Catherine Merridale

HET KREMLIN

EEN POLITIEKE EN CULTURELE GESCHIEDENIS

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Vertaling Henk Moerdijk en Pieter de Smit

© 2013 Catherine Merridale

Oorspronkelijke titel Red Fortress.

The Secret Heart of Russia’s History

Oorspronkelijke uitgever Allen Lane

© 2013 Nederlandse vertaling Henk Moerdijk en Pieter de Smit/

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Register Kantoor Verschoor

Ontwerp omslag Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagbeeld Edward Theodor Compton, 19eeeuw/Getty Images

NUR 680

ISBN 978 90 468 1522 9

www.nieuwamsterdam.nl/merridale

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013 met ISBN 978 90 468 1505 2

Voor Frank

INLEIDING

Het Kremlin is een van de beroemdste bouwwerken in de wereld. Als staten een handelsmerk hebben, kan dat van Rusland heel goed deze vesting zijn, gezien vanaf de overkant van het Rode Plein. Iedereen die naar Moskou komt, wil het Kremlin zien, en elke bezoeker lijkt er anders op te reageren. ‘De enige waarborg voor een juiste reactie is dat je van tevoren je houding bepaalt,’ schreef de Duitse filosoof Walter Benjamin. ‘Rusland kun je alleen bekijken als je al weet wat je wilt zien.’ In 1927 besloot hij zich te laten bekoren.¹ Zo’n honderd jaar daarvoor had de Fransman Astolphe Marquis de Custine echter gekozen voor een scheldkanonnade. Voor hem was het Kremlin ‘een steunpilaar van tirannen’, een ‘satanisch monument’, ‘een behuizing waar een aantal personages uit de Apocalyps zich thuis zouden voelen’. Hij eindigde met: ‘Net als de beenderen van bepaalde reusachtige dieren bewijst het Kremlin ons de geschiedenis van een wereld waar we misschien aan twijfelen totdat we de overblijfselen ervan hebben gezien.’²

De plek oefent nog steeds een fascinatie uit op buitenlandse bezoekers. De correspondent Mark Frankland zei ooit: ‘Er zijn weinig andere steden in de wereld waar je zo sterk het gevoel hebt dat je, of je het wilt of niet, naar het centrum wordt getrokken.’³ ‘Weet wel dat mensen bepaalde gebouwen daar binnengingen en er blind uitkwamen,’ vertelde een tolk me eens.⁴ Maar wat betreft ontvankelijkheid voor de magie van de plek kan geen buitenstaander tegen de Russen zelf op. Het Kremlin is het symbool van hun bestaan als natie.⁵ De muren hebben binnenvallende horden Mongoolse ruiters misschien niet kunnen weerstaan, en werden later door Polen en zelfs Fransen geslecht, maar net als Rusland zelf hield de citadel stand. De meeste Russen weten dat hier, buiten de Kremlinpoorten, Stalin de verse troepen van het Rode Leger inspecteerde die in 1941 afmarcheerden om te vechten en te sterven. Nog geen vier jaar later, bij aanhoudende zomerregen, keken dezelfde iconische muren en torens neer op rijen na rijen marcherende mannen. Terwijl maarschalk Zjoekov moeite had om een bokkend volbloedpaard in toom te houden, gooiden Sovjetsoldaten de vaandels van tweehonderd verslagen naziregimenten op de glimmende stenen naast de trappen van het Leninmausoleum. Sint-Petersburg, de tweede stad van het land, is misschien een architectonisch wonder, maar het Kremlin is Ruslands klaagmuur.

Het is geen democratisch bouwwerk. Opgetrokken uit speciaal geharde baksteen waren de muren van deze rode vesting ingesteld op oorlog. Hoewel ze zo elegant zijn dat dat feit wordt verbloemd, zijn ze ook uitzonderlijk dik, met een wirwar van trappen en gangen die je het idee van een stad geven. Hier en daar torenen de muren zo’n twintig meter boven het omringende land uit. De vier hoofdpoorten zijn gemaakt van oud Russisch eikenhout, maar hun eerbiedwaardige sloten zijn allang vervangen door de meedogenloze systemen van het digitale tijdperk. Het Kremlin is zelfs nu nog een militair complex met aan het hoofd de ‘commandant’, en zijn ondergrondse web van tunnels en controlekamers moet bestand zijn tegen een atoomaanval. Er is geen publieke toegang tot het noordoostelijke deel waar de president huist. Volgens een traditie die stamt uit de tijd van het communistische politbureau is het hele complex op donderdag gesloten, en tegenwoordig sluit men het ook af als maar even een ordeverstoring dreigt. In deze sfeer van dreiging kon niettemin een soort allesovertreffende schoonheid gedijen. Boven het spitse silhouet van het Kremlin torenen zijn religieuze gebouwen, waarvan de fraaiste als even zoveel juwelenkistjes gegroepeerd zijn rond één enkel plein. Vanaf bijna elk punt op deze historische plek wordt je blik omhooggetrokken, van de witte stenen naar de pracht van kleurrijke tegels, daarna naar de waterval van vergulde koepels en dan nog hoger, tussen de cirkelende Moskouse kraaien, naar een duizelingwekkende processie van Russisch-orthodoxe kruisen. De hoogste torens, die met hun wit en goud boven de stad verrijzen, zijn op kilometers afstand te zien. Groots en dodelijk, geheiligd en toch geheimzinnig, is de vesting echt een belichaming van de legendarische Russische staat.

De betovering ervan wordt bepaald door een ogenschijnlijke tijdloosheid. De geschiedenis is alomtegenwoordig. De Maria-Hemelvaartkathedraal, die het oudste en beroemdste heiligdom binnen het Kremlin is, heeft sinds Ivan de Verschrikkelijke elke kroning meegemaakt. Aan de overkant van het plein, in de Kathedraal van de Aartsengel, kunnen de meeste bezoekers zich nauwelijks tussen de tot het middel reikende doodskisten doorwurmen met daarin het stoffelijk overschot van bijna elke Russische vorst van de 14e tot de 17e eeuw. Ten tijde van de laatste tsaar werden op last van het nationalistische hof 46 van de gebeeldhouwde stenen doodskisten voorzien van eenzelfde bronzen omhulsel, de ene sombere rij na de ander, waardoor de indruk van een ononderbroken geslacht werd versterkt. De verplaatsing van de hoofdstad naar Sint-Petersburg had toen allang een eind gemaakt aan de koninklijke begrafenissen in het Kremlin, maar de kroningen duurden voort tot 1896, en op elke kroning volgde een banket. Het 15e-eeuwse Facettenpaleis, waar de banketten plaatsvonden in een schittering van diamanten en goud, siert nog steeds de westkant van het Kathedraalplein. Daarachter verrijst het enorme Grote Kremlinpaleis als een 19e-eeuwse kopie, maar iedereen die zich langs de gewapende politie waagt, komt op de stilzwijgend door stenen leeuwen bewaakte trap, die leidt naar de oudere koninklijke vertrekken en de kerken die daarbinnen zorgvuldig in stand zijn gehouden. Net als Jeruzalem, Rome of Istanbul is het Kremlin een plek waar de geschiedenis is samengebald, en elke steen lijkt verscheidene verledens te belichamen. De uitwerking is hypnotiserend.

Het Kremlin is ook bewust geconstrueerd. Er is niets toevalligs aan zijn huidige verschijningsvorm, van de chaos van zijn gouden daklijn tot de geweldige hoeveelheid paleizen en oude muren. Iemand ontwierp deze vormen ter ere van het speciale karakter van de Russische cultuur, en iemand anders keurde de plannen goed om verder te bouwen in een stijl die historisch verankerde macht uitstraalde. Het in de orthodoxe iconografie alomtegenwoordige goud herinnert ons weliswaar aan de eeuwigheid, maar is ook een indrukwekkende weerspiegeling van aardse rijkdom. Van de kerken en verboden poorten tot de vertrouwde torenspitsen die daarvoor symbool staan, is het Kremlin niet alleen de thuishaven van Ruslands heersers. Het is ook een theater en een toneelstuk, een museum dat het vigerende bestuursmodel toont en belichaamt. Dat, en de ongerijmdheid van zijn blijvende plaats in het hart van het moderne Moskou, is lang het geheim van zijn aantrekkingskracht geweest.

Sinds ik dertig jaar geleden het Kremlin voor het eerst zag, ben ik erdoor gefascineerd, en het verhaal ervan lijkt een steeds diepere weerklank te krijgen. Een keerpunt kwam in 2007, tegen het eind van het tweede vierjarige presidentschap van Vladimir Poetin, in een tijd dat in de Russische pers de kwestie van zijn toekomst ging spelen. Op de bekende aartsnationalistische wijze begonnen zijn aanhangers een ongrondwettelijke derde termijn goed te praten door te appelleren aan de vermeende lessen van het verleden. Ze stelden dat de Russische natie had standgehouden omdat daarvoor speciale regels golden. Het volk had het meest te lijden als in het centrum van de macht zwakheid heerste. Het nationale genie vormde zich op een unieke, creatieve wijze, zo zeiden ze, en kon alleen floreren als het werd beschermd door een sterke en centraliserende staat. Trouwhartige schoolboekenschrijvers droegen braaf het historische bewijs aan. Van Peter de Grote tot Stalin en van de kleinzielige Alexander III tot Poetin zelf, toonde het verleden keurig aan waarom Rusland nog steeds met harde hand moest worden bestuurd. Zelfs twijfelaars beseften dat het alternatief riskant was. Een zwakke overheid was iets waar elke Rus weet van had, want het meest recente voorbeeld was het presidentschap van Boris Jeltsin in de jaren negentig geweest, een tijd van nationale vernedering en enorme menselijke ellende. De gezagsgetrouwe boodschap vond daarom een willig oor. In een opinieonderzoek naar de grootste Rus aller tijden, dat het tv-station Rossija in 2008 organiseerde, nam de onverzoenlijke reactionair Nicolaas I al gauw de leiding en Stalin volgde daar vlak achter op de tweede plaats.⁶

Voor Ruslandkenners in het Westen kwam de uitslag niet als een verrassing. Hij had zelfs een treurigstemmende onvermijdelijkheid, alsof het land echt voor altijd tot tirannie was veroordeeld. Buitenstaanders zeiden dat al eeuwen. ‘De vorst gaat over alles,’ concludeerde een jezuïtische gezant in de jaren tachtig van de 16e eeuw. ‘De eerbied voor de vorst is iets waar je nauwelijks met je hoofd bij kunt.’⁷ Een aantal Engelsen die tijdens het bewind van Elizabeth en Jacobus I over Moskou rapporteerden, beaamden dat.⁸ Toen ruim driehonderd jaar later de bolsjewistische revolutie van 1917 op een dictatuur uitliep, stonden de deskundigen klaar met een serie theorieën over Ruslands ‘bijzondere weg’.⁹ Dat was ook zo toen de hervormingen van de perestrojka onder Gorbatsjov haperden. Een politieke wetenschapper zei destijds: ‘Te veel vrijheid zorgt ervoor dat veel Russen zich ongemakkelijk voelen.’¹⁰ Dit soort commentaar speelt in op westerse vooroordelen, en het heeft daarom talloze regimewisselingen overleefd. Maar het idee van Ruslands bijzondere bestemming is uiteindelijk aangeslagen omdat het de Russische overheid zelf van pas komt. Een recent boek daarover zei onomwonden: ‘De gezagsgetrouwe interpretatie van de Russische geschiedenis is een rechtvaardiging van het niet-afleggen van verantwoordelijkheid en een absolutie van vroegere misdrijven.’¹¹ Door de geschiedenis te gebruiken kan zelfs de huidige overheid, aldus een andere auteur, ‘zichzelf binnen de tradities van het verleden plaatsen’. Zij voert de staat op als ‘het middelpunt van het sociale en particuliere leven, in zekere zin een ultieme rechtvaardiging voor het leven van het individu’.¹²

Het Kremlin is een ideale plaats om van daaruit over dit alles na te denken. Het is een plek waar mythen ontstaan, het toneel waarop de Russische staat zijn macht en zijn herkomst tentoonspreidt. Maar de vesting zelf heeft ook een unieke rol. Ik ging haar verleden onderzoeken omdat ik meer wilde weten over het heden, maar uiteindelijk ging ik helemaal op in haar eigen geschiedenis. Die vormt een verhaal waarin verdichtsels het vaak winnen van de inhoud, maar bevat ook heel vaak de ware feiten. Bij het schrijven ervan heb ik moeten nadenken over de verhalen die heersers over zichzelf vertellen en ook heb ik me onderwerpen eigen moeten maken die variëren van de ideologie achter het kroningsritueel tot de fijne kneepjes van de orthodox-christelijke theologie. Maar tegelijkertijd las ik over uurwerkmechanismen, kanonnengieterijen en de technieken om oud pleisterwerk te herstellen. Het verhaal omvat vele culturen en minstens twee continenten. Ik volgde de ontwikkeling van de legers die op de Aziatische steppe ontstonden en ik probeerde een beeld te vormen van de reis door bos en moeras die menig Europees vakman aan het plechtige, kille, aan rituelen gebonden Moskouse hof deed belanden. Steeds als het Kremlin werd vernield (het was niet zo eeuwig als het wel leek), probeerde ik te ontdekken hoe zijn heersers zich de wederopbouw ervan voorstelden. Pierre Nora, de Franse historicus, zou de vesting zeker een ‘lieu de mémoire’ hebben genoemd, maar zij is ook een plek van actie en verandering geweest, een theater waarin de drama’s handelden over het heden, ook al werden ze verpakt als een evocatie van het verleden.

