drinken,’ zei ze om van hem af te komen.

Ze liep het café tegenover de synagoge binnen, bestelde kokossap en keek naar het gebouw dat verscholen ging achter bouwplastic en steigers.

‘Gedurende een kleine twintig jaar konden ze openlijk en vrij als joden leven.’ De opmerking kwam uit het niets. Meteen daarna liep er iemand tegen haar op en ging haar kokossap over de vloer. Strijdlustig keek ze om. Ze was São Paulo nog niet uit of een lomperik die niet uit zijn doppen keek, liep haar al omver.

‘Sorry, sorry, sorry!’ Het welgemeende excuus was ontwapenend. De vrouw van net in de twintig bood onmiddellijk aan om een nieuw drankje voor haar te halen.

‘Dat hoeft niet, hoor, ik had het al bijna op. Ik was er ook niet helemaal bij met mijn gedachten.’

‘Ja, dat effect heeft deze plek... je wordt meegenomen naar een andere wereld,’ zei de vrouw met een glimlach. Toen keerde ze zich om en liep naar buiten.

Ana keek haar na. Het was inderdaad een magische plek. Ze stak de straat over naar de synagoge en voegde zich daar weer bij de groep.