Ik zag al snel dat de idee van voorbeschikte continuïteit erg oud was. Ik begon ook te begrijpen hoe de vertrouwde verhalen tot stand kwamen. Van monniken tot hofschrijvers en van Sovjetpropagandisten tot Poetins favoriete schoolboekenschrijvers, is het altijd gebruikelijk geweest dat Russische hovelingen hele hoofdstukken van het verleden herschreven. Zij deden dat meestal in een bewuste poging om een bepaalde persoon het gezag van de geschiedenis mee te geven, want de Russische staat had vaak te kampen met instabiel en kortstondig leiderschap en beleefde menig crisis in het centrum van de macht. Van vorsten en tsaren tot algemeen secretarissen en niet-gekozen presidenten, kon menig Russisch heerser nauwelijks een aanspraak doen gelden. Teneinde chaos of een mogelijke burgeroorlog af te wenden probeerden hun hoven echter een min of meer overtuigende serie opvolgingsmythen te scheppen. Sommigen beriepen zich op de godsdienst, anderen kwamen met de volkswil aanzetten, maar de geschiedenis vormde de basis van bijna ieder verhaal. De raadslieden van Ivan de Verschrikkelijke behoorden tot de vlijtigsten als het ging om het herschrijven van de oude kronieken: hij kreeg goddelijk gezag toebedeeld, alsmede een fabelachtige afkomst. Hun opvolgers in de 17e eeuw deden datzelfde werk voor de eerste Romanovtsaren. Ondanks hun nieuwlichtersretoriek riepen de bolsjewieken de geheiligde steun aan van een pantheon van dode helden. Ze maakten ook ten volle gebruik van de symbolische mogelijkheden van het Kremlin zelf. Door de ene na de andere crisis waren de omstandigheden zo moeilijk dat het volk van zijn kant bereid was zelfs een ongeloofwaardige troonpretendent in de armen te sluiten, als ze dachten dat hij aan een nostalgisch, haast sprookjesachtig ideaal voldeed. Het leven was zo hard en elke toekomst was zo hachelijk dat zelfs de eerste de beste boer hunkerde naar de zekerheden van vervlogen tijden. ‘Het hoogste goed in Moskovië was niet kennis maar de herinnering,’ concludeerde James Billington vijftig jaar geleden. ‘In een discussie was niets zo belangrijk als de “goede en sterke herinnering” aan de oudste beschikbare autoriteit.’¹³

Maar we weten allemaal dat de herinnering veranderlijk is. Het Kremlin zelf is een weerslag van het verleden. Ook is het een geheiligde plaats, en de gebouwen ervan waren eens de heiligste plekken van Moskou. De rituelen die eromheen ontstonden, van gebeden en missen tot kroningen en koninklijke begrafenissen, waren oorspronkelijk bedoeld om het ware bestaan van een religieuze tijdloosheid te belichamen. Maar zelfs in de tijd van heiligen veranderde het ceremonieel. Van generatie op generatie kregen dezelfde woorden en dezelfde processies een volkomen nieuwe betekenis. De gebouwen bleven ook niet ongewijzigd, en van alle getuigen konden zij de verraderlijkste zijn. Als een muur werd overgeverfd of als een paleis gesloopt en herbouwd werd, leek zijn vroegere incarnatie nooit te hebben bestaan. De cyclus van vertrouwde gebeden kwam terug, met rijen iconen dragende priesters en hovelingen in gouden gewaden, maar de entourage was zo volledig veranderd dat zij volkomen nieuwe ideeën stimuleerde en, bij gebrek aan een betere term, valse herinneringen. Voor gebouwen, die zo concreet zijn, geldt dat het enige verleden is hetgeen er op dat moment staat. Het was een les die de bolsjewieken op dramatische wijze ter harte namen toen zij in 1929 de oude kloosters van het Kremlin sloopten. Ik merkte dat weinig mensen, ook Moskovieten, nu nog kunnen zeggen waar de gebouwen stonden. Sommigen twijfelen zelfs aan het bestaan ervan en kijken stomverbaasd naar de foto’s die het bewijs leveren.

Dit boek gaat over het Kremlin in de loop der eeuwen, maar het gaat evenzeer over het Kremlin nu. Toen ik eraan begon, ontdekte ik al snel de voordelen van een samenwerking – zelfs een eenzijdige – met Ruslands hoogste elite. Hoewel de onderzoeksmedewerkers van het Kremlin werken onder omstandigheden die slechter zijn dan die van een aan de universiteit verbonden historicus buiten de muren, is de algemene omgeving geweldig. Als ik met mijn met moeite verworven kartonnen pasje zwaaide naar de bewapende wachten bij de poort in de Borovitskajatoren en langs rijen vroege toeristen schoot, kreeg ik het superieure gevoel dat fellows van colleges in Oxford en Cambridge ongetwijfeld elke werkdag hebben. Ik liet de smog en de verkeersherrie van Moskou achter me. Voordat de rondleidingen beginnen, heerst binnen de muren een aangename rust, en zelfs nu, in dat land van diesel en sigaretten, voert de wind een vleugje wierook mee. De bibliotheek waar ik heen ging, had ook een mooie plek, in een bijgebouw van de Klokkentoren van Ivan de Grote, waar de medewerkers weinig ruimte hebben, maar waar geen toeristen komen.

Elk gevoel van erbij te horen is echter betrekkelijk, want dit is geen normale onderzoeksplek. In het Kremlin ziet de bezoeker wat hij mag zien. Zelfs de meest doortastende gast komt voor gesloten deuren te staan. Om dit boek te schrijven moest ik behoorlijk verder komen dan die leeszaal in de toren. Het pad leidde naar Italië, waar de architecten die de renaissancevesting ontwierpen vandaan kwamen, en naar bibliotheken in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Als geschreven stukken geen uitkomst boden, spoorde ik deskundigen op. Onder de eerste mensen die ik interviewde zaten een paar politici en diplomaten die het Kremlin als werkplek hebben meegemaakt. Op een surrealistische avond, uren ten noorden van Stockholm, sprak ik in één keer met zes ex-ambassadeurs van Zweden in Moskou (‘U zult wel denken dat elke volwassen Zweed zijn land op deze manier moet dienen,’ grapte de laatste toen ik blijk van mijn verbazing gaf). Ik heb ook gesproken met een paar architecten en restaurateurs die de gebouwen door en door kennen. Kunsthistorici hebben me geholpen om de iconen en fresco’s te doorgronden. Deskundigen van minder bekende perioden van de geschiedenis hebben vragen beantwoord en nieuwe bronnen aangedragen. Ik heb in de loop van verscheidene jaren tijdens mijn bezoeken aan de Moskouse vesting zelfs de kans gehad de moeilijk te vangen valken te bewonderen die men houdt om de Kremlinkraaien te doden.

Eén verhaal lijkt echter de opwinding van de jacht te vangen, en voor mij was het een soort inleiding op zichzelf. Een van mijn moeilijkst te verwezenlijken ambities als onderzoekster was om een blik te werpen achter het voor iedereen zichtbare. Elke archeoloog weet dat je een heleboel te weten kunt komen over een cultuur, en vooral een verborgen cultuur, als je kijkt naar de dingen die zij weggooit. Het Kremlin is niet echt een plek om naar afval te zoeken, maar in één geval wist ik de lokale equivalent van een rommelzolder te bezoeken. De kans kwam als een onverwachte bonus toen een bedrijvige vrouw die een van de onderzoeksafdelingen van het Kremlin leidt, me een privérondleiding aanbood. Het idee was alle nog bestaande kerken te bekijken, en daar zijn er veel van.

Ik was er vroeg op de afgesproken ochtend, want ik was altijd graag even in de lege vesting om het subtiele herfstlicht op de kalksteen te zien spelen. Mijn gids, wier kantoor huisde in een bijgebouw van de Verkondigingskathedraal, had haar spullen nog niet klaar, dus kletsten we wat terwijl zij zorgvuldig een keuze maakte uit een doos met sleutels. Ik keek vol verbazing naar elke sleutel die zij op haar bureau legde, want sleutels als deze moesten uit meteorieten zijn gesmeed en door een draak zijn bewaakt. Sommige waren lang en zwaar, andere ingewikkeld, en de meeste waren zo rijkversierd dat ze moeilijk in één hand te houden waren. Ik had echter geen tijd om ze allemaal goed te bekijken, voordat de conservatrice klaar was met in haar kast te rommelen en zij een combinatietang tevoorschijn haalde. Die bleek bedoeld om de zegels te verbreken op de deuren van de talloze geheime paleisvertrekken.

Het eerste zegel doemde voor ons op boven aan de stenen trap die via een lichtovergoten atrium naar het oude gedeelte van het paleis voerde. Hier stond een verzegeld, prachtig gesmeed en verguld hek, en daarachter, ook gesloten en verzegeld, een flinke houten deur. Het zag er dreigend uit, maar de buigtang verbrak het zegel, de lange sleutel draaide vrij gemakkelijk, de houten deur zwaaide open en we kwamen in een 17e-eeuwse kerk met iconen van de meester Simon Oesjakov. De eerste verrassing was hoe donker en zelfs klam het vertrek leek na het felle licht van de kroonluchters daarbuiten. We vonden de schakelaar voor het elektrische peertje, en door het onbarmhartige licht daarvan zag ik waarom de duisternis van daarnet me zo had getroffen. Russische kerken moeten glinsteren en stralen, maar deze kerk had nergens goud of zilver en de kostbare iconen hingen aan een grof ogende houten iconostase. Het bleek dat het antieke zilver waarmee de wand eens was afgewerkt in de tijd van Lenin eraf gehaald en omgesmolten was, zogenaamd om brood voor het volk te kopen, maar in feite om de regering overeind te houden. Hetzelfde lot had andere kostbaarheden getroffen, zoals we achter volgende gesloten en verzegelde deuren ontdekten. Er waren meer kerken, meer onttakelde iconostasen, en onverlichte en in hun leegheid mysterieuze vertrekken. Maar er was nog veel te zien en een paar uur zigzagden we door het complex; op een gegeven moment pauzeerden we even om in de wintertuin te kijken waar vroeger Stalin zijn bioscoop had.

Mijn nieuwe vriendin trakteerde me ruimschoots op haar tijd en kennis, maar aarzelde even toen we de laatste trap afgingen. ‘Niet tegen de brandweer zeggen,’ mompelde ze. De gang vernauwde zich en de vloerkleden waren al lange tijd niet vervangen. We daalden af naar een 14e-eeuwse kerk die verloren was gewaand tot men hem ten tijde van tsaar Nicolaas I bij bouwwerkzaamheden herontdekte. Ruim zeshonderd jaar, en vele oorlogen, vele branden en vele herbouwplannen later is er van de kerk zelf niet veel meer over. De muren zijn gewit, maar er was nog heel wat anders te zien. In de gang en onder aan de trap stonden ladders, potten verf en lelijk ogende stapels kapotte stoelen. Ik zag een opgerolde rode vlag tegen een muur, een vergulde tafel uit een expositieruimte, stoflakens met spetters witsel, een kapotte radio. De expeditie via het paleis van Nicolaas, en dat van Michail Romanov, en dat van Ivan de Verschrikkelijke, en via de fundamenten van veel oudere vertrekken had niet alleen het karakter van een terugreis in de tijd, wat je kunt verwachten als je afdaalt in onderaardse krochten. Ik had meer het gevoel alsof een aantal afgedankte versies van het verleden van het Kremlin in een tijdscapsule waren gestopt, waarbij het ene decennium na het andere samensmolt tot één surrealistische tijdspanne.

De Russische geschiedenis zit vol sloop en herbouw: het land heeft echt wel zijn portie verandering gehad. Om ingewikkelde redenen, en niet altijd dezelfde, heeft de staat, in een reeks van verschillende vormen, het altijd voor het zeggen gehad, dit ten koste van de democratische rechten. Op elk crisismoment is een aantal keuzes gemaakt, vaak in het Kremlin, en altijd door specifieke mensen die een reeks kortetermijnbelangen moesten bewaken. Daar is niets onvermijdelijks aan, en de terzijde geschoven keuzes bevestigen de verbrokkelde aard van het verhaal. Als de huidige Russische leiders het hebben over de machtige staat, de zogeheten tradities die zij ‘soevereine democratie’ hebben genoemd, maken zij nog een andere keuze. De geschiedenis heeft daar niets mee te maken, want waar die rode vlag en die oude stoelen zo goed van getuigen: traditie is iets wat je als bloemen van de vorige week kunt weggooien. Er zijn veel Russische verledens geweest. Als zijn verzegelde deuren eenmaal zijn geopend, hoeft het Kremlin niet langer de steunpilaar van tirannen te lijken waar Custine zo op schold. In een cultuur die de geschiedenis zelf probeert te controleren, is het als overlevende een gênante, maar schitterende, fascinerende en uiteindelijk zeer geloofwaardige getuige van het verborgen hart van de Russische staat.

1

EERSTE STENEN

Het lijkt een perfecte literaire rechtvaardiging om het verhaal van een iconische vesting te beginnen met een echte icoon. Generaties kunstenaars hebben in het Kremlin gewerkt en dus zijn er volop afbeeldingen om uit te kiezen. Veel van de mooiste daarvan zijn oorspronkelijk geschilderd voor de eigen kathedralen en kloosters van het Kremlin, waaronder werken van meesters als Theofanes de Griek en zijn briljante 15e-eeuwse leerling Andrej Roebljov. Sereen, eeuwig en omgevingloos staren de vrome gezichten vanuit een oneindig goud nog steeds naar onze jachtige wereld. In de tijd dat de iconen werden gemaakt, beschikte God over de tijd en zondige mensen konden, althans als zij de boodschap geloofden van de kunst van de iconenschilders, slechts redding vinden als zij hun korte verblijf op deze wereld modelleerden naar het patroon van de hemel. Maar meditatie en berouw zijn nooit het sterkste punt van het Kremlin geweest. Een betere illustratie voor zijn stichtingsverhaal, in een heel andere stijl, is het meesterwerk van Simon Oesjakov uit 1668: ‘De boom van de staat Moskovië’. Dat was en is een heilig kunstwerk, maar ook is het een commentaar op de geschiedenis.

Nog steeds draagt de icoon zo’n belangrijke boodschap uit dat het origineel een ereplaats heeft gekregen in de Tretjakovgalerij in Moskou. Hoewel het schilderij van bescheiden omvang is, heeft het een hele wand voor zichzelf. Een uitgekiende belichting van het goud schept een sfeer van bijzondere eerbied. Je weet nog voor je er naar kijkt dat dit een kostbaarheid is, maar de opzet is heel verrassend. Op het eerste gezicht lijkt de icoon een gewone levensboom, een motief dat we beter kennen van oosterse tapijten dan van Russische schilderijen.¹ Nadere beschouwing laat de gestileerde krulboom zien, maar de vrucht (of de bloesem, want dit is een magische plant) bestaat uit cameeën, waaronder een grote afbeelding van Maria en kleinere afbeeldingen van een paar Moskouse vorsten, tsaren en heiligen. Ze zijn geschikt in een bepaalde volgorde, als zijtakken die naar de hemelpoort groeien. De catalogus van de Tretjakovgalerij wijst erop dat Oesjakov zijn inspiratie haalde uit traditionele voorstellingen van de stamboom van Jezus Christus.²

Het schilderij wordt nog interessanter als je de boom naar zijn wortels volgt, want hier maakt verbeelde ruimte plaats voor echte gebouwen. Als een plaatje binnen een plaatje vormen de versterkte muren en torens van het Moskouse Kremlin de onderkant van het schilderij en hier zijn ook de belangrijkste historische personages van de icoon te vinden. In een hoek zie je, als een impresario die een zeer succesvolle voorstelling presenteert, de direct herkenbare gestalte van Aleksej Michajlovitsj Romanov, tsaar van 1645 tot 1676, in de tijd van Oesjakov. Maar in het midden staan, terwijl ze zich zorgzaam over hun werk buigen, de twee mannen die de boom hebben geplant. Links staat een priester met in zijn hand het middeleeuwse equivalent van een gieter. Geschilderde letters vertellen ons dat hij Peter is, de leider van de vroeg-14e-eeuwse Russische Kerk. Rechts staat, als een man die de boom onder zijn hoede heeft, een vorst, Ivan I, die Moskou zestien jaar regeerde, van 1325 tot zijn dood in 1341.

Je moet iets van de geschiedenis weten om te begrijpen wat Oesjakov probeerde te zeggen. Zijn schilderij is ook een politiek manifest namens zijn tsaar. Net als de boom, zo zegt het schilderij, hebben Aleksej en zijn erfgenamen hun wortels in het verleden van Moskou: net als de vrome tsaren uit vroeger tijden – zoals de stichter op de voorgrond – maken zij deel uit van een doorgaande lijn heersers die altijd tot taak hadden Ruslands bodem te voeden en te ontwikkelen. In de tijd van Aleksej was het van belang dat naar voren te brengen, want hij was pas het tweede lid van zijn familie dat op de troon kwam. In het begin van de 17e eeuw was Rusland tijdens een lange burgeroorlog bijna uiteengevallen. Toen het in 1613 uiteindelijk weer vrede werd, moest een groep burgers het land rondtrekken op zoek naar een nieuwe tsaar. De troonsbestijging van Aleksejs vader, Michail Romanov, was dus niet echt de organische voortgang die de beelden op de icoon suggereren en het half vervallen Kremlin dat hij erfde was totaal niet de oorspronkelijke rode vesting die het schilderij toont. Met zijn penseel wiste Oesjakov de herinnering uit aan oproer en moord en spoorde hij een nieuwe generatie aan te geloven dat er een speciale zegen rustte op de geschiedenis van Moskou. Zijn Kremlin was geen gewone plek. Het was de schakel geworden tussen Rusland en de hemel, een door de moeder Gods beschermde plek.

Maar het stichtingstafereel bevatte nog een andere boodschap, die wordt voorgesteld door het planten van die boom. Wat het hoofd van de orthodoxe Kerk in Rusland, Peter, en de kort daarvoor aangewezen vorst van Moskou, Ivan I, in 1326 eigenlijk deden, was dat ze de eerste steen van een nieuwe kathedraal legden. Die figureert op de icoon als een hoog oprijzend gebouw met prachtige gouden koepels, maar de nauwkeurigheid van het detail was minder belangrijk dan de symboliek van een daad die het moment aangaf dat Moskou, met het Kremlin als centrum, zich had opgeworpen als de godsdienstige en politieke hoofdstad van de Russische wereld. Het Kremlin was in die tijd prachtig noch sereen; zijn muren waren een ratjetoe van modder en hout en zijn verdediging bestond ook uit ongezonde moerasgebieden. De wereld eromheen was in oorlog en de vorst was niet eens de onbetwiste soeverein van Rusland. Maar sommige bomen gedijen op slechte en zelfs droge grond. Toen Oesjakov zijn symbolische boom een oorsprong wilde geven, deed hij er goed aan de plechtigheid van 1326 te kiezen. Bovendien wil de ironie dat de vorst die hij schilderde, Ivan I, zelf de geschiedenis had aangeroepen toen hij die eerste ontzagwekkende steen legde. Het verhaal van het Kremlin is verbrokkeld, net als dat van Rusland als geheel en veel is verloren gegaan. Maar te midden van de branden, revoluties en paleiscoups is de enige echte constante de vastbeslotenheid van opeenvolgende Russische heersers om de geschiedenis te herschrijven, zodat het heden, hoe dat ook uitpakt, even diepgeworteld en organisch lijkt als de boom van Oesjakov.

Er is geen betrouwbare informatie over het ontstaan van het Kremlin. De kronieken, die de belangrijkste geschreven bron voor die periode vormen, melden een vorstelijk onderkomen in 1147 in Moskou en weer in 1156, maar niemand weet echt wie als eerste een soort vesting bouwde op de heuvel boven de rivieren de Moskva en de Neglinnaja. De data worden betwist, maar het bestaan van een 12e-eeuwse muur blijkt te kloppen.³ Archeologen die in de jaren vijftig van de 20e eeuw aan het graven waren, vonden overblijfselen ervan op een diepte die overeenkomt met de juiste decennia, en hoewel de vondsten onvolledig zijn en ook door latere bouwwerkzaamheden zijn beschadigd, wijzen ze op een zelfs zeer indrukwekkende borstwering van aarde en hout. Alleen al de enorme houtblokken waren onwrikbaar. De borstwering omgaf een veel kleiner gebied dan het huidige Kremlin, maar er viel niet doorheen te komen. De houten borstwering was echter niet het eerste bouwsel op de wigvormige heuvel, zoals al snel bleek bij het verder graven. In de diepere lagen onder de wallen liggen beenderen. Daar liggen de ribben en ledematen van varkens en runderen, eeuwenoude etensrestjes en de overblijfselen van paarden en honden. Daar liggen ook de botten van wild en pelsdieren, waaronder elanden, hazen, bevers en everzwijnen. Een spilwieltje van roze leisteen, het werk van een ambachtsman in Kiev, getuigt van handelscontacten met het Dneprdal, wat ook geldt voor glazen kralen en metalen armbanden in de koudste aardlagen.⁴ Op nog grotere diepte is niets meer te vinden.

De heuvel waarop het Kremlin staat moet altijd al een geschikte plaats voor een versterkte vesting zijn geweest. Hij was gemakkelijk te verdedigen en er was genoeg hout voorhanden, maar in zijn beginjaren lag hij afgelegen, zelfs naar Russische maatstaven. Terwijl in andere streken in het noorden bloeiende havens en markten ontstonden, bleef deze plek weggedoken in het bos, opgeslokt door doornstruiken en de wintermist. De begroeiing van eiken en berken die zich naar alle kanten uitstrekte, was zo dicht dat er gemakkelijk een heel leger in kon opgaan. Dat zou in 1176 ook zijn gebeurd, toen twee rivaliserende vorsten en hun gevolg elkaar misliepen omdat het dreunen en gerinkel van hun rijdieren wegstierven in het dichte gebladerte.⁵ De rivieren waren gemakkelijker oriëntatiepunten, maar zelfs die waren bedrieglijk en plaatselijke jagers baanden vaak een pad door drogere delen van het bos als ze op jacht gingen naar elanden en everzwijnen. Belangrijke routes kon men een tijdje openhouden door er boomstammen overheen te leggen, een oude techniek die zo’n duizend jaar later nog steeds in gebruik was toen Sovjettroepen hun beroemde ‘knuppelwegen’ aanlegden, maar veel paden die deze bossen in liepen waren na een seizoen alweer heroverd door brandnetels, struikgewas en modder. Zelfs als een reiziger de kille heuvel boven de rivierbocht voor een tweede keer kon vinden, was die geen vanzelfsprekende kandidaat om er een stad te vestigen.

De eerste mensen die zich hier vestigden, misschien jagers, waren waarschijnlijk Finnen, maar niemand kan dat met zekerheid zeggen, want hoewel de heersers elkaar opvolgden, was er geen staat om de stammen te tellen of een naam te geven, en was er geen duidelijke grens. Anders dan de christenen in het westen of de joden en moslims in het zuiden en oosten, cremeerde de plaatselijke bevolking haar doden, zodat er geen graven zijn bloot te leggen. En aangezien de mensen geen alfabet hadden, lieten ze vrijwel geen woorden na. Maar hun sporen leven voort in de namen die deze eerste mensen aan de rivieren en de beboste moerassen gaven; volgens velen geldt dit voor Moskou, hoewel Slavische patriotten dat betwisten.⁶ De uit het Fins stammende naam deed bijna zeker zijn intrede vóór de komst van de eerste Slaven, waarschijnlijk aan het begin van de 9e eeuw.

De nieuwkomers behoorden tot een stam die de Vjatitsji heette.⁷ Zelfs in deze bloedige tijd waren ze berucht om hun wreedheid. Zij hebben wellicht de ontwikkeling van de streek vertraagd, omdat vreedzame reizigers zullen hebben geaarzeld om hun land door te trekken. Maar hun wereld was niet volledig afgesloten. Op de rivier de Moskva die door hun gebied stroomde, voeren houten boten: de Moskva was een van de mogelijke handelsroutes die de Wolga met het westen en noorden verbonden. Archeologen denken nu dat ook minstens twee belangrijke landroutes samenkwamen bij de plek waar nu het Kremlin is.⁸ In die tijd ontstond een toenemend verkeer van boten, paarden en zelfs kamelen in de noordoostelijke Europese vlakte. Het stadje naast de rivier de Moskva lag niet aan een belangrijke handelsroute, maar niettemin liet iemand die in die tijd langskwam daar twee zilveren munten achter, islamitische dirhams, waarvan één in het verre Merv was geslagen.⁹ Elders in Rusland zijn grotere hoeveelheden zilver, echte schatten, boven water gekomen, voor het grootste deel van islamitische oorsprong en voor het grootste deel daterend uit de 10e eeuw, een onmiskenbaar bewijs van de omvang en de waarde van de regionale handel met de grote beschavingen in Azië en het Middellandse Zeegebied.

De kooplieden moeten met grote verwachtingen zijn gekomen. De karavanen die zuid- en oostwaarts naar Chorasmië trokken, een handelscentrum diep in Midden-Azië, waren beladen met de rijkdommen uit het bos. ‘Sabelbont, hermelijn en steppevossenbont,’ bericht een Arabische geograaf handenwrijvend. ‘Marters, vossen, bevers, hazen en geiten; ook was, pijlen, berkenbast, hoge bontmutsen, vislijm, vistanden [d.w.z. walrustanden] [...] Slavische slaven, schapen en runderen.’¹⁰ Zulke verslagen doen denken aan veel latere Europese geschriften over Afrika en de noordoostelijke Europese woudzone blijkt inderdaad het donkere continent van de 9e en 10e eeuw te zijn. Net als Afrika in later tijden bleek de woudzone een gevaarlijke, exotische plek te zijn, waar avonturiers fortuin konden maken. Menselijke slaven waren een van de inkomstenbronnen, want omdat het moslims en christenen verboden was elkaar tot slaaf te maken, waren de heidense Slaven goede handelswaar.¹¹ De vraag naar bont leek intussen onuitputtelijk, het werd door iedereen gekocht, van de Arabieren en Turken in Azië tot de Franken en Angelsaksen in West-Europa. De noordelijke berkenbossen en de taiga daarachter leverden het beste bont. Als het lukte de goederen op de markt te brengen – misschien in Constantinopel, of in Bolgar, de grote stad aan de Wolgaroute naar het oosten – brachten ze grote hoeveelheden (zilver)geld op.

Door de te verwachten winsten en de talloze mogelijkheden voor het opzetten van douaneposten en het heffen van belastingen op de kostbare goederen waren de handelsroutes een goudmijn. De lokale Slaven misten echter het organisatietalent en de snelheid om die onder controle te krijgen. In plaats daarvan gingen een paar bendes Vikingen uit Scandinavië met de buit aan de haal: bij de Grieken en Arabieren gingen ze weldra de Ros heten. Dit is nog een controversieel punt geweest (Russische nationalisten verzetten zich tegen het idee dat hun eerste vorsten wellicht ergens anders vandaan kwamen¹²), maar het archeologisch bewijsmateriaal rond de Oostzee is overtuigend. Door sommige konvooien te beschermen, andere te overvallen en waar mogelijk tribuut te heffen werden de ruwe vrijbuiters enorm belangrijk in de regio. Vanuit hun eerste permanente nederzetting aan het Ilmenmeer, aan bevaarbaar water in de buurt van het huidige Novgorod, hadden ze tegen het midden van de 9e eeuw hun netwerk uitgebreid langs de Dnepr en de Boven-Wolga. Net als hun verwanten, de Vikingen die in diezelfde decennia het Wessex van Alfred de Grote overvielen, waren ze ambitieus, oorlogszuchtig en in hun beweeglijkheid niet te stuiten. In 860 wisten ze zelfs Constantinopel aan te vallen, de opvolger van Rome, door de grote ommuurde stad vanuit zee af te sluiten. Weldra hadden ze de hoofdstad Kiev aan de Dnepr afgepikt van het volk dat bekendstond als de Chazaren, waarna ze een reeks veldtochten startten tegen nederzettingen van de Slaven in het oosten tot aan de Midden-Wolga. In een wereld waarin tussen de belangrijkste havens en markten honderden kilometers lagen en de gemiddelde snelheid van het vervoer over land zo’n vijftig kilometer per dag bedroeg, was het geen sinecure om een reis met een vloot beladen vaartuigen tot een goed einde te brengen. De ontwikkeling van de intercontinentale handel in die streek was een verhaal van doorzettingsvermogen, vakmanschap en eenvoudige menselijke hebzucht.

Het was ook het eerste bedrijf van het Russische drama, het beginpunt van alle volgende geschiedenissen en mythen. De Nestorkroniek, het eerste officiële verslag van die tijd, vertelt het verhaal van een half-mythisch personage, Rurik geheten, aan wie de vorsten die over Ruslands steden heersten uiteindelijk hun dynastieke titel, de Rurikovitsjen, zouden ontlenen. Deze man zou zich, samen met zijn twee broers, op uitnodiging hebben gevestigd in het gebied rond het Ilmenmeer. Het verhaal wil dat de voortdurend met elkaar oorlogvoerende lokale stammen, zoals de Slaven, Balten en Finnen, een sterke man van buiten als hun enige hoop op vrede zagen.¹³ Maar of ze nu uitgenodigd waren of niet, deze Vikingen – door de meeste historici nu aangeduid als ‘Roes’ – voelden zich niet te min om met de oudere stammen uit de streek om te gaan. Ze leerden ook van hun steppeburen, kochten houten vaartuigen van Slavische ambachtslieden en gebruikten lokale netwerken voor de levering van het bont, de was, de honing, de huiden en de slaven om die vaartuigen mee te beladen. In de loop der tijd gingen de Roes en inheemse Slaven zich met elkaar mengen, ook via huwelijken, waardoor ze een landschap en lokale goden deelden en in een gemeenschappelijke taal nieuwe verhalen bedachten om zo hun wereld te interpreteren. Ze waren nog niet één volk, maar de basis voor een cultuur was zeker gelegd.

Het was altijd van levensbelang voor de krijgshaftige Roes om hun diverse buren tot handeldrijven te bewegen. Helaas werden de rijksten, de burgers van Constantinopel, behoorlijk afgeschrikt door de verhalen over de Vikingen in het noorden. De wreedheid van hun wereld, om maar te zwijgen van die recente aanval vanuit zee, drukte een stempel van bijzondere ruwheid op deze groep heidenen. Hoewel het keizerlijke bestuur in Constantinopel Vikingen als huursoldaten in dienst had (ze waren immers de beste zeelui en bovendien betrouwbare strijders), golden de wildemannen, hoe ze ook heetten, als barbaren, en aanvankelijk mochten de Roes de keizerlijke hoofdstad helemaal niet in. In plaats daarvan moesten ze handeldrijven via de Zwarte Zeehavens Cherson en Tmoetarakan, waardoor ze hun winsten moesten delen met een hele schare tussenpersonen.¹⁴ Ze sloten ten slotte in 911 een handelsverdrag met Constantinopel, maar de voorwaarden bepaalden dat de kooplieden van de Roes alleen via de hun toegewezen poort de stad in mochten. Als ze kwamen, mochten ze ook niet met meer dan vijftig man zijn.¹⁵

Het keerpunt kwam aan het eind van de 10e eeuw. Verblind door het goud van Constantinopel en onder de indruk van zijn macht gingen de heidense Roes over tot het christendom van de patriarchen. Het was een keuze, er waren andere mogelijkheden, in de eerste plaats de kans op een bondgenootschap met Rome. In die tijd was de kloof tussen de twee christelijke kerken nog niet diep, maar het besluit van de Roes om zich aan te sluiten bij de geloofsvariant van Constantinopel zou hun toekomst eeuwenlang bepalen. De culturele gevolgen waren onvoorspelbaar. De Noormannen van Rusland waren kennelijk gefascineerd door de pracht en de schoonheid van het oosterse monotheisme. Bij een bezoek aan de schitterende Kerk van de Heilige Wijsheid in Constantinopel was een groep gezanten van de Roes met stomheid geslagen. Het gebouw was een wonder, de liturgie sensationeel. ‘We wisten niet,’ berichtte een van hen aan zijn vorst, Vladimir van Kiev, ‘of we in de hemel of op aarde waren.’¹⁶ Rond 988 (een precieze datum is niet te geven) nam vorst Vladimir zelf het geloof aan en maakte hij ook zijn onderdanen daaraan deelachtig door hun massale onderdompeling in de Dnepr te verordonneren. Voor de zekerheid liet hij ook de heidense idolen afranselen en door de straten slepen alvorens hen ter dood te veroordelen.¹⁷

Het christendom bracht de gebieden van de Roes binnen de invloedsfeer van een gemenebest. Constantinopel was daarvan het centrum, maar de cultuur van het christelijke Kiev erfde ook iets van de religieuze tradities van Alexandrië, Klein-Azië en de Balkan. Kiev werd na zijn officiële bekering overspoeld door een ware golf van zwarte habijten en de buitenlandse monniken brachten veel meer dan alleen de geloofsprincipes. Ze kwamen onder meer met een nieuw alfabet, een nieuwe reeks ideeën over de staat en een christelijke kalender.¹⁸ Sommigen waren talentvolle kunstenaars en iconenschilders, vaak van Griekse komaf, leverden weldra afbeeldingen van heiligen. Christus en de Heilige Maagd waren alomtegenwoordig, maar de Griekse Kerk had ook een zwak voor Sint-Jan van de Ladder, Sint-Antonius de Grote en Sint-Andreas de Eerstgeroepene, de apostel die volgens de legende de glorieuze christelijke tijden had voorzien die Kiev te wachten stonden. Alles draaide om de Heilige Wijsheid, de goddelijke geest van het Woord achter de Incarnatie, want zowel Kiev als zijn rijke rivaal Novgorod wijdde in navolging van Constantinopel zijn belangrijkste kathedralen daaraan. De bekering van de Roes was niet echt een revolutie, want er viel weinig authentieke cultuur omver te werpen, maar zij bracht zeker een ongelooflijke verandering. Het vorstelijke bestuur van Kiev, met zijn geïmporteerde geloof en zijn vernisje van Griekse geboden, werd een model voor de Oost-Slavische wereld.

Geen van deze ontwikkelingen hield echter een toekomstige glorie in voor de buitenpost aan de rivier de Moskva. Veel later wilden de heersers van Moskovië maar al te graag in het 11e-eeuwse Kiev een precedent vinden voor hun eigen hof, maar ze stonden niet bijster sterk. De vorst op de icoon van Simon Oesjakov, Ivan I, stamde bijna zeker af van Vladimir, maar niet in directe lijn. Ivan had een aanspraak op de dynastieke titel van de Rurikovitsjen, maar hij was slechts een van de talloze leden van dat vorstengeslacht, van wie velen over hun eigen bloeiende steden heersten.¹⁹ Tussen Ivan en Vladimir lag driehonderd jaar. Hoewel vanuit de 21e eeuw bezien het leven in de middeleeuwse wereld wellicht traag verliep, is driehonderd jaar toch altijd een lange tijd. Het is ter vergelijking ongeveer de tijdspanne die het huidige Engeland scheidt van het Engeland dat de graaf van Marlborough bij Blenheim liet vechten. Een nog kleinere kloof gaapt er tussen onze generatie en de laatste generatie die het Britse bestuur in de Amerikaanse koloniën heeft meegemaakt.

Het verstrijken der tijd was ook niet het enige feit dat Kiev en Moskou van elkaar scheidde, want qua geografie, economie, politiek systeem en zelfs diplomatieke oriëntatie waren zij gescheiden werelden, waarbij Kiev de blik zuidwaarts naar de Zwarte Zee richtte en Moskou vertrouwde op het woud en zijn contacten met verre culturen aan de Wolga en daarachter. Maar in één belangrijk opzicht was Moskou echt de erfgenaam van Kiev. De stad aan de Dnepr was de eerste spirituele hoofdstad van de regio geweest, een status die Constantinopel bevestigde door de Kerk van de Heilige Wijsheid in Kiev uit te roepen tot koning van alle christelijke kerken in het uitgestrekte gebied. Byzantijnse geestelijken kwamen ook met een kerkelijke hiërarchie om de congregatie van de Roes te besturen. Als barbaars en bovendien nog woest grensgebied, verdiende de wereld van deze vorsten niet de vorming van een apart patriarchaat, want daar waren er op de hele wereld maar vijf van.²⁰ De Roes kregen echter wel een metropoliet (een trede lager), een man die fungeerde als de schakel tussen het Slavische noorden en de beschaving zoals Constantinopel die definieerde. De nieuw gecreëerde functie bracht veel reizen met zich mee, want bijna elk rijk vorstelijk hof, van de Oostzee tot de Midden-Wolga, bouwde kerken, maar de officiële residentie van de metropoliet was Kiev. Na zijn dood legde men elke metropoliet te ruste in of rond de grote kathedraal aldaar. De spirituele geografie van de streek maakte vervolgens een beslissende verandering door toen de man op Oesjakovs icoon, metropoliet Peter, met het gebruik brak door te bepalen dat men zijn lichaam moest begraven in de kathedraal die hij en Ivan hadden gebouwd in Moskou, bijna achthonderd kilometer naar het noordoosten.

De tocht die met dat moment eindigde, leidde niet rechtstreeks uit Kiev, maar had ruim honderd jaar een oponthoud in Vladimir, een vestingstad iets verder naar het oosten aan de rivier de Kljazma. Het was een gecompliceerde route, die moeilijk te begrijpen is zonder een zijpad in te slaan naar de ingewikkelde wereld van het erfrecht. De vorstenclan van de Roes kende geen eerstgeboorterecht, het stelsel dat in andere koninkrijken en in latere tijden bezit en titels strikt vastlegde. De wereld van de Roes was constant in beweging en de hoofden van elke belangrijke familie konden de hoop koesteren om aanspraak te maken op een of ander gebied, waarover ze dan vanuit de plaatselijke hoofdstad heersten met een klein hof en een gevolg van krijgers. Maar de clan wilde dynastieke hiërarchieën, plus een overeenkomst die in politieke termen voorrang gaf aan de vorsten van de belangrijkste steden van die tijd. Een kenner van de regio heeft opgemerkt dat de koninklijke familie werd gezien ‘als een collectieve eenheid en iedereen had een aanspraak op de samenstellende delen ervan.’²¹ Als het echter een systeem van collectief beheer van rijkdom was, dan had het ook te maken met een steeds groter wordende lijst van partners en af en toe gewelddadige couppogingen.

Het aardigste dat valt te zeggen over het systeem van overerving was dat het garant stond voor een behoorlijke hoeveelheid mannelijke erfgenamen. In plaats van dat men gokte op een enkele zoon, waren in een land waar de levensverwachting klein was de broers van een vorst kandidaat voor de troon, zodat een volwassen man (de jongere broer van de oudere vorst) waarschijnlijk eerder de troon erfde dan koningskinderen van de tweede generatie. Maar als een lid van de oudere generatie geen vorstelijke zetel erfde, konden zijn erfgenamen voor altijd daarvan worden uitgesloten. Dit waren zelden absolute regels omdat er zo veel mogelijkheden waren om zich van rivalen te ontdoen. Om de overerving nog ingewikkelder te maken: een titel en de bijbehorende landen hoefden niet per se voor het leven te worden gegeven. De vorstelijke leengebieden, of apanages, waren gerangschikt volgens een schaal van hypothetische wenselijkheid en door toenemende anciënniteit binnen de clan kon elke vorst misschien wel verscheidene keren opschuiven, van een kleiner naar een groter gebied. Ambitieuze pretendenten konden strijden om de beste landen, waarbij ze van stad tot stad trokken of met hun neven in een moorddadige stoelendans verwikkeld waren omdat de dood en promotie vacatures schiepen. De moederstad Kiev bleef meer dan een eeuw de prijs waar iedereen op uit was, maar hoewel de strijd om die troon bijzonder heftig was, leek het hele systeem verzonnen te zijn om vetes uit te lokken.²²

Vorst Vladimir van Kiev had tot zijn dood in 1015 de familie bij elkaar gehouden, maar zijn opvolgers leken er weldra op uit zijn erfenis in broederstrijd te verkwanselen. Steppevolken, in het bijzonder de krachtdadige Polovtsen, waren er als de kippen bij en pleegden steeds gewelddadiger overvallen op alles wat kwetsbaar leek (in 1061 plunderden ze Kiev). Een tijdlang leek het alsof de Roes van het toneel zouden verdwijnen, net als elke andere clan die eens had geregeerd over de graslanden langs de Dnepr en de bossen daarachter. In 1097 kwamen de vorsten uiteindelijk bijeen om een bestand te bereiken, dit onder de strenge blik van een magnaat die Vladimir Monomach heette.²³ In de toekomst zouden de meeste kleinere apanages worden toegewezen aan specifieke clanleden. Er was een onderscheid tussen de kring van oudere vorsten en hun nederiger neven, maar de meesten konden nu een stabiel, zelfs erfelijk bezit gaan opbouwen. De gewijzigde omstandigheden moedigden ook de ontwikkeling aan van een nieuwe tegenpool binnen de wereld van de Slaven. Hoewel Kiev een prachtstad bleef en je op de markten van Novgorod fortuin kon maken, kwam het door Vladimir Monomach beheerste gebied als machtigste naar voren.

Dat gebied lag achter de bossen van Moskou in een reeks zachtglooiende heuvels waarvan de rivieren niet naar het zuiden liepen, naar de vertrouwde Zwarte Zee, maar naar het oosten, naar de Wolga en de markten van de Aziatische hoogvlakte. De streek leek misschien afgelegen, maar in een tijd dat rijke steden in het westen kwetsbaar waren geworden voor nomadeninvallen, had hij een aantrekkelijk veilige ligging. De streek was in de tijd van Monomach schaars bewoond, maar bleek ook behoorlijk vruchtbaar en wat de handel betreft vormde hij een nuttige schakel tussen de Wolga en de Dnepr. Hier, aan de oevers van de rivieren de Nerl en de Kljazma, ontwikkelde een reeks krachtige vorsten hun eigen centrum, eerst in Soezdal en vervolgens in een nieuwe vesting, Vladimir, die misschien door Vladimir zelf was gesticht. Na verloop van tijd werd de streek welvarend en zelfs echt rijk, maar Monomach koos er nog steeds voor om als de kans zich voordeed in Kiev te heersen, wat ook gold voor drie van zijn zoons. Zijn kleinzoon viel de eer te beurt om het geografisch evenwicht voorgoed te wijzigen. Andrej Bogoljoebski volgde het familievoorbeeld toen hij in 1169 de troon van Kiev aannam en daarmee zijn vooraanstaande plaats binnen de clan bevestigde. Maar in plaats van zich daar te vestigen, verplaatste hij zijn hoofdstad naar Vladimir. In een systeem waarin geen vorst gelijk was, zou de vorst van Vladimir, en niet van Kiev, voortaan boven iedereen verheven zijn en uiteindelijk zou de titel zichzelf overleven. In de jaren daarna zou een aantal machtige en reeds rijke mannen bewust hun leven riskeren om het recht te verwerven zichzelf grootvorst van Vladimir te noemen.

Andrejs volgende taak was de bouw van een stad die Kiev in de schaduw kon stellen. Macht en roem kwamen van God en dus gaven de hofschrijvers hem de attributen van een oudtestamentische koning. Hij was, zo zeiden zij, een Salomo qua wijsheid en een David qua deugd en kracht.²⁴ Het opvallendste vertoon van zijn koningschap was echter een enorm bouwprogramma. Jarenlang zou het dunne noordoostelijke licht op hopen aarde en steigers schijnen terwijl metselaars en ambachtslieden vanuit heel het 12e-eeuwse Europa naarstig probeerden het werk tijdig op te leveren.²⁵ Omdat Andrej de zetel van de metropoliet in Kiev wilde overschaduwen, moest zijn kathedraal in Vladimir hoger zijn en uitkomen op 32 meter, tegen de 28 meter van de Heilige Wijsheid in Kiev.²⁶ Eenmaal klaar lichtte het bouwwerk op als een kleurrijk juweel. De koepel was bedekt met platen verguld koper, het witte zandsteen had patronen in rood, blauw en groen en was bedekt met goud en halfedelstenen. De preekstoel glinsterde van nog meer goud en zilver en het zonlicht dat door het gewelf kwam, weerkaatste op de vele gladgeslepen edelstenen. Wat de buitenkant betrof had Andrej een voorliefde voor complex houtsnijwerk en andere kerken in zijn rijk waren versierd met groepen dieren: leeuwen en panters, honden, hazen, herten en mythische wezens als de griffioen en de sirenevogel.²⁷ Het bouwprogramma behelsde verder een ommuurd paleis en verscheidene onheilspellende triomfpoorten. In een met riet en modder bezaaid landschap gaven de bouwwerken het soort boodschap af dat iedereen, en al helemaal een rivaliserende vorst, wel moest begrijpen.

Dit opschepperige zelfvertrouwen geeft een idee van Andrejs ware aard. Gods trouwe dienaar was ook een meedogenloze, wraakzuchtige en dominante man. Een ander soort man had een stad van deze omvang misschien niet kunnen bouwen en in een tijd van voortdurende oorlog was strak, doortastend bestuur een noodzaak. Maar door Andrejs wreedheden groeide met de dag de lijst van vijanden. In de zomer van 1174 ging het gerucht circuleren dat hij zich wilde ontdoen van bepaalde ontevreden edellieden, in het bijzonder van de zoons van een landeigenaar uit Moskou die door de familie van Andrej was vermoord en wiens bezit kortgeleden was geconfisqueerd. Volgens een andere lezing, die meer gehoor vond bij latere Moskovische kroniekschrijvers, ging het initiatief uit van de zoons van de vermoorde landheer, dus op wraak beluste Moskovische helden. Hoe het ook zij, de samenzweerders spraken af dat Andrej moest sterven en op de avond van 29 juni drong een groep van twintig man zijn slaapkamer binnen en hakten ze hem aan mootjes.²⁸ De gebouwen van de tiran hadden het in de jaren daarna zwaar te verduren. Bij een brand kort na zijn dood liep de grote kathedraal in Vladimir schade op en zijn paleis werd uiteindelijk geplunderd: eerst ging het om kostbaarheden, later om steen. Alleen een boog en een toren staan nog overeind. De elegante kerk even verderop, die Andrej liet bouwen om een van zijn meest klinkende overwinningen te gedenken, een gebouw dat eens oprees vanaf een gestapeld witstenen plateau, is weggezakt in het gras langs de rivier, alsof daarmee de roem van de vorst tot ware proporties wordt teruggebracht.²⁹

Maar Andrej liet niet alleen gebouwen na. Om de bijzondere bestemming van de stad te laten zien schiepen zijn raadslieden ook een nieuwe cultus van de Moeder Gods. Het feest van Maria-Voorbede, dat door Andrej zelf werd gefinancierd, was bedoeld om Maria’s bijzondere zorg om de Roeslanden te vieren, maar de staf van de vorst zorgde er wel voor dat de nieuwe hoofdstad in Vladimir boven aan de lijst stond.³⁰ Geheel in die geest werd de kathedraal van Andrej niet vernoemd naar de Heilige Wijsheid, maar naar Maria-Hemelvaart, de dood en de wonderbaarlijke herrijzenis van de heilige beschermvrouwe van zijn stad. De vorst schonk zijn gebouw tal van iconen, waarvan vele op bestelling werden geschilderd, maar het pronkstuk van de kathedraal haalde hij uit Kiev naar Vladimir. Volgens de overlevering was deze gelijkenis van Maria en het Kind oorspronkelijk door de heilige Lucas geschilderd, maar in werkelijkheid was Andrejs icoon waarschijnlijk nog geen eeuw oud.³¹ Maar ongeacht zijn voorgeschiedenis had de icoon een bijzondere plaats in de religieuze praktijk van de streek, en de komst ervan in Vladimir markeerde een tijdperk. Zelfs later, toen hij al naar Moskou was overgebracht en het verhaal ervan vervlochten was met legenden als die van de boom van Oesjakov, stond de wonderdoende icoon nog steeds bekend als de Maria van Vladimir.

In de tijd van Andrej had Moskou niet eens een paleis, hoewel de wrede heerser naar het schijnt wel een nieuw stel muren heeft laten bouwen. De nederzetting bleef een militaire buitenpost en een centrum om tienden en belastingen te innen: achtereenvolgende vorsten van Vladimir besteedden er nauwelijks een gebedje aan. De meeste orthodoxe gelovigen bekommerden zich meer om het lot van het verre, iconische Constantinopel, dat in 1204 werd geplunderd door de eigen mensen van de paus, de soldaten van de Vierde Kruistocht. Romes belediging van het oosterse geloof werd alom gevoeld.³² Maar niemand had kunnen voorspellen hoe snel dat enorme drama weer werd vergeten. Voor de Roes stond een storm op losbarsten. De vorsten werden als vanouds door onderlinge twisten in beslag genomen, maar handelaren op de oude zijderoutes wisten alles over de nieuwe aanstormende macht. Een vijand die de Europeanen niet eerder hadden meegemaakt, stak in de zomer van 1223 vanuit Perzië de bergen in de Kaukasus over. Zijn troepen bestonden uit ruiters, voor een groot deel licht bewapend, en ze manoeuvreerden snel, te snel voor de defensief ingestelde legers van de vorsten. Die werden door de ruiters aangevallen en verslagen bij de rivier de Kalka, waarna de ruiters weer even snel verdwenen als ze waren gekomen. Nerveuze militaire deskundigen in Kiev en de grensstad Rjazan probeerden de schermutselingen af te doen als de zoveelste inval van een steppevolk, iets wat hun steden al eeuwen hadden te verduren en wat ze steeds hadden overleefd. In feite ging het om een verkenningsmissie.

Op de slag aan de Kalka volgde een periode van uitvoerige voorbereiding en training, ergens midden in Azië. Voor de ruiters was dat routine geworden. Rond 1220 hadden zij Chorasmië al vernederd en Merv, Boechara en Samarkand geplunderd. Ze waren de Gobiwoestijn overgestoken en hadden de Jin verslagen en ze waren westwaarts vanaf de Oxus naar de rand van de Krimsteppe getrokken. Het gebied dat zij onder hun gezag hadden was vier keer zo groot als het Romeinse Rijk op zijn hoogtepunt en het grootste deel daarvan was in één generatie onderworpen. Je zou denken dat de verovering van de Dneprstreek voor hen een peuleschil was, maar hun plannen kregen vertraging toen in 1227 hun vereerde leider Dzjengis Khan plotseling overleed. De pauze was echter betrekkelijk kort. In hun hoofdstad Karakoroem, op twaalf weken galopperen ten oosten van de Wolga, besloot een vergadering van de clans van de Mongoolse Horde tot een langdurige aanval diep de Europese laagvlakte in. Men ging als altijd zorgvuldig te werk. Het Mongoolse leger neutraliseerde eerst de steppevolken in het oosten en zuiden en schakelde zo alle eventuele bondgenoten van de Roes uit. In de winter van 1237 zetten de Mongoolse troepen onder aanvoering van Batoe Khan, een kleinzoon van Dzjengis, hun aanval in op steden en dorpen in het Russische noordoosten. Al eerste viel Rjazan, dat eind december na een beleg werd veroverd. De ruiters van Batoe trokken toen naar Vladimir, dat zich na verbitterde gevechten in februari 1238 overgaf. Bijna en passant plunderden ze Moskou en staken ze het in brand. Ze vermoordden de gouverneur en maakten zich meester van de weinige schatten.³³ De houten nederzetting en haar vesting brandden als een fakkel.

Meer naar het zuidwesten ontsprongen Kiev en zijn directe buren nog twee jaar de dans, maar aan het eind van 1240 kwam het grote leger terug, misschien wel 140.000 man sterk en rukte nu op naar de Dnepr.³⁴ De methoden van de Mongolen waren langzamerhand bekend. Ze vertrouwden op een goede voorbereiding, waaronder uitstekend voorbereidend inlichtingenwerk en lanceerden hun verrassingsaanvallen met een enorme legermacht. Ze waren experts in de tactiek te velde en de belegeringstactiek, waren voortreffelijke boogschutters en beheersten het Griekse vuur tot in de puntjes. Ze kenden ook de waarde van terreur: het belang van zichtbare, onevenredige en onvergetelijke wreedheid. Kiev en het naburige Perejaslavl en Tsjernigov vielen diezelfde winter, en in 1241 trok Batoe naar het westen, naar Galicië en verder Hongarije in. Zijn leger leek onoverwinnelijk en was wellicht tot de Rijn of verder gekomen, ware het niet dat het sterven in Karakoroem van de grootkhan Oegoedej, de derde zoon van Dzjengis, de commandant noopte terug te keren om de opvolging te regelen. De gebieden van West- en Midden-Europa bleven gespaard, maar de verspreide en intern verdeelde landen van de Roesvorsten zouden de komende twee eeuwen onder Mongools bestuur komen.

Er zijn natuurlijk weinig ooggetuigeverslagen van de eerste schok. Als ze het hadden overleefd, probeerden de meeste stedelingen te vluchten. Ze verspreidden zich in de bossen om te ontkomen aan het hoefgetrappel dat gevangenname of de dood voorspelde. Sommigen vonden onderdak in kloosters: bijna overal eerbiedigden de veroveraars de lokale godsdienst. Maar zelfs als deze mannen nog in staat waren hun verhaal te vertellen, moest er een monnik aan te pas komen die als een der weinigen zijn hoofd koel hield om het op schrift te stellen. Daarom hebben we vrijwel geen betrouwbare beschrijving van de omstandigheden in de vorstelijke gebieden in het decennium van de Mongoolse invallen. Arme burgers hadden als altijd het ergst te lijden. Hun toekomst (als ze niet al in de eerste verschrikkelijke aanval waren afgeslacht) was vaak gedwongen deportatie en gevangenneming als gijzelaar of slaaf. Om daaraan te ontkomen trokken velen noordwaarts naar de taiga en de Noordelijke IJszee. Het lot van de rest was tribuut betalen en onderdak verschaffen aan elke gewapende vreemdeling die op de deur bonsde. De adel zat echter op een andere manier in de tang. Sommigen kwamen net als hun onderdanen om in de bloedbaden van de eerste maanden, maar de overlevenden werden de vazallen van een nieuw rijk.

Het maakte niet uit of een stad wel of niet in brand had gestaan. Zo was Novgorod aan de eerste aanvalsronde ontkomen, dankzij een overstroming in het begin van de lente waardoor de ruiters niet verder konden komen. De stad moest niettemin tribuut aan de veroveraars betalen, een jaarlijkse belasting in zilver, goud en bont, in graan, en ook in de vorm van soldaten voor het leger van de khan.³⁵ In verscheidene steden vonden kortstondige opstanden plaats als de belastinginners verschenen, maar die veroorzaakten alleen maar meer ravage. Brand leek het lot van de vorsten te zijn. Na 1250 kregen hun steden en overgebleven boerderijen met nog meer invallen te maken, nu van buren op hun andere flanken, onder meer de Teutoonse ridders en de Zweden in het noorden, de Polovtsen in het zuiden en Litouwse stammen uit het westen. De elite van de Roes bleef ook elkaar bestrijden en menigeen deinsde niet terug voor verraad, misleiding of zelfs de moord op collega-vorsten. Elke stad en de leiders ervan moesten uitkienen waar ze een vriendschap zouden opbouwen en tegen wie ze zouden vechten. Maar het hoogste gezag berustte niet meer bij de vorstenclan. De Mongoolse khan werd als een soort keizer gezien (de Roes duidden de macht van hun nieuwe suzerein soms aan als tsarstvo, van het woord tsaar, of caesar) en elke vorst dankte zijn scepter uiteindelijk aan hem.

De drang om de lieve vrede te bewaren was alom aanwezig, maar in de verwarring en de slachtpartijen was er een vindingrijke vorst voor nodig om tot een blijvende overeenkomst te komen. Hoewel menigeen van de Roes uiteindelijk met de mannen van de khan onderhandelde, was in die beginjaren Aleksandr Nevski het meest consequent en betrouwbaar. Zijn veelvuldige bezoeken aan het hoofdkwartier van de khan wekken de indruk dat hij met de Mongoolse opperheren wilde samenwerken. Hij trad misschien zelfs op als een soort lokale adviseur inzake de aangelegenheden van de Roes.³⁶ De khan kon op zijn nieuwe vazal rekenen om onrust in eigen gebied te onderdrukken (Nevski maakte korte metten met een opstand in Novgorod), en ook om te garanderen dat in het nieuwe rijk tribuut werd ingezameld en betaald. Als beloning onderschreef men Aleksandrs aanspraak op de troon van Vladimir. Hoewel in de jaren daarna de betekenis van Vladimir afnam, bleef het recht om deze afbrokkelende stad te besturen de houder ervan een voorrangspositie geven, ongeacht waar hij zijn thuisbasis had. Het verwerven van dat recht werd de kern van ingewikkeld diplomatiek overleg tussen de Roes en het Mongoolse hof. Als mensen van de middeleeuwse steppe hadden de Mongolen achting voor koninklijk bloed. Ze zetten niet zomaar het bestuurssysteem van de Rurikovitsjen overboord. Maar omdat de vorsten vazal van hen waren, verwachtten ze eerbetoon zoals elke feodale heer in Europa zou verwachten en iedereen die op voordeel uit was in het rijk van de Roes, moest voortaan met hen onderhandelen.

Het leven was nooit rustig geweest in de noordelijke bossen, maar nu was het voor iedereen hachelijk. De ironie wil dat juist deze omstandigheden in het voordeel van Moskou zouden werken, niet in het minst omdat de plek afgelegen en onbeduidend leek. Deels omdat de bossen eromheen zo weinig uitnodigend waren, waren vluchtelingen uit rijkere steden als Vladimir geneigd daar een veilig heenkomen te zoeken. De stadsbevolking begon weldra weer te groeien. Tien jaar na de grote aanval van Batoe, in 1247 of 1248, kreeg de vesting zelfs een eigen vorst, Michail de Dappere, hoewel ’s mans ambities en (korte) toekomst elders bleken te liggen. Maar in 1262 werden Moskou en bijbehorende streken toegewezen aan Daniil, de tweejarige zoon van Aleksandr Nevski, en daarmee begon de langlopende geschiedenis van de stad als vorstenzetel – als echte stad. Eenmaal volgroeid, ergens tussen zijn negende en twaalfde, nam Daniil voorgoed zijn intrek in een houten paleis in het ommuurde complex op de hoogste heuvel van de stad. Een Mongools leger plunderde tien jaar later de plek, maar de houten gebouwen werden als gewoonlijk herbouwd – een kerk kon in een dag af zijn – en alles ging weer als vanouds verder.

Daniil was een jongere zoon geweest, wat verklaarde waarom hij deze stad kreeg, de minst aanlokkelijke van zijn vaders bezittingen. Hoewel hij nieuwe kerken bouwde en de leengebieden uitbreidde, en hoewel zijn opvolgers, de Daniilovitsjen, steeds meer rijkdom vergaarden, had deze zijtak van de Rurikovitsjen weinig vooruitzicht op grote invloed of macht op het vasteland. Moskou had niet eens een eigen bisschop en bleef een buitenpost in een diocees waarvan het centrum zo’n driehonderd kilometer verderop in Rostov was.³⁷ Maar het Mongoolse bestuur zette alles op zijn kop. In het begin van de 14e eeuw leken de vorsten van de beter gelegen en grotere stad Tver kandidaat om de begeerde troon van Vladimir te erven, maar hun ambitie maakte hen verdacht in de ogen van de khans. De Mongolen wilden een volgzamer en makkelijker te commanderen persoon. Omdat elke vorst zich persoonlijk tot de khan moest richten, ontrolde de volgende acte in het toneelstuk van de stichting van Moskou zich aan het legendarische Mongoolse hof, ver van de kille noordelijke bossen.

De meeste vroeg-Russische kronieken zijn wat terughoudend over de omgang van hun leiders met de Horde. De schrijvers ervan (meestal hofschrijvers uit later tijden) melden dat vorsten en kerkleiders ‘de Horde bezochten’, maar zeggen niet wat dat in de praktijk betekende. Het is een vervelend feit, van het soort dat niet in het heroïsche sjabloon past. Middeleeuwse schrijvers zullen ermee hebben geworsteld, wat ook nog steeds geldt voor hedendaagse patriotten. Er is geen eenduidige mening over de invloed die de Mongoolse tijd op Rusland heeft gehad en daarom richtten sommigen zich liever op de iconen en de zuiver Russische heiligen. Feit is echter dat de meeste politieke figuren van de Roes, met inbegrip van kerkleiders, behoorlijk lang aan de hoven van diverse opeenvolgende khans verkeerden. Aanvankelijk betekende dat een zware pelgrimstocht door de bergen van de Oeral naar Karakoroem, een zo moeilijke reis dat menig reiziger onderweg het leven liet. Maar Batoe, de man die de plundering van Oost-Europa had geleid, stichtte voor zijn eigen khanaat, bekend als de Gouden Horde, een hoofdstad in Saraj, in een schitterende omgeving in de buurt van de monding van de Wolga, en weldra was dit de bestemming van gezantschappen uit de veroverde Russische gebieden.

De Gouden Horde roept een gedenkwaardige reeks legenden op. Je denkt al gauw aan een zee van tenten, ruwe mannen die brokken vlees verorberen, misschien een paar uitgedroogde scalpen. Je denkt ook al snel aan goud, maar de geschiedenis heeft de barbaarse bezitters ervan als luie dieven afgeschilderd: het oosterse gevaar klinkt nog door in de naam van de weg die van het Kremlin naar het zuiden loopt, de Bolsjaja Ordinka, de Grote Hordeweg. Maar eigenlijk was de ‘Horde’ gewoon de verblijfplaats van de khan; het Turkse woord had niets te maken met zijn latere connotaties van een oorlogszuchtige bende en dient te worden vertaald als ‘tent van de heerser’.³⁸ In de weken die het oversteken van de steppe vergde konden de aanbieders van verzoekschriften maar beter elk vooroordeel uit hun hoofd zetten. Als vanuit de nevel de schittering van het eerste dak opdoemde, ontdekten ze dat de Mongolen leefden als de heersers die ze waren geworden.³⁹ De oorspronkelijke hoofdstad van Batoe had weliswaar bestaan uit tenten, maar zijn opvolgers bouwden op waarlijk weelderige schaal.⁴⁰

Saraj was een echte stad, geen kamp. De khans gebruikten hun tenten nog wel voor jachtpartijen, en voor militaire veldtochten, maar in zijn hoogtijdagen was de hoofdstad van de Gouden Horde een permanent centrum van handel en culturele uitwisseling. Bouwvakkers vormden geen probleem, want de khan beschikte over slaven van twee continenten, onder meer ambachtslieden uit de oude Slavische gebieden. Goud, edelstenen, zilver en porselein vanuit de hele wereld werden gebruikt ter decoratie van zijn paleizen. Het resultaat was verbluffend. Volgens een Arabische bezoeker uit 1333 was de stad van een ‘buitengewone omvang, met een overvloed aan mensen, mooie markten en brede straten’. Slaven, Duitsers en Hongaren stonden op de markt zij aan zij met Mongolen, Chinezen en Sogdische zijdehandelaren. De waarde van de goederen in de handelswijk van Saraj vertegenwoordigde zo’n enorme som dat de wijk apart moest worden versterkt.⁴¹ De paviljoenen van de khan hadden aan de bovenkant een hoeveelheid goud waar zelfs een bezoeker uit Egypte versteld van stond.⁴² De stad bezat ook een rijke cultuur en de bestuurders gingen behoedzaam met de diverse bevolkingsgroepen om. In de 14e eeuw had Saraj zelfs een eigen bisschop. De stad was dus van een opmerkelijke openheid en dat was ook een bewuste keuze. De Mongolen zagen fortificaties namelijk als een teken van lafheid. Een slag werd op snelheid verloren en gewonnen, muren waren dus alleen maar barrières om te slechten of in brand te steken.⁴³ Het laat zich raden wat een indruk dit alles zal hebben gemaakt op een Russische vorst die vanuit een houten vesting was vertrokken en hier eindelijk na een tocht van vele weken aankwam.

Hij kwam met de tribuut die hem was opgelegd, maar hij had ook geschenken en smeergeld bij zich. Verfijnde ringen, goed bij elkaar passend bont, jachtvalken uit de steppe en met juwelen ingelegde drinkbekers vielen in goede aarde bij leden van de omvangrijke familie van de khan. De vorst was erop uit zich van steun te verzekeren in een ingewikkelde machtsstrijd in eigen land. Rond 1300 waren de hoofdrolspelers aan Russische kant de vorstendommen Moskou en Tver. Laatstgenoemde stad was in zowel militair als strategisch opzicht het sterkst. Hij kon zelfs bogen op zijn eigen kremlin, een vesting met houten muren op een indrukwekkende, hooggelegen plek. Maar Moskou’s betrekkelijke zwakheid was geen belemmering voor zijn ambitie en de stad stuurde dan ook regelmatig gezantschappen zuid-oostwaarts naar Saraj. Eerst kwam de zoon van Daniil, Joeri van Moskou, die niet alleen met de zuster van de khan trouwde, maar ook de moord op een collega-vorst op touw zette: in 1318 werd met goedkeuren van de khan Michail van Tver doodgetrapt. Hierdoor, en door andere weinig verheffende daden, waaronder de verovering van verscheidene rijke Russische steden, werd Joeri de eerste Moskouse heerser die de titel en de rechten van grootvorst van Vladimir verwierf. Maar de moord op hem (die net als die op Michail plaatsvond in Saraj) maakte in 1325 een voortijdig einde aan zijn bewind. Toen zijn jongere broer Ivan I aan de beurt was, was een solidere basis gelegd. De jongeman was in 1320 naar het zuiden getrokken en bleef achttien maanden bij de Horde. Het was een lang verblijf, bijna een leertijd, en Ivan gebruikte die om zich op de hoogte te stellen van de grondbeginselen van het Mongoolse recht, de werking van het hofleven en een heleboel andere zaken die zijn latere houding tegenover de continentale supermacht bepaalden.

Na de dood van zijn broer erfde Ivan de troon van Moskou, maar niet de eretitel ‘grootvorst van Vladimir’. Die ging terug naar Tver, maar slechts voor een korte, weinig opwindende periode van een jaar. In 1327 stuurde khan Oezbek zijn neef eropuit om de stad te veroveren, waarvan de groeiende macht vervelend begon te worden. Bij die gelegenheid weerstond de ommuurde vesting van Tver de aanval zo succesvol dat zelfs de Mongolen afdropen, zij het dat beide partijen zware verliezen leden. Ivan ging na een paar maanden weer richting Saraj. Zijn opdracht was manschappen en steun te beloven voor een nieuwe veldtocht om Tver te veroveren en waarschijnlijk nam hij een voorraad sabelpelzen mee om zijn boodschap kracht bij te zetten. Het laat zich raden dat Oezbek opgetogen was. Een leger bestaande uit Mongolen en soldaten uit Moskou plunderde in 1328 Tver. De regerend vorst van Tver, Alexander, moest vluchten. De overwinnaars vulden karren en zadeltassen met buit en Ivans toeëigening van de titel ‘grootvorst’ werd bezegeld. In 1339 werd de afgezette vorst Alexander van Tver na een kort proces terechtgesteld in Saraj. Tegelijkertijd bracht men in opdracht van grootvorst Ivan de stadsklok van Tver in een triomftocht naar het Kremlin in Moskou, alwaar men hem in de Verlosserskathedraal ophing.⁴⁴

De middeleeuwse kronieken zijn geneigd Ivan I het voordeel van een rooskleurige wijsheid achteraf te geven. ‘Er kwam gedurende veertig jaar een grote vrede,’ schreef een bron over zijn invloed als grootvorst. ‘De christenen vonden bescherming tegen de grote troebelen, de vele vormen van onderdrukking en het Tataarse [d.w.z. Mongoolse] geweld, en in het hele land heerste grote vrede.’⁴⁵ Zelfs naar middeleeuwse maatstaven is dit grote onzin. Ivan was immers een bondgenoot van de Mongolen tegen het christelijke Tver en hij was wellicht ook Oezbeks politieke leerling. Hij stond zelfs bekend om zijn eigen vormen van onderdrukking, want uit Mongools oogpunt bekeken was een van zijn grootste kwaliteiten de doelmatige manier waarop hij de aan de Mongolen verschuldigde tribuut ophaalde. Hij was eigenlijk belastinginner en gebruikte geweld om stipte en ruime betaling af te dwingen. Door aan zijn collega-vorsten zilver te ontfutselen zorgde hij ervoor dat Oezbek zijn portie kreeg en met de rest bouwde hij zijn leger op en verrijkte hij zijn stad. Wat dan nog overbleef (en hij was erg op de penning) werd voor eigen gebruik weggesluisd, of althans voor dat van zijn troon en hof. Die eigenschap leverde hem de bijnaam ‘Kalita’ op, ofwel ‘Geldbuidel’. Hoewel er een paar pogingen zijn geweest een filantroop van hem te maken – de geldbuidel kon immers zijn gebruikt om de armen te bedelen – was de bijnaam oorspronkelijk niet flatteus bedoeld.

De voorspoed van Moskou versterkte zichzelf. Toen de vorst van Tver was verslagen, trokken zijn bojaren, de adel die hem in de strijd en aan het hof diende, naar Moskou. Elke overloper bracht een hoeveelheid waardevolle manschappen en land mee. De balans tussen Tver en Moskou veranderde voorgoed, waardoor meer middelen naar het omhooggevallen hof toe stroomden.⁴⁶ De rol van Ivan Kalita als grootvorst bood ook veel meer dan alleen prestige. Als belangrijke tussenpersoon van de Mongolen deelde hij in de winst die in Novgorod werd gemaakt.⁴⁷ Dat was een aanzienlijk bedrag, want de noordelijke stad was handel blijven drijven met de Baltische staten en zijn kooplieden behoorden tot de rijkste in de regio. Novgorod was ontwikkeld, trots en oud, maar kon niet de militaire druk weerstaan die Ivan herhaaldelijk uitoefende, onder het mom dat hij Mongools tribuut ophaalde. De wereldlijke vorst bood Novgorod bescherming aan, in de maffiose betekenis van het woord, tegen mogelijke dreiging van andere regionale legers. Zijn bojaren profiteerden in gelijke mate en Moskou werd dé plek voor iedereen met ambitie.⁴⁸

Eindelijk begon Moskou zijn minderwaardigheidsgevoel af te schudden. De stad was nog steeds klein, niet meer dan anderhalve kilometer op zijn breedst. Overal groeiden bomen, ondanks de recente bouwwoede en naar zowel het westen als het zuiden strekten zich ondoordringbare bossen uit. Een bloeiende handelswijk ontwikkelde zich ten zuiden van de Kremlinheuvel, aan de overkant van de rivier, in het noorden en oosten huisden de handwerkslieden, maar het opvallendst waren de enorme muren, met butsen en gaten van opeenvolgende branden, die Ivans vesting op de centrale heuvel begrensden. Omdat bijna alles van hout was, ook het paleis van Ivan, vormden die branden waarschijnlijk de grootste vijand van de stad. De houten vestingmuren waren ingesmeerd met klei, wat de kans op brand verkleinde, maar andere delen van Moskou brandden herhaaldelijk af. De kronieken uit die tijd (die onvolledig zijn) melden vier grote branden in vijftien jaar, waaronder de ramp van 1337 (‘achttien kerken verbrand’) en die van 1343 (‘achtentwintig kerken verbrand’).

Het woord ‘Kremlin’, dat ongeveer in deze tijd voor het eerst in Moskou opdook, was niet het monopolie van de stad. Waarschijnlijk was het al gebruikt voor de vesting van Pskov, de kwetsbare buur van Novgorod, en het woord bereikte Moskou (en zijn rivaal Tver) toen ervaren ambachtslieden uit oudere steden werden ingehuurd om de houten muren van de 14e-eeuwse vorsten te bouwen.⁴⁹ Russische vestingen leken in niets op de kastelen in West-Europa, laat staan de bekende, meestal somber ogende Normandische burcht.⁵⁰ Een 14e-eeuws Oostenrijks kasteel besloeg in de regel zo’n 1700 m², het Moskouse Kremlin uit de tijd van Ivan Kalita, dat een oppervlakte had van zo’n 0,19 km², was ruim honderd keer zo groot.⁵¹ Het ontwerp volgde de natuurlijke lijnen van het land door de rivier en de steilste oevers te benutten, maar een omheind gebied van deze omvang was moeilijk te onderhouden. Bijna altijd was er ergens een hoek die er verwaarloosd uitzag, een poort die toegang gaf tot één grote modderpoel. Het was een blijk van Ivan Kalita’s goede verhouding met Oezbek dat hij in 1339 toestemming wist te krijgen om de vervallen Kremlinmuren te herstellen en eigenlijk te vervangen. De verdedigingswerken die hij liet aanleggen, zes meter lange onverwoestbare eikenhouten balken, waren niet helemaal de symbolische barrière die de Mongolen oorspronkelijk voor ogen had gestaan.

De eveneens eikenhouten poorten waren even indrukwekkend en vanaf een afstand straalde de vesting een vorstelijke sfeer uit. Maar wie binnen wist te komen, merkte rond de houten paleizen een landelijke ongedwongenheid op. Het Moskouse Kremlin had de opzet van een kleine stad: tijdens Ivan Kalita stond het gewoonlijk bekend als de ‘stad’ (grad). Behalve de vorst en zijn familie waren de belangrijkste inwoners ervan de bojaren, die qua rang meteen onder de vorst stonden, en hun uitgebreide families, waarvan de stamboom vaak even ver terugging als die van Ivan.⁵² Een paar rijkere kooplieden hadden ook hun huis binnen de muren – er stonden al meer dan twintig herenhuizen op de heuvel – maar hoewel het omheinde gebied naar de maatstaven van die tijd dichtbevolkt begon aan te voelen, stond elk houten herenhuis apart op een flink perceel, waardoor er ruimte was voor keukens, opslagruimten, stallen, moestuinen, boomgaarden en kleinvee in hun hokken.⁵³ In de latere iconografie werd het Kremlin afgebeeld als een voorportaal van de hemel, maar in de tijd van Ivan Kalita zal het hebben geroken naar beschimmeld bont en intens zweet.

Maar er moet ook wel een vleugje harsachtige wierook te ruiken zijn geweest, want het Kremlin was het religieuze centrum van Moskou. Toen het in 1262 aan vorst Daniil werd toegewezen, was het al een bedevaartsoord. Het eerste in bronnen vermelde Kremlinklooster, gewijd aan de Verlosser, lag vlak bij de plek die de vorst uiteindelijk voor zijn paleis koos, en een vroege kerk die er waarschijnlijk aan vast zat, werd de begraafplaats van de oorspronkelijke heersers van Moskou uit het huis van de Daniilovitsjen.⁵⁴ Daniil heeft wellicht de nog imposantere kerk gebouwd, die aan het begin van Ivan Kalita’s bewind op wat hoger gelegen grond daarachter stond. Dit gebouw lijkt van steen te zijn geweest en Ivan zou het in 1326 hebben moeten slopen om ruimte te maken voor zijn nieuwe kathedraal.⁵⁵ Zulke projecten hadden niet alleen een demonstratie van rijkdom ten doel. De angst voor straf en verdoemenis was allesoverheersend. Het was al gebruik dat een vorst, als de dood hem niet te plotseling trof, zich op het hiernamaals voorbereidde door onder een nieuwe naam zich een tonsuur te laten aanmeten, waardoor hij zich aan elke zonde onttrok die hij onder zijn oude naam had begaan. De verdienste verbonden aan het stichten van een heilig gebouw was onmetelijk. Het wordt nu tijd om de laatste acteur in dit vroege toneelstuk te introduceren, en hij is monnik.

Metropoliet Peter speelde een beslissende rol in het verhaal van het Kremlin. Officieel was hij verantwoordelijk voor alle Russische gebieden. Zijn eigen geboorteplaats lag in het zuiden, zodat hij in theorie zijn missie had kunnen richten op het oude kerngebied van de Roes rond de Dnepr. Kiev was echter een grensstad geworden, die voortdurend invallen vanuit de steppen had te verduren, en Peters voorganger had de zetel van de metropoliet al naar het betrekkelijk veilige Vladimir verplaatst.⁵⁶ Maar Peter liet Moskou het religieuze centrum worden. Zijn motieven om met Ivan Kalita in zee te gaan zijn niet meer te achterhalen, maar het belangrijkste was wellicht antipathie tegen Tver. Op het moment van Peters benoeming in 1308 had grootvorst Michail van Tver een andere kandidaat op het oog, en hij probeerde de keuze van de patriarch voor Peter als metropoliet ongedaan te maken door de nieuwe man te beschuldigen van simonie, waar de middeleeuwse kerk corruptie onder verstond. De dreiging van gevangenschap was genoeg om Peter voorgoed tegen de vorst van Tver in het harnas te jagen, en de priester die aan de beschuldiging ontkwam, bleek een even gehaaide politicus als zijn vijand.⁵⁷

Peters haat tegen Tver maakte hem tot een natuurlijke bondgenoot van Moskou, maar pas toen Ivan op de troon kwam, kon Peter een duurzaam bondgenootschap smeden met de Moskouse heerser.⁵⁸ Voordien had hij zijn best gedaan een goede relatie met Oezbek op te bouwen; hij bezocht verscheidene keren de Horde en bestendigde daarmee een relatie van wederzijds respect en wederzijds politiek voordeel.⁵⁹ In de loop der jaren, en bijna altijd met de zegen van de khan, zette de slimme metropoliet in de Russische gebieden steeds zijn eigen mensen op de kerkelijke sleutelposities. Op een gegeven moment reed hij zelfs een van de militaire veldtochten van Tver in de wielen door de troepen van die stad die bij Vladimir op orders wachtten, zijn zegen te onthouden.⁶⁰ Maar ook schijnen hij en Ivan goede vrienden te zijn geworden. Latere kronieken benadrukken dat ze graag onder vier ogen met elkaar praatten.⁶¹ Peter kreeg in ieder geval in 1322 in het Kremlin een residentie (podvorje) en bracht daar steeds meer tijd door. Toen Ivans oudere broer Joeri in 1325 was vermoord, leidde Peter de begrafenis en toen de metropoliet aan zijn eigen begrafenis begon te denken, werd er wel degelijk aan Ivans Kremlin gedacht.⁶² Voor de pas geïnstalleerde vorst was dat een weergaloze eer, want zijn stad had nog geen eigen heilige en kon nog niet bogen op het charisma van Vladimir.

De scène die Oesjakov later zou schilderen, speelde zich af op 4 augustus 1326. Het had iets bijzonder plechtigs dat de jonge vorst en de ziekelijke geestelijke met hun hele entourage samenkwamen bij een gat in de grond. Rondom hen lagen stenen en eikenhouten funderingspalen. Hun taak was de eerste steen te leggen voor een kerk met een aansprekende koepel, de dochter en opvolger van de Maria-Hemelvaartkathedraal in Vladimir. Sommigen zeiden dat ze ook de plek aangaven van het toekomstige graf van de metropoliet, hoewel Peter waarschijnlijk nog wel een paar maanden wachtte met doodgaan. Maar uiteindelijk werd zijn stenen schrijn inderdaad midden in de nieuwe kathedraal geplaatst. Ivan was bij de Horde toen de oude man in in december van dat jaar overleed, maar hij haastte zich terug om een dienst bij te wonen in de nog onvoltooide kerk. Het Kremlin had zijn heilige centrum gekregen en het soort religieuze importantie waaraan van de Russische steden alleen Kiev ooit had kunnen tippen. De Moskouse leiders waren er als de kippen bij om het etiket ‘wonderdoener’ op Peter te plakken en in 1339 riep men hem officieel uit tot eerste heilige van het Kremlin.⁶³ Als toekomstige historici van Moskou om een stichtingsmythe verlegen zaten, beschikten ze nu over iets heiligs dat het verhaal van belastingen en afpersing kon vervangen.

De Maria-Hemelvaartkathedraal van Ivan was niet zijn laatste stenen bouwwerk op de Kremlinheuvel. In de jaren daarop kon hij door zijn groeiende rijkdom nog meer aanbesteden, waaronder de Kerk van Sint-Jan van de Ladder (1329), en de Kathedraal van de Aartsengel Michaël. Hij herbouwde (volgens sommigen stichtte hij) ook de Kathedraal van Onze Verlosser in het Woud (1330), waarbij hij het bestaande houten Verlossersklooster verving door een mooi stenen bouwwerk, waarvan hij vanuit zijn paleisramen kon genieten.⁶⁴ Bij elkaar was het een weloverwogen bouwprogramma, waarvan elk onderdeel een rol speelde in het rituele leven van het Kremlin en het had als aangenaam gevolg dat Moskou nu kon pochen op meer stenen kerken dan Tver.⁶⁵ Maar hoewel de nieuwe bouwwerken de komende eeuwen de hoofdpunten zouden vormen van de religieuze geografie van Moskou, was hun eerste aanzet vrij bescheiden, misschien met uitzondering van de koepel van de Verlosserskathedraal. Er is niets van overgebleven. Het vakmanschap waarmee de hoge daken van Andrej Bogoljoebski waren gemaakt, stond Kalita niet ten dienste, want het Mongoolse bestuur had het Russische noordoosten afgesneden van Europese ambachtslieden en de khan had de Russische meester-metselaars in Saraj aan het werk gezet. Hoezeer de grote kathedraal van Vladimir in 1326 ook vervallen was geraakt, het zou nog vele decennia duren totdat een architect in Moskou hem kon overtreffen.

Maar kerkhistorici schreven de geschiedenis van Moskovië, waardoor alles op een gezegend einde moest afstevenen. De destijds bescheiden Kremlinbouwwerken werden achteraf met luister omgeven. Ivans Verlosserskathedraal was de heiligste daarvan, maar het Tsjoedovklooster (Klooster der Wonderen), waarvoor men de eerste steen legde tijdens het bewind van de kleinzoon van Ivan Kalita, Dmitri Donskoj, die regeerde van 1359 tot 1389, werd ook een heilige en voorspoed brengende plek. De metropoliet die het stichtte, Aleksi, voegde zich later bij Peter in het pantheon van Moskouse heiligen. In 1407 legde men vervolgens de eerste steen voor een vrouwenklooster, het Hemelvaartklooster, waarvan de beschermvrouwe wellicht Donskojs weduwe Jevdokia was.⁶⁷ Geen van de twee godshuizen was aanvankelijk erg mooi, maar uiteindelijk werden beide schitterend en zodoende kon niemand meer om hun geschiedenis heen. Maar dat is een bewuste illusie, hoe verleidelijk het ook mag zijn om in Ivan Kalita’s Kremlin alle latere Moskou’s te zien. Het is waar dat metropoliet Aleksi in de voetsporen van Peter trad om Moskou Tver te laten overtreffen, goede betrekkingen met de khan te onderhouden en aanvallen vanuit de regio op de stad tegen te gaan. En anders dan Peter koos Aleksi openlijk partij voor Moskou (hij was de peetzoon van Ivan Kalita), maar toch was ook hij niet de baas over de verheven hoofdstad van veel latere mythen.

Net als zijn kerkgebouwen had het 14e-eeuwse Kremlin nog een lange weg te gaan voordat het echt als het centrum van een rijk oogde. Kalita’s muren vielen ten prooi aan brand en algemeen verval: in 1365 woedde weer een rampzalige brand in de stad. Op aandringen van metropoliet Aleksi schonken Dmitri Donskoj en zijn bojaren het geld om de houten Kremlinmuren door stenen te vervangen. In de winter van 1366-1367 trokken rijen sleden vanuit de dorpen Domodedovo, Sjanovo en Podolsk naar de ingevroren vesting, met als lading stapels pas uitgehakte witte kalksteen.⁶⁸ Daarna volgde een leger landarbeiders dat vloekend en tierend in één zomer de klus moest klaren. Dit was een heroïsch project, veel ambitieuzer dan de stenen kerk van Ivan Kalita en de investering betaalde zich een paar jaar uit.⁶⁹ Moskou weerstond aanvallen van verscheidene kanten en zijn vorst, zowel oorlogsheld als succesvol politicus, vergrootte in hoge mate zijn prestige in de regio.⁷⁰ Maar in augustus 1382 ondernam de Mongoolse leider Tochtamysj een strafexpeditie tegen de hoofdstad van Dmitri, en wat toen gebeurde, leende zich niet echt voor het patriottisch schilderen van iconen.

Op de nadering van Tochtamysj sloegen Dmitri en de metropoliet van Moskou op de vlucht.⁷¹ Het Kremlin weerstond verscheidene dagen het beleg en beantwoordde de Mongoolse haakbussen met stenen, kokend water en pijlen. Tochtamysj zag in dat hij de vesting niet kon slechten en stuurde een delegatie naar het stadsbestuur. Zijn gezant meldde dat de Mongolen alleen met de vorst in conflict waren en omdat de vorst niet thuis was, vroeg hij, ongetwijfeld met een ontwapenende buiging, of zijn heer de mooie nieuwe muren van de Moskovieten van binnen mocht bekijken. Trots en met zekere opluchting opende Moskou zijn poorten (er is een versie van het verhaal die ook melding maakt van Mongoolse stormladders). De Mongolen slachtten als eerste Ostej af, die tijdelijk de leiding over de stad had. Vervolgens plunderden ze het Kremlin. Ze lieten het bloed van zijn verdedigers op de nieuwe witte stenen spatten en staken met een fakkel elk gebouw aan dat maar wilde branden.⁷² Het was een menselijke en een economische tragedie en daarna volgde nog eens tachtig jaar Russische burgeroorlog. Als niet de Gouden Horde vanuit het oosten door Tamerlane was aangevallen, of als een paar rivalen of vijanden van Moskou geluk hadden gehad, was van het beroemde kalkstenen Kremlin wellicht een even schilderachtige ruïne overgebleven als van zijn houten naamgenoot in Tver. Zelfs de Zwarte Dood zou een reddende rol spelen, want die raasde verscheidene keren door de regio en maaide daarbij zoveel jongere leden van het vorstenhuis weg dat er minder op broedermoord uitlopende eigendomsconflicten waren.⁷³

Al die onzekerheid zul je niet vinden in Oesjakovs stichtingsscène. Peter en Ivan planten hun boom, Maria spreidt haar beschermmantel uit en vanuit het glimmende gesteente verrijst Moskou, de opvolger van Kiev en Vladimir en van het superieure gouden Byzantium. De opeenvolging van heersers verloopt ook gesmeerd, met steeds weer een nieuwe generatie heilige krijgers en wijze, van Godswege beschikte Russische tsaren. Het feit dat nagenoeg elk element op de icoon aan de fantasie ontsproten is, is bijna bijkomstig. De mythe, en niet de verwarde en duistere waarheid, zou de hoeksteen van de Kremlinpolitiek worden.